कुमारतन्त्रम् ॐ सुब्रह्मण्याय नमः । अनुक्रमणिका १. प्रथमः पटलः - कौशिकप्रश्ने तन्त्रावतारक्रम । २. द्वितीयः पाटलः - मन्त्रोद्धार विधिः । ३. तृतीयः पटलः - शौचाचमनविधिः । ४. चतुर्थः पटलः - स्नानानुष्ठानविधिः । ५. पञ्चमः पटलः - नित्यपूजाविधिः । ६. षष्ठः पटलः - नैवेद्यविधिः । ७. सप्तमः पटलः - अग्निकार्यविधिः । ८. अष्टमः पटलः - नित्योत्सवविधिः । ९. नवमः पटलः - कुण्डलक्षण । १०. दशमः पटलः - मण्डल विधिः । ११. एकादशः पटलः - दीक्षाविधिः । १२. द्वादशः पटलः - स्नपनविधिः । १३. त्रयोदशः पटलः - स्कन्दोत्सवविधिः । १४. चतुर्दशः पटलः - प्रायश्चित्तविधिः । १५. पञ्चदशः पटलः - जीर्णोद्धारविधिः । १६. षोडशः पटलः - वास्तुहोमविधिः । १७. सप्तदशः पटलः - शान्तिहोमविधिः । १८. अष्टादशः पटलः - दिशाहोमविधिः । १९. एकोनविंशः पटलः - मूर्तिहोमविधिः । २०. विंशः पटलः - पञ्चगव्यविधिः । २१. एकविंशः पटल - पञ्चामृतविधिः । २२. द्वाविंशः पटलः - बालस्थापनविधिः । २३. त्रयोविंशः पटलः - सम्प्रोक्षणविधिः । २४. चतुर्विंशः पटलः - प्रतिमालक्षणविधिः । २५. पञ्चविंशः पटलः - शूलस्थापनविधिः । २६. षड्विंशः पटलः - अचलस्थापनविधिः । २७. सप्तविंशः पटलः - चलबेरप्रतिष्ठाविधिः । २८. अष्टाविंशः पटलः - शक्त्यस्त्रस्थापनविधिः । २९. एकोनत्रिंशः पटलः - गर्भन्यासविधिः । ३०. त्रिंशः पटलः - आद्येष्टकाविधिः । ३१. एकत्रिंशः पटलः - प्रासादलक्षणविधिः । ३२. द्वात्रिंशः पटलः - मूर्ध्नेष्टिकाविधिः । ३३. त्रयस्त्रिंशः पटलः - प्राकारलक्षणविधिः । ३४. चतुस्त्रिंशः पटलः - परिवारविधिः । ३५. पञ्चत्रिंशः पटलः - करणलक्षणविधिः । ३६. षट्त्रिंशः पटलः - पादुकाप्रोक्षणविधिः । ३७. सप्तत्रिंशः पटलः - आत्मार्थयजनविधिः । ३८. अष्टत्रिंशः पटलः - तैलाभ्यङ्गविधिः । ३९. एकोनचत्वारिंशः पटलः - मासपूजाविधिः । ४०. चत्वारिंशत्पटलः - अङ्कुरार्पणविधिः । ४१. एकचत्वारिंशत्पटलः - महावल्लीदेवसेनास्थापनविधिः । ४२. द्विचत्वारिंशत्पटलः - सुमित्रस्थापनविधिः । ४३. त्रिचत्वारिंशत्पटलः - गजस्थापनविधिः । ४४. चतुश्चत्वारिंशत्पटलः - रथप्रतिष्ठाविधिः । ४५. पञ्चचत्वारिंशत्पटलः - महाभिषेकविधिः । ४६. षट्चत्वारिंशत्पटलः - स्कन्दकलान्यासविधिः । ४७. सप्तचत्वारिंशत्पटलः - मातृकान्यासविधिः । ४८. अष्टचत्वारिंशत्पटलः - सुब्रह्मण्यकवचविधिः । ४९. एकोनपञ्चाशत्पटलः - प्रदक्षिणनमस्कारविधिः । ५०. पञ्चाशत्पटलः - आचार्यलक्षणविधिः । ५१. एकपञ्चाशत्पटलः - सायरक्षाविधिः । आमुखं निजशक्तिभित्तिनिर्मित- निखिलजगज्जालचित्रनिकुरुम्बः । स जयति शिवः परात्मा निखिलागमसारसर्वस्वम् ॥ अयि भोः विपश्चिदपश्चिमाः आगमाभिज्ञाः सज्जनाः । विज्ञातमेव हि भवतां यत्किल परमकारुणिको विश्ववन्द्यः सकलकल्याणगुणगणैकनिलयो भगवान् पशुपतिः लोकाननुजिघृक्षुः स्वयं प्रश्नोत्तरैर्वाक्यैः तन्त्रापराभिधमागमं समवतारयत्, यच्च कल्पभेदेन प्रवाहानादिविधया अविच्छेदेनानुवर्तमानं, प्राचीनार्वाचीनतन्त्रज्ञपरम्परया सातिशयं परिपोषितं, प्रतिसंस्कृतं, प्रचारितं, प्रसारितं सत् चरीवर्ति इति । आगतं पञ्चवक्त्रात्तु गतं च गिरिजानने । मतं च वासुदेवस्य तस्मादागममुच्यते ॥ गुरुशिष्यपदे स्थित्वा स्वयं देवः सदाशिवः । प्रश्नोत्तरपदैर्वाक्यैः तन्त्रं समवतारयत् ॥ इति महास्वच्छन्दतन्त्रे आगमनिरुक्तिपूर्वकं तन्त्रागमयोरनर्थान्तरमभ्यधायि । ``आसमन्तात् गमयति अभेदेन विमृशति पारमेशं स्वरूपमिति कृत्वा परशक्तिरेवागमः, तत्प्रतिपादकस्तु शब्दसन्दर्भः तदुपायत्वात् शास्त्रस्य,'' इति स्वच्छन्दोद्योते आगमपदस्य अर्थं विवृण्वन्, ईश्वरस्वरूपप्रतिपादकशब्दराशिरिति प्रकटीकृतम् । ``आगच्छन्ति बुद्धिमारोहन्ति यस्मात् अभ्युदयनिःश्रेयसोपायाः स आगमः'' इति वाचस्पतिमिश्राः तत्त्ववैशारद्यामवोचन् । इदमागमशास्त्रं नित्यमनादि, वेदमूलत्वात् । न जात्वकर्तृकं कश्चिदागमं प्रतिपद्यते । बीजं सर्वागमापाये त्रय्येवादौ व्यवस्थिता ॥ इति वैय्याकरणतल्लजभर्तृहरिणा आगमानां प्रवाहानादित्वप्रतिपादनेन नित्यत्वमनुमोदितम् । ``तानि पूर्वागमेषु विच्छिन्नेषु अन्येषु प्रणेतृषु आगमान्तरानुसन्धाने बीजवदवतिष्ठन्ते । तान्येव बीजान्यासाद्य पुनः प्रणेतृभिरागमा निबध्यन्ते इति प्रवाहानादित्वं सिद्धमिति नागमा अप्रमाणम्'' इति वाक्यपदीयटीकाकाराः ग्रन्थकाराशयं विशदीचक्रुः । पञ्चवक्त्रोद्गतत्वोक्त्या आगमस्य नित्यतायाः न क्षतिः । श्रीकण्ठाचार्यैः शास्त्रयोनित्वाधिकरणे वेदानां ईश्वरप्रणीतत्वेऽपि नित्यत्वस्याविरुद्धता सुष्ठु उपपादिता । तद्दत्रापि । ``प्रलये वेदानां परमेश्वरबुद्धिगोचर तयैवानुवृत्तिः, सर्गादौ तु तेषां परश्रवणगो चरतया वैखरीवृत्तिविशिष्टत्वेन परमेश्वरप्रणीतत्वं इत्युभयमप्यविरोधेनोपपद्यते'' इति शिवार्कमणिदीपिकाकाराः अप्पय्यदीक्षिताः असन्दिग्धमभ्यवदन् ॥ मैवं, ``तत्पूर्वपूर्वक्रममनुसरता शम्भुना निर्मितास्ताः साक्षादेव प्रमाणं स हि भवति ततो नैव कस्यापि हानिः'' इति नयमणिमालाकारवचनं श्रीकण्ठाशयं विशदयद्विजृम्भते । ``अहमेव पशूनामधिपतिरसानीति तस्मात् रुद्रः पशूनामधिपतिः'' इति त्रिपुरभेदनशुल्करूपेण स्वयंवृतपशुपतिकस्य, अष्टादशानामेतासां विद्यानां भिन्नवर्त्मनाम् । आदिकर्ता कविःसाक्षाच्छूलपाणिरिति श्रुतिः ॥ सद्योजातस्तु ऋग्वेदो वामदेवो यजुः स्मृतः । अघोरः सामवेदस्तु पुरुषोऽथर्व उच्यते । ईशानश्च सुरश्रेष्ठः सर्वविद्यात्मकः स्मृतः ॥ इत्याद्यार्षेयवचनानुमोदितस्य वेद-वेदाङ्ग -तदुपबृंहणसमस्तविद्यात्मकस्य जगदवनैकजागरूकस्य परमेश्वरस्य सद्योजातवामदेवाघोरतत्पुरुषेशान-मुखपञ्चकनिर्गलितकामिक-योगज-कारण-प्रसृत-अजित-दीप्त- अंशुमत्सुप्र-भेद-विजय-निःश्वास-स्वायम्भुव-अनल-वीर-रौरव मुकुट-विमल-चन्द्रज्ञान-बिम्ब-प्रोद्गीत-ललित-सिद्ध-सन्तान- किरण-वातुल-सूक्ष्म-सहस्र-सर्वोत्तर पारमेश्वराभिधानां ज्ञानविज्ञानात्मकैहिकामुष्मिकाभ्युदयनि श्रेयसोयपाय- वर्णनपरसदाशिवाभिन्नविभिन्नदेवतोद्देश्यसाङ्गोपाङ्गपूजा क्रियाविधिप्रयोगप्रकाशकात्मकागमप्रभेदानां प्रामाण्ये, को वा सचेताःसन्देग्धि । सदाशिवसमुदीरितानां अष्टाविंशत्यागमभेदानां स्वरूपं कामिके तन्त्रान्तरेषु च विस्तरेण प्रतिपादितम् । श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यैस्तन्त्रालोके शैवागमस्याष्टाविंशतिप्रभेदत्वमुल्लिखितम्- ``दशाष्टादश वस्वष्टभिन्नं यच्छासनं विभोः'' इति ॥ सर्वतन्त्रस्वतन्त्रैः श्रीमदप्पय्यदीक्षितैः शिवार्चनचन्द्रिकायां- स्त्रोतस्यूर्ध्वे भवेज्ज्ञानं शिवरुद्राभिधं द्विधा । कामजं योगजं चिन्त्यं मौकुटं चांशुमत्पुनः ॥ अष्टाविंशतिरित्येवमूर्ध्वस्रोतोविनिर्गताः ॥ इत्यादिना शैवागमस्याष्टाविंशतिविधा विवृता । श्रीमद्भिः भास्कराचार्यैः सौभाग्यभास्करे त्रिपुरसुन्दरीवर्णन-व्याजेन कामिकप्रभेदानामागमानां नामनिर्देशः कृतः- कामिकं पादकमलं योगजं गुल्फयोर्युगम् । पादद्वयाङ्गुलीरूपे कारणप्रसृताह्वये ॥ अजिता जानुनोर्युग्मं दीप्तमूरुद्वयं विभोः । पृष्ठभागेंशुमानस्य नाभिः श्रीसुप्रभेदकम् ॥ विजयं जठरं प्राहुः निःश्वासं हृदयात्मकम् । स्वायम्भुवं स्तनद्वन्द्वं अनलं लोचनत्रयम् ॥ वीरागमः कण्ठदेशो रुरुतन्त्रं श्रुतिद्वयम् । मुकुटं मुकुटं तन्त्रं बाहवो विमलागमः ॥ चन्द्रो ज्ञानमुरः प्रोक्तं बिम्बं वदनपङ्कजम् । प्रोद्गीततन्त्रं रसना ललितं गण्डयोर्युगम् ॥ सिद्ध ललाटफलकं सन्तानं कुण्डलद्वयम् । किरणं रत्नभूषा स्यात् वातुलं वसनात्मकम् ॥ अङ्गोपाङ्गानि रोमाणि तन्त्राण्यन्यानि कृत्स्नशः । एवं तन्त्रात्मकं रूपं महादेव्या विचिन्तयेत् ॥ इति अष्टाविंशत्यागमान्यतमललितागमान्तर्गतं प्रकृतं कौमारं तन्त्रम् । ललितागमस्य ``ललितं ललितात्तरं कोमार'' मिति त्रया भेदाः उक्ताः । ईश्वरः स्वविद्यागुरोः कुमारस्य पूजा क्रियाविधिप्रतिपादकं तन्त्रं साञ्जलिबन्धं पृष्टवते कौशिकायोपदिदेश । तन्त्रेऽस्मिन् उक्तम्- ईश्वर उवाच- यत्त्वया चोदितं तन्त्रं तत्प्रवक्ष्यामि कौशिक । कुमारतन्त्रमधुना नित्यं नैमित्तिकं ततः ॥ इति कामिके आगमोत्पत्तौ, उत्तरकामिके गोत्रनिर्णयपटले, कारणे प्रश्नपटले च कुमारतन्त्रोल्लेखः कृतः । ``मन्त्रभेदा भवेदत्र क्रियाभेदो न विद्यते । अष्टाविंशतितन्त्रेष्वप्यनुक्तं सङ्ग्रहेद्बुधः'' ॥ इति प्रश्नपटलान्त्यवचनात् ज्ञायते कुमारपूजाक्रियाविधिप्रतिपादकेष्वागमान्तरेष्वनुक्ता विशेषविधय एवात्र सङ्गृहीताः इति । तन्त्रमिदं प्रश्नमन्त्रोद्धारशौचाचमनस्नानानुष्ठान- नित्यपूजानैवेद्याग्निकार्यनित्योत्सवकुण्डलक्षणमण्डलगुहदीक्षा- स्नपनस्कन्दोत्सव- प्रायश्चित्ताद्येकपञ्चाशत्पटलविभक्तं कुमारस्य पूजा क्रियाविधिमुपदिशति । इदञ्च तन्त्रं ग्रन्थलिप्यां मुद्रितपूर्वमपि इदानीं अप्राप्यं वर्तते । ग्रन्थलिपिमुद्रणात औत्तराणां तान्त्रिकाणां अप्रवेशं पर्यालोच्य,देवनागरीलिप्यां मुद्रणाय प्रयत्न आदृतः । तन्त्रमिदं प्राचीनं तालपत्रलिखितं ग्रन्थलिप्यां एकं कागजलिखितं आन्ध्रलिप्यां एकं, ग्रन्थलिप्यां मुद्रितं एकं इति आहत्य ग्रन्थत्रयेण संवाद्य संशोध्य अपेक्षितपाठभेदपुरस्सरं देवनागरीलिप्यां मुद्रितं भवत्समक्षमुपहारीकृतम् । जीर्णालयोद्धरणधर्मतोऽपि गरीयसि अत्र विलुप्तप्रबन्धपुनरुज्जीवने श्रमसाध्ये व्यवसाये प्रवृत्तानां वार्धवयमप्यनादृत्य अविरतोद्यमानां दाक्षिणात्यार्चकसङ्घसञ्चालकानां श्रीस्वामिनाथशिवाचार्याणां महीयानयं संरभः आगमिकानां अभिज्ञानां प्रशंसापात्रतामावहति । कोशसंवादे, संशोधने, पाठभेदनिर्णये च सोत्सुकं दत्तावधानाः मम सुहृदः श्रीमत्परमेश्वरनामानः आगमिकैः नूनं बहुमानार्हाः । अत्यन्तजागरूकतयैतद्ग्रन्थसम्पादने कृतपरिश्रमाणां श्रीकन्दस्वामिशिवाचार्याणामाद्योऽयमुद्योगः स्तुत्यो विद्वदादरणीयश्च । इदं ग्रन्थरत्नं तत्र तत्र अपेक्षितानां मन्त्रभागानां विवरणपुरस्सरं, आगमान्तरसंवादसहितं प्रयोगविशेषाणां विवेचनपूर्वकं मुद्रालक्ष्यनिर्देशेन साकं सम्मुद्र्य प्रकाशयितव्यमिति सङ्कल्पितमासीत् । किन्तु श्रेयांसि बहुविध्नानि इति रीत्या पदे पदे विध्नवाहुल्यात् आगमिकानामाकाङ्क्षापूर्ति मनसि निधाय प्रकाशने अविलम्ब आदृतः । यथासङ्कल्पितं चेदं तन्त्रं प्रकाशमेष्यतीति विश्वसिमि । इत्थं विद्वज्जनविधेयः के। वि। शेषाद्रिनाथशर्मा साहित्य -आयुर्वेदशिरोमणिः साहित्याचार्यः ३१-१-१९७५ संस्कृतकल शाला, मद्रपुरी । ॐ ॐ शिवाभ्यां नमः । ॥ अथ कुमारतन्त्रम् ॥ १. प्रथमः पटलः - कौशिकप्रश्ने तन्त्रावतारक्रम कैलासशिखरे रम्ये भूतसन्धैर्निषेविते । सिद्धगन्धर्वसङ्गीते विचित्रकुसुमोज्ज्वले ॥ १.१॥ देवर्षियक्षगन्धर्वदिव्यस्त्रीगणसेविते । तत्रासीनं महादेवं स्फुरति स्फाटिके स्थले ॥ १.२॥ देवं त्रिलोचनं नत्वा प्राञ्जलिः कौशिको मुनिः । प्रसीद देवदेवेश प्रसीद वृषभध्वज ॥ १.३॥ प्रसीद परमेशान भव सर्वज्ञ शङ्कर । (परमेशान भर्ग) प्रसीद मे विरूपाक्ष प्रसीद वृषसञ्चर ॥ १.४॥ प्रसीद मन्मथाराते कालकाल प्रसीद मे । प्रसीद गौरीरमण गङ्गाधर महेश्वर ॥ १.५॥ प्रसीद विश्वदेवेश प्रसीद स्कन्दवत्सल । स्तुत्वैवं परया भक्त्या पर्यपृच्छन् महातपाः ॥ १.६॥ कुमारतन्त्रं भगवन् श्रोतुं कौतूहलं हि मे । कारणाख्यं महातन्त्रं ग्रन्थकोटिप्रविस्तरम् ॥ १.७॥ बह्मणे यत् पुरा प्रोक्तं त्वया सर्वविदा मुदा । तस्मिंस्तन्त्रे समाख्यातं कौमारं तन्त्रमीश्वरम् ॥ १.८॥ तत् तन्त्रमखिलं देव विस्तरेण वद प्रभो । ईश्वर उवाच- यत् त्वया चोदितं तन्त्रं तत् प्रवक्ष्यामि कौशिक ॥ १.९॥ कुमारतन्त्रमधुना नित्यं नैमित्तिकं ततः। काम्यं च त्रिविधं प्रोक्तं राजराष्ट्राभिवृद्धये ॥ १.१०॥ तन्त्रसङ्करदोषेण राजराष्ट्रं विनश्यति । तस्मात् कुमारतन्त्रोक्तमार्गेणैव गुहं यजेत् ॥ १.११॥ मन्त्रोद्धारविधिं पूर्वं शौचमाचमनं ततः । स्नानानुष्ठानमार्गं च सुब्रह्मण्यार्चनाविधिम् ॥ १.१२॥ नैवेद्यं चाग्निकार्यं च नित्योत्सवविधिं ततः । कुण्डानां लक्षणं चैव मण्डलस्य तु लक्षणम् ॥ १.१३॥ गुहदीक्षाविधानं च स्नापनानां तु लक्षणम् । (स्नपनस्य च लक्षणम्) स्कन्दोत्सवविधिं चैव प्रायश्चित्तविधानकम् ॥ १.१४॥ जीर्णोद्धारविधिं चैव वास्तुहोमक्रमं ततः । शान्तिहोमविधानं च दिशाहोमविधिं पुनः ॥ १.१५॥ मूर्तिहोमविधानं च पञ्चगव्यविधिं ततः । पञ्चामृतविधिं चैव बालस्थापनमार्गकम् ॥ १.१६॥ सम्प्रोक्षणविधिं चैव प्रतिमालक्षणं ततः । दारुशूलप्रतिष्ठां च सर्वबेरप्रतिष्ठिकाम् ॥ १.१७॥ चलबेरप्रतिष्ठां च गुहास्त्रस्य प्रतिष्ठिकाम् । गर्भन्यासविधानं च तथैव प्रथमेष्टिकाम् ॥ १.१८॥ प्रासादलक्षणं चैव ततो मूर्ध्नेष्टिकाविधिम् । प्राकारलक्षणं चैव परिवारविधिं ततः ॥ १.१९॥ लक्षणं कारणानां तु पादुकाप्रोक्षणं ततः । आत्मार्थयजनं चैव तैलाभ्यङ्गविधिं ततः ॥ १.२०॥ मासपूजाविधिं पश्चादङ्कुरार्पणमार्गकम् । महावल्लीदेवसेनास्थापनस्य विधिं ततः ॥ १.२१॥ सुमित्रस्थापनं चैव गजस्थापनमार्गकम् । रथप्रतिष्ठिकां चैवाप्यभिषेकविधिं ततः ॥ १.२२॥ ततः स्कन्दकलान्यासं श्रीसुब्रह्मण्यमातृकाम् । श्रीसुब्रह्मण्यकवचं प्रदक्षिणनमस्क्रियाम् ॥ १.२३॥ आचार्यलक्षणं चैव सायं रक्षाविधिं ततः । शय्यागृहप्रवेशं च प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम् ॥ १.२४॥ मन्त्रभेदो भवेदत्र क्रियाभेदो न विद्यते । अष्टाविंशतितन्त्रेष्वप्यनुक्तं सङ्ग्रहेद् बुधः ॥ १.२५॥ इति श्री कुमारतन्त्रे कौशिकप्रश्ने तन्त्रावतारक्रमो नाम प्रथमः पटलः । २. द्वितीयः पटलः - मन्त्रोद्धारविधिः ईश्वर उवाच- मन्त्रोद्धारं प्रवक्ष्यामि श‍ृणु कौशिक सुव्रत । स्थले मनोरमे शुद्धे चक्रं कृत्वा लिपिं तथा ॥ २.१॥ अर्चयित्वा यथान्यायं रक्तचन्दनपुष्पकैः । येनेष्टमागमत् तेषां तच्छृणुष्व महामुने ॥ २.२॥ (यथेष्टमगमद्देवाः) अकारादिविसर्गान्तमवर्गमिति चोदितम् । ककारादिक्षकारान्तं पञ्चपञ्चाक्षराणि तु ॥ २.३॥ अकारादिक्षकारान्तमष्टवर्गाः प्रकीर्तिताः । See the note at the end अष्टवर्गद्वितीयं तु स्कन्दबीजमिदं परम् ॥ २.४॥ षष्ठानलसमोपेतं बिन्दुनादसमायुतम् । मूलमन्त्रमिदं ज्ञेयं सर्वकामार्थसिद्धिदम् ॥ २.५॥ अयं मूलमन्त्रः - ॐ स्रूं स्कन्दाय नमः । (१) अष्टवर्गद्वितीयं च षष्ठस्वरयुतं पुनः । चतुर्दशस्वरं तस्य बिन्दुनादसमायुतम् ॥ २.६॥ सुब्रह्मण्यचतुर्थ्यन्तं नमोऽन्तं प्रणवादिकम् । ॐ सूं सौं सुब्रह्मण्याय नमः । (२) द्विवर्गप्रथमं चैव षष्ठानलसमायुतम् ॥ २.७॥ कवर्गप्रथमं चैव पञ्चमस्वरसंयुतम् । कुमारमन्त्रमित्थं स्याद् बिन्दुनादविभूषितम् ॥ २.८॥ ॐ क्रूं कुं कुमाराय नमः । (३) अष्टवर्गद्वितीयं तु पञ्चमस्वरसंयुतम् । स्वामिन् गुहाय मन्त्रान्ते नमोऽन्तं प्रणवादिकम् ॥ २.९॥ बिन्दुनादसमायुक्तं सर्वकामार्थसिद्धिदम् । ॐ सुं स्वामिन् गुहाय नमः । (४) सप्तवर्गस्य पञ्चार्णं चतुर्थस्वरसंयुतम् ॥ २.१०॥ शरवणभवबीजं स्याद् बिन्दुनादसमायुतम् । (शरवणभवस्य) स्वनामाद्यक्षरेणैव नमोऽन्तं प्रणवादिकम् ॥ २.११॥ ॐ शी शं शरवणभवाय नमः । (५) अष्टवर्गतृतीयं तु अग्निमायासमायुतम् । तस्य वर्गादिमं चैव बिन्दुनादसमायुतम् ॥ २.१२॥ इदं बीजं विजानीयात् षण्मुखाय नमोऽन्तकम् । ॐ ह्रीं षं षण्मुखाय नमः । (६) अथ पञ्च ब्रह्मबीजानि- सकारं प्रथमं बिन्दुः सद्योजातस्य बीजकम् ॥ २.१३॥ ॐ सं सद्योजाताय नमः । (७) तृतीयस्वरसंयुक्तं वामदेवमुदाहृतम् । ॐ सिं वामदेवाय नमः । (८) पञ्चमस्वरसंयुक्तमघोरं ब्रह्मबीजकम् ॥ २.१४॥ ॐ सुं अघोराय नमः । (९) एकादशस्वरोपेतं पुरुषं परिपठ्यते । ॐ सें तत्पुरुषाय नमः । (१०) त्रयोदशस्वरोपेतमीशानं पञ्चमं विन्दुः ॥ २.१५॥ ॐ सों ईशानाय नमः । (११) इति पञ्च ब्रह्मबीजानि । अथ षडङ्गमन्त्राः- अक्षि २ वेद ४ रसा ६ दित्य १२ मनु १४ षोडशभिः १६ स्वरैः ॐ सां हृदयाय नमः; ॐ सीं शिरसे स्वाहा; ॐ सूं शिखायै वषट्; ॐ सैं कवचाय हुं; ॐ सौं नेत्रत्रयाय वौषट्; ॐ सः अस्त्राय फट् । इति षडङ्गमन्त्राः । (१२) हृदयाद्यस्त्रपर्यन्तं षडङ्गं परिकीर्तितम् ॥ २.१६॥ ॐ सां सीं सूं सैं सौं सः बीजाद्यन्तं च विद्यां च नमोऽन्तं च नमो यजेत् । अथ महावल्लीबीजमन्त्रः-- सप्तवर्गचतुर्थं च (त्व) अग्निमायासमन्वितम् ॥ २.१७॥ बिन्दुनादसमायुक्तं महावल्ल्यास्तु बीजकम् । ॐ व्रीं महावल्ल्यै नमः । (१३) अष्टवर्गतृतीयं च (त्व) अग्निमायासमावृतम् ॥ २.१८॥ बिन्दुनादसमायुक्तं देवसेनासुबीजकम् । ॐ देवसेनायै नमः । (१४) अथ षण्मूर्तिमन्त्राः- सुब्रह्मण्यः कुमारश्च हरसूनुः सुराग्रजः ॥ २.१९॥ सेनापतिः सुरेशश्च षण्मूर्तिरिह कथ्यते । स्वनामाद्यक्षरेणैव नमोऽन्तं प्रणवादिकम् ॥ २.२०॥ षण्मूर्तीनां हि कथितं साम्प्रतं तु समासतः । ॐ सुं सुब्रह्मण्याय नमः; ॐ कुं कुमाराय नमः; ॐ हं हरसूनवे नमः; ॐ सुं सुराग्रजाय नमः; ॐ सें सेनापतये नमः; ॐ सुं सुरेशाय नमः ॥ इति मूर्तिमन्त्राः । (१५) जगद्भूश्च वचद्भूश्च विश्वभूरुद्रभूस्ततः ॥ २.२१॥ ब्रह्मभूश्च भुवोभूश्च श्रुतौ षण्मूर्तयः पुनः । ॐ जगद्भुवे नमः; ॐ वचद्भुवे नमः; ॐ विश्वभुवे नमः; ॐ रुद्रभुवे नमः; ॐ ब्रह्मभुवे नमः; ॐ भुवनभुवे नमः ॥ इति षण्मूर्तिमन्त्राः । (१६) अथ परिवाराष्टकमन्त्राः - गजाग्नी च यमश्चैव रक्षो वारुणवायवः ॥ २.२२॥ सोमः सुमित्रो वसुमान् परिवाराः प्रकीर्तिताः । स्वनामाद्यक्षरेणैव बिन्दुनादसमायुताः ॥ २.२३॥ ॐ गं गजेन्द्राय नमः; ॐ अं अग्नये नमः; ॐ यं यमाय नमः; ॐ नं निरृतये नमः; ॐ वं वरुणाय नमः; ॐ यं वायवे नमः; ॐ सं सोमाय नमः; ॐ सुं सुमित्राय नमः; इति परिवारदेवतामन्त्राः । (१७) अथ मयूरबीजम्- षष्ठवर्गान्तिमं बीजं मायानलसमायुतम् । बिन्दुनादसमायुक्तं मायूरं बीजमुच्यते ॥ २.२४॥ ॐ म्रीं मयूराय नमः । इति मयूरमन्त्रः । (१८) अथ शक्तिबीजम्- सप्तवर्गान्तिमं बीजं मायाग्निसमबिन्दुकम् । शक्तिबीजमिदं प्रोक्तं सर्वकामार्थसिद्धिदम् ॥ २.२५॥ ॐ श्रीं शक्तये नमः । इति शक्तिमन्त्रः । (१९) अथ नवशक्तिबीजमन्त्राः- शकुनी रेवती पूता महापूता निशीथिनी । मालिनी श्यामला बुद्ध्या नवमी विश्वतोमुखी ॥ २.२६॥ (श्यामला बुद्धा) स्वनामाद्यक्षरेणैव नमोऽन्तं प्रणवादिकम् । ॐ शं शकुन्यै नमः; ॐ रं रेवत्यै नमः; ॐ यं पूतायै नमः; ॐ मं महापूतायै नमः; ॐ नं निशीथिन्यै नमः; ॐ मं मालिन्यै नमः; ॐ शं श्यामलायै नमः; ॐ बं बुद्धयै नमः; ॐ वं विश्वतोमुख्यै नमः ॥ इति नवशक्तिमन्त्राः । (२०) अथ पञ्चायुधमन्त्रः शक्तिश्चैव धनुश्चैव शरश्चाक्षः कमण्डलुः ॥ २.२७॥ पञ्चायुधमिदं प्रोक्तं स्वनामप्रणवादिकम् । ॐ शं शक्तये नमः । ॐ धं धनुषे नमः । ॐ शं शराय नमः । ॐ अं अक्षाय नमः । ॐ कं कमण्डलवे नमः ॥ इति पञ्चायुधमन्त्रः । (२१) अथाष्टमूर्तिमन्त्रः- कार्तिकेयो विशाखश्च गुहश्चैवासुरान्तकः ॥ २.२८॥ सेनानीः षण्मुखश्चैव मयूरवाहनस्तथा । शक्तिपाणिरिति ख्याता एते चैवाष्टमूर्तिपाः ॥ २.२९॥ ॐ अस्य श्री स्कन्दषडक्षरी महामन्त्रस्य । शक्तिः ऋषिः । देवीगायत्री छन्दः । श्री षण्मुखो देवता । वं बीजम् । भं शक्तिः । मं कीलकम् । मम इष्टसिद्ध्यर्थे जपे विनियोगः ॥ यन्त्रः - षट्कोणन्तु प्रणवमभितो मा चमार्याणमिश्रे । षड्वर्णं स्याद्वसुयुगदले बिन्दुनादं कलार्णम् ॥ काम्यं त्रिंशद्विदशदलयुतं मन्त्रवर्णैष्षडङ्गम् । श्रीमच्चक्रं शरवणभवस्येष्टसिद्धिप्रदायि ॥ न्यासः - ॐ वं हृदयाय नमः । ॐ चं शिरसे स्वाहा । ॐ भुं शिखायै वषट् । ॐ वें कवचाय हुम् । ॐ नं नेत्रेभ्यो वौषट् । ॐ मं अस्त्राय फट् । ध्यानम् - नौम्यादित्य प्रदीप्तं द्विदशनयनकं षण्मुखं मन्दहासम् । वामाङ्गे सुस्थितायास्सरसिरुहधृताऽलिङ्गितायाः प्रियायाः । उत्तुङ्गोरुस्तनाग्रे विहितकरतलं भीतिखेटादिशूल- ह्रादिन्युद्दीप्तशक्तीष्वसनघनगदा कुक्कुटाब्जेषु हस्तम् ॥ षडक्षरमन्त्रः । वचद्भुवे नमः । अयभिष्टकाम्यमन्त्रः । ॐ वं वरदसेनान्ये बाहुलेयवचद्भुवे स्कन्द स्कन्दसुब्रह्मण्याय नमः । स्वामिन् गुहाय हुं फट् ॥ स्कन्दगायत्री - ॐ कार्तिकेयाय विद्महे शक्तिहस्ताय धीमहि । तन्नः स्कन्दः प्रचोदयात् ॥ ॐ सुब्रह्मण्यमहामन्त्रस्य । त्रिपुरान्तक ऋषिः । अनुष्टप् छन्दः । सुब्रह्मण्यो देवता । भोगमोक्षार्थे जपे विनियोगः । ॐ ह्रीं हृदयाय नमः । ॐ श्रीं शिरसे स्वाहा । ॐ क्लीं शिखायै वषट् । ॐ सुं कवचाय हुम् । ॐ वं नेत्रेभ्यो वौषट् । ॐ यं अस्त्राय फट् ॥ मन्त्रः - ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं सुं वं यं सर्वलोकं मे वशमानय षण्मुखाय मयूरवाहनाय सर्वराजभयविनाशनाय सर्वदेवसेनापतये सर्वशत्रुं नाशय नाशय सुब्रह्मण्याय स्वाहा । ॐ सं गं विं यं क्षौं स्कन्देश्वराय नमः । षडक्षरमः - ॐ शरवणभव ह्रीं । कार्तिकेय यन्त्रः । षट्कोणन्तु प्रणव । न्यासः । तन्मन्त्रेण । ध्यानम् । सिन्दूरारुणमिन्दुकान्तिवदनं केयूरहारादिभि- र्दिव्यैराभरणैर्विभूषिततनुं स्वर्गादिसौख्यप्रदम् । अम्भोजाभयशक्तिकुक्कुटधरं रक्ताङ्गरागांशुकं सुब्रह्मण्यमुपास्महे प्रणमतां भीतिप्रणाशोद्यतम् ॥ ॐ सुं सुब्रह्मण्याय स्वाहा । ॐ कार्तिकेय पार्वतीनन्दन स्कन्द वरद वरद सर्वजनं मे वशमानय स्वाहा। ॐ सौं सूं सुब्रह्मण्याय शक्तिहस्ताय ऋग्यजुस्सामाथर्वणाय असुरकुलमर्दनाय योगाय योगाधिपतये शान्ताय शान्तरूपिणे शिवाय शिवनन्दनाय षष्ठीप्रियाय सर्वज्ञानहृदयाय षण्मुखाय श्रीं श्रीं ह्रीं क्षं गुह रवि कं कालाय कालरूपिणे सुरराजाय सुब्रह्मण्याय नमः । ॐ नमो भगवते महापुरुषाय मयूरवाहनाय गौरीपुत्राय ईशात्मजाय स्कन्दस्वामिने कुमाराय तारकारये षण्मुखाय द्वादशनेत्राय द्वादशभुजाय द्वादशात्मकाय शक्तिहस्ताय सुब्रह्मण्याय ॐ नमः ॥ मालामन्त्रः । माला मन्त्रं प्रवक्ष्यामि श‍ृणु कौशिक सुव्रत । पूर्वपश्चिमसूत्रैकं दक्षिणोत्तरमेव हि ॥ २.३०॥ वायव्यादग्निभागान्तं युग्मसूत्रं प्रसारयेत् । नैरृत्यादीशभागान्तं सूत्रमेवं प्रसारयेत् ॥ २.३१॥ बिन्दुद्वादशकं भ्राम्य रक्तसूत्रेण साधकः । तन्मध्ये नलिनं लिख्य साष्टपत्रं सकर्णिकम् ॥ २.३२॥ कर्णिकायां न्यसेन्मन्त्रं मूलमन्त्रं प्रधानकम् । प्रणवं विन्यसेत्पूर्वे ह्याग्नेय्यां तु नकारकम् ॥ २.३३॥ मोकारं याम्यदेशे तु भकारं नैरृते दले । वारुणे तु गकारं स्याद्वायव्ये तु वकारकम् ॥ २.३४॥ तेकारं सौम्यदिग्भागे ऐशान्यां सविसर्गतः । एवं प्रदक्षिणे नैव विन्यसेदक्षराणि तु ॥ २.३५॥ अष्टवर्ग द्वितीयन्तु पञ्चमस्वरसंयुतम् । सुब्रह्मण्याय तत्पश्चात् शक्तिहस्ताय तत्परम् ॥ २.३६॥ तारकारिं चतुर्थ्यन्तं तथा शरवणोद्भवम् । तस्याधो ऋग्यजुस्सामाथर्वणाय पदं पुनः ॥ २.३७॥ देवद्वयपदं देवसेनापति चतुर्थकम् । अकारश्च सुकारश्च रकारश्च कुलस्तथा ॥ २.३८॥ मर्दनाय पदं दिव्यं संहिताय पदं तथा । अन्तरिक्षाय तत्पश्चाद्योगाधिपतये पुनः ॥ २.३९॥ ततः कुरु कुरु पदं पश्चाच्चटचटाख्यकम् । ईशानन्ताय शान्ताय शान्तरूपीचतुर्थकम् ॥ २.४०॥ षष्ठीप्रियाय तस्यान्ते चतुर्थ्यन्तं शिवाननम् । वचद्भुवेति च पुनः सर्वज्ञानपदं तथा ॥ २.४१॥ हृदयाय पदं पश्चात् षण्मुखाय ततः परम् । दीपाय दीपकर्त्रे च श्रीं ह्रीं क्षं क्रुं ततः परम् ॥ २.४२॥ कुमाराय पदं पश्चात् कालाय पदमित्यपि । कालरूपं चतुर्थ्यन्तं सुरराजाय तत्परम् ॥ २.४३॥ नमो वर्णाश्च चत्वारश्चत्वारिंशच्छताधिकम् । एतच्चक्रं समालिख्य चैतान् वर्णांश्च लिख्य च ॥ २.४४॥ यः प्रीणयेन्महासेनं सर्वान् कामानवाप्नुयात् । अङ्गारके षष्ठियुक्ते कृष्णपक्षसमन्विते ॥ २.४५॥ शतं सहस्रमयुतं फलमाप्नोत्यसंशयः । विद्यार्थी लभते विद्यां धनार्थी धनमाप्नुयात् ॥ २.४६॥ जयार्थी जयमाप्नोति मोक्षार्थी मोक्षमाप्नुयात् । मालामन्त्रं गुहस्यैतत्सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ २.४७॥ शारदातिलके- तारः खङ्गीश्वरक्रमो निस्वरेणान्तरन्ततः । भुवनैस्सप्तवर्णास्स्युस्सुब्रह्मण्यात्मको मनुः । वह्निबीजेन षट्त्रिंशद्युक्तेनाङ्गक्रिया मता ॥ २.४८॥ ध्यानम् - सिन्दूरारुणमिन्दुकान्तिवदनं इति । लक्षमेकं जपेन्मन्त्रं साद्ध्येन हविषाततः ॥ २.४९॥ दशांशं जुहुयादन्ते ब्राह्मणानपि भोजयेत् । धर्मादिकल्पिते पीठे वह्निमण्डलपश्चिमे ॥ २.५०॥ पूजयेद्विधिना देवमुपचारैर्यथोचितम् । केसरेष्वङ्गपूजास्यात् पत्रमद्ध्ये गतानिमान् ॥ २.५१॥ जयन्तमग्निकेशान्तं कृत्तिकापुत्रसंज्ञकम् । हेमशूलविशालक्षवज्रधारान्यजेत् क्रमात् ॥ २.५२॥ पूर्वादि दिग्दग्दलाग्रेषु देवसेनापतिं पुनः । विद्यां मेधां ततो वज्र कोणस्थं शक्तिकुक्कुटौ ॥ २.५३॥ मयूरं द्विपमभ्यर्च्य बाह्ये लोकेश्वरान्यजेत् । अस्त्राणि तेषामन्ते स्युस्सुब्रह्मण्यार्चनेरिता ॥ २.५४॥ दृक्सङ्ख्यान् भक्ष्यभोज्याद्यैः षष्ठ्यां सम्प्रीणयेद्विभुम् । पूजयेद्देवता भक्त्या कुमारान् ब्रह्मचारिणः ॥ २.५५॥ सन्तानं विजयं वीर्यं रक्षामायुः श्रियं यशः । प्रदद्यात् साधकस्याशु सुब्रह्मण्यस्सुरार्चितः ॥ २.५६॥ ॐ वचद्भुवे नमः । ॥ इति शारदातिलके ॥ नारायणीये- तारं वचन्नाभिजले शिवयोनियुते ततः । मन्त्रदेवो गुहश्शक्तिः कुक्कुटाब्जाभयान्दधत् ॥ २.५७॥ रक्तो रक्तांशुको मुक्ता प्रचुराकल्पभूषितः । कलाङ्गन्यासवत्तेन कर्णिकायां यजेदमुम् ॥ २.५८॥ तारं वचदिति- ॐ वचद्भुवे नमः । ॥ इति मालामन्त्रः ॥ अथ षडक्षरन्यासः- मूर्ध्यास्ये हृदये नाभौ गुह्ये पादद्वये न्यसेत् । ॐ वं हृदयाय नमः; ॐ चं शिरसे स्वाहा । ॐ भुं शिखायै वषट्; ॐ वें कवचाय हुम् । ॐ नं नेत्रत्रयाय वौषट्; ॐ मः अस्त्राय फट् । इति षडक्षरन्यासः । अस्य श्री वचद्भूमहामन्त्रस्य सनत्कुमार ऋषिः ब्रह्माविश्वामित्रो वा, गायत्री छन्दः उष्णिग्वा, गुहो देवता । अक्षरलक्षजपे विनियोगः । प्रथमावृत्तौ ॥ पुरश्चरणमङ्गैः ॥ द्वतीयावृत्तौ ॥ जयन्ताय नमः; अग्निकेशाय नमः; कृत्तिकापुत्राय नमः; भूतपतये नमः; सेनान्ये नमः; गुहाय नमः; हिरण्यशूलाय नमः; विशालाक्षाय नमः ॥ तृतीयावृत्तौ ॥ पत्रेषु - देवसेना पतये नमः; विद्यायै नमः; मेधायै नमः; वज्राय नमः; शक्तये नमः; कुक्कुटाय नमः । मयूराय नमः । द्विपाय नमः; इति पूर्वादिदिक्षु आग्नेयादिकोणेषु च ॥ चतुर्थावृत्तौ ॥ पुनः इन्द्राय नमः इत्याद्यष्टदिक्पालान् ॥ पञ्चमावृत्तौ ॥ वज्राय नमः ॥ इत्यादिदशायुधानि ॥ मयूरगायत्री - शुक्लापाङ्गाय विद्महे पक्षिराजाय धीमहि । तन्नोमयूरः प्रचोदयात् ॥ गजगायत्री - श्वेतवर्णाय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि । तन्नोगजः प्रचोदयात् ॥ स्कन्दमन्त्रास्समाख्याता मूर्तिध्यानान्यथ श‍ृणु ॥ २.५९॥ अथ षोडशमूर्तिध्यानभेदाः- ज्ञानशक्तिधरः स्कन्दो देवसेनापतिस्तथा । सुब्रह्मण्यो गजारूढः शरकाननसम्भवः ॥ २.६०॥ कार्तिकेयः कुमारश्च षण्मुखस्तारकान्तकः । सेनानीर्ब्रह्मशास्ता च वल्लीकल्याणसुन्दरः ॥ २.६१॥ बालश्च क्रौञ्चभेत्ता च शिखिवाहन एव च । एतानि स्वामिनामानि षोडश प्रत्यहं नरः ॥ २.६२॥ यः पठेत्सर्वपापेभ्योः स मुच्येत महामुने । एतेषां प्रतिरूपाणां ध्यानभेदमथोच्यते ॥ २.६३॥ (१) अथ शक्तिधरस्वामिध्यानम् - एकास्यं द्विभुजं वामे वज्रं दक्षिणजे करे । इच्छाज्ञानक्रियाशक्तिरूपं शक्तिधरं भजे ॥ २.६४॥ (२) स्कन्दस्वामिध्यानम् - कल्पद्रुमं प्रणमतां कमलारुणाभं स्कन्दं भुजद्वयमनामयमेकवक्त्रम् । कात्यायनीसुतमहं कटिबद्धदाम कौपीनदण्डधरदक्षिणहस्तमीडे ॥ (३) सेनापतिध्यानम् - नौम्यादित्यप्रदीप्तं द्विदशनयनकं षण्मुखं मन्दहासं वामाङ्के सुस्थितायास्सरसिरुहधृतालिङ्गितायाः प्रियायाः । उत्तुङ्गोरुस्तनाग्रे विहितकरतलं भीतिखेटादिशूल- ह्रादिन्युद्दीप्तशक्तीष्वसनवनगदाकुक्कुटाब्जेषु हस्तम् ॥ (४) सुब्रह्मण्यस्वामिध्यानम्- सिन्दूरारुणमिन्दुकान्तिवदनं केयूरहारादिभि- र्दिव्यैराभरणैर्विभूषिततनुं स्वर्गादिसौख्यप्रदम् । अम्भोजाभयशक्तिकुक्कुटधरं रक्ताङ्गरागोज्ज्वलं (रक्ताङ्गरागांशुकं) सुब्रह्मण्यमुपास्महे प्रणमतां भीतिप्रणाशोद्यतम् ॥ अन्यच्च- एकवक्त्रं द्विदोर्दण्डं कटिबद्धाभयान्वितम् । तरुणारुणसङ्काशं सुब्रह्मण्यमुपास्महे ॥ (५) गजवाहनस्वामिध्यानम्- एकाननं द्विनयनं वरकुक्कुटौ च वामद्वये निशितशक्त्यभयद्वयं च । बिभ्राणमीश्वरसुतं तपनायुताभं नित्यं नमामि गजवाहनमिष्टसिद्ध्यै ॥ (६) शरवणभवस्वामिध्यानम्- शक्तिं घण्टां ध्वजसरसिजे कुक्कुटं पाशदण्डौ टङ्कं बाणं वरदमभयदं कार्मुकं चोद्वहन्तम् । पीतं सौम्यं द्विदशनयनं देवसङघैरुपास्यं सद्भिः पूज्यं शरवणभवं षण्मुखं भावयामि ॥ (७) कार्तिकेयस्वामिध्यानम्- वरदकुलिशखेटं वामहस्तत्रये च दधतमभयशक्तिं खण्डमन्यत्त्रये च । तरुणरविसमाभं साधुभिः पूज्यमानं कमलवदनषट्कं कार्तिकेयं नमामि ॥ (८) कुमारस्वामिध्यानम्- सव्यद्वये निशितशक्त्यसिमादधानं वामद्वयेऽभिमतकुक्कुटखेटकं त्वाम् । (खेटकं च) वल्लीपतिं विबुधलोचनपूर्णचन्द्रं कल्याणदाननिरतं कलये कुमारम् ॥ (९) षण्मुखस्वामिध्यानम्- वन्दे सिन्दूरकान्तिं शरविपिनभवं श्रीमयूराधिरूढं षड्वक्त्रं देवसैन्यं मधुरिपुतनयावल्लभं द्वादशाक्षम् । शक्तिं बाणं कृपाणं ध्वजमपि च गदां चाभयं सव्यहस्तैः चापं वज्रं सरोजं कटकमपि वरं शूलमन्यैर्दधानम् ॥ (१०) तारकारिस्वामिध्यानं वरदमङ्कुशध्वजे च कटकौ चापवज्र- मभयपाशचक्रखड्गमुसलशक्तिमन्वहम् । द्विदशपाणिभिर्दधानमरुणकोटिसन्निभं भजत तारकारिमत्र भवविनाशकारणम् ॥ (११) सेनापतिस्वामिध्यानम्- अभयमसिरथाङ्गं चाङ्कुशं शक्तिशूलं वरदकुलिशपाशं पद्मदण्डौ गदां च । दधतमुभयपक्षद्वादशायामहस्तै- र्द्विदशकमलनेत्रं देवसेनान्यमीडे ॥ (१२) ब्रह्मशास्तृध्यानम्- वामे करे च युगले वरकुण्डिके च सव्येऽक्षसूत्रमभयं दधतं विशाखम् । वल्ल्यायुतं वनजलोचनमेकवक्त्रं वन्दामहे वनजसम्भवशासितारम् ॥ (१३) वल्लीकल्याणसुन्दरस्वामिध्यानम्- हस्तद्वन्द्वेऽक्षमालामभयमपि धृतं कुण्डिकां श्रोणिबन्धं सव्ये वामे निषण्णः श्रवधृतविधिनाहूयमानेन युक्तम् । सर्वालङ्कारयुक्तं जलकलशधृता विष्णुना चारुणाभं वल्लीकल्याणमूर्तिं सकलसुरगणैः स्तूयमानं प्रपद्ये ॥ (१४) बालस्वामिध्यानम्- पद्मसव्यकटिसंयुतवामं पद्मकान्तिनिभमेकमुखं च । बालवृद्धिकरमीश्वरसूनुं बालमुन्नतभुजं प्रणतोऽस्मि ॥ अन्यच्च- एकवक्त्रं द्विनयनं पद्मद्वयकरद्वयम् । विप्रप्रियकरं वन्दे बालरूपं रविप्रभम् ॥ (१५) क्रौञ्चभेदनस्वामिध्यानं - अभयशितकृपाणौ शक्तिबाणौ च सव्ये वरदकुलिशचापं खेटके चान्यहस्ते । दधतममरसेनानायकं चाष्टबाहुं कमलवदनषट्कं क्रौञ्चभेत्तारमीडे ॥ (१६) शिखिवाहनस्वामिध्यानं विद्रुमप्रभमेकमुखं विभुं वज्रशक्तिवरदाभयपाणिम् । देवलोकरिपुघ्नमविघ्नदं नौमि रुद्रभवं शिखिवाहम् ॥ ॥ इति षोडशमूर्तिध्यानभेदाः ॥ दाडिमीपुष्पसङ्काशं गुञ्जाभं कुङ्कुमाकृतिम् । षड्वक्त्रसहितं देवं द्वादशाक्षं सुयौवनम् ॥ २.६५॥ चतुर्भुजमुदाराङ्गं यज्ञसूत्रेण संयुतम् । वरदाभयसंयुक्तं कमण्डल्वक्षधारिणम् ॥ २.६६॥ नक्रकुण्डलसंयुक्तं करण्डमकुटोज्ज्वलम् । हारकेयूरकटकं कटिसूत्रैर्विभूषितम् ॥ २.६७॥ रत्नविद्रुमभूषाढ्यं नववीरसमायुतम् । पादनूपुरसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम् ॥ २.६८॥ सर्वलक्षणसंयुक्तं कुमारं शङ्करात्मजम् । महावल्लीदेवसेनायुक्तं सुरगणप्रियम् ॥ २.६९॥ इत्थं रूपं यजेन्नित्यं सर्वलोकहितावहम् । चतुर्भुजं बालवेषं स्कन्दं कनकसप्रभम् । शक्तिकुक्कुटहस्तं च वरदाभयसंयुतम् ॥ २.७०॥ विद्रुमनिभद्विदशहस्त रविनेत्र शक्तिशरखड्गमभयध्वजगदां च । वामकरचापकुलिशाब्जवरशूल खेटधर सव्यकर षण्मुख नमस्ते ॥ २.७१॥ द्विभुजश्च द्विनेत्रश्च सुब्रह्मण्यस्सुसुन्दरः । पद्मधृत्सव्यपाणिश्च इतरः पद्मधृत्करः ॥ २.७२॥ बालरूपः प्रतिष्ठायां ग्रामस्यैवाभिवृद्धये । द्विहस्तो यज्ञसूत्राढ्यास्सशिखस्सत्रिमेखलः ॥ २.७३॥ कौपीनदण्डधृत्सव्यपाणिः कट्याश्रितः परः । स्थापयेद्दैवतं स्कन्दं पर्वतेषु वनादिषु ॥ २.७४॥ चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च कर्णयोः पत्रकुण्डलः । नक्रकुण्डलयुक्तो वा समीपे शक्तिकाद्वयः ॥ २.७५॥ दक्षिणे वामहस्ते च साक्षमाला कमण्डलुः । वरदाभयसंयुक्तः कटिसूत्रेण भूषितः ॥ २.७६॥ मयूरवाहसंयुक्तोप्यथवा युक्तसामजः । शक्तिभ्यां च युतो वाऽपि तयोर्लक्षणमुच्यते ॥ २.७७॥ द्विनेत्रे द्विभुजे शान्ते पद्मधारकरावुभौ । लम्बमानकरे चैव श्यामा रक्तसमप्रभे ॥ २.७८॥ महावल्लीदेवसेना सर्वाङ्गमतिसुन्दरे । इत्थं लक्षणसंयुक्तो ग्रामे वा नगरेऽपि वा ॥ २.७९॥ षडाननो द्विषड्बाहुरर्कश्रोत्रेक्षणान्वितः । द्विषट्कर्णेक्षणैर्युक्तप्रतिमौलिभिरन्वितः ॥ २.८०॥ सशक्तिस्साभयस्सासिस्साक्षमालस्सकुक्कुटः । सखेटकस्त्वयं स्थाप्यो वृद्धये पत्तनादिके ॥ २.८१॥ रक्ताम्बरसमायुक्तो बालचन्द्रसमप्रभः । करण्डमकुटोपेतो हस्तद्वादशकस्तु वा ॥ २.८२॥ शक्तिं च मुसलं खड्गं चक्रपाशाभये वहन् । दक्षिणे दक्षिणे वज्रं कार्मुकं खेटकं तथा ॥ २.८३॥ मयूरं वा ध्वजं वाऽपि साङकुशं वरमावहन् । सोमपीथी मयूरस्थः शक्तिद्वयसमायुतम् । ग्रामादौ स्थापनीयोऽयं प्रासादादौ तु सिद्धये ॥ २.८४॥ षड्वक्त्रं शिखिवाहनं त्रिनयनं रक्ताम्बरालङ्कृतं शक्तिं चर्म च खड्गशूलविशिखाभीतिं धनुश्चक्रकम् । पाशं कुक्कुटमङ्कुशं च वरदं दोर्भिर्दधानं तथा ध्यायेदीप्सितसिद्धिदं शशिधरं स्कन्दं सुराराधितम् ॥ लोकालोकान्धकारप्रतिहतकिरणैर्भानुकोटिप्रकाशं भूमिन्यस्तैककोटिष्वसनमपि शरं लम्बमानोर्ध्वकायम् । हस्ताभ्यां चेतराभ्यां धृतमथ कुलिशं शक्तिमम्भोरुहाक्षं सर्वालङ्कारयुक्तं भजत सुरपुरीपालकं बाहुलेयम् ॥ (भजत सुरपरिपालकं) ॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे मन्त्रोद्धारविधिर्नामद्वितीयः पटलः ॥ ३. तृतीयः पटलः - शौचाचमनम् अतः परं प्रवक्ष्यामि शौचमाचमनं श‍ृणु । उत्थाय च बहिर्ग्रामात् विण्मूत्रं तु विसर्जयेत् ॥ ३.१॥ अहन्युदङ्मुखो भूत्वा रात्रौ वै दक्षिणामुखः । ग्रामपार्श्वे महाक्षेत्रे तडागे कूपपार्श्वके ॥ ३.२॥ वल्मीके च तथा नद्यां वृक्षमूले तथालये । जलाशयसमीपे तु शिलायां पर्वते तथा ॥ ३.३॥ पुण्यारामे गवां गोष्ठे चैत्यवृक्षसमीपके । (पुष्पारामे) स्थानेष्वेतेषु मतिमान् विण्मूत्रं न विसर्जयेत् ॥ ३.४॥ अन्यस्थाने यथा वायुस्तथाभिमुखमास्थितः । (अन्यस्थाने तथा भूमौ) वामेनैवोपवीतं तु कर्णमूले न्यसेत् बुधः ॥ ३.५॥ तृणानि विन्यसेत् भूमौ विण्मूत्रे च विसर्जयेत् । गृहीत्वा वामहस्तेन लिङ्गं यावत् समाप्तिकम् ॥ ३.६॥ नासां पिधाय हस्तेन दक्षिणाङ्गुलिकं च यत् । यावच्छुद्धिर्भवेदस्य तावन्मौनं समाचरेत् ॥ ३.७॥ दक्षिणेन करेणैव मृदं गृह्य विचक्षणः । (मृदं ग्राह्य) त्रिःकृत्वाक्षाल्य लिङ्गं तु पञ्चापानं च मृत्तिकाः ॥ ३.८॥ दशवारं वामकरं पञ्चवारं करद्वयम् । शोधयेदम्भसा नित्यं गृहस्थानां विधीयते ॥ ३.९॥ द्विगुणं ब्रह्मचारीणां त्रिगुणं वनवासिनाम् । चतुर्गुणं यतीनां तु शौचमेवं विधीयते ॥ ३.१०॥ यावच्छुद्धिर्भवेद् बुद्धिस्तावच्छौचं समाचरेत् । (यावच्छुद्धिर्भवेद् बुद्धे) शुद्धतीरमनुप्राप्य पुनराचमनं चरेत् ॥ ३.११॥ करञ्जनिम्बापामार्गप्लक्षचम्पकवैणवैः । वकुलक्षीरवृक्षैर्वा दन्तधावनमाचरेत् ॥ ३.१२॥ कनिष्ठाङ्गुलिनाहंस्यादायतं च दशाङ्गुलम् । (च द्वादशाङ्गुलं) समच्छेदमृजुं शुभ्रं ह्यार्द्रं च त्वगपवर्गकम् ॥ ३.१३॥ (समच्छेदमृजुं शुद्धं) षष्ठिपर्वनवम्यां च द्वादश्यां प्रतिपद्यपि । मातापित्रोश्च दिवसे नाचरेद्दन्तधावनम् ॥ ३.१४॥ गण्डूषं रविसङ्ख्याभिर्विधाय मतिमान् पुनः । सपवित्रकरेणैव सर्वकर्मसमाचरेत् ॥ ३.१५॥ त्रिःकृत्वा तु जलं पीत्वा माषमग्नं पुनः पुनः । ऋग्यजुस्सामभिर्भन्त्रैस्त्रिभिः पीत्वा विचक्षणः ॥ ३.१६॥ आस्यं द्विःप्रमृजेत्तत्र सकृन्मृज्य मुखं शनैः । ईशानमन्त्रतः प्राज्ञः ऊर्ध्वाधोमार्जयेत्ततः ॥ ३.१७॥ अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां तु नेत्रयोः स्पर्शयेत्पुनः । अङ्गुष्ठतर्जनीभ्यां तु नासिकायाः पुटद्वयम् ॥ ३.१८॥ कनिष्ठाङ्गुष्ठकाभ्यां तु नेत्रयोः स्पर्शयेत् क्रमात् । मध्यमाङ्गुष्ठकाभ्यां तु बाह्वोः संस्पर्शयेद्द्वयोः ॥ ३.१९॥ अङ्गुलीभिश्च वसुभिर्नाभौ हृन्मूर्ध्नि च स्पृशेत् । एवमाचमनं प्रोक्तं नियमेन महामुने ॥ ३.२०॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे कौशिकप्रश्नमहासंहितायां शौचाचमन- विधिर्नाम तृतीयः पटलः । ४. चतुर्थः पटलः - स्नानानुष्ठानविधिः अथ वक्ष्ये विशेषेण स्नानं पापहरं परम् । मृदं च गोशकृत् पुष्पं कुशमामलकं तिलम् ॥ ४.१॥ धौतवस्त्रं च सङ्ग्राह्य जलतीरं समाविशेत् । वापीकूपतडागेषु नान्यत्र मृदमाहरेत् ॥ ४.२॥ जले प्रादेशमात्रे च मणिबन्धाज्जले बुधः । गोमयामलकेनैव सर्वाङ्गानि च मर्दयेत् ॥ ४.३॥ मलस्नानं ततः कृत्वा जलस्नानं समाचरेत् । मूलमन्त्रेण मृत्पिण्डं त्रिधा भज्य महामुने ॥ ४.४॥ पृष्ठे च दक्षिणे चैव विन्यसेदुत्तरेऽपि च । पुरुषं पूर्वदिग्भागे ह्यघोरं दक्षिणे न्यसेत् ॥ ४.५॥ उत्तरे विन्यसेद्धीमान् वामदेवेन मन्त्रतः । अस्त्रेण पूर्वतो न्यस्त्वा दशदिक्षु मृदं क्षिपेत् ॥ ४.६॥ दक्षिणेन मृदा शोध्य सर्वाङ्गं मूलविद्यया । उत्तरस्थं च मृद्भागं तीर्थमध्ये विनिक्षिपेत् ॥ ४.७॥ स्नात्वा राजोपचारेण रजन्यामलकादिना । पञ्चब्रह्मषडङ्गैश्च गुहतीर्थं स कल्पयेत् ॥ ४.८॥ स्नात्वा गुरूक्तमार्गेण धौतवस्त्रधरो द्विजः । आचम्य विधिवत् पश्चात्प्राणायामं समाचरेत् ॥ ४.९॥ आपोहिष्ठेति नवभिः पदैः प्रोक्षणमाचरेत् । सूर्यश्चेत्यनुवाकेन जलं प्रातः पिबेद् बुधः ॥ ४.१०॥ आपः पुनन्तु मध्याह्ने सायाह्नेऽग्निश्च मन्त्रतः । दधिक्राविण्णेति ततस्त्रिकालं प्रोक्षयेत्ततः ॥ ४.११॥ गायत्र्यार्घ्यं ततः कृत्वा भूर्भुवःस्वेति पूर्वया । प्रणवेन समायुक्तं भूर्भुवःस्वरिति ब्रुवन् ॥ ४.१२॥ वामेतरे जलं ग्राह्य प्रदक्षिणमथाचरेत् । असावादित्यो ब्रह्मेति सूर्यं स्मृत्वा प्रणम्य च ॥ ४.१३॥ सूर्यादितर्पणं कृत्वा गङ्गायै नम इत्यथ । अवकुण्ठ्य जलं ग्राह्य महालक्ष्म्यै नमस्त्रिभिः ॥ ४.१४॥ मुखं क्षाल्य प्रमृज्याथाप्यस्त्रेण त्रिःपिबेज्जलम् । तेनैव दशधा प्रोक्ष्य तेनैवार्ध्यत्रयं ददेत् ॥ ४.१५॥ यथाशक्ति जपेत् तेन त्रिःपिबेत्तु यथाविधि । सव्येन हस्तं सङ्ग्राह्य वामहस्ते निधाय च ॥ ४.१६॥ तद्भस्म सजलं कृत्वा किञ्चिदङ्गुष्ठेन कर्मणा । (कृत्वा किञ्चिदङ्गुल्लकेव तु) शिरः प्रभृति पादान्तं दर्शयित्वाथ देशिकः ॥ ४.१७॥ नैरृत्यां दिशि तत्कृत्वा पश्चात् षट्कोण मालिखेत् । (षट्कोण माचरेत्) स्कन्दमूलं ततो मध्ये ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं ततः परम् ॥ ४.१८॥ ऐं सौं कोणेषु संल्लिख्य शिरसीशानमन्त्रतः । (ऐं सः) ललाटे पुरुषेण स्यादघोरेण स्तनान्तरे ॥ ४.१९॥ नाभौ तु वाममन्त्रेण जान्वोर्बाह्वोश्च सद्यतः । शेषाङ्गेषु च तन्मन्त्रैरर्पयेद्भस्मना बुधः ॥ ४.२०॥ हस्तौ प्रक्षाल्य शिरसि मुद्रया कुम्भसंज्ञया । प्रोक्षयित्वा जलं पश्चान्मूलेनैवावकुण्ठयेत् ॥ ४.२१॥ अस्त्रमन्त्रेण सन्ताड्य जलं वामकरे क्षिपेत् । तस्मात्करात्पदं तोयं दक्षिणेन करेण च ॥ ४.२२॥ पञ्च ब्रह्मषडङ्गैश्च प्रोक्षयित्वाथ मन्त्रवित् । शेषं जलं समादाय दक्षिणेन करेण च ॥ ४.२३॥ पुटेनदक्षनासायां पूर्य वामेन रेच्य च । तज्जलं दक्षिणे भागे हुम्फटन्तेन संव्रजेत् ॥ ४.२४॥ पश्चादाचमनं कृत्वा प्राणायामं समभ्यसेत् । (प्राणायामं समाचरेत्) अङ्गन्यासं करन्यासं पूर्वोक्तविधिनाचरेत् ॥ ४.२५॥ त्रिरर्ध्यं शिवगायत्र्या यथाशक्ति जपेच्छतम् । मूलमन्त्रेण रुद्रस्य तर्पयेद्रुद्रसङ्ख्यया ॥ ४.२६॥ पञ्चब्रह्मषडङ्गैश्च गौर्या मूलेन च त्रिधा । ब्रह्मादिपञ्चमूर्तीश्च तर्पयेत्स्वस्वनामतः ॥ ४.२७॥ गणेशं मूलमन्त्रेण तर्पयेदेकतर्पणम् । सुब्रह्मण्यषडङ्गेन न्यासं कृत्वाथ देशिकः ॥ ४.२८॥ त्रिवारं स्कन्दगायत्र्या तर्पयेद्देशिकोत्तमः । स्कन्दस्य मूलमन्त्रेण षडावृत्त्या प्रतर्पयेत् ॥ ४.२९॥ (मूलमन्त्रेण षष्ठवारं) सुब्रह्मण्यषडङ्गेन तर्पयेत् तु विशेषतः । महावल्लीदेवसेनां तत्तन्नाम्ना तु तर्पयेत् ॥ ४.३०॥ भुवनेशीं महालक्ष्मीं वाग्देवीं च प्रतर्पयेत् । क्षेत्रपालस्य मूलेन गुरून् पश्चात्तु तर्पयेत् ॥ ४.३१॥ सौराङ्गेणैव मतिमान् षडङ्गन्यासमाचरेत् । मूलमन्त्रेण सूर्यस्य कषोल्कायेति मन्त्रतः ॥ ४.३२॥ त्रिवारं तर्पयेद्धीमानुषाञ्च प्रत्युषामपि । तेजश्चण्डं सकृत्तर्प्य सर्वं ब्रह्मणि योजयेत् ॥ ४.३३॥ सावित्रीं च जपेत् पश्चात् पूर्वोक्तविधिना बुधः । उपस्थानं ततः कुर्योत् प्रातर्मित्रस्य चर्षणीः ॥ ४.३४॥ आसत्येनेति मध्याह्ने सायेऽमं मेति मन्त्रतः । ब्रह्मयज्ञं ततः कृत्वा स्कन्दमन्त्रं शतं जपेत् ॥ ४.३५॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे स्नानानुष्ठानविधिर्नाम चतुर्थः पटलः । ५. पञ्चमः पटलः - नित्यार्चनविधिः अतः परं प्रवक्ष्यामि सुब्रह्मण्यार्चनाविधिम् । सर्वसिद्धिकरं पुण्यं सर्वव्याधिविनाशनम् ॥ ५.१॥ सर्वदुःखोपशमनं सदा विजयवर्धनम् । आत्मार्थं च परार्थं च पूजा द्विविधमेव च ॥ ५.२॥ (पूजा द्विविधमुच्यते) गृहार्चनं तथात्मार्थं तत्तत्सिद्धिकरं भवेत् । देवर्षिभिर्मनुष्याद्यैः स्थापितं बेरमादरात् ॥ ५.३॥ तत् परार्थं समाख्यातं सर्वेषामात्मनां फलम् । विप्रक्षत्रियविट्शूद्रा दीक्षिताश्च प्रवेशकः ॥ ५.४॥ आत्मार्थयजनं कुर्यात् न कुर्यात्तु परार्थकम् । आदिशैवः प्रकर्तव्यं आत्मार्थं च परार्थकम् ॥ ५.५॥ आदिशैवा इति प्रोक्तास्ते शिवब्राह्मणा मुने । शौचमाचमनं कृत्वा विधिस्नानं समाचरेत् ॥ ५.६॥ सन्ध्यावन्दनकर्मादि कृत्वा देवालयं व्रजेत् । (देवालयं विशेत्) पादौ प्रक्षाल्य विधिना भस्म निक्षिप्य मन्त्रवित् ॥ ५.७॥ सूर्यपूजाविधानेन सौरपूजां समाचरेत् । प्रक्षाल्य पादावाचम्य विधिना भस्म धारयेत् ॥ ५.८॥ प्रणवं संस्मरन्मन्त्री प्राणायामं समाचरेत् । पुण्याहं वाचयेत्तत्र ब्राह्मणैः सह मन्त्रिभिः ॥ ५.९॥ विधिना पञ्चगव्यञ्च पञ्चामृतमथाचरेत् । सकलीकृत्य मतिमान् प्रणवार्ध्यं तु साधयेत् ॥ ५.१०॥ (प्रणवार्ध्यं तं तु साधयेत्) स्नपनं कारयेद्विद्वान् यथाविधिपुरःसरम् । द्वारमन्त्रेण सम्प्रोक्ष्य गणेशञ्च सरस्वतीम् ॥ ५.११॥ सव्यवामे पतङ्गोर्ध्वे तत्तद्वीजेन पूरयेत् । (तत्तद्वीजेन पूजयेत्) मध्ये लक्ष्मीञ्च सम्पूज्य हस्तिद्वयाभिषेचिताम् ॥ ५.१२॥ (हस्तिद्वयाभिषेचनं) सुदेहसुमुखौ विप्रो गुहस्य द्वारपालकौ । एकवक्त्रौ द्विबाहू च गदाभयधरौ स्मृतौ ॥ ५.१३॥ (गदाभयकरौ) चतुर्भुजौ चेत्तस्योर्ध्वे वज्रशक्तिधरौ तथा । रक्तश्यामलवर्णाढ्यौ सर्वाभरणभूषितौ ॥ ५.१४॥ सुदंष्ट्रौ स्मितवक्त्रौ च करण्डमकुटोज्ज्वलौ । दक्षिणे तु सुदेहञ्च सुमुखञ्च तथोत्तरे ॥ ५.१५॥ पश्चादक्षिणशाखायां दीप्ताञ्चामरधारिणीम् । (दीप्ताञ्चामरचारिणीं) उत्तरायाञ्च शाखायां सूक्ष्मान्तं पूजयेत् तया ॥ ५.१६॥ (शाखायां सूक्ष्मां सम्पूजयेत् तथा) अथोदुम्बरमूले तु पृथिवीं सम्प्रपूजयेत् । दिव्यान्तरिक्षभूमीषु विघ्नानुच्चाट्य चास्त्रतः ॥ ५.१७॥ (विघ्नानुच्चार्य स्मृतः) अन्तः प्रविश्य मतिमान्नित्यं तद्द्वारपालकौ । मध्यदक्षिणवामे तु देहल्यां पूजयेत्तदा ॥ ५.१८॥ कवाटौ प्रोक्ष्य चास्त्रेण जयं विजयमर्चयेत् । नैरृत्यां वास्तुनाथञ्च स्वस्वनामभिरर्चयेत् ॥ ५.१९॥ देवस्य दक्षिणे पार्श्वे रुचिरासनसंस्थितः । पञ्चशुद्धिं ततः कृत्वा तेषां भेदमथ श‍ृणु ॥ ५.२०॥ (ततः कुर्यात्) आत्मशुद्धिस्तु प्रथमं स्थानशुद्धिर्द्वितीयकम् । (आत्मशुद्धिस्तु पूर्व स्यात्) द्रव्यशुद्धिस्तृतीयञ्च बिम्बशुद्धिश्चतुर्थकम् ॥ ५.२१॥ मन्त्रशुद्धिस्तु पञ्चैते आत्मशुद्धिं ततः श‍ृणु । तलौ च हस्तपृष्ठौ च मन्त्रेणास्त्रेण शोधयेत् ॥ ५.२२॥ अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तमीशानादींश्च विन्यसेत् । ह्रीं मन्त्रादींश्च मध्यादि तर्जन्यान्तं चतुर्थकम् ॥ ५.२३॥ नेत्रं करतले न्यस्य तर्जन्यामस्त्रकं न्यसेत् । आत्मानं योजयेत्पश्चात् शिखाग्रे व्योमसंज्ञके ॥ ५.२४॥ शुष्कवृक्षमिवात्मानं शोषयेद्वायुमन्त्रतः । अग्निबीजेन तद्देहं भस्मकूटमिव स्मरेत् ॥ ५.२५॥ वायोर्बीजेन तद्भस्म प्लावयेदमृतस्रवम् । सञ्चिन्त्य पूर्ववद्देहं मुद्रयाङ्कुशसंज्ञया ॥ ५.२६॥ (पूर्ववद्देहं मुद्रया कुशसंज्ञया) आत्मानं मूलमन्त्रेण विन्यसेद्धृदये पुनः । कृत्वाथ मातृकान्यासं कुर्यात्प्राणप्रतिष्ठिकाम् ॥ ५.२७॥ ईशानं मूर्ध्नि विन्यस्य मुखे तत्पुरुषं न्यसेत् । अघोरं हृदये न्यस्य वामदेवं तु गुह्यके ॥ ५.२८॥ सद्योजातं न्यसेत्पादौ पुनरङ्गानि बुद्धिमान् । हृदये हृदयं न्यस्य शिरश्शिरसि विन्यसेत् ॥ ५.२९॥ शिखायां तु शिखां न्यस्य कवचं स्तनमध्यमे । नेत्रं नेत्रद्वये विद्वान् अस्त्रं हस्तप्रदेशके ॥ ५.३०॥ सैकत्रिंशत्कलान्यासं प्रागुक्तविधिनाचरेत् । एवं शुद्धतनुर्भूत्वा स्कन्दोऽहमिति मन्त्रतः ॥ ५.३१॥ अन्तर्यागं ततः कृत्वा तत्पूजार्हकमन्त्रतः । आसनावरणाद्यैश्च हृत्पद्मे चार्चयेद्गुहम् ॥ ५.३२॥ आत्मशुद्धिरिति प्रोक्ता स्थानशुद्धिं ततः श‍ृणु । मूले न्यस्तेन नेत्रेण निरीक्ष्य प्रोक्षणादिभिः ॥ ५.३३॥ (मूल न्यस्तेन) अवकुण्ठञ्चदिग्बन्धं प्राकारैः स्नानशोधनम् । मार्जनं प्रोक्षणं चैव गोमयालेपनं हृदा ॥ ५.३४॥ (मार्जनं निरीक्षणं) गुहाग्रे भूपुरं लिख्य भूबीजेन समर्चयेत् । स्थानशुद्धिरिति ख्याता द्रव्यशुद्धिं ततः श‍ृणु ॥ ५.३५॥ पाद्यपात्रं शरावञ्च अर्घ्याचमनपात्रकम् । शङ्खञ्च स्थालिकाञ्चैव जलभाण्डादि वर्धनीम् ॥ ५.३६॥ अस्त्रेण क्षाल्य च हृदा निरीक्ष्य कवचेन तु । अवकुण्ठ्य गुरुः पश्चात् सामान्यार्घ्यं प्रकल्पयेत् ॥ ५.३७॥ ब्रह्माङ्गैर्मूर्तिमन्त्रैश्च स्कन्दगायत्रिमन्त्रतः । तत्तोयेनास्त्रमन्त्रेण सर्वं सम्प्रोक्ष्य बुद्धिमान् ॥ ५.३८॥ वस्त्रपूतेन तोयेन जलभाण्डं प्रपूरयेत् । निधाय सव्यहस्तेन सप्तवारं ततः स्मृतम् ॥ ५.३९॥ (विधाय सव्यहस्तेन) आपो वा इति मन्त्रेण जप्त्वा पद्माख्यमुद्रिकाम् । अस्त्रमुद्रां प्रदर्श्याथ सर्वद्रव्याणि शोधयेत् ॥ ५.४०॥ द्रव्यशुद्धिर्भवेदेवं बिम्बशुद्धिं ततः श‍ृणु । नमस्कृत्वा महासेनमिदं मन्त्रं समर्चयेत् ॥ ५.४१॥ सिद्धदेवर्षिसङ्घैश्च मनुष्यैश्च समर्चितम् । अर्चयिष्ये यथा शक्त्या प्रसीद गुहमूर्तिमन् ॥ ५.४२॥ अर्घ्यद्रव्यैश्च मतिमान् विशेषार्घ्यं प्रकल्पयेत् । कुशाग्रापः पयोभिश्च तिलतण्डुलकैर्युतम् ॥ ५.४३॥ अक्षतैर्यवसिद्धार्थैरर्घ्यमष्टाङ्गमुत्तमम् । मूलब्रह्मषडङ्गैश्च स्कन्दसूक्तेन मन्त्रतः ॥ ५.४४॥ मूर्तिमन्त्रैश्च गायत्र्या विशेषार्घ्यं प्रकल्प्य च । चन्दनोशीरसंयुक्तं पाद्यं सङ्कल्पयेद्धृदा ॥ ५.४५॥ तुटिपत्रं च कर्पूरं फलत्रययुतं तथा । (बिल्वपत्रं च) *पुरुषयुक्तषडङ्गेनाचमनं परिकल्पयेत् ॥ ५.४६॥ (*छन्दोभङ्गः) हृदयेन तु मन्त्रेण प्रच्छन्नपटमानयेत् । निर्माल्यं च विसृज्याथ सुमित्राय प्रदापयेत् ॥ ५.४७॥ अस्त्रमन्त्रेण मतिमान् बेरशुद्धिं समाचरेत् । स्कन्दगायत्रिमन्त्रेण क्षालयेत्तु पुनः पुनः ॥ ५.४८॥ लोहजं यदि तद्बेरं स्नानं पर्वणि पर्वणि । चित्रादिप्रतिमा चेत्तु शुद्धिं कूर्चेन कारयेत् ॥ ५.४९॥ बिम्बशुद्धिर्भवेदेवं मन्त्रशुद्धिं ततः श‍ृणु । ओङ्कारादिनमोऽन्ताश्च मन्त्राः पूजार्हका भवेत् ॥ ५.५०॥ मनसोपांशुना वाचा मन्त्रशुद्धिरुदाहृता । यो वेत्ति पञ्चशुद्धिं च स पूजां कर्तुमर्हति ॥ ५.५१॥ स्कन्दसूक्तेन मतिमान् मूलब्रह्मषडङ्गकैः । मालामन्त्रेण मतिमान् कार्तिकेयं तु पूजयेत् ॥ ५.५२॥ आसनं कल्पयेत्पश्चाच्छास्त्रदृष्टेन वर्त्मना । प्रणवं पूजयेन्मन्त्री पीठाधस्तात् गुहस्य तु ॥ ५.५३॥ आधारशक्तिं तस्योर्ध्वे ततोऽनन्तासनं यजेत् । धर्मं पाण्डरसंज्ञं च ज्ञानं वै पद्मरागकम् ॥ ५.५४॥ (धर्मं पाण्डुरवर्णं) वैराग्यं हेमवर्णं स्यादैश्वर्यं श्यामवर्णकम् । आग्नेयादिषु कोणेषु पूजयेत्तु विशेषतः ॥ ५.५५॥ अधर्माज्ञानावैराग्यानैश्वर्यांश्च पुनः पुनः । राजावर्तनिभा एते प्रागादिषु प्रकल्पयेत् ॥ ५.५६॥ मायाधच्छदनं रक्तं नैरृत्यां दिशि पूजयेत् । वेद्योर्ध्वच्छदनं श्वेतमैशान्यां दिशि पूजयेत् ॥ ५.५७॥ एवं सिंहासनं प्रोक्तं पद्मासनं ततोच्यते । कन्दं बीजाङ्कुरं नालं दलं केसरकर्णिकाम् ॥ ५.५८॥ बीजं पद्मं च मतिमान् पूर्वादिषु च मध्यमे । शकुनीं रेवतीं पूतां महापूतां निशीथिनीम् ॥ ५.५९॥ मालिनीं शीतलां बुद्धां प्रागादिषु सुपूजयेत् । (शीतलां शुद्धां) मध्ये विश्वमुखां पूज्य नमोऽन्तैर्नामभिः क्रमात् ॥ ५.६०॥ मण्डलत्रयमत्रैव पूजयेद्विमलासनम् । क्षित्यादिप्रकृतिः प्रोक्ता तत्त्वरूपं सनातनम् ॥ ५.६१॥ सुब्रह्मण्यासनं दिव्यं तस्योपरि यजेद् बुधः । तत्तत्स्वरूपध्यानेन तस्मिन् मूर्तिं प्रकल्पयेत् ॥ ५.६२॥ आपाद्य बिन्दुं तद्बिन्दोरानीय कुसुमाञ्जलिम् । तन्मूलमन्त्रसंयुक्तं हृदा चावाहयेत् गुहम् ॥ ५.६३॥ स्थापनं तु प्रदातव्यमीशानेन तु मन्त्रतः । सन्निधानं तत्पुरुषादघोरात् सन्निरोधनम् ॥ ५.६४॥ स्वागतं वामदेवेन दिग्बन्धं चास्त्रमन्त्रतः । कवचेनावकुण्ठ्याथ सद्येनामृतकल्पना ॥ ५.६५॥ स्वामिन् सर्वजगन्नाथ यावत् पूजावसानकम् । तावत् त्वं प्रीतिभावेन बिम्बेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥ ५.६६॥ इदं मन्त्रं समुच्चार्य विश्वामित्र महामुने । पद्ममुद्रां महामुद्रां षण्मुखीं दर्शयेत्ततः ॥ ५.६७॥ पादौ सकृत् सकृत्पाद्यं हृदयेन प्रदापयेत् । पुरुषयुक्तषडर्णेन वक्त्रेष्वाचमनीयकम् ॥ ५.६८॥ अर्ध्यं शिरसि विन्यस्य वौषडन्तेन मूलतः । आपोहिष्ठेति मन्त्रेण पञ्चगव्येन पूजयेत् ॥ ५.६९॥ अभिषिच्याथ तोयेन पिष्टेन कर्षयेद्धृदा । गन्धाद्यैरभिषिच्याथामलकैः परिमर्दयेत् ॥ ५.७०॥ स्नाप्य बिल्वोदकैः पश्चाद्धरिद्रेण च पीठकम् । शक्तिद्वयं च संलेप्य पूजयेत्तु पुनः पुनः ॥ ५.७१॥ पञ्चामृतेन संस्नाप्य शुद्धतोयेन वा पुनः । श्रीरुद्रचमकाभ्यां च पुरुषसूक्तेन मन्त्रवित् ॥ ५.७२॥ ततः कुमारमातेति ऋचा चैव विशेषतः । स्कन्दसूक्तेन गायत्र्या सेनान्यं पञ्चशान्तिना ॥ ५.७३॥ अयं कुमारमन्त्रेण माते कुमारमन्त्रतः । मालामन्त्रेण मतिमान् मूलब्रह्मषडङ्गकैः ॥ ५.७४॥ इत्थं शुद्धाम्बुभिः स्नाप्य हृदा चाचमनं ददेत् । वस्त्रेण परिमृज्याथ वस्त्राणि च हृदा ददेत् ॥ ५.७५॥ गन्धं तत्पुरुषेणैव यज्ञसूत्राक्षसूत्रिकाम् । मकुटं कुण्डलं पट्टं हारकेयूरनपुरम् ॥ ५.७६॥ छन्नं वीराङ्गुलीयं स्याद्ददेदाभरणस्य तु । पुष्पमीशानमन्त्रेण धूपदीपौ च पूरुषात् ॥ ५.७७॥ मनोरथाख्यमुद्रां च दर्शयेत् देशिकोत्तमः । शिरोवदनहृत्कुक्षिगुह्यपादद्वये पुनः ॥ ५.७८॥ ब्रह्मपञ्चकमुच्चार्य सर्ववक्त्रं तथा पुनः । जगद्भुवादिषण्मूर्तिमन्त्रैरभ्यर्चयेत्सदा ॥ ५.७९॥ दण्डभङ्गिरिति ख्याता वक्त्रभङ्गिमथ श‍ृणु । ईशप्राग्दक्षिणोदीची प्रतीची नैरृतेषु च ॥ ५.८०॥ षड्वक्त्रेष्वर्चयेद्धीमान् पूर्वोक्तैर्मन्त्रषट्ककैः । हृदयं हृदयेऽभ्यर्च्य शिरः शिरसि मन्त्रवित् ॥ ५.८१॥ शिखां शिखायामभ्यर्च्य सर्वाङ्गे कवचं यजेत् । नेत्रं नेत्रेषु मतिमानस्त्रं हस्ते समर्चयेत् ॥ ५.८२॥ पञ्चावरणपूजां च ततः श‍ृणु महामुने । ईशानपदमुच्चार्य जगद्भुव इति ब्रुवन् ॥ ५.८३॥ नम इत्यर्चयेद्विद्वानीशानदलमूलतः । पूर्वे तु दलमूले तु जप्त्वा तत्पुरुषेण च ॥ ५.८४॥ वचद्भुवे नम इति समभ्यर्च्य यथाविधि । अघोरं पदमुच्चार्य ततो विश्वभुवे नमः ॥ ५.८५। इत्युक्त्वा मुनिशार्दूल दक्षिणे तु दले यजेत् । वामं तु पदमुच्चार्य ततो रुद्रभुवं ब्रुवन् ॥ ५.८६॥ उत्तरे तु दले विद्वान् पूजयेत्तु यथाविधि । सद्यं च पदमुच्चार्य ततो ब्रह्मभुवं ब्रुवन् ॥ ५.८७॥ पश्चिमे तु दले विद्वान् पूजयेद्देशिकोक्तमः । नैरृते तु दले धीमान् सद्यवक्त्रपदान्तकम् ॥ ५.८८॥ भुवद्भुवे नम इति पूजयेन्मुनिपुङ्गव । नेत्रमीशानभागे तु हृदये वह्निगोचरे ॥ ५.८९॥ शिरस्त्वीशानभागे तु नैरृते तु शिवं यजेत् । कवचं वायुदेशे तु चतुर्दिक्ष्वस्त्रमर्चयेत् ॥ ५.९०॥ प्रथमावरणे प्रोक्तं द्वितीयावरणं श‍ृणु जयन्ताख्यमग्निशिखं कृत्तिकापुत्रसंज्ञकम् ॥ ५.९१॥ अनन्तरं भूतपतिं सेनान्यं गुहसंज्ञकम् । हेमशूलं विशालाक्षं शक्तिवज्रधरं यजेत् ॥ ५.९२॥ पूर्वादीशानपर्यन्तं स्वस्वदिक्षु प्रपूजयेत् । द्वितीयावरणं प्रोक्तं तृतीयावरणं श‍ृणु ॥ ५.९३॥ दक्षिणे तु महावल्लीं देवसेनां तथोत्तरे । गजेन्द्रं पूर्वदिग्भागे मयूरं पश्चिमे यजेत् ॥ ५.९४॥ अग्निभागे सुदेहं च सुमुखं नैरृते यजेत् । देवसेनापतिं वायौ चैशान्यां तु सुमित्रकम् ॥ ५.९५॥ तृतीयावरणे प्रोक्तं चतुर्थावरणं श‍ृणु । इन्द्रादिलोकपालांश्च यजेत् स्वस्वदिशि क्रमात् ॥ ५.९६॥ चतुर्थावरणं प्रोक्तं पञ्चमावरणं श‍ृणु । वज्रं शक्तिं च दण्डं खेटं पाशं तथाङकुशम् ॥ ५.९७॥ गदा त्रिशूलं पद्मं च चक्रं चेति दशायुधम् । ऐन्द्याद्यष्टदिशोर्ध्वेऽपि अधस्ताच्चैव पूजयेत् ॥ ५.९८॥ स्वस्वनामादिमन्त्रेण पूजयेत्तु यथाक्रमम् । धेनुं पद्मं त्रिशूलाख्यं मकरां सृङ्नमस्कृताम् ॥ ५.९९॥ षडङ्गन्यासमन्त्रेण कल्पयेत् विधिवत्तथा । गुहाय दर्शयेत् पश्चाद्ददेदाचमनार्ध्यकम् ॥ ५.१००॥ सैकत्रिंशत्कलान्यासं मकुटादिक्रमान्यसेत् । नैवेद्यं दापयेत् पश्चात् उपदंशसमन्वितम् ॥ ५.१०१॥ नालिकेराम्रपनसं कदलीफलसंयुतम् । गुलखण्डसमोपेतमाज्यपूर्णं दधिप्लुतम् ॥ ५.१०२॥ अपूपैर्विविधैश्चैव श‍ृङ्गिबेरसमन्वितम् । व्याहृत्या चास्त्रमन्त्रेण सम्प्रोक्ष्यार्घ्यजलेन च ॥ ५.१०३॥ (आहृत्य चास्त्रमन्त्रेण) अन्नसूक्तं जपित्वा तु नैवेद्यं दापयेद्धृदा । कर्पूरोशीरसंयुक्तं पानीयमपि दापयेत् ॥ ५.१०४॥ हस्तस्योद्वर्तनं कृत्वा पश्चादाचमनं ददेत् ताम्बूलं दापयेत् पश्चात् कर्पूरादिसमन्वितम् ॥ ५.१०५॥ निवेदितं तु यत्सर्वं सुमित्राय प्रदापयेत् तत्सर्वमन्नपानादिभोक्तव्यं ब्राह्मणादिभिः ॥ ५.१०६॥ भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणां सर्वरोगविनाशनम् । परिवारबलिं क्षिप्त्वा धूपदीपादिदापयेत् ॥ ५.१०७॥ विभूतिदर्पणच्छत्रचामरव्यजनादिकम् । दर्शयित्वाथ नित्याग्निकार्य चैव समाचरेत् ॥ ५.१०८॥ नित्योत्सवं ततः कुर्यात् विधिदृष्टेन वर्त्मना । नृत्तं गीतं च वाद्यं च षण्मुखाय प्रदर्शयेत् ॥ ५.१०९॥ मूलमन्त्रं शतं जप्त्वा तन्निवेद्य स्तुतिं वदेत् । प्रदक्षिणनमस्कारौ कृत्वा सन्तोषयेद्गुहम् ॥ ५.११०॥ मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं षडानन । यत् पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु ते ॥ ५.१११॥ प्रार्थयित्वाथ सेनान्यं नमस्कृत्वा पुनः पुनः । साधुवासाधु वा कर्म यद्यदाचरितं मया ॥ ५.११२॥ तत्सर्वं देवदेवेश गृहाणाराधनं परम् । पूजाफलं तु तत्सर्वमात्मना सह बुद्धिमान् ॥ ५.११३॥ निवेदयेत्तु सेनान्यै करे पुष्पान्वितैर्जलैः । एककालं द्विकालं वा त्रिकालं वा समर्चयेत् ॥ ५.११४॥ उत्तमोत्तममेवं स्यान्नवकालार्चनं मुने । वित्तशाठ्यं न कुर्यात्तु यथाविभवविस्तरम् ॥ ५.११५॥ अर्धयामे महासेनं पूजां कुर्याद्विशेषतः । तत्पश्चात् क्षेत्रपालं च सुमित्रं पूजयेद्गुरुः ॥ ५.११६॥ सौख्यं कुर्यात्तदन्तेषु शास्त्रदृष्टेन वर्त्मना । एवं क्रमेण विधिवदुत्तमाराधनं स्मृतम् ॥ ५.११७॥ समृद्धिदं ताण्डवान्तं बल्यन्तं शान्तिकं भवेत् । (बल्यन्तं शान्तकं) हविष्यन्तमशक्तश्चेत् दीपान्तं वापि पूजयेत् ॥ ५.११८॥ एवं यः कुरुते मर्त्यः सपुण्यां गतिमाप्नुयात् । भवेद् विप्रः सुवेदाढ्यो राजा विजयमाप्नुयात् । धनं वैश्यस्तथाप्नोति शूद्रः सुखमवाप्नुयात् ॥ ५.११९॥ इति कुमारतन्त्रे नित्यपूजा विधिर्नाम पञ्चमः पटलः । ६. षष्ठः पटलः - नैवेद्यविधिः अतः परं प्रवक्ष्यामि नैवेद्यविधिमुत्तमम् । ग्रामवृद्धिकरं पुण्यं राजराष्ट्रविवर्धनम् ॥ ६.१॥ व्रीहिवेणुप्रियङ्गूश्च नीवारं यवमेव च । गोधूमं षड्विधं प्रोक्तं नैवेद्यं षण्मुखप्रियम् ॥ ६.२॥ आत्मनो हितमन्विच्छेत् प्राग्द्रव्यं यत् सुपक्वकम् । यो ददाति गुहायैव तां तां वृद्धिमवाप्नुयात् ॥ ६.३॥ (वृद्धिं समाप्नुयात्) अदत्वा येन भुक्तं चेत् तद्द्रव्यं क्षीयते भृशम् । नित्यं नैमित्तिकं काम्यं नैवेद्यं त्रिविधं स्मृतम् ॥ ६.४॥ नित्यं नवविधं प्रोक्तं तथा नैमित्तिकं तु वा । (तु तथा) यथेष्टं काम्यमित्युक्तं तेषां भेदमिहोच्यते ॥ ६.५॥ नैवेद्यमाढकं पक्वं मध्यमं चाधमं स्मृतम् । (पक्वं अधमादधमं) द्विगुणं त्रिगुणं तस्मिन् नैवेद्यं मध्यमोत्तमम् ॥ ६.६॥ अर्धभारेण नैवेद्यं मध्यमाधममुच्यते । भारं भारार्धकं प्रोक्तं मध्यमे मध्यमोत्तमम् ॥ ६.७॥ त्रिभारं तण्डुलैः पक्वमुत्तमाधममुच्यते । षड्भारद्वितयं चान्नमुत्तमे मध्यमोत्तमम् ॥ ६.८॥ एककालस्य नैवेद्यमेवमेव महामुने । नित्यमेव समाख्यातं नैमित्तिकमथ श‍ृणु ॥ ६.९॥ खारिषट्कं समारभ्य तेन वृद्धिं नवोदितम् । नवद्विगुणभारान्तं मध्यमादित्रयं त्रयम् ॥ ६.१०॥ एवं नैमित्तिकं प्रोक्तं श‍ृणु काम्यं महामुने । प्राथितं येन यन्मात्रं तावन्मात्रं हि काम्यकम् ॥ ६.११॥ कुडुवं तु चतुः प्रस्थं पैशाचान्नं प्रकीर्तितम् ॥ (पैशाचान्नं प्रकल्पितं) द्विःप्रस्थं चरुसंज्ञं स्यात् आढकं हविरुच्यते ॥ ६.१२॥ चातुर्वर्ण्योद्भवा नारी पतिपुत्रवती तथा । (पतिपुत्रवती मता) यदा सुमङ्गली कन्या व्रीहिप्रहरकर्मणि ॥ ६.१३॥ आदित्यरश्मिभिस्तप्तं धान्यं शोधितलूखले । (धान्यं शुद्धमुलूखले) निक्षिप्य मुसलं ग्राह्य कुट्टयेत्प्रागुदङ्मुखः ॥ ६.१४॥ तुषानपोह्य शूर्पेण तुषकम्बुविवर्जितम् । विशदं तण्डुलं ग्राह्य शुद्धात्मा परिचारकः ॥ ६.१५॥ नवभाण्डानि सङ्क्षाल्य तेषु निक्षिप्य तण्डुलान् । वस्त्रपूतेन तोयेन हृदा क्षाल्य पुनः पुनः ॥ ६.१६॥ तण्डुलाद्द्विगुणं तोयं कल्पयेत् बीजमुख्यतः । तण्डुलैरर्चयेच्चुल्लीं सद्येन परिचारकः ॥ ६.१७॥ चुल्या काष्ठं समानीय वह्निं प्रज्वाल्य चास्त्रतः । केशकीटोपविद्धं च शर्करा तुषसंयुतम् ॥ ६.१८॥ अतिपक्वमपक्वं च नैवेद्यं न प्रकल्पयेत् । शुद्धान्नं पायसं मुद्गं गुलान्नं कृसरान्नकम् ॥ ६.१९॥ उपदंशं ततो वक्ष्ये श‍ृणु कौशिक सुव्रत । मुद्गमाषकुलुत्थं च निष्पावं शिम्बमाढकम् ॥ ६.२०॥ तथा वै राजमाषं च सूपमेवं प्रकल्पयेत् । पनसालाबुकदली बृहती द्वयमेव च ॥ ६.२१॥ आम्रोर्वारुककूश्माण्डं कारवल्ली पटोलिका । मुद्गनिष्पावकफलं वल्लीमूलं सुपक्वकम् ॥ ६.२२॥ कन्दं प्रियङगुपिष्टं च यथालाभं प्रगृह्य च । सर्वोपदंशकानुक्तान् मरीचिलवणाज्यकान् ॥ ६.२३॥ जीरकाम्लरसोपेतान् यथायोगं पचेत् पुनः । एतान् संयोज्य विविधान् सूपान् पक्वलादिकान् ॥ ६.२४॥ द्वात्रिंशांशं घृतं चैव सूपं वै षोडशांशकम् । अष्टांशांशं दधिक्षीरं तदर्धं शर्करा मधु ॥ ६.२५॥ पक्वान्नसमये चैव मार्जन्या शोध्य भूतलम् । सम्प्रोक्ष्य चास्त्रमन्त्रेण चित्रशाकादिना युतम् ॥ ६.२६॥ (चित्रंशाकादिना) आस्यं वस्त्रेण सञ्च्छाद्य चोत्थाप्य परिचारकः । नैवेद्योत्थापने काले यो नरश्च न लङ्घयेत् ॥ ६.२७॥ प्रमादात् पतितं चेत्तु सस्यानां नाशनं भवेत् । तद्द्रव्यं वर्जयित्वा च मूलमन्त्रैः शतं जपेत् ॥ ६.२८॥ पुनः पच्याथ नैवेद्यं तद्द्रव्यं प्रतिरूपकम् । मण्डपे दक्षिणे भागे मण्डले विन्यसेत् क्रमात् ॥ ६.२९॥ दारुहस्तेन दर्व्या वा पात्रमन्नेन पूरयेत् । सौवर्णं राजतं कांस्यमथवा कदलीदलम् ॥ ६.३०॥ सर्वव्यञ्जनसंयुक्तं त्रिपाद्यूर्ध्वे निधापयेत् । तुर्यांशं भाण्डतोनीत्वा शेषं त्र्यंशं निवेदयेत् ॥ ६.३१॥ नित्यमेवं समाख्यातं काम्यं नैमित्तिकं श‍ृणु । स्थलशुद्धिं ततः कृत्वा प्रोक्षयेदस्त्रमन्त्रतः ॥ ६.३२॥ महीं सम्यक् परिस्तीर्य घृतेनैवाभिघारयेत् । पात्रशेषं त्रिभागैकं नीत्वा शेषं नयेत्ततः ॥ ६.३३॥ सर्वोपदंशसंयुक्तं प्रभूतं हविरुत्तमम् । अस्त्रं दशासु विन्यस्य चास्त्रमुद्रां प्रदर्शयेत् ॥ ६.३४॥ भक्ष्यं भोज्यं च लेह्यं च पेयं चैव चतुर्विधम् । दापयेत् कार्तिकेयाय हृदयेन तु देशिकः ॥ ६.३५॥ नैवेद्यविधिराख्यातो वक्ष्ये पानीय लक्षणम् । निवेद्यायामृतं शुद्धे मृद्भाण्डे पूरयेज्जलम् ॥ ६.३६॥ वस्त्रपूतं सुशीतं च सर्वद्रव्यसमायुतम् । नैवेद्यान्ते तु सेनान्ये पानीयं दापयेद्धृदा ॥ ६.३७॥ निवेदितानि सर्वाणि सुमित्राय प्रदापयेत् । अक्षद्वयप्रमाणान्तं बलिदानं प्रकोर्तितम् ॥ ६.३८॥ द्वारस्य दक्षिणे पार्श्व सुदेहाय प्रदापयेत् । द्वारस्य वामपार्श्वे तु सुमुखाय प्रदापयेत् ॥ ६.३९॥ गजेन्द्राय ददेदग्रे महाशास्त्रेऽग्निगोचरे । याम्ये पितामहायै मातृभ्यां निरृते ददेत् ॥ ६.४०॥ पश्चिमे स्यादगस्त्याय ज्येष्ठायै वायुगोचरे । सौम्ये नारदायैव भास्करायैशगोचरे ॥ ६.४१॥ ततः पुरःस्थिते पीठे बलिं दद्याद् विशेषतः यक्षराक्षसपैशाचाः भूतगन्धर्वकिन्नराः ॥ ६.४२॥ पितृदानवनागाश्च तेन प्रीतिं प्रयान्तु ते । ब्रह्मादीशानपर्यन्तं तत्तन्नाम्ना बलिं क्षिपेत् ॥ ६.४३॥ पुनराचमनं कृत्वा मुखवासं गुहप्रियम् । लवङ्गचूर्णकर्पूरलघुखण्डस्य चूर्णकम् ॥ ६.४४॥ फलत्रयाणां चूर्णं च सङ्ग्राह्य सुविचक्षणः । भोजनानन्तरे दद्यात् मुखवासं हृदाणुना ॥ ६.४५॥ ताम्बूलं दापयेत् तस्मै क्रमुकं प्रस्थपूरितम् । पत्रं चतुर्गुणं दद्यात् तज्जिह्वाघ्राणवर्जितम् । कर्पूरादिसमायुक्तं दापयेत्तु विशेषतः ॥ ६.४६॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे नैवेद्यविधिर्नाम षष्ठः पटलः । ७. सप्तमः पटलः - अग्निकार्यविधिः अग्निकार्यविधिं वक्ष्ये श‍ृणु कौशिक सुव्रत । कुण्डे वा स्थण्डिले वापि होमं कुर्याद्विचक्षणः ॥ ७.१॥ गोमयालिप्य वस्त्राद्यैरलङ्कृत्य मनोहरैः । होमद्रव्याणि पात्राणि सम्पाद्य विविधानि च ॥ ७.२॥ लब्धानुज्ञो विशेत् कुण्डं पश्चिमेवाथ दक्षिणे । पुण्याहवाचनं कुर्यात् मूर्तिपैः सह देशिकः ॥ ७.३॥ निरीक्षणं प्रोक्षणं च ताडनं चास्त्रमन्त्रतः । वर्मणाभ्युक्ष्य चास्त्रेण खननं चावकीरणम् ॥ ७.४॥ हृदापूर्य समाकृष्य वर्मणा सेचयेद् गुरुः । अस्त्रेण कुट्टनं चर्म मार्जनालेपने तथा ॥ ७.५॥ मध्यादिपश्चिमान्तेषु शान्त्यातीतादयः कलाः । विन्यस्य वर्मणा कुण्डे सूत्रत्रयेण वेष्ट्य च ॥ ७.६॥ कलामयाय कुण्डाय नम इत्यर्चयेद्बुधः । रेखात्रयमुदीच्यन्तं प्राच्यन्तं त्वेकरेखया ॥ ७.७॥ अस्त्रेणैव समुल्लिख्य तेन वज्रीकृतं नयेत् । पूर्वोदगग्रदर्भाभ्यां हृदा कृत्वा चतुष्पदम् ॥ ७.८॥ इत्यष्टादशसंस्कारं कृत्वा कुण्डाक्षिपाटनम् । कवचेन चतुर्दर्भान् तत्कुण्डे विन्यसेद्गुरुः ॥ ७.९॥ कुण्डमध्ये हृदा विद्वान् विष्टरं विन्यसेद्बुधः । नाभिमध्ये तु वागीशीं नीलोत्पलदलप्रभाम् ॥ ७.१०॥ ऋतुस्नातां सकूर्चस्थां ध्यायेत् तन्मूलमन्त्रतः । वागीश्वरौ समभ्यर्च्य कुण्डस्याग्रेऽग्निपात्रकम् ॥ ७.११॥ निधाय चास्त्रमन्त्रेण क्रव्यादांशं परित्यजेत् । भौतिकं बैन्दवं जाठराग्निमेकाकृतिं नयेत् ॥ ७.१२॥ त्रिवारं भ्राम्य तत्कुण्डं त्वग्निपात्रं च बुद्धिमान् । वागीशीगर्भनाड्यायां वागीशेन निषिञ्चितम् ॥ ७.१३॥ हृदा बध्वा त्रुटीकृत्य तयोराचमनं ददेत् । वर्मणेन्धनमाच्छाद्य प्रज्वाल्यास्त्रेण पूजयेत् ॥ ७.१४॥ दर्भकङ्कणमस्त्रेण दक्षिणे मेखलोपरि । तस्य वामकरं ध्यात्वा रक्षार्थं च निधाय वै ॥ ७.१५॥ सद्योजातेन सम्पूज्य गर्भाधानं हृदा चरेत् । तिलाहुतित्रयेणैव पश्चात् पुंसवनक्रियाम् ॥ ७.१६॥ वामदेवेन शिरसा समभ्यर्च्य हुनेत्तिलाम् । सीमन्तं बहुरूपेण शिखया चैव कारयेत् ॥ ७.१७॥ जातकर्मशिरोमन्त्रैः कवचेन च कारयेत् । अस्त्रेण प्रोक्ष्य तत्कुण्डं दर्भकङ्कणकं त्यजेत् ॥ ७.१८॥ दर्भान् पूर्वोदगग्रांश्च तन्मध्ये मेखलासु च । विष्टरान् तत्र परिधीन् विन्यसेदनुपूर्वशः ॥ ७.१९॥ मेखलोर्ध्वे चतुर्दिक्षु चतुर्वेदान् प्रपूजयेत् । इन्द्रादिलोकपालांश्च विष्टरे स्वस्वदिक्षु च ॥ ७.२०॥ स्रुक्स्रुवौ च घृतस्थालीं प्रणीतां प्रोक्षणीं तथा । समित्कूर्चं चरुं दर्वीं दर्भांश्चैव कमण्डलुम् ॥ ७.२१॥ द्रव्यपात्राणि सर्वाणि न्यसेद् वामे कुशोपरि । अधोमुखानि पात्राणि द्वन्द्वरूपाणि साधयेत् ॥ ७.२२॥ प्रोक्षणीपात्रमादाय जलेनैव प्रपूरयेत् । वितस्तिमात्रदर्भाग्रं मध्यग्रन्थिपवित्रकम् ॥ ७.२३॥ अङगुष्ठानामिकाभ्यां च उदकोत्प्लवनं चरेत् । पात्रप्रोक्षणकं कृत्वा पात्रसाधनमाचरेत् ॥ ७.२४॥ स्रुक्स्रुवौ च हृदाचार्यःघृतसंस्कारमाचरेत् । नाडीसन्धानकं कृत्वा चाज्यभागाहुतिं हुनेत् ॥ ७.२५॥ परिषिच्य ततो वह्निं मूलेनेध्मान् सकृद्धुनेत् । सद्यात्मकैकमन्त्रेण होमयेत् वक्त्रदीपनम् ॥ ७.२६॥ वक्त्रसन्धानकं कृत्वा वक्त्रैकीकरणं हुनेत् । नामकर्म ततोऽस्त्रेण घतं पञ्चाहुतिं हुनेत् ॥ ७.२७॥ शिवाग्ने त्वं हुताशेति नाम दद्याद् विचक्षणः । उपनिष्क्रामणं पश्चाच्छिरसा कारयेद्बुधः ॥ ७.२८॥ प्राशनं हृदयेनैव चौलकर्म शिवाणुना । हृदोपनयनं कृत्वा पश्चाद्देशिकसत्तमः ॥ ७.२९॥ प्राधान्यं होमकर्माणि मूलमन्त्रेण होमयेत् । तत् कुण्डाग्निं विभज्याथ सर्वकुण्डेषु निक्षिपेत् ॥ ७.३०॥ शिवाग्नयेति जुहुयात् प्रत्येकं शतसङ्ख्यया । आसनावरणैर्धीमान् सेनान्यं पूजयेत्ततः ॥ ७.३१॥ यद्रूपं तु प्रतिष्ठाप्य तत्तु ध्यानेन बुद्धिमान् । कार्तिकेयो विशाखश्च गुहश्चैव सुरान्तकः ॥ ७.३२॥ सेनानीः षण्मुखश्चैव मयूरवाहनस्तथा । शक्तिपाणिरिति ख्याता एते वै चाष्टमूर्तयः ॥ ७.३३॥ (चाष्टमूर्तिपाः) समिदाज्यचरून् लाजान् सक्तुं चैव तिलं तथा । माषमुद्गगुलांश्चैव सर्षपं यवमेव च ॥ ७.३४॥ द्रव्यमेकादशं प्रोक्तं सर्वेष्वेवं विशेषतः । समिधं त्वीशमन्त्रेण घृतं वै पुरुषेण तु ॥ ७.३५॥ अघोरेण चरुं हुत्वा लाजं वामेन होमयेत् । सक्तुं सद्येन जुहुयात् तिलं हृदयमन्त्रतः ॥ ७.३६॥ माषं च शिरसा हुत्वा मुद्गं च शिखया हुनेत् । गुलं कवचमन्त्रेण सर्षपं नेत्रमन्त्रतः ॥ ७.३७॥ यवमस्त्रेण जुहुयात् आचार्यो मूर्तिपैः सह । शतमर्धं तदर्धं वा प्रत्येकं जुहुयात्क्रमात् ॥ ७.३८॥ द्रव्यान्ते व्याहृतिं हुत्वा स्विष्टमग्नौ तु होमयेत् । जयादिरभ्याधानं च राष्ट्रभृच्च हुनेत् क्रमात् ॥ ७.३९॥ पूर्णाहुतिं ततो हुत्वा वह्निं सम्प्रार्थयेद्गुरुः । ब्रह्मोद्वासनकं कुर्यात् प्रणीतामोक्षणं तथा ॥ ७.४०॥ नैमित्तिकमिदं प्रोक्तं नित्यकर्म ततः श‍ृणु । अग्नौ वा दक्षिणे वापि तथैशान्येऽपि मण्डपे ॥ ७.४१॥ कुण्डे वा स्थण्डिले वापि नित्यहोमं समाचरेत् । अश्रं वाथ षडश्रं वा मेखलात्रयसंयुतम् ॥ ७.४२॥ नाभियोनिसमायुक्तं कुण्डं कृत्वा महामुने । गर्भाधानादिकं सर्वं पूर्वोक्तविधिना हुनेत् ॥ ७.४३॥ अविच्छिन्नं सदारक्ष्यं नित्याग्निं षण्मुखाय वै । प्रणीताघारसमिधं ब्रह्मकूर्चं विनाचरेत् ॥ ७.४४॥ आज्येन चरुणा मन्त्री नित्यहोमं तु कारयेत् । आज्यं हृदयमन्त्रेण मूलेनैव चरुं हुनेत् ॥ ७.४५॥ प्रत्येकं षोडशं हुत्वा ब्रह्माङ्गानि ततो हुनेत् । महावल्लीं देवसेनां पृथक् पञ्चाहुतिं हुनेत् ॥ ७.४६॥ परिवारान् ततो हुत्वा स्विष्टमग्नेति होमयेत् । धूपदीपादिभिः स्तोत्रैर्नित्याग्नौ पूजयेद्गुहम् ॥ ७.४७॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे अग्निकार्यविधिर्नाम सप्तमः पटलः । ८. अष्टमः पटलः - नित्योत्सवविधिः अतः परं प्रवक्ष्यामि नित्योत्सवविधिक्रमम् । सर्वलोकहितार्थाय भूपतेर्विजयाय च ॥ ८.१॥ स्वर्णेन रजतेनैव कारयेत्ताम्रकेण वा । उत्तमं षोडशाङ्गुल्यं मध्यमं द्वादशाङ्गुलम् ॥ ८.२॥ अधमं दशाङगुलं ज्ञेयं बलिपात्रस्य विस्तरम् । ओष्ठमेकाङ्गुलं प्रोक्तं निम्नोन्नतविवर्जितम् ॥ ८.३॥ विस्तारं हि त्रिभागैकं पद्ममष्टदलं भवेत् । (पद्ममष्टदलं लिखेत्) कर्णिकान्तं त्रिभागैकं कारयेत्तु मनोहरम् ॥ ८.४॥ एवं पात्रं तु सङ्ग्राह्य विन्यसेन्मण्डपोत्तरे । प्रोक्षयेद्धृदयेनैव बलिपात्रं सलक्षणम् ॥ ८.५॥ प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने पुष्पार्घ्यं तु कनीयसम् । प्रातर्मध्याह्नयोरन्नं सायेत्वर्घ्यं तु मध्यमम् ॥ ८.६॥ त्रिकालेष्वन्नलिङ्गं चेत् उत्तमञ्चेति कीर्तितम् । उत्सेधं द्वादशाङ्गुल्यं नाहं द्व्यङ्गुलमुच्यते ॥ ८.७॥ अग्रं पक्षाङ्गुलं द्वारं गन्धमाल्यैरलङ्कृतम् । तस्मिन् सम्पूजयेच्छक्तिं गुहास्त्रममितौजसम् ॥ ८.८॥ इन्द्रादीशानपर्यन्तं शकुन्याद्याः प्रपूजयेत् । मूलबेरं त्रिभागैकमुत्तमं बलिबेरकम् ॥ ८.९॥ द्वित्वाङ्गुलविहीनेन मध्यमाधममुच्यते । सुब्रह्मण्यस्वरूपं वा स्कन्दरूपमथापि वा ॥ ८.१०॥ एकवक्त्रं चतुर्बाहुं कमण्डल्वक्षधारिणम् । कटिबन्धाभययुतं त्वथवा वरदाभयम् ॥ ८.११॥ सर्वलक्षणसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम् । शक्त्येकया युतं वापि शक्तिद्वययुतं तु वा ॥ ८.१२॥ इत्थं रूपं मुनिश्रेष्ठ कारयेद्बलिबेरकम् । वस्त्राभरणगन्धाद्यैरलङ्कृत्य च पुष्पकैः ॥ ८.१३॥ नागाश्वरथरङ्गे वा शिबिकायां प्ररोपयेत् । सोष्णीषैः सोत्तरीयैश्च सोपवीतैः सुवस्त्रकैः ॥ ८.१४॥ मौनव्रतधरैर्विप्रैर्धारयेद्बलिबेरकम् । पादुकां लक्षणोपेतां वस्त्राद्यैरुपशोभिताम् ॥ ८.१५॥ अस्त्रेण प्रोक्ष्य तस्यां तु मयूरं सम्प्रपूजयेत् । सुस्नातया गणिकया धारयेच्च सुवाससा ॥ ८.१६॥ छत्रं ध्वजसमायुक्तं पिञ्च्छचामरसंयुतम् । नानावाद्यसमायुक्तं नानागेयसमन्वितम् ॥ ८.१७॥ नानादीपसमायुक्तं नानाभक्तजनैर्युतम् । पूर्वाह्ने द्विजवृद्धिः स्यान्मध्याह्ने राजवृद्धिदम् ॥ ८.१८॥ रात्रौ विट्शूद्रवृद्धिः स्याद्बलिबेरस्य यानतः । भेरी मुरवसंयुक्तं प्रथमं वै प्रदक्षिणम् ॥ ८.१९॥ (मुरजःसंयुक्तं) वरनृत्तं द्वितीयस्य गीतेन त्रिःप्रदक्षिणम् । ब्रह्मस्थाने मुनिश्रेष्ठ ब्रह्मणस्तालसंयुतम् ॥ ८.२०॥ ऐन्द्रे तु समतालं स्यादग्नौ सावरणं भवेत् । याम्यायां भृङ्गिणीतालं नैरृत्यां मल्लतालकम् ॥ ८.२१॥ वारुण्यां नवतालं स्यात् वायव्यां बलितालकम् । सोमे कौशिकतालं स्यादैशान्यां ढक्करी भवेत् ॥ ८.२२॥ प्रदक्षिणत्रयस्यैवं भूर्भुवःस्वः क्रमादिह । सर्वेषां प्राणिनां सम्यक् बलदा बलिरुच्यते ॥ ८.२३॥ गोपुरद्वारमागत्य शङ्खघोषसमन्वितम् । ततःपुरःस्थिते पद्मे त्रिःप्रदक्षिणमाचरेत् ॥ ८.२४॥ शनैःप्रदक्षिणं कुर्यान्महापातकनाशनम् । उत्सवे बलिकाले च यः करोति प्रदक्षिणम् ॥ ८.२५॥ पदे पदेऽश्वमेधस्य फलं प्राप्नोतिमानवः । द्वारिनीराजनं कृत्वा प्रविशेदालयं ततः ॥ ८.२६॥ पादौ प्रक्षाल्य मतिमान् पादुकां शिखिदेवताम् । पाद्यादिभिः समभ्यर्च्य बहिर्गायत्रिमन्त्रतः । विन्यसेत्पूर्वदेशे तु धूपदीपं प्रदापयेत् ॥ ८.२७॥ बलिबेराकृतिं देवं विन्यसेन्मूलबेरके । एवं यः कुरुते नित्यं कौमारं लोकमाप्नुयात् ॥ ८.२८॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे नित्योत्सवविधिर्नामाष्टमः पटलः । ९. नवमः पटलः - कुण्डलक्षणविधिः अतः परं प्रवक्ष्यामि कुण्डानां लक्षणं श‍ृणु । शतार्धं शतहोमं तु मुष्ट्यारत्नियुतं भवेत् ॥ ९.१॥ सहस्रायुतहोमं तु हस्तं हस्तद्वयं क्रमात् । कोट्याहुतावष्टहस्तं तदूर्ध्वं नैव कारयेत् ॥ ९.२॥ मात्राङ्गुलेन कर्तव्यं विस्तारस्य पदं समम् । कुण्डं त्रिमेखलोपेतमेकमेखलमेव च ॥ ९.३॥ वेदाद्युगाङ्गुलं प्रोक्तं मेखलानां तथोन्नतम् । योनिं कुर्यात्तदूर्ध्वे तु गजोष्ट्राकृतिवद्बुधः ॥ ९.४॥ वेदाङ्गुलं तु विस्तारमायामं तु षडङ्गुलम् । क्रमेण कृशतां याति तारत्रयांशमुन्नतम् ॥ ९.५॥ नाभिं पद्माकृतिं कुर्यात्कुण्डमध्ये विचक्षणः । षडङ्गुलं तु विस्तारं तृतीयांशं समुन्नतम् ॥ ९.६॥ योनौ योनिर्न कर्तव्यं पद्मे नाभिं न कारयेत् । कोणेषु च न कुर्यात्तु नाभिं तस्याग्निसम्मुखम् ॥ ९.७॥ यदाकाराणि कुण्डानि तदाकारास्तु मेखला । वेदाश्रं योनिचापाश्रं त्र्यश्रं वृत्तं षडश्रकम् ॥ ९.८॥ पद्ममष्टारकं दिक्षु षडश्रं तु प्रधानकम् । पूर्वाग्रं गणसूत्रं च दक्षिणोत्तरमेव हि ॥ ९.९॥ चतुष्पदमिदं सम्यक् तत्कुण्डं चतुरश्रकम् । क्षेत्रांशं दशधा कृत्वा दिग्भागं पूर्वतो न्यसेत् ॥ ९.१०॥ पुनःकोणेषु वेदांशाद्भ्रामयेत्कोणकावधि । सूत्रद्वयं प्रयोगाच्च योन्याकारं भवेदिदम् ॥ ९.११॥ व्यासेऽष्टांशाद्द्व्यंशमग्रं पार्श्वयोर्न्यस्य मध्यमात् । भ्रामयेत्पार्श्वपर्यन्तं तत्कुण्डं चार्थचान्द्रकम् ॥ ९.१२॥ (चार्थचन्द्रकं) क्षेत्रषड्भागके न्यस्य भागैकं त्वथ पार्श्वयोः । तन्मानेन त्रिसूत्रेण त्रिकोणं कुण्डमीरितम् ॥ ९.१३॥ न्यासेऽष्टादशभागांशाद्बहिर्विन्यस्य बुद्धिमान् । तदश्रं भ्रामयेद्धीमान् वृत्तकुण्डं भवेदिदम् ॥ ९.१४॥ क्षेत्रवेदांशपादांशं द्व्यंशं विन्यस्य पार्श्वयोः । तस्मात्क्षेत्रार्धमानं तु पार्श्वयोस्तद्द्विमस्तकम् ॥ ९.१५॥ कृत्वा तेनैव षट्सूत्रं न्यसेत् षट्कोणकुक्षिकम् । कर्णिकादलसंयुक्तं पद्मकुण्डं तु वृत्तवत् ॥ ९.१६॥ व्यासे वेदरसांशांशं बहून्न्यस्त्वा समन्त्रतः । कोणार्धं कोणके लिख्य वस्वश्रं वसुसूनता ॥ ९.१७॥ मानहीने महाव्याधिरधिके शत्रुवर्धनम् । भेदे महद्भयं प्रोक्तं स्फुटिते सस्यनाशनम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कुण्डं कुर्यात्सलक्षणम् ॥ ९.१८॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे कुण्डलक्षणविधिर्नाम नवमः पटलः । १०. दशमः पटलः - मण्डलविधिः अतः परं प्रवक्ष्यामि मण्डलस्य विधिं श‍ृणु । दीक्षायां तु प्रतिष्ठायां पवित्रारोपणेऽपि च ॥ १०.१॥ उत्सवेऽपि च तत्त्वज्ञः पूजयेन्मण्डले गुहम् । चतुरश्रं ततो मध्ये षड्दलं पद्ममालिखेत् ॥ १०.२॥ कर्णिकां च त्रिभागैकं पीतवर्णेन कारयेत् । श्वेतं पीतं च रक्तं च स्फटिकं श्यामवर्णकम् ॥ १०.३॥ एतैर्वर्णैश्च मतिमान् षड्दलानि च पूरयेत् । रजोभिर्विविधैर्वर्णैर्यथाशोभं विभूषयेत् ॥ १०.४॥ मूलेनावाहयेन्मध्ये देवीभ्यां सह षण्मुखम् । आसनावरणाद्यैश्च मण्डले पूजयेत् ततः ॥ १०.५॥ श्रीभद्रमण्डलमिदं सुब्रह्मण्यात्मकं शुभम् । विप्रादीनां तु सर्वेषां वर्णानां तु प्रशस्तकम् ॥ १०.६॥ गुहदीक्षां ततः कुर्यादेतन्मण्डलसन्निधौ । मण्डलेन विधानेन स्कन्दकर्म करोति यः ॥ १०.७॥ नैतत्फलमवाप्नोति साधकेमन्त्रवानपि । तस्मात्तत्कर्मसिद्ध्यर्थं मण्डलं कारयेद्बुधः ॥ १०.८॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे मण्डलविधिर्नाम दशमः पटलः । ११. एकादशः पटलः - दीक्षाविधिः अतः परं प्रवक्ष्यामि गुहदीक्षाविधिं परम् । सर्वपापहरम्पुण्यं सर्वकामफलप्रदम् ॥ ११.१॥ शिवदीक्षाविधेः पश्चात् गुहदीक्षाञ्च कारयेत् । सर्वालङ्कारसंयुक्तं स्नानं कौशेयकोज्ज्वलम् ॥ ११.२॥ त्रिपुण्ड्रधारणं शिष्यं हृदा प्रोक्ष्यार्घ्यवारिणा । नेत्रं नेत्रेण मतिमान् बन्धयेच्छ्वेतवस्त्रतः ॥ ११.३॥ हृदयेन तु मन्त्रेण दश जप्त्वा सलक्षणम् । पूर्वद्वारन्तु विप्राणां क्षत्रियाणां तु दक्षिणम् ॥ ११.४॥ वैश्यानां पश्चिमद्वारं शूद्राणां द्वारमुत्तरम् । अन्येषामपि वर्णानां पश्चिमद्वारमुत्तमम् ॥ ११.५॥ शिष्यमन्तः प्रविश्याथ प्रणवेन तु मन्त्रतः । दर्भासनम्प्रकुर्याच्च देशिकस्य तु दक्षिणे ॥ ११.६॥ मुमुक्षोरुत्तरं वक्त्रं बुभुक्षोः पूर्वतोमुखम् । शिष्यं स्थित्वा च मतिमान् कुर्याद्दीक्षां गुरूत्तमः ॥ ११.७॥ स्कन्दस्य मूलमन्त्रञ्च षडक्षरमतः परम् । स्कन्दबीजेन संयुक्तं पञ्चब्रह्मषडङ्गकम् ॥ ११.८॥ ईशानम्मूर्ध्नि विन्यस्य मुखे तत्पुरुषं यजेत् । अघोरं हृदि विन्यस्य गुह्ये वामं न्यसेद् बुधः ॥ ११.९॥ सद्योजातं न्यसेत् पादे शिष्यदेहे विचक्षणः । हृदयं हृदि विन्यस्य शिरः शिरसि विन्यसेत् ॥ ११.१०॥ शिखायां तु शिखां न्यस्य कवचः स्तनमध्यतः । अस्त्रं हस्तप्रदेशे तु नेत्रं नेत्रद्वये न्यसेत् ॥ ११.११॥ सर्वेषामेव वर्णानामेवं कुर्याद्गुरूत्तमः । द्विजादीनां विशेषोऽस्ति वचद्भूरादिमन्त्रतः ॥ ११.१२॥ शिरोवदनहृन्नाभिगुह्यपादेषु विन्यसेत् । अयं कुमारमन्त्रञ्च पुनर्मूर्ध्नि च विन्यसेत् ॥ ११.१३॥ मालामन्त्रञ्च सर्वाङ्गे विन्यसेन्मन्त्रवित्तमः । माते कुमारमन्त्रञ्च हृदये विन्यसेद्बुधः ॥ ११.१४॥ पुनश्च तोयसंयुक्तं मण्डले तु विपास्य च । यस्मिन् मन्त्रे पठेत्पुष्पं नामगोत्रं तथात्मकम् ॥ ११.१५॥ दक्षिणां तु गुरोर्दत्त्वा शिष्यो वित्तानुसारतः । गुहदीक्षां च यः कुर्यात् गुहप्रीतिकरां गुहम् । भुक्त्वा भोगांश्च देहान्ते कौमारं लोकमाप्नुयात् ॥ ११.१६॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे दीक्षाविधिर्नाम एकादशःपटलः । १२. द्वादशः पटलः - स्नपनविधिः अतः परं प्रवक्ष्यामि स्नपनं षण्मुखस्य तु । अङ्गारवारे षष्ठ्यां वा विषुवायनसङ्क्रमे ॥ १२.१॥ मासर्क्षे ग्रहणे वापि कृत्तिकायां द्विपर्वणि उत्सवान्ते प्रतिष्ठान्ते प्रोक्षणान्ते सुयोगके ॥ १२.२॥ कर्तुश्च जन्मदिवसे तद्वियोगदिनेऽपि वा । नित्ये नैमित्तिके काम्ये शान्तिकर्मणि वा पुनः ॥ १२.३॥ एतेषु स्नपनं कुर्यात् तच्चानेकविधिं श‍ृणु । अङ्कुरार्पणमादौ स्यान्महास्नपनकर्मणि ॥ १२.४॥ प्रासादस्याग्रतः कुर्यात् मण्डपं वेदिहीनकम् । अथवा पूर्वकॢप्ते तु दारुणा शिलया तथा ॥ १२.५॥ पञ्चगव्यादिके पञ्चत्रिंशद्धस्ताङ्गुलेऽपि वा । चतुर्ग्रामादिकेषां च गात्रपर्यङ्कमण्डपे ॥ १२.६॥ तोरणादिसमायुक्ते सर्वालङ्कारसंयुते । अस्त्रेण शोधिते भूमौ वामदेवेन लेपयेत् ॥ १२.७॥ सूत्रन्यासं गुणास्त्रेण तालमात्राङ्गुलं यथा । द्वितालं स्कन्दकुम्भस्य वर्धन्योस्तालमात्रकम् ॥ १२.८॥ त्रितालं मूर्तिकामानं सर्वं सामान्यमीरितम् । अथवा द्वयतालेन कर्णिकामानमीरितम् ॥ १२.९॥ पश्चाद्द्रव्यप्रमाणानि वक्ष्येऽहं श‍ृणु कौशिक । गुञ्जादिनिष्कपर्यन्तं पादाद्यङ्गप्रमाणकम् ॥ १२.१०॥ एकद्वित्रिचतुः प्रस्थं पञ्चगव्यादिमानकम् । मध्यादीनां च सम्प्रोक्तं पादमर्धमथापि वा ॥ १२.११॥ आज्यतैलप्रमाणेन तथैव परिकल्पयेत् । कर्पूरकुङ्कुमादीनां मानमित्थं प्रगृह्यताम् ॥ १२.१२॥ उत्तमं नवकाशैस्तु मध्यमं सप्तदर्भकैः । अधमं पञ्चकाशैस्तु रुद्रधर्मग्रहायुतम् ॥ १२.१३॥ ग्रन्थिरेकाङ्गुलं प्रोक्तमग्रं तु चतुरङ्गुलम् । तद्ग्रन्थिचतुरावर्तिं कूर्चलक्षणमीरितम् ॥ १२.१४॥ ऊर्ध्वाग्रं पुष्टिदं प्रोक्तं अधोऽग्रं शान्तिदं भवेत् । कूर्चानां लक्षणं प्रोक्तं कुम्भानां लक्षणं श‍ृणु ॥ १२.१५॥ कालं भिन्नं च सुषिरं भेदं छेदं च लीनकम् । दुर्गन्धं च पुराणञ्च कलशं च विवर्जयेत् ॥ १२.१६॥ कालं च कलहं विद्याद्भिन्नं चैव कुलक्षयम् । (चैव कुलक्षणं) महामारी प्रकोपस्स्यात्सुषिरं च महामुने ॥ १२.१७॥ भेदं विभेदनं कुर्यात् छेदं छेदकरं भवेत् । लीनं व्याधिकरं चैव दुर्गन्धं बालनाथनम् ॥ १२.१८॥ स्त्रीनाशं स्यात्पुराणश्चेत्सङ्ग्रहे बिम्बसन्निभम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दोषाण्येतानि वर्जयेत् ॥ १२.१९॥ कलशान् वेष्टयेद्विद्वानेकद्वित्रिकतन्तुभिः । एकद्वित्रियवान्ताढ्यं स्कन्दकुम्भं च वर्धनीम् ॥ १२.२०॥ अन्यांश्च कलशान् सर्वान् गवाक्षसदृशान्तरान् । मण्डपस्योत्तरे भागे दर्भैः शुद्धैः परिस्तरेत् ॥ १२.२१॥ क्षालयेत् कलशानस्त्रान् प्रोक्षयेत् पुरुषेण तु । अधोमुखांश्च कलशान् स्थापयेत्तु कुशोपरि ॥ १२.२२॥ प्रोक्षयेद्धृदयेनैव कलशोन्मीलनं तथा । वस्त्रपूतैर्गन्धयुक्तैर्जलैः सम्पूरयेद्धृदा ॥ १२.२३॥ स्थण्डिलस्य विधिं वक्ष्ये श‍ृणु कौशिक सुव्रत । शालीनामाढकं श्रेष्ठं त्रिःप्रस्थं मध्यमं स्मृतम् ॥ १२.२४॥ द्विःप्रस्थं तण्डुलं प्रोक्तं तदर्धं तिलमीरितम् । भूशोधनं तु प्रथमं अनुलेपं द्वितीयकम् ॥ १२.२५॥ सूत्रन्यासं तृतीयं स्यात्स्थण्डिलं वै चतुर्थकम् । कलशस्थापनं पञ्च षष्ठं कूर्चाधिवासनम् ॥ १२.२६॥ सप्तमं द्रव्यविन्यासमष्टमं देवतार्चनम् । विधानं नवमं प्रोक्तं दशमं वस्त्रवेष्टनम् ॥ १२.२७॥ एकादशं गन्धपुष्पं द्वादशं धूपदीपकम् । मुद्रा त्रयोदशं प्रोक्तं प्रोक्षणं च चतुर्दशम् ॥ १२.२८॥ दशपञ्च घटोद्घारं स्नानकर्म च षोडश । अस्त्रेण शोधयेद्भूमिं वामदेवेन लेपनम् ॥ १२.२९॥ सूत्रन्यासमघोरेणस्थण्डिलं पुरुषेण तु । प्रणवेन घटोद्घारं स्कन्दसूक्तेन मन्त्रतः ॥ १२.३०॥ पञ्चब्रह्मषडङ्गैश्च स्नापयेत् षण्मुखं सुधीः । लाजपुष्पतिलैर्दर्भैर्विकरान् प्रक्षिपेत्ततः ॥ १२.३१॥ पुण्याहं वाचयित्वाथ पश्चात् स्नपनमाचरेत् । (स्नपनमारभेत्) प्रवक्ष्यामि समासेन स्नपनं नवसङ्ख्यकम् ॥ १२.३२॥ प्राक्सूत्रं देवसूत्रं स्यादुदवसूत्रं तथैव च । तन्मध्ये स्कन्दकुम्भं तु वर्धनीं तस्य पार्श्वके ॥ १२.३३॥ पाद्यमाचमनं चार्घ्यं पञ्चगव्यं महादिशि । क्षीरं दधि घृतं चैव मध्वन्यासु विदिक्षु च ॥ १२.३४॥ सप्तसूत्रान् सापिधानांश्च सवस्त्रान् वारिपूरितान् । स्थापयेत् कलशान् वा स्यात् पूजयेत्तु यथाविधि ॥ १२.३५॥ दक्षिणस्थितवर्धन्यां महावल्लीं यजेत्ततः । तन्मध्ये उत्तरस्थां च देवसेनां प्रपूजयेत् ॥ १२.३६॥ शकुन्याद्यष्टशक्तीश्च पूर्वादिकलशेषु च । अर्चयेत्तु यथान्यायं स्नापयेदसुरान्तकम् ॥ १२.३७॥ नवाख्यं कलशं प्रोक्तं पञ्चविंशतिकं श‍ृणु । प्राक्सूत्रं वसुसूत्रं स्यादुदगग्रं तथैव च ॥ १२.३८॥ मध्ये नवपदं ग्राह्यं तत्पार्श्वैकं पदं त्यजेत् । वसुद्वारसमायुक्तं शालिभिः स्थण्डिलं नयेत् ॥ १२.३९॥ तदर्धैस्तण्डुलैश्चैव तदर्धैश्च तिलैरपि । तन्मध्ये नलिनं लिख्य साष्टपत्रं सकर्णिकम् ॥ १२.४०॥ मध्यकुम्भं कुमाराख्यं तत्पार्श्वे वर्धनीद्वयम् । पाद्यमाचमनञ्चार्घ्यं पञ्चगव्यं चतुर्दिशि ॥ १२.४१॥ क्षीरं दधिघृतञ्चैव मध्वन्यासु विदिक्षु च । (दधिघृतञ्चैव मध्वाज्यादि) मधु कुष्ठङ्गुलञ्चैव क्षीरश्च सर्पिषं तथा ॥ १२.४२॥ (क्षीरश्च सर्षपं) लवङ्गं चैव तक्कोलं दधिमेकं तिलं तथा । उशीरञ्च घृतं चैव शङ्खचूर्णं च सक्तुकम् ॥ १२.४३॥ नालिकेरञ्च हारिद्रं द्रव्याण्येतानि षोडश । पूर्वादिक्लशेष्वत्र द्वितीयावरणं न्यसेत् ॥ १२.४४॥ मध्वकुम्भे यजेत्स्कन्दं पार्श्वे शक्तिद्वयं यजेत् । शकुन्याद्यष्टशक्तिश्च प्रथमावरणे यजेत् ॥ १२.४५॥ लोकपालामरान् दिक्षु जयन्ताद्यान् विदिक्षु च । पूजयित्वा यथान्यायं सेनान्यमभिषेचयेत् ॥ १२.४६॥ स्नपनं प्रोक्तमेवं हि पञ्चविंशतिसङ्ख्यकम् । पश्चादेकोनपञ्चाशत्स्नपनं प्रोच्यतेऽधुना ॥ १२.४७॥ प्रागग्रं दशसूत्रं स्यादुदक्सूत्रं तथैव च । मध्ये नवपदं ग्राह्यं लेपयेत्परितः पदम् ॥ १२.४८॥ द्वाराष्टकसमायुक्तं तालमात्रान्तरं पदम् । स्थण्डिलं पूर्ववत्कृत्वा तन्मध्ये नलिनं लिखेत् ॥ १२.४९॥ कलशान् लक्षणोपेतान् चतुःप्रस्थेन पूरितान् । ससूत्रान् सापिधानाञ्च सवस्त्रान् हेमसंयुतान् ॥ १२.५०॥ वामे कुशोपरि न्यस्त्वा विन्यसेत्तु यथाक्रमम् । गन्धाम्बुरत्नसहितं कुम्भमध्ये गुहाख्यकम् ॥ १२.५१॥ (कुम्भमध्ये गुहाह्त्रयं) दक्षिणोत्तरभागे तु वर्धन्या हेमसंयुतौ । पाद्यमाचमनं चार्घ्य गव्यं पूर्वादिदिक्षु च ॥ १२.५२॥ क्षीरं दधि घृतं चैव मध्वन्यासु विदिक्षु च । तक्कोलं भस्म निर्यासं हारिद्रं चैव मञ्जरी ॥ १२.५३॥ नालिकेरं च बिल्वं च जम्बूकच्चोलमेव च । पाटली चैव पुन्नागं शङ्खपुष्पं तथैव च ॥ १२.५४॥ लक्ष्मी व्याघ्रीच सिंही च धुत्तूरं चैव षोडश । द्रव्याण्येतानि पूर्वादिद्वितीयावरणे न्यसेत् ॥ १२.५५॥ दूर्वा च सर्षपं चाम्रं नारङ्गं पनसं तथा । कदली च कदम्बं च धातकी श्वेतपङ्कजम् ॥ १२.५६॥ इक्षुसारञ्च लाजं च चम्पकं गन्धतैलकम् । नीवारं कुङ्कुमं चैव तिलमाञ्जीमरुं तथा ॥ १२.५७॥ सक्तुश्च मातुलुङ्गं च चन्दनं चागरुस्तथा । उशीरं रात्रिचूर्णं च तृतीयावरणे न्यसेत् ॥ १२.५८॥ चतुर्विंशतिद्रव्याणि सङ्ख्यान्येव हि कौशिक । मध्ये गुहं समावाह्य पार्श्वयोः शक्तिकं द्वयम् ॥ १२.५९॥ शकुन्याद्यष्टशक्तीश्च प्रथमावरणे यजेत् । इन्द्राद्यान् द्विजवर्णाद्यान् द्वितीयावरणे यजेत् ॥ १२.६०॥ शास्तारन्द्वादशादित्यान् तथैकादशरुद्रकान् । पूर्वादिषु क्रमेणैव तृतीयावरणे यजेत् ॥ १२.६१॥ अर्चयित्वा यथान्यायं स्थापयेच्छङ्करात्मजम् । वर्धनीद्वयतोयेन पूजयेच्छक्तिकाद्वयम् ॥ १२.६२॥ स्नापयेत्कलशैस्सर्वैर्यथापूर्वं सुरेश्वरम् । प्रोक्तमेकोनपञ्चाशत्स्नपनम्मुनिसत्तम ॥ १२.६३॥ अथैकाशीतिकलशस्थापनं वक्ष्यतेऽधुना । प्राक्सूत्रं रविसूत्रं स्यादुदक्सूत्रं तथैव च ॥ १२.६४॥ पञ्चविंशत्पदम्मध्ये गृहीत्वा तत्समं ततः । पदमेकं न्यसेद्बाह्ये द्वाराष्टकसमायुतम् ॥ १२.६५॥ स्थण्डिलङ्कारयेत्तत्र तिलतण्डुलशालिभिः । तन्मध्ये नलिनं लिख्य साष्टपत्रं सकर्णिकम् ॥ १२.६६॥ स्कन्दकुम्भं न्यसेन्मध्ये तत्पार्श्वे वर्धनीद्वयम् । पाद्यमाचमनञ्चार्ध्यं गव्यं पूर्वादिदिक्षु च ॥ १२.६७॥ क्षीरं दधि घृतं चैव मध्वाज्यादिविदिक्षु च । अष्टद्रव्याणि मतिमान् प्रथमावरणे न्यसेत् ॥ १२.६८॥ मधु लाजान् हरिद्रांश्च शकृच्चूर्णञ्च कुष्ठकम् । इक्षुसारं च पनसं नारङ्गद्वयमेव च ॥ १२.६९॥ दाडिमी नालिकेरञ्च कदली मातुलुङ्गकम् । आम्रकच्चोलमुशिरं द्रव्याण्येतानि षोडश ॥ १२.७०॥ द्वितीयावरणे कुम्भेष्वाचार्यो विन्यसेत् क्रमात् । चन्दनं चैव कर्पूरं लवङ्गं जातिमेव च ॥ १२.७१॥ त्रुटिपत्रञ्च तक्कोलं कार्पासं पुष्पपत्रकम् । निम्बञ्च नवनीतञ्च मेघं चैव कुटं नटम् ॥ १२.७२॥ गुग्गुलुं चैव निर्यासं गुलखण्डं तथैव च । तिलं च सर्षपं चैव यवमुद्गं तथैव च ॥ १२.७३॥ प्रियङ्गुं चैव नीवारं चतुर्विंशतिसङ्ख्यकम् । द्रव्याण्येतानि मतिमान् तृतीयावरणे न्यसेत् ॥ १२.७४॥ अपामार्गं च तुलसीं पद्मनीलोत्पलं तथा । नन्द्यावर्तं च तक्कोलं करवीरं तपस्विनीम् ॥ १२.७५॥ (च तथा कोलं) भूतं कुञ्जरपुन्नागं मन्दारं बहुकर्णिकम् । (मन्दारं बहुकर्णिका) श्वेतार्कं केतकीपुष्पं विष्णुक्रान्ता बलिस्तथा ॥ १२.७६॥ (श्वेतार्कं शङ्खपुष्पं) लक्ष्मी च सहदेवी च मालती जाति पुष्पकम् । सुगन्धी चम्पकं चैव पाटलं पूगमेव च ॥ १२.७७॥ अश्वत्थोदुम्बरं चैव लक्ष्मीवृक्षं वटं तथा । इन्द्रवल्ली महाद्रोणं स्थलारविन्दमीश्वरम् ॥ १२.७८॥ द्वात्रिंशत्परिसङ्ख्यानि द्रव्याण्येतानि कौशिक चतुर्थावरणेष्वत्र पूर्वादिक्रमशो न्यसेत् ॥ १२.७९॥ द्रव्येष्वेतेषु तत्काले यथालाभं प्रगृह्य च । पूजयेन्मध्यमे स्कन्दं वर्धन्योः शक्तिकाद्वयम् ॥ १२.८०॥ शकुन्याद्यष्टशक्तीश्च प्रथमावरणे यजेत् । धरो ध्रुवश्च सोमश्च आपश्चैवानिलोऽनलः ॥ १२.८१॥ प्रत्यूषश्च प्रभावश्च वस्वादीन्यष्टकान् न्यसेत् । षट्शक्तीरष्टदेवांश्च द्वितीयावरणे यजेत् ॥ १२.८२॥ कार्तिकेयं विशाखञ्च गुहं चैव सुरान्तकम् । सेनानीः षण्मुखं चैव मयूरवाहनं तथा ॥ १२.८३॥ शक्तिपाणिनमीशानं कुम्भेषु च समर्चयेत् । वचद्भुवं विश्वभुवं ततो रुद्रभुवं तथा ॥ १२.८४॥ पश्चाद् ब्रह्मभुवं चैव भुवद्भुवमनन्तरम् । शक्तिं च मुसलङ्खङ्गं वर्मपाशमतः परम् ॥ १२.८५॥ वज्रञ्च कार्मुकं चैव खेटकञ्च मयूरकम् । अङ्कुशञ्च क्रमेणैव चतुर्विंशतिदैवतम् ॥ १२.८६॥ तृतीयावरणे मन्त्री तत्तन्नाम्ना समर्चयेत् । ईशानं चैव पर्जन्यो जयन्तश्च महेन्द्रकः ॥ १२.८७॥ आदित्यः सत्यकश्चैव भ्रंशश्चैवान्तरिक्षकः । अग्निः पूषा च विततो गृहक्षतयमौ तथा ॥ १२.८८॥ गन्धर्वो भृङ्गराजश्च मृगश्च निमतिस्तथा । दौवारिकश्च सुग्रीवः पुष्पदन्ताभिधानकः ॥ १२.८९॥ वारुणासुरशोषाश्च पापरक्षस्तथैव च । वायुवेगस्तथा मुख्यो भल्लाटः सोम एव च ॥ १२.९०॥ मृगश्चैवादितिश्चैव दितिरेव प्रकीर्तिता । द्वात्रिंशद्देवता बाह्ये चतुर्थावरणे यजेत् ॥ १२.९१॥ प्रणवादिनमोऽन्तश्च स्वस्वनामभिरर्चयेत् । स्कन्दकुम्भश्च वर्धन्यौ कृत्वा धामप्रदक्षिणम् ॥ १२.९२॥ अन्तः प्रविश्य कुम्भस्थं बीजं वै मूलबेरकम् । वर्धनीद्वितयम्बीजं यजेच्छक्तिद्वयेऽपि च ॥ १२.९३॥ स्नापयेत् सर्वकुम्भाद्भिः स्कन्दं गुरुर्यथाक्रमम् । अर्चनोक्तविधानेन पूजयेच्छङ्करात्मजम् ॥ १२.९४॥ प्रभूतहविषं दद्यात् प्रार्थयेदर्थमीप्सितम् । आचार्यं पूजयेत्पश्चाद्वस्त्रहेमाङ्गुलीयकैः ॥ १२.९५॥ ब्राह्मणान् भोजयेत् पश्चाद्दीनानाथांश्च पूजयेत् । एकोनाशीतिकलशं स्नपनं प्रोक्तमेव च ॥ १२.९६॥ पश्चादष्टोत्तरशतं स्नपनं वक्ष्यतेऽधुना । प्रागग्रन्तु कलासूत्रमुदगग्रं तथैव च ॥ १२.९७॥ पञ्चविंशत्पदं मध्ये परितो द्विपदं त्यजेत् । बाह्येषु च चतुर्दिक्षु मध्ये त्रित्रिपदं न्यसेत् ॥ १२.९८॥ द्वादशद्वारसंयुक्तं स्कन्दव्यूहस्य मध्यमे । आग्नेयादिषु चत्वारो व्यूहधर्मादयः क्रमात् ॥ १२.९९॥ त्रित्रिव्यूहाश्च कोणेषु एकविंशत्पदम्भवेत् । स्थण्डिलङ्कारयेत्तत्र तिलतण्डुलशालिभिः ॥ १२.१००॥ प्रत्येकं सर्वकुम्भानां मध्ये नलिनमालिखेत् । प्रागग्रैश्चोत्तराग्रैश्च व्यूहान् दर्भैः परिस्तरेत् ॥ १२.१०१॥ लक्षणालङ्कृतोपेतान् कलशान् स्थापयेत्सुधीः । मध्ये स्कन्दञ्च विन्यस्य वर्धन्या तस्य पार्श्वयोः ॥ १२.१०२॥ पाद्यमाचमनञ्चार्घ्यं गन्धं पूर्वादिदिक्षु च । दधिसर्पिर्मधुक्षीरं विदिक्षु प्रथमावृतौ ॥ १२.१०३॥ तिलं बिल्वं मलयजं मेघचम्पकमेव च । करवीरं सर्षपञ्च नागकेसरमेव च ॥ १२.१०४॥ तक्कोलं च फलं कुन्दं कच्चोलं लोहमेव च । लवङ्गपत्रं कर्पूरं विन्यसेच्च क्रमेण तु ॥ १२.१०५॥ द्रव्याणि षोडशैतानि द्वितीयावरणे पुनः । तृतीयावरणे सक्तुबाहौ कलशपञ्चसु ॥ १२.१०६॥ भसितं चैव नैरृत्यां कलशेषु च पञ्चसु । हारिद्रचूर्णं वायव्यां कलशेषु च पञ्चसु ॥ १२.१०७॥ शङ्खचूर्णं तथैशान्यां कलशेषु च पञ्चसु । धात्रीं च नालिकेरञ्च लिकुचं मातुलुङ्गकम् ॥ १२.१०८॥ वह्निकोणे तु मतिमान् कलशेषु च पञ्चसु । चतुर्थावरणे धीमान् विन्यसेन्मूलविद्यया ॥ १२.१०९॥ लक्ष्मीं च सहदेवीञ्च विष्णुक्रान्तिं तथैव च । रुद्रपर्णी च वन्ह्यादिकलशेषु नवस्वपि ॥ १२.११०॥ पञ्चमावरणेऽप्येवं विन्यसेत्तु क्रमेण तु । स्कन्दं यजेन्मध्यकुम्भे पार्श्वयोः शक्तिकाद्वयम् ॥ १२.१११॥ शकुन्याद्यष्टशक्तीश्च प्रथमावरणे यजेत् । इन्द्राद्यांश्च जयन्ताद्यान् द्वितीयावरणे यजेत् ॥ १२.११२॥ शास्तारं वास्तुनाथञ्च सुदेवसुमुखाह्वयम् । आग्नेयादिषु कोणेषु पञ्चपञ्चघटेषु च ॥ १२.११३॥ तृतीयावरणे मन्त्री पूजयेत्तु यथाक्रमम् । गङ्गां लक्ष्मीं च वाग्देवीं दुर्गां सप्तसु सप्तसु ॥ १२.११४॥ चतुर्थावरणे धीमानाग्नेयादिषु पूजयेत् । अग्निं सूर्यञ्चन्द्रमसं गुहास्त्रञ्च नवस्वपि ॥ १२.११५॥ पञ्चमावरणे वह्निकोणादिषु समर्चयेत् । गर्भगेहं ततः प्राप्य बेरशुद्धिं समाचरेत् ॥ १२.११६॥ स्कन्दकुम्भस्थतोयेन स्कन्दं सम्पूजयेद्गुहः । महावल्लीदेवसेनां वर्धन्यौ द्वौ प्रपूजयेत् ॥ १२.११७॥ स्थापितैः कलशैस्सर्वैः पूजयेच्छाम्भवं क्रमात् । प्रभूतहविषं दद्यात्प्रार्थयेदर्थमीप्सितम् ॥ १२.११८॥ आचार्यं पूजयेत्पश्चाद्गोभूमिधनवाहनैः । प्रोक्तमष्टोत्तरशतं स्नपनक्रममेव च ॥ १२.११९॥ अष्टोत्तरसहस्राख्यं स्नपनं वक्ष्यतेऽधुना । सूत्रैः प्रागादिकैर्भूमौ चत्वारिंशत् षडुत्तरैः ॥ १२.१२०॥ उदगग्रस्तथाशाल्यां शालिपिष्टरसान्वितैः । पञ्चविंशत्पदं मध्ये गृहीत्वा तद् बहिर्बुधः ॥ १२.१२१॥ मार्गाय द्विपदं लोप्य बहिः पञ्चपदं ग्रहेत् । तद्बहिर्द्विपदं लोप्य बहिः पञ्चपदं ग्रहेत् ॥ १२.१२२॥ द्विपदं लोप्य तद्बाह्ये विद्यते तु चतुष्पदम् । बहिर्वीथ्यान्तरालेषु कलशेषु पदेषु च ॥ १२.१२३॥ मार्गाय लोपयेद् विद्वान् तन्मध्ये तु चतुष्पदम् । चतुर्दिक्षु ततो मन्त्री कल्पयेत् कल्पवित्तमः ॥ १२.१२४॥ पञ्चविंशत्पदं व्यूहं पञ्चविंशद्भवेदिह । चतुष्कोणे षोडशभिः पदैर्व्यूहचतुष्टयम् ॥ १२.१२५॥ अष्टभिश्च पदैर्व्यूहैश्चत्वारिंशद्भवेद्बहिः । महाद्वाराष्टदशकं क्षुद्रद्वारं तु विंशतिः ॥ १२.१२६॥ अष्टोत्तरसहस्रेऽस्मिन् स्नपने षोडशावृतौ । वृत्तकुम्भमथो वक्ष्ये श‍ृणु कौशिकसुव्रत ॥ १२.१२७॥ षट्त्रिंशद्गात्रसंयुक्ते मण्डपे चतुरश्रके । चतुर्गात्राष्टगात्राणि मध्ये पङ्क्तिविवर्जिते ॥ १२.१२८॥ श्रुतिद्वारसमायुक्ते सर्वालङ्कारसंयुते । मङ्गलाष्टकसंयुक्ते चतुस्तोरणभूषिते ॥ १२.१२९॥ दशायुधसमायुक्ते दर्भमालाभिरावृते । मण्डपे मध्यदेशे तु हस्तसूत्रान्तरं यथा ॥ १२.१३०॥ तथा पश्चिमपूर्वोक्तं युग्मसूत्रं प्रकल्पयेत् । दक्षिणोत्तरमार्गेण युग्मसूत्रं प्रसारयेत् ॥ १२.१३१॥ तन्मध्ये स्थापयेच्छङ्खंसमन्ताद्भ्रामयेत्ततः । तत्र षोडशसूत्राणि वृत्तवद्भ्रामयेत्सुधीः ॥ १२.१३२॥ तावत्सूत्रान्तरम्प्रोक्तं षोडशावरणं क्रमात् । द्वारार्थकं महाशासु द्वारसूत्राणि विन्यसेत् ॥ १२.१३३॥ स्वर्णालङ्कारयोर्मध्ये तिलतण्डुलशालिभिः । स्थण्डिलङ्कलशानान्तु कल्पयेत्कलशम्प्रति ॥ १२.१३४॥ प्रथमावरणे चाष्टौ षोडशं द्वितीयावृतौ । त्रयावृतौ चतुर्विंशद्द्वात्रिंशच्चतुरावृतौ ॥ १२.१३५॥ चत्वारिंशच्च कलशान् पञ्चमावरणे न्यसेत् । अष्टाचत्वारिंशतिकान् कलशान् षष्ठमावृतौ ॥ १२.१३६॥ षट्पञ्चाशद्घटान् पश्चात् सप्तमावरणे न्यसेत् । चतुःषष्टिघटान् पश्चादष्टामावरणे न्यसेत् ॥ १२.१३७॥ द्विसप्ततिघटान् पश्चान्नवमावरणे न्यसेत् । अशीतिसङ्ख्यान् कलशान् दशमावरणे न्यसेत् ॥ १२.१३८॥ अष्टाशीतिघटान् पश्चात् न्यसेदेकादशावृतौ । कलशान् षण्णवतिकान् द्वादशावरणे न्यसेत् ॥ १२.१३९॥ त्रयोदशावृतौ पश्चात् कुम्भान् चतुरशीतिकान् । घटान् द्विनवतीन्मन्त्री चतुर्दशमहावृतौ ॥ १२.१४०॥ कलशान् शतसङ्ख्यांश्च न्यसेत् पञ्चदशावृतौ । अष्टोत्तरशतान् कुम्भान् षोडशावरणे न्यसेत् ॥ १२.१४१॥ एवं विन्यस्य कलशान् अष्टोत्तरसहस्रकान् । रत्नलोहकधातूत्थं बीजोदं गन्धतोयकम् ॥ १२.१४२॥ मृन्मार्जनञ्चाद्युपरि मार्जनं पत्रपुष्पकम् । (मार्जनं पत्रपुष्पयुक्) धान्यास्त्रं फलतोयञ्च कषायं मद्योदकं तथा ॥ १२.१४३॥ (मान्यास्त्रं फलतोयञ्च - *छन्दोभङ्गः) कान्तमूलोदकम्ब्रह्मकूर्चङ्कल्काम्बुवल्कलम् । माणिक्कञ्चेन्द्रनीलञ्च वैडूर्यं च प्रवालकम् ॥ १२.१४४॥ मुक्ता वज्रं पुष्परागं स्फटिकं मरकतं तथा । नवरत्नानि निक्षिप्य अथवा पञ्चरत्नकम् ॥ १२.१४५॥ एभिर्युक्तं शुद्धतोयं रत्नोदकमुदीरितम् । सुवर्णं रजतं ताम्रमायसं त्रपुसीसकम् ॥ १२.१४६॥ आरकूटन्तु तैर्युक्तं लोहोदकमिति स्मृतम् । सौवीरमञ्जनं श्यामं हरितालं मनःशिलाम् ॥ १२.१४७॥ गैरिकं रोचनायुक्तं धातूदकमिति स्मृतम् । शालिकोद्रं च नीवारं प्रियङ्गुतिलसर्षपम् ॥ १२.१४८॥ श्याममाषयवैर्युक्तं बीजोदकमिहोच्यते । नवनीतं च कर्पूरं त्वगेलापत्रसंयुतम् ॥ १२.१४९॥ चन्दनं लघुकोष्ठं च वरालोशीरमुस्तकाः । कुङ्कुमं हरिबेरं च तक्कोलं जातिरेव च ॥ १२.१५०॥ एतेषां चूर्णसंयुक्तं गन्धोदकमिति स्मृतम् । पर्वते च नदीतीरे वल्मीके कर्कटे वटे ॥ १२.१५१॥ वृषश‍ृङ्गेदर्भमूले समुद्रे गजदन्तयोः । अष्टमृद्भिस्समायुक्तं मृदम्भः परिकीर्तितम् ॥ १२.१५२॥ गोक्षीरं सहदेवीं च विष्णुक्रान्तं कृताञ्जलिम् । सर्षपेन्दीवरं रात्रिं एभिर्मार्जनमुच्यते ॥ १२.१५३॥ तुलसीं बिल्वपत्रञ्च तमालञ्च तपस्विनीम् । अपामार्गं शमीयुक्तं पत्रतोयमिहोच्यते ॥ १२.१५४॥ पद्मं रक्तोत्पलं पश्चात् पाटलं चम्पकं तथा । पुन्नागनागं कुरवं नन्द्यावर्तञ्च मल्लिकाम् ॥ १२.१५५॥ श्वेतार्कं वकुलैर्युक्तं पुष्पतोयमिहोच्यते । कुष्ठं कुटन्नटं लोहं चन्दनं कुङ्कुमं तथा ॥ १२.१५६॥ कर्पूरोशीरसंयुक्तं मान्योदकमिति स्मृतम् । वज्रं शक्तिं च मुसलं खड्गं पाशाङ्कुशं धनुः ॥ १२.१५७॥ चक्रं खेटध्वजं स्वर्णनिर्मितान्यायुधानि च । एभिर्युक्तं शुद्धतोयमस्त्रोदकमिति स्मृतम् ॥ १२.१५८॥ पनसो नालिकेरश्च मातुलुङ्गाम्रवृक्षकौ । नारङ्गद्वयमेतेषां फलैर्युक्तं फलोदकम् ॥ १२.१५९॥ पलाशोदुम्बराश्वत्थमधूकप्लक्षपाटलाः । जम्बुरेषां समत्वग्भिः कषायोदकमुच्यते ॥ १२.१६०॥ अभ्यङ्गत्रितयं पश्चात् माक्षिकत्रितयं तथा । गन्धत्रयसमायुक्तं मध्यतोयमिति स्मृतम् ॥ १२.१६१॥ सूर्यकान्तमयःकान्तं चन्द्रकान्तत्रयं तथा । एभिश्च पञ्चकैर्युक्तं कान्ततोयमिति स्मृतम् ॥ १२.१६२॥ उशीरो हरिबेरं च पुष्पकं च शतावरी । श्रीपर्णं पञ्चभिर्मूलैर्मूलोदकमिति स्मृतम् ॥ १२.१६३॥ गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पिः कुशोदकम् । एभिर्द्रव्यैः समायुक्तं ब्रह्मकूर्चमिति स्मृतम् ॥ १२.१६४॥ मयूरशिखिकूर्चत्वक्रोचनाभृङ्गराजकम् । कृताञ्जलिः पञ्चभिश्च कल्कोदकमिति स्मृतम् ॥ १२.१६५॥ लोध्रद्वयं लवङ्गं च भूर्जत्वक्चूतवृक्षकः । एभिस्त्वग्भिः समायुक्तं वल्कोदकमिति स्मृतम् ॥ १२.१६६॥ अग्निकोणक्रमात्तैलं क्षीरं दधि घृतं न्यसेत् । चत्वारिंशद्व्यूहकेषु कलशद्रव्यमुत्तमम् ॥ १२.१६७॥ विंशद्भेदोदकं प्रोक्तं द्रव्याणां च विधिं श‍ृणु । वरालत्रुटिकर्पूरत्वगेलोशीरकादयः ॥ १२.१६८॥ स्कन्दकुम्भस्य वर्धन्योर्मध्यमेषु च विन्यसेत् । पाद्यमाचमनं चार्घ्यं पञ्चगव्यं कुशोदकम् ॥ १२.१६९॥ क्षीरन्दधिघृतान्यष्टौ प्रथमावरणे न्यसेत् । क्षौद्रं गुलं यवं कोष्ठं तिलं रम्भाफलं तथा ॥ १२.१७०॥ सर्षपं नालिकेरञ्च रजनीमातुलुङ्गकम् । लाजदाडिमसक्तूनि पनसं पद्मचूतकम् ॥ १२.१७१॥ न्यसेद्द्वितीयावरणे द्रव्याण्येतानि षोडश । रक्तोदकं लोहतोयं तृतीयावरणे न्यसेत् ॥ १२.१७२॥ धातूदकं बीजभवं चतुर्थावरणे न्यसेत् । गन्धोदकं मृदम्भश्च पञ्चमावरणे न्यसेत् ॥ १२.१७३॥ मार्जनम्परिमार्जं च षष्ठमावरणे न्यसेत् । पत्रोदं पुष्पतोयञ्च सप्तमावरणे न्यसेत् ॥ १२.१७४॥ मान्योदमस्त्रतोयञ्चाप्यष्टमावरणे न्यसेत् । नवावृतौफलोदञ्च कषायोदं दशावृतौ ॥ १२.१७५॥ मद्योदमेकादशके कान्तोदं द्वादशावृतौ । त्रयोदशावृतौ धीमान् मूलोदकमथार्चयेत् ॥ १२.१७६॥ चतुर्दशावृतौ पश्चात् ब्रह्मकूर्चं जलं क्षिपेत् । कल्कोदकं न्यसेद्धीमान् तथा पञ्चदशावृतौ ॥ १२.१७७॥ षोडशावरणे सम्यकू न्यसेद्वल्कोदकम्बुधः । वज्रं समस्तरत्नानां लोहानामग्निदैवतम् ॥ १२.१७८॥ धातूनां हरितालं च बीजानां यवमुत्तमम् । चन्दनं सर्वगन्धानां मृदं दर्भस्य मूलजम् ॥ १२.१७९॥ मार्जनीरजनीचर्णदूर्वा च परिमार्जने । बिल्वपत्रं च पत्राणां पुष्पाणामुत्पलं स्मृतम् ॥ १२.१८०॥ मान्योदके च कर्पूरमस्त्राणां शक्तिरेव च । फलानां कदलीजातं त्वचामश्वत्थसम्भवा ॥ १२.१८१॥ फलत्रयं मद्यतोये कान्तानां सूर्यकान्तकम् । कुटन्नटश्च मूलानां गोमूत्रं ब्रह्मकूर्चके ॥ १२.१८२॥ कल्कोदके भृङ्गराजं वल्कानां लोध्रवल्कले । सहदेव्यौषधीनां च सिताभावे गुलं स्मृतम् ॥ १२.१८३॥ फलपुष्पाद्यभावे तु तत्पत्रादिकमेव च । द्रव्याण्येतानि सर्वाणि मूलमन्त्रेण विन्यसेत् ॥ १२.१८४॥ विधाय बीजं मुख्येन पल्लवैर्वा शरावकैः । दत्वा हृदयमन्त्रेण वस्त्राणि विविधानि च ॥ १२.१८५॥ शुभानि सर्ववर्णानि कृष्ण वस्त्राणि वर्जयेत् । गन्धं स्वनाममन्त्रेण पुष्पं धूपं तथैव च ॥ १२.१८६॥ कुमारस्वामिनां मध्ये कुम्भे संस्थाप्य पूजयेत् । दक्षिणायां तु वर्धन्यां महावल्लीं प्रपूजयेत् ॥ १२.१८७॥ उत्तरायां तु वर्धन्यां महासेनां प्रपूजयेत् । शकुन्याद्यष्टशक्तीश्च प्रथमावरणे न्यसेत् ॥ १२.१८८॥ जयन्ताख्यमग्निशिखं कृत्तिकापुत्रसंज्ञकम् । अनन्तरम्भूतपतिं सेनान्यं गुहसंज्ञकम् ॥ १२.१८९॥ हेमशूलं विशालाक्षं पूर्वादिक्रममेव च । द्वितीयावरणे धीमान् द्विवारं सम्यगर्चयेत् ॥ १२.१९०॥ पृथिव्यादिप्रकृत्यन्तं तत्त्वानीह त्रयोवृतौ । चतुर्वारं वसून्मन्त्री चतुर्थावरणे यजेत् ॥ १२.१९१॥ गङ्गां च यमुनां चैव नर्मदां च सरस्वतीम् । सिन्धुं गोदावरीं चैव कावेरीं कुमरीं तथा ॥ १२.१९२॥ पञ्चवारं यजेद्धीमान् पञ्चमावरणे क्रमात् । अनन्तं वासुकिं चैव तक्षं कार्कोटकं तथा ॥ १२.१९३॥ शङ्खं पद्मं महापद्मं गुलकं षष्ठमावृतौ । षड्वारं पूजयेद्विद्वान् पूर्वादिषु पुनः पुनः ॥ १२.१९४॥ भूरादिसप्तलोकानां दैवतानि पुनः पुनः । अष्टवारं यजेद्धीमान् सप्तमावरणे क्रमात् ॥ १२.१९५॥ असिताङ्गो रुरुश्चण्डः क्रोध उन्मत्तभैरवः । कपाली भीषणश्चैव संहारश्चाष्टभैरवः ॥ १२.१९६॥ अष्टवारं यजेदेतान् अष्टमावरणे क्रमात् । महापद्मश्च पद्मश्च शङ्खो मकरकच्छपौ ॥ १२.१९७॥ मुकुन्दः कुन्दनीलाश्च वाराश्च निधयो नव । अष्टवारं यजेत्पश्चान्नवमावरणे तथा ॥ १२.१९८॥ क्ष्मावह्नियजमानार्कजला वातेन्दुखानि च । अष्टमूर्तीन्न्यसेदेतान्दशवारं दशावृतौ ॥ १२.१९९॥ महादेवश्शिवो रुद्रः शङ्करो नीललोहितः । ईशानो विजयो भीमो देवदेवो भवोद्भवः ॥ १२.२००॥ कपाल्येकादशाख्याता रुद्रा एकादशावृतौ । अष्टवारं यजेदेतान्पूर्वादिकलशेषु च ॥ १२.२०१॥ वैवस्वतो विवस्वांश्च मार्ताण्डो भास्करो रविः । लोकप्रकाशकश्चैव लोकसाक्षी त्रिविक्रमः ॥ १२.२०२॥ आदित्यश्चैव सूर्यश्च अंशुमाली दिवाकरः । द्वादशावरणे मन्त्री पूजयेदष्टवारकम् ॥ १२.२०३॥ लवणेक्षुस्तथा क्षीरं दधिस्वादुसरित्पतिम् । सुराभिर्घृतसिन्धुश्च पूज्या द्वादशवारकम् ॥ १२.२०४॥ त्रयोदशावृतौ मन्त्री पूर्वादिकलशेषु च । चतुर्वेदान्यजेन्मन्त्री त्रयोविंशतिवारकम् ॥ १२.२०५॥ चतुर्दशावृतौ सम्यग्गन्धपुष्पादिभिर्यजेत् । इन्द्रो वह्निः पितृपतिर्नैरृतो वरुणो मरुत् ॥ १२.२०६॥ सोमेशो ब्रह्मगोविन्दः पूजनीयास्तथैव च । दशवारं च गुरुणा तथा पञ्चदशावृतौ ॥ १२.२०७॥ ग्रहान्भास्करमुख्यांश्च यजेद्द्वादशवारकम् । षोडशावरणे मन्त्री पूजयेत्तु यथाक्रमम् ॥ १२.२०८॥ गन्धपुष्पादिभिश्चैव पूजयेत्स्वस्वनामतः । वालुकैश्च महाशासु स्थण्डिलङ्कल्पयेद्बुधः ॥ १२.२०९॥ अग्न्याधानादिकं सर्वमग्निकार्योक्तमार्गतः । समिदन्नघृतैस्स्कन्दं मूलब्रह्मषडङ्गकैः ॥ १२.२१०॥ प्रत्येकन्तु शतं हुत्वा स्कन्दगायत्रिमन्त्रतः । जगद्भुवादिषण्मन्त्रैः षड्वारं होमयेत्सुधीः ॥ १२.२११॥ जयादिरभ्याधानञ्च राष्ट्रभृच्च क्रमाद्धुनेत् । यदस्येति ततो हुत्वा पूर्णाहुतिमथाचरेत् ॥ १२.२१२॥ मध्ये कुम्भं च वर्धन्यौ कृत्वा धामप्रदक्षिणम् । गर्भगेहं प्रविश्याथ बेरशुद्धिमथाचरेत् ॥ १२.२१३॥ स्कन्दबीजं ततोद्धृत्य बेरस्य हृदि विन्यसेत् । तत्कुम्भस्थिततोयेन पूजयेच्छङ्करात्मजम् ॥ १२.२१४॥ दक्षिणस्थितवर्धन्यां महावल्लीं प्रपूजयेत् । उत्तरस्थितवर्धन्यां देवसेनां प्रपूजयेत् ॥ १२.२१५॥ स्थापितान्कलशान्सर्वानुद्धृत्य च यथाक्रमम् । सर्वदेवात्मकं स्कन्दं पूजयेद्द्विधिपूर्वकम् ॥ १२.२१६॥ अर्चनोक्तविधानेन पूजयेदम्बिकासुतम् । महाहविर्निवेद्याथ ताम्बूलादिविशेषतः ॥ १२.२१७॥ यथेप्सितं प्रार्थयित्वा नमस्कृत्य यथाविधि । आचार्यं पूजयेत्पश्चात् गोभूमिधनकाञ्चनैः ॥ १२.२१८॥ अधमं पञ्चनिष्कन्तु द्विगुणं मध्यमं भवेत् । त्रिगुणं चोत्तमं विद्याद्देशिकस्य तु दक्षिणा ॥ १२.२१९॥ भक्तांश्च परिवारांश्च दीनानाथांश्च पूजयेत् । ब्राह्मणान् भोजयेत् पश्चाद्वित्तशाढ्यं न कारयेत् ॥ १२.२२०॥ एवं यः कुरुते मर्त्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते । विद्याकामो लभेद्द्विद्यां धनकामो धनं लभेत् ॥ १२.२२१॥ राज्यकामो लभेद्राज्यं जयकामो जयं लभेत् । सर्वान् कामानिह प्राप्य कौमारं लोकमाप्नुयात् ॥ १२.२२२॥ इति श्री कुमारतन्त्रे स्नपनविधिर्नामद्वादशः पटलः । १३. त्रयोदशः पटलः - स्कन्दोत्सवविधिः अतः परं प्रवक्ष्यामि स्कन्दोत्सवविधिक्रमम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं सर्वभूतसुखप्रदम् ॥ १३.१॥ सर्वलोकसुखं पुण्यं सदा विजयवर्धनम् । सर्वसिद्धिकरं वश्यं सर्वशान्तिकरं शुभम् ॥ १३.२॥ सर्वशत्रुक्षयकरमिष्टकाम्यफलप्रदम् । भूतराक्षसनाशञ्च मर्त्यानां पोषणार्थकम् ॥ १३.३॥ उत्सवेति त्रिवर्णोयं सृष्टिस्थित्यन्तसंज्ञकम् । उत्सवस्त्रिविधः प्रोक्तो मुनिमुख्य महामते ॥ १३.४॥ मासोत्सवस्तु प्रथमो द्वितीयस्तु महोत्सवः । भक्तोत्सवस्तृतीयस्तु वक्ष्यते मुनिपुङ्गव ॥ १३.५॥ कृतस्त्वमायां मासाद्ये स तु मासोत्सवो भवेत् । त्रयाहञ्चैव पञ्चाहं सप्ताहञ्चनवाहकम् ॥ १३.६॥ द्वादशाहन्तु विधिना चरितस्तु महोत्सवः । भक्त्या पुण्यदिने भक्तैः क्रियते यः स उत्सवः ॥ १३.७॥ बलिहीनं तथा कुर्यात् भक्तोत्सवविशेषतः । महोत्सवन्तु षड्भेदं वक्ष्यामि श‍ृणु सुव्रत ॥ १३.८॥ पैतृकं द्वादशाहं तु नवाहं सौख्यमुच्यते । सप्ताहं श्रीकरं प्रोक्तं पञ्चाहं भौतिकं स्मृतम् ॥ १३.९॥ सात्त्विकं च त्र्यहं प्रोक्तं चैकाहं शिवमुच्यते । भौतिके सात्त्विके शैवे वर्जयेत् केतुरोहणम् ॥ १३.१०॥ अन्येषु श्रीकरादीषु कर्तव्यं केतुरोहणम् । कृत्तिका सर्वमासेषु तीर्थनक्षत्रमुत्तमम् ॥ १३.११॥ कृत्तिकां विशाखां वा तीर्थर्क्षं सर्वमासके । कृष्णपक्षे तु षष्ठ्यां वा सर्वमासे गुहोत्सवम् ॥ १३.१२॥ (तु षष्ठ्यन्तं) सर्वमासेषु तां हित्वा मासर्क्षे वाथ कारयेत् । राजजन्मदिने वापि ऋक्षे राजाभिषेकके ॥ १३.१३॥ ग्रामजन्मदिने वा तु भूपालमरणे दिने । राजयुद्धजयार्थे वा चोत्सवं कारयेद्बुधः ॥ १३.१४॥ मार्गशीर्षे तथार्द्रान्तं पुष्यर्क्षे पुष्यमासके । माघमासे तु माघान्तं फाल्गुने चोत्तरोत्तरे ॥ १३.१५॥ चैत्रे चित्रान्तमुदितं कर्तव्यं मुनिपुङ्गव । वैशाखे तु विशाखान्तं मूलान्तं ज्येष्ठमासके ॥ १३.१६॥ उत्तराषाढमाषाढे श्रावणे श्रावणान्तकम् । उक्तं प्रोष्ठपदे मासे पूर्वाभाद्रान्तमुत्तमम् ॥ १३.१७॥ अश्विन्यन्तमाश्वयुजि कार्तिके कृत्तिकान्तकम् । चित्रादितारकाद्यन्तैः पूर्वपक्षे तु सङ्गतः ॥ १३.१८॥ मासाश्चैत्रादिका ज्ञेयाः त्रिभिः षष्ठ्यन्तसप्तमाः । एकमासे द्विनक्षत्रे सम्प्राप्ते त्वपरं परम् ॥ १३.१९॥ नेष्टं प्रथमऋक्षं स्यादन्त्यर्क्षे तीर्थमाचरेत् । कृतं चेत्पूर्वनक्षत्रे यः कर्ता स विनश्यति ॥ १३.२०॥ खण्डिते सति नक्षत्रे त्वन्त्यर्क्षे तीर्थमाचरेत् । नाडीदशविहीने तु पूर्वतीर्थमनुष्ठितम् ॥ १३.२१॥ युक्तो वाथ वियुक्तो वा मासर्क्षेण तु पर्वणि । तिथिप्रधानं सामुद्रमन्यदृक्षं प्रधानकम् ॥ १३.२२॥ यस्मिन् मासे द्विजश्रेष्ठ पूर्वं सङ्कॢप्तमुत्सवम् । तस्मिन्नेव प्रकर्तव्यमन्यस्मिन्नेव कारयेत् ॥ १३.२३॥ ध्वजावरोहणं तीर्थं दिवसेषु महामुने । अन्योत्सवन्तु कर्तव्यं प्रकर्तव्यं ध्वजं विना ॥ १३.२४॥ प्रथमञ्चाङकुरं कर्म द्वितीयं शिखियागजम् । तृतीयं ताडयेद् भेरीं चतुर्थं रोपयेद् ध्वजम् ॥ १३.२५॥ पञ्चमं यागकर्म स्यादस्त्रयागमतः परम् । सप्तमं बलिदानं स्यादष्टयानं क्रमं परम् ॥ १३.२६॥ नवमं परिवेषं स्यान्नीराजनमथो दश । एकादशं कौतुकं च तीर्थसङ्ग्रहणं परम् ॥ १३.२७॥ त्रयोदशं चूर्णकारं तीर्थं चैव चतुर्दश । ध्वजावरोहणं पश्चात्म्नपनं षोडशं भवेत् ॥ १३.२८॥ एवं षोडशभेदेन चोत्सवं परिकीर्तितम् । ध्वजारोहणपूर्वन्तु भेरीताडनपूर्वकम् ॥ १३.२९॥ अङकुरार्पणपूर्वन्तु त्रिविधा उत्सवाः स्मृताः । ध्वजमारोपयित्वा हि भेरीं रात्रौ तु ताडयेत् ॥ १३.३०॥ उत्सवस्य तु रात्रौ तु बीजनिर्वापमुच्यते । ध्वजारोहणपूर्वं तु प्रोक्तं वेदविदां वर ॥ १३.३१॥ भेरी तु ताडयेत् पूर्वं ध्वजमारोपयेत्ततः । अङकुराण्यर्पयेत्पश्चाद्भेरीताडनपूर्वकम् ॥ १३.३२॥ ध्वजमारोपयेत्पश्चादङ्कुरार्पणपूर्वकम् । प्रातः काले त्ववभृथं सायं काले समाचरेत् ॥ १३.३३॥ निशि सायं दिवा प्रातरिति शास्त्रस्य निर्णयम् । मन्त्रभेदो भवेत्तत्र क्रियाभेदो न विद्यते ॥ १३.३४॥ शिवोत्सवप्रकारेण क्रियाः सर्वाः समाचरेत् । विघ्नेशं पूजयेत्पूर्वं भक्ष्यभोज्यादिभिर्बुधः ॥ १३.३५॥ अनङकुरन्तु यत्कर्म भवेत्तत्कर्म निष्फलम् । ध्वजाङकुरार्पणम्पूर्वं द्वितीयञ्चोत्सवाङकुरम् ॥ १३.३६॥ तीर्थाङकुरं तृतीयन्तु वक्ष्यते क्रमशस्ततः । ध्वजाङ्कुरं ध्वजाङ्गं स्याद्ध्वजात्पूर्वं तु तर्पयेत् ॥ १३.३७॥ नवाहे वाथ सप्ताहे पञ्चाहे त्रिदिनेऽपि वा । तद्दिनेवाङकुरं कर्म शुभाधिक्ये समाचरेत् ॥ १३.३८॥ उत्सवाङकुरमात्रञ्च तद्दिने कारयेद्बुधः । तीर्थर्क्षमादौ निश्चित्य अयुग्मेऽप्यङ्कुरार्पणम् ॥ १३.३९॥ अधमं सप्तहस्तन्तु मध्यमं नवहस्तकम् । उत्तमन्दशहस्तं स्याद्दैर्घ्यं ध्वजपटस्य तु ॥ १३.४०॥ आयामं ध्वजवस्त्रस्य नवरुद्रकलाकरम् । दैर्घ्यस्य पञ्चभागैकं पटविस्तारमुच्यते ॥ १३.४१॥ अथवाऽन्यप्रकारेण भूतषट्सप्ततालकम् । विस्तारार्धन्तु शिखरं पुच्छं विस्तारमात्रकम् ॥ १३.४२॥ वेत्रद्वयसमायुक्तं पुच्छद्वयसमायुतम् । दुकूलपट्टदेवाङ्गैरथ कार्पासकेन वा ॥ १३.४३॥ वस्त्रेणैव नवेनैव कुर्यात् ध्वजपटं बुधः । श्वेतं विप्रध्वजं प्रोक्तं रक्तं क्षत्रध्वजाम्बरम् ॥ १३.४४॥ पीतं वैश्यन्तु शूद्राणां सर्वेषां श्वेतवर्णकम् । श्वेतवर्णध्वजपटं राजराष्ट्राभिवर्धनम् ॥ १३.४५॥ शुभायादिसमायुक्तम्मयूरं विलिखेद्बुधः । मयूरं वा गजं वापि कुक्कुटं वा महामुने ॥ १३.४६॥ पटमध्ये तु विलिखेत् सर्वलक्षणसंयुतम् । पद्मपीठमधो लिख्य पार्श्वे दीपौ समालिखेत् ॥ १३.४७॥ तदूर्ध्वे शक्तिमालिख्य छत्रचामरमूर्ध्वके । अधोभागे द्विभागे तु मङ्गलाष्टकमालिखेत् ॥ १३.४८॥ मयूरं श्यामवर्णं तु गजं वै श्वेतवर्णकम् । कुक्कुटं रक्तवर्णं तु यथा युक्त्या लिखेद्बुधः ॥ १३.४९॥ सर्वालङ्कारसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम् । आलिखेत्प्रतिमां तत्तत् प्रतिमालक्षणोक्तितः ॥ १३.५०॥ वश्यं वै रक्तवर्णं तु स्तम्भनं पीतवर्णकम् । विजयं कपिलाभञ्च कृष्णं वै त्वाभिचारकम् ॥ १३.५१॥ धूम्रं व्याधिप्रदं ज्ञेयं वर्षार्थं श्यामवर्णकम् । क्षीराभं सर्वशान्त्यर्थञ्चैवमेवं क्रमेण तु ॥ १३.५२॥ ध्वजदण्डपटञ्चैव मयूरगजकुक्कुटान् । मानं मात्राङ्गुलाभ्यान्तु कल्पयेत्कल्पवित्तमः ॥ १३.५३॥ शान्त्यै शयानं पुष्ट्यर्थं स्थितं वै ध्वजमालिखेत् । विश्वमात्रादिषट्त्रिंशत् मात्रोत्सेधं प्रचक्षते ॥ १३.५४॥ जात्यंशकं समायुक्तं चित्रबेरध्वजं लिखेत् । वक्ष्येऽहं ध्वजदण्डस्य स्थानं श‍ृणु महामुने ॥ १३.५५॥ पीठगोपुरयोर्मध्ये पीठाग्रे वा गजाग्रके । स्थानं स्याद्ध्वजदण्डस्य दण्डं वक्ष्याम्यथ श‍ृणु ॥ १३.५६॥ वेणुः पलाशो न्यग्रोधो चन्दनः खादिरोऽर्जुनः । बिल्वः पूगो नालिकेरः सालस्तालोरथद्रुमः ॥ १३.५७॥ मधुकश्चन्दनश्चैते ध्वजवृक्षा उदीरिताः । वक्रं भिन्नञ्च सुषिरं क्रिमिकोटरसंयुतम् ॥ १३.५८॥ स्वयं शुष्कञ्च पतितं निर्घातेन हतद्रुमम् । बालवृक्षं विशेषेण वर्जयेन्मुनिपुङ्गव ॥ १३.५९॥ अन्तःसारं बहिस्सारं प्रहस्यादन्यवृक्षकम् । बहिस्सारद्रुमान् सर्वान् क्रियान्ते वर्जयेद् बुधः ॥ १३.६०॥ दारुसङ्ग्रहणोक्तेन मार्गेणैव समाचरेत् । प्रासादस्य समं तुङ्गं गोपुरस्य समं तु वा ॥ १३.६१॥ प्रासादग्रीवमानं वा वृषस्थलसमं तु वा । द्वितलत्रितलान्तं वा गोपुरग्रीवतुङ्गकम् ॥ १३.६२॥ रुद्रहस्तं समारभ्य हस्तैकेन विवर्धनात् । (हस्तैकेन विवर्धयेत्) विंशद्धस्तान्तकं वापि दण्डायामं समीरितम् ॥ १३.६३॥ सप्तविंशाङ्गुलायामं ध्वजदण्डमथोत्तमम् । मध्यमन्तु चतुर्विंशत्कन्यसं द्वादशाङ्गुलम् ॥ १३.६४॥ त्रिंशांशोनं तदग्रं स्यात् सुवृत्तं निर्ब्रणं दृढम् । उभयोर्योगसिद्ध्यर्थं स्कन्धत्रयमथाहरेत् ॥ १३.६५॥ यान् यान् कामयते कामान् तांस्तान् साधयते द्विजः । पूर्वाह्ने विप्रवृद्धिः स्यात् मध्याह्ने राजवृद्धिदम् ॥ १३.६६॥ रात्रौ विट्शूद्रवृद्धिः स्यात् ध्वजारोहणकर्मणि । स्कन्धत्रयं वा तद्दैर्घ्यं द्वादशाङ्गुलमायतम् ॥ १३.६७॥ (स्कन्धद्वयं वा) षट्त्रिंशमात्रपर्यन्तं स्कन्धदैर्घ्यं प्रकीर्तितम् । सप्ताङ्गुलं समारभ्य गायत्र्यंशाङ्गुलावधि ॥ १३.६८॥ स्कन्धविस्तारमुद्दिष्टं मूलादग्रं त्रिभागतः । अर्धेन वा त्रिपादेन दर्व्याकारो यथा तथा ॥ १३.६९॥ ऊर्ध्वाग्रे सुषिरोपेता दण्डयष्ट्या स्वरूपकम् । अर्धचित्रस्त्वयःस्कन्धः प्रोक्तो यष्ट्याग्रदेशिकः ॥ १३.७०॥ दण्डप्रान्ते विधेयं स्यात् वलयं स्कन्ध एव च । दण्डप्रोतप्रमाणन्तु दण्डाग्राद्वलयस्थितः ॥ १३.७१॥ तदर्धं वलयादूर्ध्वं यष्ट्यायाम प्रचक्षते । उपदण्डादिदेशे तु हित्वा वस्वङ्गुलं दृढम् ॥ १३.७२॥ आयसं वलयं बध्वा यत्र रज्जुप्रवेशने । वलयं सुदृढं कार्यमुपदण्डाग्रनाहतः ॥ १३.७३॥ कार्पासतन्तुतो रज्जुर्भवेद्दृढतरः समः । तद्दण्डद्विगुणायामे त्रिवृद्ग्रन्थिविवर्जितम् ॥ १३.७४॥ प्रादाक्षिण्यक्रमेणैव वेष्टितो दर्भमालया । शतदर्भकृतं कूर्चं यष्ट्यग्रे विनिवेशयेत् ॥ १३.७५॥ चतुस्तालसमं खात्वा तस्मिन् कूर्मं हिरण्मयम् । गजं पद्मं सप्तधान्यं न्यस्त्वा तस्योपरि क्रमात् ॥ १३.७६॥ स्थाप्य दण्डं तदूर्ध्वे तु वालुकैः पूरयेद्दृढम् । प्रासादाभिमुखं स्कन्धं वलयं दक्षिणे भवेत् ॥ १३.७७॥ तन्मूले वेदिकां कुर्याच्चतुस्तालप्रमाणतः । इष्टकाभिश्शिलाभिर्वा कृत्वोर्ध्वाब्जं प्रकल्पयेत् ॥ १३.७८॥ व्योमाङ्गुलप्रवृद्ध्याष्टदशाङ्गुलसमावधि । चतुरङ्गुलमारभ्य कर्णिकायाममीरितम् ॥ १३.७९॥ कर्णिकानिर्गमो दण्डात् पादवृद्ध्यैकमात्रतः । गुणाङ्गुलावधि तथा तदुत्सेधः प्रकीर्तितः ॥ १३.८०॥ चतुरष्टाङ्कुलं पद्मं विकारदलमेव च । वृत्तं वा चतुरश्रं वा विधेयं दलपेशलम् ॥ १३.८१॥ तथोपदलसंयुक्तं तदयुक्तं न कारयेत् । ध्वजारोहणपूर्वेद्युर्निशायामधिवासयेत् ॥ १३.८२॥ स्कन्दं सम्पूज्य विधिवत् नत्वा विज्ञाप्य चोत्सवम् । प्रासादस्याग्रके रम्ये मण्डपं कारयेद् बुधः ॥ १३.८३॥ गोमयालेपनं कृत्वा राजसीं विनिपातयेत् । मण्डपं समलङ्कृत्य वितानैः स्तम्भवेष्टनैः ॥ १३.८४॥ कृत्वा मण्डपसंस्कारं पुण्याहं वाचयेत्सुधीः । त्रिधा वै स्थण्डिलं कुर्यादष्टद्रोणैश्च शालिभिः ॥ १३.८५॥ जगद्भुवेति मन्त्रेण प्रोक्षयेत्स्थण्डिलत्रयम् । शिल्पिना ध्वजबेरं तु नेत्रमोक्षणमाचरेत् ॥ १३.८६॥ पञ्चगव्येन सम्प्रोक्ष्य त्रिपादूर्ध्वे न्यसेत्ततः । अक्षिमोक्षणकं कुर्यात् हेमसूचिकया पुनः ॥ १३.८७॥ (हेमसूचिकया गुरुः) विन्यस्य सूर्यसोमाणुं मयूरस्य तु नेत्रयोः । तर्पयेन्मधुसर्पिभ्यां गायत्र्या प्रोक्षयेत्ततः ॥ १३.८८॥ जलाधिवासनं कुर्याद्दर्पणे चार्धनाडिका । शयनं पूर्ववत्कृत्वा देवाग्रे स्थण्डिले तदा ॥ १३.८९॥ दर्भैः पुष्पैः परिस्तीर्य प्राक्शिरश्शाययेद् ध्वजम् । षट्सूत्रैरात्रिसहितैः कौतुकं बन्धयेत्ततः ॥ १३.९०॥ मध्यमे स्थण्डिले स्थाप्य मयूरं कुम्भमुत्तमम् । अर्चयेत्तत्र धर्मादीनधोर्ध्वच्छदनं पुनः ॥ १३.९१॥ मयूरासनमभ्यर्च्य मूर्तिं सम्पूज्य मूलतः । आवाहयेन्मयूरन्तु तद्ध्यानं संस्मरेद्गुरुः ॥ १३.९२॥ चित्रवर्णं सुरारिघ्नं भुजगोद्धृतवक्त्रकम् । महाबलं महाकायं मयूरं प्रणमाम्यहम् ॥ १३.९३॥ षडङ्गं कल्पयेद्विद्वान् बाह्यदीर्धैस्सबिन्दुकैः । आवाहनादिकान्सर्वान् दत्वा तन्मूलमन्त्रतः ॥ १३.९४॥ ससूत्रतोयं वस्त्राढ्यानष्टकुम्भान्सकूर्चकान् । पूर्वादिक्रमशो न्यस्य लोकपालान्समर्चयेत् ॥ १३.९५॥ नीलकण्ठाय विद्महे चित्रपक्षाय धीमहि । तन्नो मयूरः प्रचोदयात् ॥ (इति मयूरगायत्री) ॥ १३.९६॥ तस्याग्रे स्थण्डिलं कुर्याद्वालुकैर्हस्तमात्रकम् । अग्निकार्योक्तमार्गेण शिवाग्निं जनयेद्बुधः ॥ १३.९७॥ तस्मिन्मयूरमावाह्य सम्पूज्य विधिवद्गुरुः । समिदाज्यचरून लाजान् कृत्वा तन्मूलमन्त्रतः ॥ १३.९८॥ शतमर्धं तदर्धं वा दशाङ्गं तत् षडङ्गकैः । द्रव्यान्ते व्याहृतीर्हुत्वा स्पृष्ट्वा दभैर्ध्वजं पुनः ॥ १३.९९॥ षडाहुतिस्तद्गायत्र्या पूर्णां तु शिरसा हुनेत् । जयादिरभ्याधानञ्च राष्ट्रभृच्चक्रमाद्धुनेत् ॥ १३.१००॥ धूपदीपादिकं दत्वा रक्षां विधाय भस्मना । बलिमन्त्रेण बलिं क्षिप्त्वा क्षेत्रपालबलिं क्षिपेत् ॥ १३.१०१॥ ध्वजाधिवासनं प्रोक्तं भेरिताडनमुच्यते । तदग्रे स्थण्डिलं कृत्वा शालिभिर्द्रोणषड्गुणैः ॥ १३.१०२॥ तन्मध्ये पद्ममालिख्य साष्टपत्रं सकर्णिकम् । तण्डुलैश्च तिलैर्दर्भैर्भूषयेत्तु दलं प्रति ॥ १३.१०३॥ वचद्भुवेति मन्त्रेण प्रोक्षयेत्कुम्भवारिणा । (प्रोक्षयेत्कुशवारिणा) तस्योर्ध्वे विन्यसेद्भेरीं नववस्त्रेण वेष्टयेत् ॥ १३.१०४॥ तन्मध्ये रुद्रमभ्यर्च्य दक्षिणे विष्णुमर्चयेत् । वामे ब्रह्माणमभ्यर्च्य सूर्यसोमौ च वृत्तयोः ॥ १३.१०५॥ मातरस्तस्य कीलासु नागांश्चर्मसु पूजयेत् । अर्चयित्वा यथान्यायं भेर्यै दद्याद्गुलोदनम् ॥ १३.१०६॥ तस्याग्रे स्थण्डिलं कुर्यात्तिलतण्डुलशालिभिः । षट्पदं पद्ममालिख्य पूजयेत्तु षडक्षरैः ॥ १३.१०७॥ अलङ्कृत्यास्त्रराजं वै तस्योर्ध्वे विन्यसेद्बुधः । इच्छाज्ञानक्रियाशक्तिस्वरूपां शक्तिमर्चयेत् ॥ १३.१०८॥ रुद्रं तदूर्ध्वपत्रे तु मध्यपत्रे तु माधवम् । अधःपत्रे विधातारं फलकायान्तु पार्वतीम् ॥ १३.१०९॥ सरस्वतीं महालक्ष्मीं तस्य दक्षिणवामयोः । महासेनं कुम्भमुखे वल्लीं सेनाञ्च पार्श्वयोः ॥ १३.११०॥ दण्डाग्रे गणनाथञ्च दण्डमध्ये तु भास्करम् । दण्डमूले सुमित्रेशं मयूरं पीठमध्यमे ॥ १३.१११॥ तस्य पाश्र्वे चाष्टशक्तिं पीठमूले वसुन्धराम् । अग्निं सम्पूज्य तद्वक्त्रे धूपदीपादिभिर्बुधः ॥ १३.११२॥ मयूरमन्त्रमुच्चार्य कीलं सङ्गृह्य देशिकः । त्र्यम्बकेण तु मन्त्रेण ताडयेदेकताडनम् ॥ १३.११३॥ इदं विष्णुश्च मन्त्रेण द्विवारं ताडयेद्गुरुः । ब्रह्मजज्ञानमन्त्रेण त्रिवारं ताडयेत् पुनः ॥ १३.११४॥ देशिकः स्नापयेद् भेरीं प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः । गुर्वाज्ञया ततः पश्चात् वाद्यकः सर्वताडवित् ॥ १३.११५॥ उपोषितः शुचिः स्नायी शुक्लपक्षोपवीतकः । शुक्लवस्त्रधरोष्णीषः शिखीभस्मत्रिपुण्ड्रकः ॥ १३.११६॥ शिवदीक्षा विशुद्धात्मा स्कन्धे भेरीं प्ररोपयेत् । शिवादिसर्वदेवेशानिन्द्रादीन् लोकपालकान् ॥ १३.११७॥ त्रयस्त्रिंशत्कोटिदेवानष्टादशगणानपि । समुद्रान् पर्वतान्नागान् पातालस्थान्महोरगान् ॥ १३.११८॥ ऋषीनन्यामरान्सर्वानाहूय च समर्चयेत् । वाद्यकस्ताडयेद्भेरीं बलितालं विशेषतः ॥ १३.११९॥ पश्चादपि पुटं ताड्यं पुनश्चापि पुटाह्वयम् । ततश्चोद्घट्टितं चैव ततो मट्टयमेव च ॥ १३.१२०॥ ततो जम्पुटमेवोक्तं सिंहनादं ततो भवेत् । ततश्च झम्पटश्चैव पञ्चवाद्यमतः परम् ॥ १३.१२१॥ ततः कुम्भकवाद्यञ्च जयशब्दादिसंयुतम् । छत्रं पिञ्छ्समाकीर्णं चामराम्बरसंयुतम् ॥ १३.१२२॥ धूपदीपसमायुक्तं घण्टानादसमायुतम् । सुब्रह्मण्यमस्त्रराजमन्त्रलिङ्गं सुमित्रकम् ॥ १३.१२३॥ ध्वजञ्च ध्वजदण्डञ्च शनैर्ग्रामप्रदक्षिणम् । ब्रह्मादीशानपर्यन्तं सन्धिदेवान् समन्त्रकैः ॥ १३.१२४॥ आवाह्याभ्यर्च्य पुष्पाद्यैरस्त्रमुद्रां प्रदर्शयेत् । ध्वजोत्सवेषु कर्तव्यं देवतावाहनं बलिम् ॥ १३.१२५॥ द्रोणं वापि तदर्धं वा बल्यर्थं तण्डुलं पचेत् । पटेनास्तरणं कृत्वा क्षालयेत् पुरुषेण तु ॥ १३.१२६॥ तस्मिन्निक्षिप्य पक्वान्नमन्नद्रव्यसमायुतम् । अन्नलिङ्गाय मतिमान् द्विःप्रस्थं तण्डुलं पचेत् ॥ १३.१२७॥ अन्तेन कारयेल्लिङ्गं मुनिश्रेष्ठ न संशयः । शुद्धोदनं गुलान्नं वा बलिं दद्यात् स्वमन्त्रतः ॥ १३.१२८॥ ब्रह्मादीशानपर्यन्तं ब्रह्मान्तं वा बलिं क्षिपेत् । वरुणादिनिरृत्यन्तं पश्चिमद्वारहर्म्यके ॥ १३.१२९॥ बलिदानावसाने तु तालं नृत्तं च गीतकम् । ब्रह्मणे ब्रह्मतालं स्यात् मेघरागं तु तद्दिशि ॥ १३.१३०॥ इन्द्रस्य समतालं स्याद्गान्धारङ्गीतमेव च । अग्नेरर्धावणं तालङ्गीतङ्कोल्ली च तद्दिशि ॥ १३.१३१॥ यमस्य भृङ्गिणीतालङ्कौशिकङ्गीतमुच्यते । नैरृत्यां मल्लतालञ्च नट्टभाषां तु गीतकम् ॥ १३.१३२॥ वारुण्यान्नवतालञ्च श्रीकामरञ्च गीतकम् । वायव्यां बलितालञ्च तक्केशीगीतमेव च ॥ १३.१३३॥ सौम्ये नट्टप्रहारं स्यात्तर्करागन्तु तद्दिशी । ऐशान्यां ढक्करीतालं शालापाणिश्च गीतकम् ॥ १३.१३४॥ मध्यमे दण्डपादं स्यात्पूर्वस्यामूर्ध्वपादकम् । आग्नेय्यां मण्डलं चैव भुजङ्गनासितं यमे ॥ १३.१३५॥ भुजङ्गनृत्तं नैरृत्यां वारुण्यां नर्तनी तथा । वायव्यां भ्रमरीनृत्तमालीढञ्च तथोत्तरे ॥ १३.१३६॥ प्रत्यालीढं तथैशान्यां नानारागन्तु तुष्टये । एवं प्रदक्षिणं कृत्वा ध्वजमारोपयेत्ततः ॥ १३.१३७॥ ततो ध्वजपटं सम्यक्बन्धयेदस्त्ररज्जुना । अस्त्रेण क्षुद्रघण्टाञ्च रक्तमालाञ्च बद्धयेत् ॥ १३.१३८॥ ततो जनेभ्यस्ताम्बूलं दापयेन्मङ्गलाय वै । पुण्याहं वाचयेत्तत्र तोयेनाभ्युक्ष्य वेदिकाम् ॥ १३.१३९॥ आधाराख्यमनन्तं च कूर्मञ्च विनिवेशयेत् कोणमध्ये तु धर्मादीनधर्मादींश्च दिक्षु च ॥ १३.१४०॥ दलाष्टके शकुन्यादिमध्यमे विश्वतो मुखीम् । दण्डे तु स्वामिनं पूज्य स्कन्धेष्वर्केन्दुपावकान् ॥ १३.१४१॥ उपदण्डेऽनिलं चैव तक्षादींस्तस्य रज्जुनि । कुम्भाद्बीजं समादाय मयूरं हृदि विन्यसेत् ॥ १३.१४२॥ परं सम्प्रोक्ष्य कुम्भाद्भिर्गन्धपुष्पादिनार्चयेत् । मुद्गान्नं पायसान्नं वा मयूराय निवेदयेत् ॥ १३.१४३॥ स्वामिन्सम्पूज्य विधिवद्विज्ञाप्योत्सवमुत्तमम् । सुमुहूर्ते सुलग्ने तु सर्ववाद्यसमन्वितम् ॥ १३.१४४॥ मयूरतालघोषेण गजतालेन वा ध्वजम् । मयूरमूलमन्त्रेण शीघ्रमारोपयेद्गुरुः ॥ १३.१४५॥ आदौ स्पृष्ट्वा स्वयं चान्यं प्रेरयेद्रोहणाय वै । पूर्वेन्दुपश्चिमाशासु ध्वजाग्रगमनं शुभम् ॥ १३.१४६॥ क्षेमारोग्यं यशोवृद्धिक्रमेण फलमीरितम् । तापोमृत्युमहारोगो वह्निपित्रेशनैरृते ॥ १३.१४७॥ वायौ भयं विजानीयात् पुच्छोऽप्येवं भवेत् सुधीः । आरोहणे निरुद्धश्चेत् पटो देशिकदोषकृत् ॥ १३.१४८॥ दोषशङ्कां तिरस्कार्यो बहुरूपमनुस्मरन् । दण्डे सव्यक्रमेणैव मूले रज्जु निबद्धयेत् ॥ १३.१४९॥ शुद्धोदककृतं पिण्डमष्टदिक्षु दलेषु च । अथवा नवपिण्डानि दिग्विदिक्षु च मध्यमे ॥ १३.१५०॥ द्विगुणं त्रिगुणं पिण्डं चतुर्गुणमथापि वा । निवेद्याभ्यर्चयेद्धीमान् धूपदीपैर्विशेषतः ॥ १३.१५१॥ तत्पिण्डप्राशनफलं श‍ृणु कौशिक सत्तम । पुत्रकामा तु या नारी स्नात्वोपोष्य विषशेतः ॥ १३.१५२॥ प्राशयेत् प्रथमं पिण्डं सा तु पुत्रवती भवेत् । विधवा कन्यका वापि ध्वजपिण्डं न कारयेत् ॥ १३.१५३॥ रोगी रोगविनाशार्थं पापी पापक्षयाय च । यत्रास्ते ध्वजयष्टिस्तु तद्राष्ट्रं वृद्धिमाप्नुयात् ॥ १३.१५४॥ अकालमृत्युस्तत्रास्ति दुर्भिक्षं च न जायते । कृतघ्नो ब्रह्महा गोघ्नो दृष्ट्वा ध्वजनिवेशनम् ॥ १३.१५५॥ सर्वपापविमुक्तोऽभूत् किमुक्तं दर्शनात् फलम् । प्रविशेदालयं पश्चात् वापयेदुत्सवाङ्कुरम् ॥ १३.१५६॥ ऐशान्ये पूर्वभागे वा दक्षिणे पावकेऽपि वा । उत्तरे पश्चिमे वापि कारयेद्यागमण्डपम् ॥ १३.१५७॥ रसादिरुद्रहस्तान्तं मण्डपस्य तु विस्तृतम् । युगाश्रं तु कलास्तम्भं श्रुतिद्वारसमन्वितम् ॥ १३.१५८॥ तन्मध्ये वेदिकां कुर्यान्नवभागैकभागतः । दर्पणोदरसङ्काशं रत्निमात्रोन्नतं दृढम् ॥ १३.१५९॥ कुण्डानि परितः कृत्वा नवपञ्चैकमेव वा । चतुरश्रं भगाकारमर्धचन्द्रं त्रिकोणकम् ॥ १३.१६०॥ वृत्तं षडश्रकं पद्ममष्टाश्रं चाष्टदिक्षु वै । ऐन्द्रेशकुण्डयोर्मध्ये प्रधानं तु षडश्रकम् ॥ १३.१६१॥ चतुरश्रं चतुर्दिक्षु चैशान्यां तु षडश्रकम् । नवपञ्चविधिः प्रोक्तमेककुण्डविधिं श‍ृणु ॥ १३.१६२॥ ऐन्द्रशाङ्करयोर्मध्ये प्रधानं तु षडश्रकम् । मेखलात्रयसंयुक्तं नाभियोनिसमायुतम् ॥ १३.१६३॥ कुण्डलक्षणमात्रेण सर्वकुण्डानि कारयेत् । उत्तमं नवकुण्डं स्यात् पञ्चकुण्डं तु मध्यमम् ॥ १३.१६४॥ अधमं त्वेककुण्डं स्यात् वित्तशाठ्यं न कारयेत् । गोमयालेपनं कुर्यादलङ्कृत्य यथाविधि ॥ १३.१६५॥ पुण्याहं वाचयित्वाथ प्रोक्षयेत्तज्जलेन तु । नैरृते ईशभागे वा वास्तुहोमं समाचरेत् ॥ १३.१६६॥ पर्यग्निकरणं कृत्वा प्रक्षिप्य विकिरानपि । वेद्यूर्ध्वे स्थण्डिलं कुर्यादष्टद्रोणैश्च शालिभिः ॥ १३.१६७॥ तदर्धैस्तण्डुलैश्चैव तदर्धैश्च तिलैरपि । तत्रैव पद्ममालिख्य षड्दलञ्च सकर्णकम् ॥ १३.१६८॥ तन्मध्ये स्कन्दकुम्भञ्च द्रोणोदकसुपूरितम् । पूरितं शिवतोयेन द्विपार्श्र्वे वर्धनीद्वयम् ॥ १३.१६९॥ ससूत्रान् सापिधानांश्च सवस्त्रान् हेमसंयुतान् । नवरत्नं प्रधाने तु हेमाब्जं वर्धनीद्वयम् ॥ १३.१७०॥ मध्ये कुमारमावाह्य मूलमन्त्रेण बुद्धिमान् । आसनावरणैरिष्ट्वा ब्रह्माङ्गैरपि पूजयेत् ॥ १३.१७१॥ पूर्वे जगद्भुवं प्रोक्तं पावके तु चतुर्भुवम् । नैरृर्त्यां मुनिशार्दूल यजेद्विश्वभुवं तथा ॥ १३.१७२॥ आप्ये रुद्रभुवं पूज्य वायौ ब्रह्मभुवं तथा । भुवद्भुवं तथैशान्ये कुम्भमूले समर्चयेत् ॥ १३.१७३॥ षड्वक्त्रं चैकवक्त्रं च बेरध्यानाकृतिं यजेत् । महावल्लीं देवसेनामर्चयेद्वर्धनीद्वये ॥ १३.१७४॥ पूर्वादीशानपर्यन्तमष्टकुम्भान्न्यसेद्भुवः । जयन्ताख्यमग्निशिखं कृत्तिकापुत्रसंज्ञकम् ॥ १३.१७५॥ अनन्तरं सूतपतिं सेनान्यं गुहसंज्ञकम् । हेमशूलं विशालाक्षं पूर्वाद्यष्टघटे यजेत् ॥ १३.१७६॥ ससूत्रान् सापिधानांश्च सवस्त्रान् वारिपूरितान् । प्रत्येकं हेमसंयुक्तान् कुम्भान् पूर्वादिषु क्रमात् ॥ १३.१७७॥ पञ्चैका चतुरो वह्निबाण स्त्रिचतुरस्त्रयम् । संस्थाप्य परितो विद्वान् ऐशान्यामस्त्रवर्धनीम् ॥ १३.१७८॥ दर्पणं पूर्णकुम्भञ्च मयूरं युग्मचामरम् । श्रीवत्सं स्वस्तिकं शङ्खं दीपे देवाष्टमङ्गलम् ॥ १३.१७९॥ वेदिबाह्ये तु परितो न्यस्त्वाभ्यर्च्य यथाविधि । वज्र शक्तिं च दण्डं च खड्गं पाशं तथाङ्कुशम् ॥ १३.१८०॥ गदां त्रिशूलं पद्मं च चक्रं चेति दशायुधम् । रक्षार्थं स्थापयेद्देवानस्त्राणि दशदिक्षु च ॥ १३.१८१॥ तोरणानि चतुर्दिक्षु न्यस्त्वा सम्पूजयेत् क्रमात् । शान्तिभूतिबलारोग्यान् तोरणेषु विचक्षणः ॥ १३.१८२॥ शान्तिं सुदेहं सुमुखं शक्रं सर्वे समर्चयेत् । इन्द्राग्निमध्ये मार्ताण्डं वह्निकोणे च पावकम् ॥ १३.१८३॥ याम्ये विद्यां महावल्लीं ततः सेनापतिं यमम् । नैरृते निरृतिं विष्णुं महालक्ष्मीं प्रपूजयेत् ॥ १३.१८४॥ आप्येति मूर्तिं विशिखं गजं वरुणमस्तकम् । (मूर्तिं शिखिनं) वायुं गणेशं क्षेत्रेशं वायव्यां दिशि पूजयेत् ॥ १३.१८५॥ प्रतिष्ठां देवसेनां च सुमित्रं सोममुत्तरे । ईशानमपि धातारं गुरुमैशान्यके यजेत् ॥ १३.१८६॥ तत्तत्स्वनाममन्त्रेण सर्वकुम्भान् समर्चयेत् । तां वाहनादिशक्त्यन्तान् परिवारयुतान् यजेत् ॥ १३.१८७॥ दशायुधानि सम्पूज्य हुम्फडिति स्वनामतः । भोभो शक्र त्वया स्वस्यां दिशि विघ्नप्रशान्तये ॥ १३.१८८॥ सावधानेन यागान्तं तावत् स्थेयं गुहाज्ञया । इत्येवं दशलोकेशान् प्रत्येकं श्रावयेद्गुरुः ॥ १३.१८९॥ तृणे बद्धे च वंशे च मेध्या स्तम्भे च पञ्चसु । पूजयेत्तु पृथिव्यादि पञ्चभूतानि च क्रमात् ॥ १३.१९०॥ ततस्तीर्थाङ्कुरं कार्यमग्निकार्यमथाचरेत् । मूर्तिपञ्चाष्टचत्वारपरिवारसमायुतः ॥ १३.१९१॥ आचार्यस्तैः समायुक्तो होमद्रव्याणि गृह्य च । अग्निकार्योक्तमार्गेण प्रधानाग्नौ हुनेद्गुरुः ॥ १३.१९२॥ कुण्डसंस्कारकं कृत्वा सर्वकुण्डानि होमयेत् । समिदाज्यचरुं लाजं त्वपूपं गुलकं मधु ॥ १३.१९३॥ तिलसर्षपमुद्गानि प्रियङ्गुं च दशोच्यते । पलाशदूर्वाखदिरकुशाश्वत्थगलूचिकाः ॥ १३.१९४॥ वटार्कौ समिधः प्रोक्ता पूर्वादीनां दिशां क्रमात् । प्रधाने तु पलाशः स्यात् परिधिस्तेन तेन वै ॥ १३.१९५॥ जगद्भुबादि षड्वक्त्रैः षङ्भिस्तन्मूर्तिमन्त्रकैः । द्रव्याण्येतानि मतिमान् एकैकाहुतिमाचरेत् ॥ १३.१९६॥ मूलमन्त्रेण समिधं आज्यं वै शीर्षमन्त्रतः । तन्मन्त्रेण चरुं हुत्वा लाजं वै शिखया हुनेत् ॥ १३.१९७॥ सक्तुं नेत्रेण मतिमानस्त्रं पञ्च निवेदयेत् । गुलमीशानमन्त्रेण मधु तत्पुरुषेण च ॥ १३.१९८॥ तिलं वै वाममन्त्रेण सर्षपं कवचेन तु । मुद्गं त्वघोरमन्त्रेण प्रियङ्गुं सद्यमन्त्रतः ॥ १३.१९९॥ शतमर्धं तदर्धं वा जुहुयात्तु विशेषतः । द्रव्यान्ते व्याहृतिं हुत्वा पूर्णां तु शिरसा हुनेत् ॥ १३.२००॥ सर्वद्रव्यसमायुक्तं हव्यवाहेन होमयेत् । जयादिरभ्याधानं च राष्ट्रभृच्च क्रमाद्यजेत् ॥ १३.२०१॥ ब्रह्मादीनां चतुर्दिक्ष मेखलोर्ध्वे बलिं क्षिपेत् । वज्रादीनां ततो मध्ये मेखलायां तथा बलिम् ॥ १३.२०२॥ आचार्यं दक्षिणे पार्श्र्वें कल्पयेन्मण्डलत्रयम् । प्रथमे मण्डले विद्वान् रुद्रादीनां बलिं क्षिपेत् ॥ १३.२०३॥ द्वितीयेऽप्यष्टनागानां आदित्यानां तृतीयके । अग्नेमूर्तिं समादाय कुम्भमध्ये सुयोजयेत् ॥ १३.२०४॥ हविर्निवेदयेत्तत्र गुहाय च महामुने । होमकाले सदा कार्यं भेरी घण्टारवस्वनम् ॥ १३.२०५॥ अस्त्रराजं पुरस्कृत्य सर्वकर्म समाचरेत् । एवं तीर्थदिनान्तं वै सायं प्रातर्हुनेत् बुधः ॥ १३.२०६॥ होमान्ते ध्वजदेवाय नैवेद्यं दापयेद् गुरुः । गजादिपरिवाराणां तत्तत्स्थाने बलिं क्षिपेत् ॥ १३.२०७॥ इन्द्रादिविष्णुपर्यन्तं महापीठे बलिं क्षिपेत् । ततो वै वास्तुदेवानां तत्तद्दिक्षु बलिं क्षिपेत् ॥ १३.२०८॥ अनन्तादुपदंशं च बलिपात्रं निवापयेत् । बलिबेरं यथान्यायं अर्चयेद्गन्धपुष्पकैः ॥ १३.२०९॥ शिरसा धारयित्वा तु पञ्चायुधमिहोत्तमम् । महाशक्तिं धनुर्बाणं अक्षमालां कमण्डलुम् ॥ १३.२१०॥ पञ्चायुधमिदं प्रोक्तं बल्यर्थं च विशेषतः । महाशक्तियुतो वापि बलिं ग्रामे विनिक्षिपेत् ॥ १३.२११॥ ध्वजादिबलिपीठान्तं क्रमेण मुनिसत्तम । पूर्वाण्हे चान्नलिङ्गं तु मध्याह्ने पुष्पलिङ्गकम् ॥ १३.२१२॥ सायाह्ने चाक्षतं लिङ्गं त्रिकाले तु विशेषतः । गुहाग्रे स्थण्डिलं कल्प्य शक्त्यस्त्रं तत्र विन्यसेत् ॥ १३.२१३॥ स्कन्धदेव्या समायुक्तं कौतुकं बन्धयेत् क्रमात् । सौवर्णं राजतं वापि कार्पाससमथापि वा ॥ १३.२१४॥ षट्तन्तुना तु तं सूत्रं भोगमोक्षप्रदं शुभम् । कुङ्कुमेन समायुक्तं ताम्बूलेनोपशोभितम् ॥ १३.२१५॥ नववस्त्रसमोपेतं षट्सूत्रं साधकोत्तमः । स्थलिका स्थण्डिलोर्ध्वे तु रक्षासूत्रं तथैव च ॥ १३.२१६॥ अङ्कुरार्पणसंयुक्तं सर्ववाद्यसमायुतम् । संवाह्य परिचारैश्च कृत्वा ग्रामप्रदक्षिणम् ॥ १३.२१७॥ देवाग्रे न्यस्य मतिमान् पुण्याहं वाचयेत्ततः । त्र्यम्बकेन तु मन्त्रेण सूत्रं प्रागभिमन्त्र्य च ॥ १३.२१८॥ स्कन्धसव्यकरे बध्वा विश्वेशायेति मन्त्रतः । बृहत्सामेति मन्त्रेण भस्म निक्षिप्य बुद्धिमान् ॥ १३.२१९॥ देव्योर्गौरीमिमायेति तथा वामे च बन्धयेत् । महाशक्तेः सुमित्रस्य गुरुः सूत्रं च बन्धयेत् ॥ १३.२२०॥ अर्चयेद् गन्धपुष्पाद्यैर्नववस्त्रेण वेष्टयेत् । तद्रात्रौ तु विशेषेण प्रभूतहविषं ददेत् ॥ १३.२२१॥ ताम्बूलं दापयेत् पश्चात् धूपं दीपं ततो रजः । आरात्रमर्चयेत् धीमान् दत्वा भस्म गुहाय वै ॥ १३.२२२॥ रङ्गे वा शिबिकायां वा देवमारोप्य शास्त्रवित् । शङ्खघोषसमायुक्तं ब्रह्मघोषसमन्वितम् ॥ १३.२२३॥ सर्वालङ्कारसंयुक्तं चित्रध्वजसमन्वितम् । गणिकायूथमभ्याशे सर्ववाद्यास्तदन्तिके ॥ १३.२२४॥ तस्य पाशुपतः प्रान्ते महाव्रतधरास्तथा । महाशैवास्तदन्ते तु ब्राह्मणास्ते तदन्तिके ॥ १३.२२५॥ सुमित्रेशस्तदन्ते तु जनाः सर्वे तदन्तिके । महाभेरीं पुरस्तात्तु यानकाले विशेषतः ॥ १३.२२६॥ स्कन्दं शक्तिद्वययुतं सर्वालङ्कारसंयुतम् । सर्वाभरणसंयुक्तं सर्वदीपसमायुतम् ॥ १३.२२७॥ उत्सवे यानकाले च यः करोति प्रदक्षिणम् । पदे पदेऽश्वमेधस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ १३.२२८॥ ग्रामप्रदक्षिणं चैव पञ्चनृत्तसमन्वितः । वाद्यादिसर्वसङ्घैश्च प्रदक्षिणमथाचरेत् ॥ १३.२२९॥ ब्रह्मस्थानं समारभ्य प्रविशेत् ब्रह्मसन्धिषु । (ब्रह्मस्थानं समागत्य) पाद्यमाचमनं चार्घ्यं फलादिषु निवेदनम् ॥ १३.२३०॥ घटदीपैश्च कर्पूरमाराधयेत्तु षण्मुखम् । पुनश्चाचमनं चैव शनैः कृत्वालयं विशेत् ॥ १३.२३१॥ सभायां मण्डपे वापि सर्वालङ्कारशोभिते । सिंहे पद्मासने वापि खट्वा पर्यङ्कमध्यमे ॥ १३.२३२॥ अन्येष्वासनभेदेषु वाञ्छितेषु कुमारकम् । नीत्वाग्रे संस्थिताः सर्वे मृदङ्गादिमहारवाः ॥ १३.२३३॥ नर्तको मद्दलः सव्ये वामतो वंशगेयकौ । गुरुर्दक्षिणपार्श्वे तु मूर्तिपैः संयुतः स्थितः ॥ १३.२३४॥ वामपार्श्वे स्थितो राजा स्थानाचार्यस्तु तत्र वै । पार्श्वयोर्देवगणिका नृत्तमध्येष्य गायकम् ॥ १३.२३५॥ देवस्योपरिभागे तु परिचारसमन्विताः । नार्यश्च विबुधाः पार्श्वे चामरव्यजनानि च ॥ १३.२३६॥ पाद्यामाचमनं चार्घ्यं धूपदीपमतः परम् । आरत्त्याप्यर्चयेद्धीमान् भस्म दत्वा गुहाय च ॥ १३.२३७॥ दर्शयेद्दर्पणं छत्रं चामरं व्यजनं गुरुः । नारिकेलोदकं पश्चात् पनसं कदलीफलम् ॥ १३.२३८॥ नैवेद्यं हृदयेनैव ताम्बूलमपि दापयेत् । देवोत्सवस्य मध्ये तु न कुर्यान्मानुषोत्सवम् ॥ १३.२३९॥ मोहेनैव कृतश्चेत्तु यः कर्ता स विनश्यति । ध्वजे ध्वजं न कर्तव्यं कर्तव्यं बर्हिणध्वजम् ॥ १३.२४०॥ रथे वा शिबिकायां वा रङ्गे वा गजवाहने । ग्रामप्रदिक्षणं कुर्यादह्निरात्रौ महोत्सवम् ॥ १३.२४१॥ उच्चैः पादप्रदीपस्तु रात्रौ ग्रामप्रदक्षिणम् । प्रथमे द्विजवृन्दं तु द्वितीयं वाद्यवृन्दकम् ॥ १३.२४२॥ तृतीयं गणिकायूथं चतुर्थं केतुपुञ्जकम् । दीर्घछत्रविधिं पञ्च षष्ठं मुरवसञ्चयम् ॥ १३.२४३॥ सप्तमं तु सुमित्रेशं भक्तानां यूथमष्टमम् । उत्सवस्योपकरणं नवमं परिकीर्तितम् ॥ १३.२४४॥ दशमं जनसङ्घं तु गच्छेत् ग्रामप्रदक्षिणम् । धूपदीपसमायुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ १३.२४५॥ नित्यं वै यागहोमञ्च कुर्यात् ग्रामप्रदक्षिणम् । अग्निकार्योक्तमार्गेण होमं कुर्याद्विचक्षणः ॥ १३.२४६॥ पूर्णाहुतिं च मूलेन परिषेचनमाचरेत् । सायाह्ने चोत्सवारम्भः प्रातस्त्ववभृथं भवेत् ॥ १३.२४७॥ उदयाद्येकयामं तु प्रातः कालमिहोच्यते । भानोरस्तमनस्याग्रे याममेकं तथापरे ॥ १३.२४८॥ सायं कालमिति प्रोक्तमुत्सवे होमकर्मणि । होमस्यान्ते बलिः कार्यः पूजावृद्धिकराय वै ॥ १३.२४९॥ अन्नलिङ्गे पाशुपतमस्त्रं चैव समाचरेत् । सम्पूज्य मुकुलं लिङ्गं पद्ममुद्रां प्रदर्शयेत् ॥ १३.२५०॥ बलिदानं प्रकर्तव्यं भेरीशङ्खादिनिस्वनैः । अस्त्रेशमन्नलिङ्गञ्च कृत्वा ग्रामप्रदक्षिणम् ॥ १३.२५१॥ गजादिपरिवाराणां दिनदेवबलिं क्षिपेत् । नवाहेऽष्टादशबलिः सप्ताहे तु चतुर्दश ॥ १३.२५२॥ पञ्चाहे स्याद्दशबलिस्त्रयाहे षट्बलिः स्मृतः । एकाहे द्विबलिः कार्यो विश्वामित्र महामुने ॥ १३.२५३॥ आवाहने बलिः पूर्वमन्ते चोद्वासनम्बलिः । ग्रामप्रदक्षिणे काले देवेशं मञ्चसंस्थितम् ॥ १३.२५४॥ यागेशाभिमुखीकृत्वा धूपदीपं हृदा ददेत् । जगद्भुवेति मन्त्रेण लाजपुष्पाञ्जलिं क्षिपेत् ॥ १३.२५५॥ विघ्नेश्वरश्चतुर्वक्त्रो भूतगन्धर्वजातयः । इन्द्रश्च ऋषयो विष्णुः असुरश्च शिवस्तथा ॥ १३.२५६॥ एते दिनाधिपाः प्रोक्ता एकाहादिक्रमात्ततः । लड्डुकं मधु मुद्गञ्च नन्द्यावर्तं घृतान्वितम् ॥ १३.२५७॥ विघ्नेशमन्त्रं तत्प्रीत्यै प्रथमे दापयेत्तदा । पायसं रक्तपद्मञ्च रम्भाफलघृतान्वितम् ॥ १३.२५८॥ ब्रह्ममन्त्रमनुस्मृत्य द्वितीयेऽहनि दापयेत् । हरिद्रान्नञ्च पुन्नागकूश्माण्डघृतसंयुतम् ॥ १३.२५९॥ गन्धर्वमन्त्रं संस्मृत्य चतुर्थेऽहनि दापयेत् । मुलान्नं जातिपुष्पञ्च पनसाम्रफलं घृतम् ॥ १३.२६०॥ इन्द्रमन्त्रमनुस्मृत्य पञ्चमेऽहनि दापयेत् । दूर्वालक्ष्मीपुष्पयुक्तं वेण्वन्न सूपसंयुतम् ॥ १३.२६१॥ पद्मकन्दमृषिभ्यो वै षष्ठेऽहनि च दापयेत् । तुलसीघृतसयुक्तं गुलान्नं बृहतीफलम् ॥ १३.२६२॥ विष्णुमन्त्रमनुस्मृत्य सप्तमेऽहनि दापयेत् । अपूपं कृसरान्नञ्च कैतकं लाजसंयुतम् ॥ १३.२६३॥ मधुनाप्यसुराणां वै दापयेदष्टमेऽहनि । आरग्वधञ्च शुद्धान्नं निष्पावं पनसाज्यकम् ॥ १३.२६४॥ शिवमन्त्रमनुस्मृत्य नवमेऽहनि दापयेत् । दिनदेवबलिद्रव्यैर्लोकपालबलिं क्षिपेत् ॥ १३.२६५॥ बलिपीठेऽथवा शुद्धे भूतपृष्ठे बलिक्रिया । बलिदानविधौ तत्र ये देवा बलिपार्श्वयोः ॥ १३.२६६॥ तेषामग्रे बलिं दद्यात् स्वनामपदमन्त्रतः । अथवा वीथिमध्ये तु तानुदिश्य प्रदापयेत् ॥ १३.२६७॥ चतुष्पथे पिशाचेभ्यस्त्रिपथे रक्षसां बलिः । सभास्थाने सरस्वत्यै ज्येष्ठायै तु जलाशये ॥ १३.२६८॥ गोस्थाने चण्डरुद्रस्य भीमरुद्रस्य गोपुरे । उत्सवादौ समारभ्य सायम्प्रातर्बलिं क्षिपेत् ॥ १३.२६९॥ एवमेव बलिं दत्वा सर्वप्राणिसुखावहम् । पुष्पालाभे यथा लाभं पुष्पं ग्राह्य बलिं क्षिपेत् ॥ १३.२७०॥ दध्याज्ययुक्तं शुद्धान्नं सर्वेषामपि दापयेत् । कुक्कुटाण्डप्रमाणं वा महापीठे चतुर्गुणम् ॥ १३.२७१॥ बलिं क्षिप्य यथान्यायं पादौ प्रक्षाल्य देशिकः । यागस्थानं प्रविश्याथ मतिमान् मुनिपुङ्गव ॥ १३.२७२॥ अन्नलिङ्गं पाशुपतं पूर्वस्थाने नियोजयेत् । पूजापर्युषितं पुष्पं सुमित्राय प्रदापयेत् ॥ १३.२७३॥ बलिनानुगतो देवो बल्यन्ते च प्रदक्षिणम् । प्रथमे चन्दनं शुभ्रं द्वितीये कुङ्कुमान्वितम् ॥ १३.२७४॥ तृतीये कोष्ठसंयुक्तं चतुर्थे जातिगन्धकम् । पञ्चमे तु हरिद्रञ्च षष्ठेऽहनि लवङ्गकम् ॥ १३.२७५॥ एलालवङ्गसंयुक्तं चन्दनं सप्तमेऽहनि । धनकुङ्कुमकर्पूरं त्रुटिजातिमुरान्वितम् ॥ १३.२७६॥ हिमतोययुतं गन्धमष्टमेऽहनि दापयेत् । नवमे दिवसे विप्र कृष्णगन्धं विशेषतः ॥ १३.२७७॥ पद्मं नीलोत्पलं जातिमल्लिकानीपचम्पकम् । पाटलीकरवीरञ्च वकुलं हल्लकं तथा ॥ १३.२७८॥ नवैतानि च पुष्पाणि दिवसेषु नवस्वपि । गुग्गुलुञ्च घृतं कुष्ठं चन्दनं बिल्वमेव च ॥ १३.२७९॥ निर्यासञ्च घनं चैव कर्पूरमुशिरं तथा । सर्वमध्वाज्यसंयुक्तं धूपद्रव्यं प्रकीर्तितम् ॥ १३.२८०॥ कर्पूरवर्तिना दीपं दापयेल्लघुवर्तिना । शुद्धान्नं पायसं मुद्गं गुलान्नं कृसरान्नकम् ॥ १३.२८१॥ (गुलान्नं कृशरान्नकं) वेण्वन्नं च प्रियङ्ग्वन्नं माषान्नं तु यवान्नकम् । ओदनानि नवैतानि दिनेषु च नवस्वपि ॥ १३.२८२॥ पद्मरागं मौक्तिकं च प्रवालं मरकतं तथा । पुष्परागं वज्रनीलं सूर्यवारादिभूषणम् ॥ १३.२८३॥ सर्ववारेषु योग्यानि हारकाभरणानि च । तद्वर्णानि च पुष्पाणि तत्तद्द्वारेषु दापयेत् ॥ १३.२८४॥ प्रथमेऽहनि मञ्चं स्यात् द्वितीये भूतवाहनम् । सिंहारूढं तृतीयेऽह्नि गजारूढं चतुर्थके ॥ १३.२८५॥ पञ्चमे च मयूरं स्यात् षष्ठे वै कल्पतोरणम् । सप्तमेऽह्नि रथारूढं वाजी स्यादष्टमेऽहनि ॥ १३.२८६॥ नवमेऽहनि मञ्चं स्याद् दिनवाहनमीरितम् । दिवाकाले सदा मञ्चं रात्रिकाले तु वाहनम् ॥ १३.२८७॥ सप्तमे दिवसे प्राप्ते रथारूढं दिवा भवेत् । चतुर्थे दिवसे रात्रौ पन्थानकं प्रचक्षते ॥ १३.२८८॥ षष्ठेऽह्नि मुनिशार्दूल वसन्तोत्सवमुत्तमम् । हारिद्रचूर्णं दूर्वापि दत्वा धूरिति मन्त्रतः ॥ १३.२८९॥ गुहाय वल्लीसेनाभ्यां सर्वमङ्गलकारकम् । सर्वेषामपि वर्णानां दापयेद्दानकालके ॥ १३.२९०॥ सप्तमे दिवसे विप्र रथारोहणकर्मणि । यात्रादानं प्रकर्तव्यं गोभूमितिलकाञ्चनैः ॥ १३.२९१॥ श्रोत्रियाय दरिद्राय शिवभक्ताय दापयेत् । रथाढ्याङ्गानि सर्वाणि शोधयेच्छिल्पिवित्तमः ॥ १३.२९२॥ पुण्याहं वाचयित्वाथ रथं सम्प्रोक्ष्य तज्जलैः । सर्वालङ्कारसंयुक्तं रथं सम्पूजयेत् क्रमात् ॥ १३.२९३॥ छत्रदण्डेषु मायाख्या छत्रेषु शशिभास्करौ । भाराख्येषु च दण्डेषु त्वाधारायां समर्चयेत् ॥ १३.२९४॥ परितः पट्टिकाजालैस्तथैकादश रुद्रकान् । गात्रेषु गात्रवृन्देषु धर्माधर्मादिकान् यजेत् ॥ १३.२९५॥ गात्रं गात्रान्तरे वायुं स्थूपिकायां गुहं यजेत् । रथप्रान्ते स्वस्वदिक्षु लोकपालान् समर्चयेत् ॥ १३.२९६॥ तदग्रपार्श्वयोर्विद्वान् जयं च विजयं तथा । मयूरं मध्यदण्डेषु देवान् सर्वांश्च रज्जुषु ॥ १३.२९७॥ एवं सम्पूज्य मतिमान् धूपदीपं ददेत्ततः । बलिं क्षिप्त्वा तु तत्रैव तत्तन्नामादिमन्त्रतः ॥ १३.२९८॥ देवेशं प्रीणयित्वाथ रथमारोप्य तद्दिने । ग्रामप्रदक्षिणं कृत्वा प्रविशेदालयं प्रति ॥ १३.२९९॥ मुद्गसारं नालिकेरं दापयेत्तु विशेषतः । अष्टमे दिवसे विप्र मृगयात्रां समाचरेत् ॥ १३.३००॥ पूर्वादिषु चतुर्दिक्षु गन्तव्या मृगया वने । केचिद्धनुर्धराः केचित् खड्गखेटकधारिणः ॥ १३.३०१॥ अश्वारूढाः गजारूढाः केचिद्युद्धसमुद्यताः । एवं कृत्वा सुराध्यक्षा मृगक्रीडां विलोकयेत् ॥ १३.३०२॥ युद्धारम्भप्रभावेन कुर्याद्ग्रामप्रदक्षिणम् । नालिकेरजले तोयं मुद्गसारं गुलान्वितम् ॥ १३.३०३॥ निवेदयेद्विशेषेण ताम्बूलमपि दापयेत् । नवमे दिवसे विप्र कृष्णगन्धानुलेपनम् ॥ १३.३०४॥ षण्मुखं पूर्वरात्रे तु कौतुकं बन्धयेत्सुधीः । अर्चयित्वा सुगन्धाद्यैर्नैवेद्यमपि दापयेत् ॥ १३.३०५॥ ग्रामप्रदक्षिणं कुर्यात् सप्तविंशद्ग्रहावधि । प्रविशेदालयं पश्चात् प्रदोषे नवमेऽहनि ॥ १३.३०६॥ देवस्याग्रे त्रिपाद्यूर्ध्वे स्थलिकां स्थण्डिलोपरि । विन्यस्य कृष्णगन्धं तु कृत्वा धामप्रदक्षिणम् ॥ १३.३०७॥ पुण्याहं वचयेत्तत्र प्रोक्षयेच्चास्त्रमन्त्रतः । अङ्गन्यासं करन्यासं अन्तर्यजनमाचरेत् ॥ १३.३०८॥ घृतस्नानादिकं कृत्वा भूषयेद्भूषणार्हकैः । (व्रतस्नानादिकं) कर्पूरमिश्रं तद्गन्धं सर्वाङ्गमपि लेपयेत् ॥ १३.३०९॥ आधाराधेयपूजां च कुर्यादपि विशेषतः । षण्मुखीं पद्ममुद्रां च नमस्कारं च दर्शयेत् ॥ १३.३१०॥ पञ्चवक्त्रं ततः कुर्यात् सैकत्रिंशत् कलां न्यसेत् । न्यसेच्च मातृकान्यासं सुमुहूर्ते सुलग्नके ॥ १३.३११॥ धूपदीपं हृदा दत्वा पाद्यमाचमनं हविः । जम्बूफलप्रमाणेन कृष्णगन्धेन षण्मुखम् ॥ १३.३१२॥ जगद्भुवेति मन्त्रेण मूलमन्त्रेण देशिकः । देव्योर्गौरीमिमायेति यदि तन्मूलमन्त्रतः ॥ १३.३१३॥ लेपयेत् कण्ठदेशे तु स्तनमध्ये गुरूत्तमः । मूलबेरस्य तत्पश्चाद् वागीशानां ततः परम् ॥ १३.३१४॥ आचार्यस्य ततः पश्चाद् भक्तानां तु ततः परम् । ततो राज्ञां प्रकर्तव्यं वर्णानामपि तत्परम् ॥ १३.३१५॥ यो वै भक्त्या कृष्णगन्धं लेपयेत् षण्मुखस्य तु । जन्मान्तरकृतं पापं तस्य नश्यत्यसंशयः ॥ १३.३१६॥ तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ललाटे लेपयेन्नरः । अलङ्कृत्य मुनिश्रेष्ठ रक्तोत्पलमहोत्पलैः ॥ १३.३१७॥ रक्तमाल्यैर्भूषणैश्च देव्योः षण्मुखमादरात् । धूपदीपादिकं दत्त्वा नैवेद्यं चान्नसूक्ततः ॥ १३.३१८॥ मुखवाससमायुक्तं ताम्बूलं दापयेद्धृदा । पटं विसृज्य देवाय धूपदीपादिदापयेत् ॥ १३.३१९॥ दत्त्वा भस्म नमस्कृत्य प्रार्थयेदर्थमीप्सितम् । सवत्सां गां सुवर्णं च कांस्यपात्रं घृतान्वितम् ॥ १३.३२०॥ तिलं प्रियङ्गुदानं च दापयेद्गुरवे नृप । यात्रादानमिदं प्रोक्तं कर्तुरिष्टप्रदायकम् ॥ १३.३२१॥ उष्णीषं चोत्तरीयं च सर्वाभरणभूषितम् । गुरुरर्घ्यकरो मौनी पीठे देवस्य दक्षिणे ॥ १३.३२२॥ स्थित्वा षडक्षरं मन्त्रं जपेत् सर्वार्थसिद्धये । भेरीमद्दलवीणाभिः शङ्खदुन्दुभिकाहलैः ॥ १३.३२३॥ नानावाद्यसमायुक्तं छत्रध्वजसमन्वितम् । चामरैर्व्यजनैर्युक्तं गणिकायूथसंयुतम् ॥ १३.३२४॥ यन्त्रदीपैः सुदीपैश्च त्रिशूलो यष्टिदीपकैः । शिबिकास्थितदेवेशं कृत्वा ग्रामप्रदक्षिणम् ॥ १३.३२५॥ शनैःशनैश्च मतिमान् बाह्ये सप्तग्रहावधि । दर्शयित्वा नतिं कृत्वा प्रविश्य स्थानमण्डपम् ॥ १३.३२६॥ पृष्ठभागे वाद्यगीतैर्नृत्तैः सन्तोषयेद्गुहम् । स्नापयित्वा महासेनं शुक्लवस्त्रैश्च वेष्टयेत् ॥ १३.३२७॥ कर्पूरधूलिनोद्धृत्य मल्लिकाजातिपुष्पकैः । मुक्तादामैरलङ्कृत्य नैवेद्यं दापयेद् गुरुः ॥ १३.३२८॥ ताम्बूलं मुखवासं च धूपदीपादिदापयेत् । रङ्गे वा शिबिकायां वा रात्रौ यामत्रयात्परम् ॥ १३.३२९॥ पङ्क्तियानं प्रकर्तव्यं हर्म्ये वा पुरतोऽपि वा । वेदध्वनिसमायुक्तं स्तोत्रध्वनिसमन्वितम् ॥ १३.३३०॥ वाद्यसप्तसमायुक्तं गीतनृत्तसमन्वितम् । आस्थानमण्डपं प्राप्य रात्रिशेषं व्यपोह्य च ॥ १३.३३१॥ अरुणोदयवेलायां पुनः स्नानं समाचरेत् । नदीतीरे तडागे वा प्रपायां शुद्धभूतले ॥ १३.३३२॥ पुण्याहं वाचयित्वाथ नवकुम्भञ्च विन्यसेत् । गङ्गां च यमुनां चैव नर्मदां च सरस्वतीम् ॥ १३.३३३॥ सिन्धुं गोदावरीं चैव कावेरीं कुमरीं तथा । स्कन्दतीर्थञ्च तन्मध्ये पूजयेत्स्वस्वमन्त्रतः ॥ १३.३३४॥ अभिषिच्य यथाशक्ति देशिकः परिचारकैः । स्नापयेत्स्कन्दतीर्थेश्च गङ्गास्नानफलं लभेत् ॥ १३.३३५॥ आलयं तु प्रविश्याथ समलङ्कृत्य षण्मुखम् । रथे वा शिबिकायां वा मञ्चे वारोप्य षण्मुखम् ॥ १३.३३६॥ ग्रामप्रदक्षिणं कृत्वा सर्वोपकरणान्वितम् । महावीथीं क्षुद्रवीथीं सर्ववीथीं विशेषतः ॥ १३.३३७॥ आस्थानमण्डपं प्राप्य धूपदीपञ्च दापयेत् । देवस्य परमभागे तु वाद्यघोषैश्च गीतकैः ॥ १३.३३८॥ देवस्याग्रे विशेषेण स्थलशुद्धिं विधाय च । पाद्यमाचमनं चार्घ्यं धूपदीपञ्च दापयेत् ॥ १३.३३९॥ मुद्गसारं निवेद्याथ पिष्टापूपं गुलान्वितम् । उपदंशाज्यसंयुक्तं महाहविर्निवेदयेत् ॥ १३.३४०॥ पानीयाचमनीयञ्च ताम्बूलमुखवासकम् । धूपदीपादिकं दत्त्वा षण्मुखं पूजयेद्गुरुः ॥ १३.३४१॥ ततश्चूर्णोत्सवं कुर्यात् उत्सवान्ते दिने गुरुः । (दिने बुधः) देवाग्रे शुद्धदेशे तु कल्पयेत्स्थण्डिलद्वयम् ॥ १३.३४२॥ जगद्भुवेति मन्त्रेण दर्भैः पुष्पैः परिस्तरेत् । पुण्याहं वाचयेत्तत्र हृदा सम्प्रोक्ष्य बुद्धिमान् ॥ १३.३४३॥ मङ्गलाङ्कुरसंयुक्ते प्राच्यां स्थण्डिलमध्यमे । कौतुकं तु विसृज्याथ तन्मध्ये विन्यसेत्क्रमात् ॥ १३.३४४॥ मुसलोलूखले न्यस्त्वा रक्तवस्त्रेण वेष्टयेत् । शक्तिञ्च पश्चिमे स्थाप्य गुहास्त्रं सम्प्रपूजयेत् ॥ १३.३४५॥ लूखले शक्तिमाधारं मुसले स्कन्दमर्चयेत् । शूर्पे विष्णुं समभ्यर्च्य कुर्यात्तत्रशिरोऽर्पणम् ॥ १३.३४६॥ सुश्लक्ष्णं रजनीचूर्णं द्रोणं वापि तदर्धकम् । लूखले हृदयेनैव निक्षिपेद्रात्रिचूर्णकम् ॥ १३.३४७॥ व्योमव्यापिपदैर्मन्त्रैर्लूखलेनैव घट्टयेत् । तत्रागतजनैर्वापि चूर्णयेद्गणिकाजनैः ॥ १३.३४८॥ रजनीचूर्णमादाय दूर्वा तैलेन संयुतम् । तीर्थकाले प्रयोक्तव्यं स्कन्दं स्कन्दास्त्रयोरपि ॥ १३.३४९॥ मस्तके देवदेवीनां स्कन्दास्त्रे मध्यपत्रके । सुब्रह्मण्येति मन्त्रेण दापयेद्देशिकोत्तमः ॥ १३.३५०॥ अयं कुमारमन्त्रेण ताम्बूलमपि दापयेत् । सुमित्राय गुरुः पश्चात् भक्तानामपि दापयेत् ॥ १३.३५१॥ तत्पश्चाद्रजनीचूर्णं यजमानाय दापयेत् । चूर्णं ग्रामजनानां वै दत्वा शीघ्रं प्रदक्षिणम् ॥ १३.३५२॥ प्रविश्य भवनं पश्चात् तीर्थस्नानमथाचरेत् । सायङ्कालेऽथवा रात्री तीर्थकर्मविशेषतः ॥ १३.३५३॥ नद्यां वाथ तडागे वा समुद्रे वाप्यथापि वा । तीरे समतलं सम्यक् प्रपां कृत्वातिसुन्दराम् ॥ १३.३५४॥ जलक्रीडासमायुक्तं कृत्वा ग्रामप्रदक्षिणम् । कुमारञ्च गुहास्त्रञ्च प्रपामारोप्य शास्त्रवित् ॥ १३.३५५॥ स्थण्डिलद्वितयं कृत्वा शालिभिर्विमलैस्तथा । सङ्कल्पमपि पुण्याहं ब्राह्मणैः सह वाचयेत् ॥ १३.३५६॥ जगद्भुवेति मन्त्रेण प्रोक्षयेच्छुद्धवारिणा । पश्चिमे स्थण्डिले शक्तिं पूर्वकुम्भांश्च विन्यसेत् ॥ १३.३५७॥ ससूत्रान् सापिधानांश्च सवस्त्रान् वारिपूरितान् । जयन्ताद्यष्टविद्येशान् मध्ये सेनान्यमर्चयेत् ॥ १३.३५८॥ जयशब्दादिसंयुक्तैः स्वस्तिमङ्गलवाचकैः । आवाह्य सर्वदेवांश्च गन्धाद्यैरर्चयेत् क्रमात् ॥ १३.३५९॥ दिग्बन्धञ्च ततः कृत्वा तीर्थस्नानाय मन्त्रवित् । स्थापितैः कलशैर्विद्वानस्त्रराजं प्रपूजयेत् ॥ १३.३६०॥ तत्तीर्थं वारिमध्ये तु व्याहृत्या विन्यसेत् क्रमात् । हे देवि गङ्गे यमुने नर्मदे च सरस्वति ॥ १३.३६१॥ सिन्धु गोदावरी चैव कावेर्यत्र जलाशये । सन्निधी भवतः स्वान्दतीर्थार्थमिह शुद्धये ॥ १३.३६२॥ तस्मिन् तीर्थे च यः स्नात्वा गङ्गास्नानफलं लभेत् । जलक्रीडां प्रकुर्वीत ततो भक्तजनैः सह ॥ १३.३६३॥ तत्तीर्थेनैव मतिमान् सेनान्यमभिषेचयेत् । प्रविश्य भवनं पश्चात् सर्वातोद्यसमन्वितम् ॥ १३.३६४॥ यागपूजाविधिं कुर्यात् होमान्ते यागमूर्तिपम् । (यागमूर्तिनम्) मूलबेरे नियोज्याथ स्नपनं तत्र कारयेत् ॥ १३.३६५॥ यागवेदिस्थितैः कुम्भैः पूजयेन्मूलबेरकम् । गन्धतोयैः शुद्धतोयैर्गन्धाद्यैरर्चयेत्ततः ॥ १३.३६६॥ महाहविर्निवेद्याथ धूपदीपादि दापयेत् । बलिं दत्वा क्रमेणैव बलिपीठे समर्चयेत् ॥ १३.३६७॥ ग्रामप्रदक्षिणं कुर्यात् मौनव्रतधरस्तथा । सन्धिदेवान् विसृज्याथ बलिपीठस्य दक्षिणे ॥ १३.३६८॥ स्थित्वाशिषं ततो जप्त्वा शङ्खभेर्यादिभिः स्वनैः । ध्वजावरोहणं कुर्यात् पुण्याहं वाचयेद्गुरुः ॥ १३.३६९॥ ध्वजस्य दण्डमूले तु पिण्डादि च निवेदयेत् । गजे वा मूलबेरस्य वाहने योजयेद् ध्वजम् ॥ १३.३७०॥ गर्भगेहं प्रविश्याथ पाद्यमाचमनार्घ्यकम् । धूपदीपं हृदा दत्त्वा सर्वकर्म समाचरेत् ॥ १३.३७१॥ सुमित्रयागं वक्ष्येऽहं श‍ृणु कौशिक सुव्रत । अलङ्कृत्य सुमित्रेशं वस्त्रैराभरणैरपि ॥ १३.३७२॥ तस्याग्रे स्थण्डिलं कृत्वा सर्वकर्म समाचरेत् । समिदन्नाज्यधान्यैश्च मूलेनैव हुनेद्बुधः ॥ १३.३७३॥ शतमर्धं तदर्धं वा दशांशं तत् षडङ्गकैः । हुत्वा हविर्निवेद्याथ ताम्बूलमपि दापयेत् ॥ १३.३७४॥ धूपदीपादिकं दत्वा सन्धिदेवबलिं क्षिपेत् । बलिपात्रं चान्नलिङ्गमस्त्रराजं विशेषतः ॥ १३.३७५॥ परिचारैः परिवृतो गुरुर्मौनव्रतस्ततः । हुङ्कारो दोपहीनः सन् कुर्याद्ग्रामप्रदक्षिणम् ॥ १३.३७६॥ सन्धौ सन्धौ बलिं दद्यात् त्रिपथे च चतुष्पथे । बलिपीठे बलिं दद्यात् पादौ प्रक्षाल्य बुद्धिमान् ॥ १३.३७७॥ आलयं तु प्रविश्याशु सर्वेषां भस्म दापयेत् । आचार्यं पूजयेत् कर्ता वस्त्रहेमाङ्गुलीयकैः ॥ १३.३७८॥ दक्षिणां दापयेत् पश्चात् गोभूमिकाञ्चनैः सह । षण्णिष्कमधमं ज्ञेयं मध्यमं दशनिष्ककम् ॥ १३.३७९॥ निष्काणां विंशतिः श्रेष्ठं आचार्यस्य तु दक्षिणा । दशभागैकभागं तु मूर्तिपानां तु दक्षिणा ॥ १३.३८०॥ यागोपकरणं सर्वं देशिकाय प्रदापयेत् । भक्तानां परिचाराणां यथाशक्त्या च दक्षिणा ॥ १३.३८१॥ दीनानन्धांश्च भक्तांश्च ब्राह्मणान् भोजयेत् सुधीः । अपरे दिवसे विप्र देव्युत्सवमथाचरेत् ॥ १३.३८२॥ ततोऽधिवासनं कुर्यात् सर्वरात्रं महामुने । समलङ्कृत्य देवेशं देव्योर्भूषैर्विशेषतः ॥ १३.३८३॥ शक्तिद्वयं पुरस्कृत्य सेनान्यं तदनन्तरम् । ग्रामप्रदक्षिणं कृत्वा प्रविश्यास्थानमण्डपम् ॥ १३.३८४॥ धूपदीपं हृदा दत्त्वा नीराजनमनन्तरम् । महाहविर्निवेद्याथ ताम्बूलमपि दापयेत् ॥ १३.३८५॥ नित्यं नित्यं रात्रिकाले नृत्तैः सन्तोषयेद्गुहम् । गुहोत्सवविधिः प्रोक्तः समासान्मुनिपुङ्गव ॥ १३.३८६॥ एवं यः कुरुते मर्त्यः स पुण्यां गतिमाप्नुयात् । धर्मार्थी लभते धर्ममर्थार्थी चार्थमाप्नुयात् ॥ १३.३८७॥ कामार्थी लभते कामं मोक्षार्थी मोक्षमाप्नुयात् । विजयस्तु भवेन्नित्यं सत्यं सत्यं वदाम्यहम् । इहैव कामान् भुक्त्वान्ते कौमारं लोकमाप्नुयात् ॥ १३.३८८॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे उत्सव विधिर्नाम त्रयोदशः पटलः । १४. चतुर्दशः पटलः - प्रायश्चित्तविधिः कौशिकः- उत्सवस्योपकरणे क्रियामन्त्रविहीनके । निमित्ते समनुप्राप्ते पूजाविच्छिन्नके पुनः ॥ १४.१॥ प्रायश्चित्तं कथं देव वक्तुमर्हसि शङ्कर । ईश्वर उवाच- साधु साधु त्वया पृष्टं तच्छृणुष्व महामुने ॥ १४.२॥ मायूरयागहीने तु ध्वजारोहणहीनके । ध्वजलक्षणहीने तु दण्डह्रस्वादिहीनके ॥ १४.३॥ स्कन्धहीने वेदिहीने ध्वजदण्डस्य भग्नके । ध्वजस्य रज्जुविच्छिन्ने तत्रैव ध्वजपातने ॥ १४.४॥ ध्वजघण्टाविहीने तु घण्टापातनके पुनः । भेरीताडनहीने च वेदिकुण्डविहीनके ॥ १४.५॥ वेद्यूर्ध्वस्थण्डिले हीने यागशालादिदग्धके । घोणच्छेदेन पतिते छिन्नयोर्यजनेऽपि च ॥ १४.६॥ शालालङ्करणे वस्त्रे दग्धे सति घटैः सह । वितानध्वजहीने च तोरणानां विहीनके ॥ १४.७॥ स्रुकूस्रुवौ तु विहीने चेदेतौ लक्षणहीनके । दर्भविष्टरहीने च होमद्रव्यविहीनके ॥ १४.८॥ दशायुधविहीने च अष्टमङ्गलहीनके । अङ्कुरार्पणहीने तु पालिकादिर्विहीनके ॥ १४.९॥ अस्त्रयागविहीने च कुम्भस्नपनहीनके । कुम्भवस्त्रविहीने च सुकूर्चविधिहीनके ॥ १४.१०॥ कुम्भे जले विहीने च हेमरत्नविहीनके । सूत्रवेष्टनहीने च वेदिवस्त्रविहीनके ॥ १४.११॥ नैवेद्यादिविहीने च यागदीपविहीनके । कुण्डे च वह्निविच्छिन्ने प्रणीताभिन्नचालने ॥ १४.१२॥ मन्त्रहीने क्रियाहीने समित्परिधिहीनके । बलिद्रव्यविहीने च बलिदानविहीनके ॥ १४.१३॥ बलिलिङ्गविहीने च तद्दिने पतितेऽथवा । अस्त्रेशपतने भङ्गे वेणुदण्डविहीनके ॥ १४.१४॥ (अस्त्रेशपतने भग्ने) आयुधानि प्रणष्टे च भिन्ने वा पतितेऽथवा । बलिपीठविहीने च बलिदानविहीनके ॥ १४.१५॥ बलिदीपविहीने च रात्रिकालेमहामुने । बलिदाने च याने च कालातिक्रमणे सति ॥ १४.१६॥ उत्सवे यानहीने च तत्काले कलहे सति । पूजापर्युषिते द्रव्ये सङ्कुले प्रतिमासु च ॥ १४.१७॥ यानकाले तथा बेरे पतने चाङ्गहीनके । दीक्षान्तरैश्च शूद्रैश्च प्रतिमास्पर्शने तथा ॥ १४.१८॥ तेनैव यागशाला च स्पृष्टे च शुनकादिना । उत्सवे यत्र तद्ग्रामे मनुष्ये च मृते सति ॥ १४.१९॥ परिवेष्टनहीने च नीराजनविहीनके । पताकाद्यग्निना दग्धे युद्धारम्भविहीनके ॥ १४.२०॥ रक्षासूत्रविहीने च कौतुकस्नानहीनके । चूर्णोत्सवविहीने च तीर्थकर्मविहीनके ॥ १४.२१॥ वेद्यूर्ध्वैः स्थापितैः कुम्भैरभिषेकविहीनके । ध्वजावरोहणे हीने शुद्धस्नानविहीनके ॥ १४.२२॥ दिनाधिके तथा न्यूने यानकाले महोत्सवे । पीठोद्वासनहीने च सुमित्रायानहीनके ॥ १४.२३॥ आरभ्य चान्यतन्त्रेण स्कन्दयागे कृते सति । आचार्यदक्षिणाहीने द्विजभोजनहीनके ॥ १४.२४॥ ग्रामकर्तृनृपाणां च लग्नर्क्षप्रतिकूलके । यागोपकरणं सर्वमदत्ते देशिकाय वै ॥ १४.२५॥ एवमादिसमुत्पन्ने प्रायश्चित्तं विधीयते । मयूरयागहीनं चेद्दुष्टसर्पविवर्धनम् ॥ १४.२६॥ मयूरस्नपनं कृत्वा गन्धपुष्पादिभिर्यजेत् । मुद्गान्नञ्च निवेद्याथ शान्तिहोमं समाचरेत् ॥ १४.२७॥ मयूरयागविधिना प्रागुक्तेन समाचरेत् । ध्वजारोहणहीनश्चेत् ध्वजलक्षणहीनके ॥ १४.२८॥ तद्राष्ट्रं भयमाप्नोति राजा दौर्जन्यमाप्नुयात् । ध्वजसङ्कल्पविधिना तद्दोषशमनाय च ॥ १४.२९॥ शान्तिहोमं ततः कुर्याद्ध्वजमारोपयेत्पुनः । ध्वजदण्डादिके न्यूने स्कन्दयष्टिविहीनके ॥ १४.३०॥ उपवेदिविहीनश्चेत् परचक्राद्भयं भवेत् । शिल्पिनं हन्ति सहसा महान्दोषो गुरोर्भवेत् ॥ १४.३१॥ पुनः सलक्षणं दण्डं स्थाप्य सङ्कल्प्य वेदिकाम् । दण्डसम्प्रोक्षणं कृत्वा तदा शान्तिद्वयं जपेत् ॥ १४.३२॥ ध्वजदण्डविभिन्ने च परभूपाद्भयं भवेत् । शान्तिहोमं ततः कृत्वा पुनः सन्धानमाचरेत् ॥ १४.३३॥ ध्वजस्य रज्जुविच्छिन्ने तत्रैव ध्वजपातने । कर्तारञ्च गुरुं हन्ति शान्तिहोमं समाचरेत् ॥ १४.३४॥ अन्यं रज्जुं दृढं ग्राह्यं बध्वा सम्प्रोक्षयेद्बुधः । घण्टाविहीने पतिते बालानां नाशनं भवेत् ॥ १४.३५॥ पुण्याहं वाचयित्वाथ मूलमन्त्रशतं जपेत् । घण्टामस्त्रेण सम्प्रोक्ष्य पुनः सन्धानमाचरेत् ॥ १४.३६॥ भेरीताडनहीनं चेत् भूतप्रेतादिवर्धनम् । स्कन्दस्य स्नपनं कृत्वा ततो भेरीं प्रताडयेत् ॥ १४.३७॥ घोषकाले तु तद्घोणा छेदे वा पतितेऽपि वा । चर्मच्छेदेपि तद्राष्ट्रे सस्यनाशं भवेद्ध्रुवम् ॥ १४.३८॥ मयूरमूलमन्त्रेण हुत्वा जप्त्वा शतं जपेत् । परिग्राह्यान्यभेरीं च तडायेद्विधिना बुधः ॥ १४.३९॥ यागशालाविहीनश्चेत् वेदिकुण्डविहीनके । एतल्लक्षणहीनं चेत् भवेत्तद्ग्रामनाशनम् ॥ १४.४०॥ सहसा विधिना कृत्वा पुण्याहं वाचयेत्ततः । शान्तिहोमं ततः कृत्वा तदूर्ध्वं कर्म कारयेत् ॥ १४.४१॥ वेद्यूर्ध्वे स्थण्डिले हीने सस्यानां नाशनं भवेत् । गव्यैः सम्प्रोक्ष्य मतिमान्मूलमन्त्रैः शतं जपेत् ॥ १४.४२॥ स्थण्डिलं विधिना कृत्वा तत्र कुम्भान् न्यसेत्ततः । यागशालाग्निना दग्धे मध्ये वा चोत्सवस्य तु ॥ १४.४३॥ राजा मरणमाप्नोति परचक्राद्भयं भवेत् । सर्वांस्तान्सहसा त्यक्त्वा सर्वं सङ्कल्प्य पूर्ववत् ॥ १४.४४॥ दिशाहोमं ततः कृत्वा पुनरुत्सवमाचरेत् । विधिना मुनिशार्दूल तद्दिने तु गुरुत्तमाः ॥ १४.४५॥ केवलं यागशाला हि दग्धे कुर्याच्च पूर्ववत् । पुण्याहं वाचयित्वाथ शान्तिहोमं समाचरेत् ॥ १४.४६॥ गुहस्य स्नपनं कृत्वा विशेषाराधनं चरेत् । शालालङ्करणे वस्त्रे दग्धे सति पटैस्सह ॥ १४.४७॥ वितानध्वजहीने च तोरणादिविहीनके । महाव्याधिर्भवेद्राज्ये कल्याणानि विनश्यति ॥ १४.४८॥ स्नपनं पूर्ववत्कृत्वा शान्तिहोमं समाचरेत् । स्रक्स्रुवौ च विहीनौ चेत्तल्लक्षणविहीनके ॥ १४.४९॥ तद्ग्रामवासिनां विप्र ज्वरमारी प्रजायते । शान्तिहोमं ततः कृत्वा कारयेत्तौ सलक्षणौ ॥ १४.५०॥ दर्भविष्टरहीने च शस्त्रबाधा भवेन्नृणाम् । मूलमन्त्रैश्शतैर्हुत्वा दर्भैः परिधिना नयेत् ॥ १४.५१॥ होमद्रव्यविहीनं चेदनावृष्टिर्भविष्यति । महाव्याहृतिभिर्हुत्वा चास्त्रेणैव शतं हुनेत् ॥ १४.५२॥ तक्तद्द्र्व्यं हुनेद्धीमान शास्त्रदृष्टेन वर्त्मना । दशायुधविहीने च तस्करैर्भयमादिशेत् ॥ १४.५३॥ दशाक्षरेण मन्त्रेण जुहुयात्तु शताहुतिम् । सहसा लक्षणैः कृत्वा प्रोक्ष्य स्थानेषु विन्यसेत् ॥ १४.५४॥ अष्टमङ्गलहीने च स्त्रीणां नाशकरं भवेत् । स्कन्दसूक्तस्य षण्मन्त्रैरष्टवारं हुनेत्सुधीः ॥ १४.५५॥ कृत्वाष्टमङ्गलं भूयः प्रोक्ष्य सङ्कल्पयेत्क्रमात् । अङ्कुरार्पणहीने च पालिकादिविहीनके ॥ १४.५६॥ सर्वेषां लक्षणे हीने सस्यनाशं न संशयः । शान्तिहोमं ततः कृत्वा कारयेदङ्कुरार्पणम् ॥ १४.५७॥ अस्त्रयागविहीने च महामारी प्रजायते । मूर्तिहोमं ततः कृत्वा स्नपनं षण्मुखस्य वै ॥ १४.५८॥ यागाधिवासनं तत्र कुर्यात्पूर्वोक्तमार्गतः । कुम्भस्थापनहीने च कुम्भहीने च निर्जले ॥ १४.५९॥ हेमरत्नविहीने च सूत्रवेष्टनहीनके । अपिधानविहीने च कुम्भरत्नविहीनके ॥ १४.६०॥ वेदिवस्त्रविहीने च नैवेद्यादिविहीनके । दुर्भिक्षं जायते भूमौ मूर्तिहोमं समाचरेत् ॥ १४.६१॥ मूलेनैव शतं जप्त्वा सर्वकर्म समाचरेत् । यागदीपविहीने च नेत्ररोगं भवेद्भुवि ॥ १४.६२॥ शान्तिहोमं ततः कृत्वा दीपं द्विगुणमानयेत् । कुण्ड च वह्निविच्छिन्ने दुर्भिक्षं जायते भुवि ॥ १४.६३॥ निष्फलं तस्य तत्कर्म शान्तिहोमं समाचरेत् । भस्मधारं ततोद्वास्य विधानाग्निं निधापयेत् ॥ १४.६४॥ (ततोद्वास्य विधिना) समिदाज्येन चरुणा मूलेनैव शतं हुनेत् । द्रव्यान्ते व्याहृतिं हुत्वा यदस्मिन्निति होमयेत् ॥ १४.६५॥ प्रणीतिर्लीयते भिन्ने गवां व्याधिस्तु जायते । इदं विष्ण्विति मन्त्रेण होमयेद् द्वादशाहुतिम् ॥ १४.६६॥ जुहुयादस्त्रमन्त्रेण शतं वै षोडशाहुतिम् । प्रणीतां पूर्ववत्कृत्वा तदूर्ध्वं कर्म कारयेत् ॥ १४.६७॥ मन्त्रहीने क्रियाहीने दारिद्य्रं जायते गुरोः । महोन्मादो भवेद्भूमौ मूर्तिहोमं समाचरेत् ॥ १४.६८॥ मूलेनैव शतं जप्त्वा तथा पाशुपतं जपेत् । उक्तद्रव्यैश्च मन्त्रैश्च विधिना होममाचरेत् ॥ १४.६९॥ समित्परिधिहीने च प्रजा दुःखमवाप्नुयात् । शान्तिहोमं ततः कृत्वा समित्परिधिमानयेत् ॥ १४.७०॥ बलिद्रव्यविहीने च बलिदानविहीनके । सस्यानां नाशनं तत्र क्षुद्बाधा जायते नृणाम् ॥ १४.७१॥ कृत्वा तदा मूर्तिहोमं स्कन्दमूलं शतं जपेत् । बलिद्रव्यं समासाद्य बलिदानं समाचरेत् ॥ १४.७२॥ बलिलिङ्गविहीने तु भिन्ने च पतितेऽथवा । कर्तुविनाशो भवति परिवारस्य दुर्दशा ॥ १४.७३॥ शान्तिहोमं ततः कृत्वा मूलेनैव शतं हुनेत् । बलिलिङ्गं नवं कृत्वा पुनश्च बलिमाचरेत् ॥ १४.७४॥ अस्त्रेशपतिते हीने नष्टे च मुनिपुङ्गव । राष्ट्रग्रामनृपाणां च शत्रुभिर्भयमादिशेत् ॥ १४.७५॥ पतितश्चेत्तु सम्प्रोक्ष्य शान्तिहोमं समाचरेत् । भिन्ने नष्टे पुनः कृत्वा सम्प्रोक्षणमथाचरेत् ॥ १४.७६॥ शान्तिहोमं ततः कृत्वा तन्मूलेन शतं हुनेत् । पुनर्बलिं ततः क्षिप्त्वा ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः ॥ १४.७७॥ अस्त्रस्य दण्डभग्ने च नवदण्डं प्रयुज्य च । पञ्चगव्येन सम्प्रोक्ष्य बलिशेषं समाचरेत् ॥ १४.७८॥ आयुधानि प्रणष्टे च भिन्ने वा पतितेऽपि वा । प्रवर्तते महामारी यागो राक्षसभुग्भवेत् ॥ १४.७९॥ षडक्षरेण मन्त्रेण जपेदष्टोत्तरं शतम् । नष्टे भिन्ने पुनः कृत्वा प्रोक्ष्य संस्थापयेत्सुधीः ॥ १४.८०॥ बलिपात्रविहीने च धनधान्यक्षयं भवेत् । शान्तिहोमं ततः कृत्वा सहसा पात्रमानयेत् ॥ १४.८१॥ बलितालविहीने च न तुष्टाः सन्धिदेवताः । मूर्तिहोमं ततः कृत्वा जगतस्त्राणनाशनम् ॥ १४.८२॥ बलिदीपविहीने तु ग्रामलक्ष्मी गता भवेत् । स्कन्दगायत्रिमन्त्रेण जपेदष्टोत्तरं शतम् ॥ १४.८३॥ द्विगुणं दीपमारोप्य बलिशेषं समाचरेत् । बलिदाने च याने च कालातिक्रमणे सति ॥ १४.८४॥ तद्ग्रामस्य क्षयं प्रोक्तं शान्तिहोमं समाचरेत् । बलिदानं देवयानं कारयेन्मुनिपुङ्गव ॥ १४.८५॥ उत्सवे यागहीने च कर्तुमरणमादिशेत् । मूर्तिहोमं ततः कृत्वा कौतुकं स्थाप्य चार्चयेत् ॥ १४.८६॥ यानक्रमेण मतिमान् कुर्याद्ग्रामप्रदक्षिणम् । तत्काले कलहं विप्र तद्राष्ट्रं कलहं भवेत् ॥ १४.८७॥ शान्तिहोमं ततः कृत्वा जपेदस्त्राणुना शतम् । पूजापर्युषितं द्रव्यं सङ्कुले प्रतिमासु च ॥ १४.८८॥ परचक्राद्भयं भूमौ महामारी प्रवर्तते । शान्तिहोमं ततः कृत्वा जपेत् पाशुपतं शतम् ॥ १४.८९॥ यानकाले तथा बेरे पतने चाङ्गहीनके । ग्रामराष्ट्रनृपाणां च नाशनं भवति ध्रुवम् ॥ १४.९०॥ स्नपनं तत्र कुर्वीत शान्तिहोमं तु कारयेत् । पुनर्यानं प्रकर्तव्यं पतने मुनिपुङ्गव ॥ १४.९१॥ शिरो बाहुस्तथा पादौ हीने तु परिवर्जयेत् । पूर्ववत् प्रतिमां कृत्वा जलाधिवासनं विना ॥ १४.९२॥ प्रतिष्ठां विधिना कृत्वा पुनरुत्सवमाचरेत् । वाहनायुधवस्त्रादिकर्णाङ्गुलिविहीनके ॥ १४.९३॥ पद्मबन्धविहीने तु पुनः सन्धानमाचरेत् । सम्प्रोक्षणं ततः कृत्वा कुर्यात् ग्रामप्रदक्षिणम् ॥ १४.९४॥ मूर्तिहोमं ततः कृत्वा ब्राह्मणान् भोजयेत्सुधीः । दीक्षान्तरैस्तथा शूद्रैः प्रतिमास्पर्शिते यदि ॥ १४.९५॥ तथैव यागशालायां संस्पृष्टे च शुना तथा । तद्ग्रामवासिनां शीघ्रं स्थानभ्रष्टं न संशयः ॥ १४.९६॥ पुण्याहं वाचयित्वाथ गव्यैः सम्प्रोक्षयेत्सुधीः । स्नपनं कारयेद्बिम्बे शान्तिहोमं तु कारयेत् ॥ १४.९७॥ उत्सवं यत्र तद्ग्रामे मनुजे तु मृते सति । वर्णानां दूषणोत्पत्तिः शीघ्रं त्यक्त्वा तु तच्छतम् ॥ १४.९८॥ मूर्तिहोमं ततः कृत्वा हुनेदस्त्राणुना शतम् । परिवेष्टनहीने च राजाज्ञा क्षीयते भुवि ॥ १४.९९॥ स्कन्दसूक्तशतं जप्त्वा शान्तिहोमं समाचरेत् । नीराजनविहीने तु भवेदग्निभयं भुवि ॥ १४.१००॥ षडक्षरेण मन्त्रेण शतं जप्त्वा स मन्त्रवित् । नीराजनं ततः कुर्यात् शास्त्रदृष्टेन वर्त्मना ॥ १४.१०१॥ पताका ह्यग्निना दग्धे महावातप्रकोपनः । तत्त्यक्त्वा सहसा मन्त्री जपेदस्त्राणुना शतम् ॥ १४.१०२॥ मूर्तिहोमं ततः कृत्वा पञ्चशान्तिं जपेत् पुनः । युद्धारम्भविहीनं तु बालानां नाशनं भवेत् ॥ १४.१०३॥ मूर्तिहोमं ततः कृत्वा युद्धारम्भमथाचरेत् । रक्षासूत्रविहीने तु लोकरक्षा विनश्यति ॥ १४.१०४॥ अयुतं जप्य चास्त्राणुं कौतुकं बन्धयेत्ततः कौतुकस्नानहीने तु वृषं नश्यत्यसंशयः ॥ १४.१०५॥ मूर्तिहोमं ततः कृत्वा कौतुकस्नानमाचरेत् । चूर्णोत्सवविहीने तु भवेयुर्विधवा स्त्रियः ॥ १४.१०६॥ दशाक्षरेण मन्त्रेण हुनेदष्टोत्तरं शतम् । मूलमन्त्रशतं जप्त्वा चूर्णोत्सवमथाचरेत् ॥ १४.१०७॥ तीर्थकर्मविहीने तु तद्राष्ट्रं जलवर्जितम् । अस्त्राणुना शतं जप्त्वा तीर्थकर्म समाचरेत् ॥ १४.१०८॥ वेद्यूर्ध्वे स्थापितैः कुम्भैरभिषेकविहीनके । निष्फलं यागकर्म स्यात् मूर्तिहोममथाचरेत् ॥ १४.१०९॥ मूर्तिहोमं ततः कृत्वा कुर्यात्तैरभिषेचनम् । ध्वजावरोहणेहीने महावातप्रकोपनम् ॥ १४.११०॥ मूर्तिहोमं ततः कृत्वा ध्वजं तत्रावरोहयेत् । शुद्धस्नानविहीने च वृष्टिर्नश्यत्यसंशयः ॥ १४.१११॥ शान्तिहोमं ततः कृत्वा स्नपनं तत्र कारयेत् । दिनाधिके महादुःखं कर्तुः सञ्जायते ध्रुवम् ॥ १४.११२॥ मूर्तिहोमं ततः कृत्वा ब्राह्मणानपि भोजयेत् । अपरे दिवसे विप्र तीर्थकर्म समाचरेत् ॥ १४.११३॥ न्यूने चैव तथा कर्तुर्ग्रामस्य च भवेत् क्षयम् । प्रागुक्तविधिना तस्मादुत्सवं कारयेद्बुधः ॥ १४.११४॥ आदौ व्यवस्थितं त्यक्त्वा होमात् पूर्वेऽथवा परे । उत्सवे तु कृते तस्य ग्रामस्य च भवेत् क्षयम् ॥ १४.११५॥ शान्तिहोमं ततः कृत्वा स्नपनं कारयेत्तदा । पूर्वोक्तविधिना धीमान् पुनरुत्सवमाचरेत् ॥ १४.११६॥ पीठोद्वासनहीने च न प्रीताः सन्धिदेवताः । मूलेनैव शतं जप्त्वा पीठोद्वासनमाचरेत् ॥ १४.११७॥ सुमित्रयागहीने तु सर्वकर्म च निष्फलम् । गुहस्य स्नपनं कृत्वा सौमित्रं यागमाचरेत् ॥ १४.११८॥ आरम्भोऽप्यन्यतन्त्रेण स्कन्दयागे कृते सति । राज्ञां सेना क्षयं याति तद्यज्ञं पुनराचरेत् ॥ १४.११९॥ आचार्यदक्षिणेहीने द्विजभोजनहीनके । न लभेत्तत्फलं कर्ता क्षयं प्राप्नोत्यसंशयः ॥ १४.१२०॥ शान्तिहोमं ततः कृत्वा द्विगुणां दक्षिणां ददेत् । ग्रामकर्तृनृपाणाञ्च लग्नर्क्षप्रतिकूलके ॥ १४.१२१॥ ग्रामकर्तृनृपाणाञ्च व्याधिपीडा भवेद्ध्रुवम् । तस्मिन्नपि च यत्कर्म तद्दोषशमनाय च ॥ १४.१२२॥ शान्तिहोमं ततः कृत्वा ब्राह्मणान् भोजयेत्क्रमात् । यागोपकरणं सर्वमददाद्देशिकाय वै ॥ १४.१२३॥ तद्यागं निष्फलं तस्मात् देशिकं पूजयेद्बुधः । अनुक्तं यस्य दोषस्य शान्तिहोमं तु तत्र वै ॥ १४.१२४॥ यागाग्नौ जुहुयाद्धीमान् प्रागुक्तविधिना ततः । आलये पतिते भिन्ने स्फुटिते तृणरूपके ॥ १४.१२५॥ गजोष्ट्रतुरगाद्यैश्च बेरे च चलिते जलैः । भूपतेश्चलनं सद्यो दृढं कृत्वा तु पूर्ववत् ॥ १४.१२६॥ शान्तिहोमं ततः कृत्वा सम्प्रोक्षणमथाचरेत् । गृहीते शत्रुभिर्बेरे राजराष्ट्रं विनश्यति ॥ १४.१२७॥ आशु बालालयं कुर्यात् प्रयत्नैर्वत्सरान्तरैः । तद्बेरमेव सङ्ग्राह्य स्थापयेत् पूर्वदेशिकः ॥ १४.१२८॥ तदूर्ध्वेऽन्यं परिग्राह्य प्रतिष्ठां विधिनाचरेत् । अष्टबन्धनहीने तु स्त्रीनाशं तज्जलं भुवि ॥ १४.१२९॥ सहसा बन्धनं कुर्यात् गुहस्य स्नपनं चरेत् । स्थलकर्मविहीने च महामारी प्रजायते ॥ १४.१३०॥ पुनः सन्धानमाचार्यः सम्प्रोक्षणमथाचरेत् । वह्निना दूषिते बेरे शान्तिहोमं समाचरेत् ॥ १४.१३१॥ सम्प्रोक्षणं ततः कुर्यात् विधिना देशिकोत्तमः । परिवारविहीने तु राजसेना च नश्यति ॥ १४.१३२॥ परिवारान् ततः कृत्वा स्थापयेद्विधिपूर्वकम् । बलिपीठविहीने तु गावो नश्यत्यसंशयः ॥ १४.१३३॥ बलिपीठं ततः कृत्वा विधिना स्थाप्य पूजयेत् । नकुलैः सूकरैश्चैव खरकुक्कुटवायसैः ॥ १४.१३४॥ ऋतुस्त्रीचोरचण्डालैः प्रेतकैश्चैव पातकैः । गर्भगेहं प्रविष्टश्चेत् संस्पृष्टे कौतुकेऽथवा ॥ १४.१३५॥ प्रतिलोमानुलोमैश्च पतितैः पापरोगिभिः । मूलबेरे च संस्पृष्टे प्रमादाद्वाऽथ गर्वतः ॥ १४.१३६॥ एतेऽपि नरकं यान्ति राष्ट्रे मारी प्रवर्तते । मृन्मयानि च भाण्डानि त्यक्त्वा लेप्य च गोमयैः ॥ १४.१३७॥ पर्यग्निकरणं कृत्वा सम्प्रोक्षणमथाचरेत् । हस्तोत्खातं च तद्देशं खात्वा पूर्य च वालुकैः ॥ १४.१३८॥ मृत्पात्राणि च सन्त्यक्त्वा गोमयेन विलिप्य च । पुण्याहवाचनं कृत्वा भोजयित्वा द्विजानपि ॥ १४.१३९॥ मूर्तिहोमं ततः कृत्वा सम्प्रोक्षणमथाचरेत् । नित्यपूजाविहीने च दुर्भिक्षं जायते भुवि ॥ १४.१४०॥ तद्ग्रामस्था न भुञ्जेयुः भुञ्जेयुश्चेत् क्रिमिं सदा । एकसन्धिविहीने च द्विगुणं चान्यकालके ॥ १४.१४१॥ सन्धिद्वयार्चने हीने पञ्चगव्याभिषेचनम् । सन्धित्रयविहीने च कर्तव्यं शान्तिहोमकम् ॥ १४.१४२॥ अहोरात्रविहीने तु स्नपनं शान्तिहोमकम् । पञ्चाहे स्नपनं कुर्यात् मूर्तिहोमं विशेषतः ॥ १४.१४३॥ पद्महीने दिशाहोमं स्नपनञ्च विशेषतः । मासादूर्ध्वविहीने तु जलसम्प्रोक्षणं मतम् ॥ १४.१४४॥ नित्यहोमविहीने स्यादनावृष्टिर्न संशयः । एकसन्धिविहीने तु हुत्वा पाशुपतं शतम् ॥ १४.१४५॥ सन्धिद्वयविहीन्ने तु मूलेनैव शतं हुनेत् । अयङ्कुमारमन्त्रेण शतमष्टोत्तरं हुनेत् ॥ १४.१४६॥ एकाहे होमहीने तु पञ्चब्रह्मषडङ्गकैः । स्कन्दमूलेन मन्त्रेण शतमष्टोत्तरं हुनेत् ॥ १४.१४७॥ होमहीने तु पञ्चाहे स्नपनं शान्तिहोमकम् । कृत्वा पाशुपतेनैव जपेत् पञ्चशतं पुनः ॥ १४.१४८॥ पक्षहोमविहीने तु स्नपनं मूर्तिहोमकम् । मासहोमविहीने तु ब्रह्माङ्गैश्च दशाक्षरैः ॥ १४.१४९॥ क्षुरिकाबीजमुख्यैश्च प्रत्येकं तु शतं हुनेत् । मूलमन्त्रशतं जप्त्वा स्नपनं कारयेत् प्रभोः ॥ १४.१५०॥ मासादूर्ध्वविहीने तु शान्तिहोमं समाचरेत् । स्कन्दस्य स्नपनं कृत्वा प्रभूतहविषं ददेत् ॥ १४.१५१॥ सायं रक्षाविहीने तु बालानां नाशनं भवेत् । स्नपनं पञ्चगव्येन सायं रक्षा समाचरेत् ॥ १४.१५२॥ नीराजनविहीने तु क्षुद्भयं ग्रामवासिनाम् । द्वारपूजाविहीने तु तस्करैर्भयमादिशेत् ॥ १४.१५३॥ मूलमन्त्रशतं हुत्वा नीराजनमथाचरेत् । द्वारदेवान्स्वमन्त्रेण गन्धपुष्पादिनार्चयेत् ॥ १४.१५४॥ नित्योत्सवविहीने तु धान्यनाशं न संशयः । सन्ध्यैकेन विहीने तु स्नपनं पञ्चगव्यकैः ॥ १४.१५५॥ मूलमन्त्रशतं जप्त्वा नित्योत्सवमथाचरेत् । सन्धिद्वयविहीने तु शान्तिहोमं समाचरेत् ॥ १४.१५६॥ पञ्चाहे चोत्सवे हीने स्नपनं शान्तिहोमकम् । दशाहे तु तथा कृत्वा मूलमन्त्रशतं हुनेत् ॥ १४.१५७॥ पक्षाहे च तथा कृत्वा मूलमन्त्राच्छतं हुनेत् । मासनित्योत्सवे हीने ब्रह्माङ्गैर्बीजमुख्यकैः ॥ १४.१५८॥ दशाक्षरैस्तथा हुत्वा प्रत्येकं तु शतं हुनेत् । मासादूर्ध्वविहीने तु दिशाहोमं तदूर्ध्वके ॥ १४.१५९॥ सौख्यगेये विहीने च महामारी प्रवर्तते । एकसन्धिविहीने च पञ्चगव्याभिषेचनम् ॥ १४.१६०॥ पञ्चाहे तु तदूर्ध्वे तु मूलमन्त्रशतं जपेत् । अर्धमासविहीने तु तदूर्ध्वं तच्छतं जपेत् ॥ १४.१६१॥ एकमासविहीने तु पञ्चब्रह्मषडङ्गकैः । त्र्यम्बकेन तु मन्त्रेण तदूर्ध्वं होमयेच्छतम् ॥ १४.१६२॥ मासादूर्ध्वविहीने तु तेषामूर्ध्वं महाहविः । सौख्यदीपविहीने तु नेत्ररोगं भवेन्नृणाम् ॥ १४.१६३॥ आरोप्य द्विगुणं दीपमघोरेण शतं जपेत् । गेयवंशविहीने तु वाद्यशङ्खविहीनके ॥ १४.१६४॥ सस्यानां नाशनं प्रोक्तं निष्कृतिः सौख्यगेयवत् । नृत्तकाले तु गणिका पतने तु विशेषतः ॥ १४.१६५॥ कर्ता दुरितमाप्नोति शान्तिहोमं समाचरेत् । सौख्यश्लोकविहीने तु बधिरत्वं प्रवर्तते ॥ १४.१६६॥ सौख्यगानविधानेन निष्कृतिश्च विधीयते । गन्धद्रव्यविहीने च स्त्रीनाशं सस्यनाशनम् ॥ १४.१६७॥ अघोरेणशतं जप्त्वा तद्द्रव्यं द्विगुणं ददेत् । पुष्पार्घ्यधूपहीने च वृष्टिर्नश्यत्यसंशयः ॥ १४.१६८॥ मूलमन्त्रं शतं जप्त्वा तद्द्र्व्यद्विगुणं भवेत् । हीने निर्वाणदीपे चेत् भूतप्रेतादिवर्धयेत् ॥ १४.१६९॥ एकाहे द्विगुणं दीपं तदूर्ध्वे सौख्यगेयवत् । सन्ध्या दीपविहीने तु सर्वदोषावहं नृणाम् ॥ १४.१७०॥ एकस्य द्विगुणं दीपं विधिनारोपयेत्सुधीः । मन्त्रव्यतिक्रमे पूजा तत्सर्वं निष्फलं भवेत् ॥ १४.१७१॥ शान्तिहोमं ततः कृत्वा मूलमन्त्रशतं जपेत् । नैवेद्यदीपहीने च दुर्भिक्षं जायते भुवि ॥ १४.१७२॥ एकसन्धिविहीने तु तद्द्र्व्यं द्विगुणं मतम् । सन्धिद्वयविहीने तु कुर्याद्गव्याभिषेचनम् ॥ १४.१७३॥ सन्धित्रयविहीने तु तदूर्ध्वे स्नपनञ्चरेत् । पञ्चाहेन विहीने तु तदूर्ध्वे तु षडक्षरैः ॥ १४.१७४॥ घृतेन जुहुयाद्धीमान् अष्टोत्तरशताधिकम् । दशाहे स्नपनं कृत्वा मूर्तिहोमं समाचरेत् ॥ १४.१७५॥ एकमासविहीने तु दिशाहोमं समाचरेत् । स्कन्दस्य स्नपनं कृत्वा पूजयेत्तु विशेषतः ॥ १४.१७६॥ मासादूर्ध्वे विहीने तु जलसम्प्रोक्षणञ्चरेत् । पूर्व विनिश्चितद्रव्यं यावत्काले विहीनके ॥ १४.१७७॥ सम्यक् समूह्य तत्सर्वं षण्मुखाय निवेदयेत् । सन्ध्यातिक्रमणेनैव ग्रामनाशं धनक्षयम् ॥ १४.१७८॥ षडक्षरेण जुहुयात् आहुत्यास्तु सहस्रकम् । नैवेद्योत्थापने काले पतने लङ्घने नरैः ॥ १४.१७९॥ सस्यानां नाशनं प्रोक्तं तदन्नं परिवर्जयेत् । मूलमन्त्रं शतं जप्त्वा पक्कान्नं सहसा ददेत् ॥ १४.१८०॥ मार्जनालेपनं हीनं शङ्खघोषविहीनके । गवां नाशकरं प्रोक्तं निर्वीर्या पृथिवी भवेत् ॥ १४.१८१॥ मालामन्त्रशतं जप्त्वा मार्जनादि च कारयेत् । बिम्बे पुष्पविहीने च ज्वरमारी प्रवर्तते ॥ १४.१८२॥ दुर्नीतिर्दुर्मृतिश्चैव दुर्भिक्षमपि जायते । महाहविर्निवेद्याथ तत्तत्सर्वं समाचरेत् ॥ १४.१८३॥ स्पृष्टे दीक्षान्तरैर्बिम्बे शूद्रैरपि तथा पुनः । परचक्राद्भयं भूमौ पुण्याहं वाचयेत्सुधीः ॥ १४.१८४॥ शान्तिहोमं ततः कृत्वा स्नपनङ्कारयेत्प्रभोः । उत्सवान्तं दिनान्तं वा लब्धमासे तु कारयेत् ॥ १४.१८५॥ पवित्रारोहणे हीने मासपूजाविहीनके । नवनैवेद्यहीने च दुर्भिक्षं जायते भुवि ॥ १४.१८६॥ मूर्तिहोमं ततः कृत्वा भूसुरानपि पूजयेत् । कृत्तिकादीपहीनं चेत् अनावृष्टिर्न संशयः ॥ १४.१८७॥ शान्तिहोमं ततः कृत्वा स्नपनङ्कारयेत्प्रभोः । लब्धमासेऽग्निक्षत्रे कृत्तिकादीपमाचरेत् ॥ १४.१८८॥ तैलाभ्यङ्गविहीने च दारिद्र्यं ग्रामवासिनाम् । मूलमन्त्रैः शतं कृत्वा तैलाभ्यङ्गं समाचरेत् ॥ १४.१८९॥ मन्त्रसंस्कारदोषेण राजराष्ट्रं विनश्यति । सम्प्रोक्षणं ततः कृत्वा तन्मन्त्रेणैव पूजयेत् ॥ १४.१९०॥ आचार्यसङ्करं चैव कर्तुर्ग्रामस्य नाशनम् । मूर्तिहोमं ततः कृत्वा पूर्वाचार्येण पूजयेत् ॥ १४.१९१॥ अनुक्तं यद्भवेत् किञ्चिच्छान्तिहोमेन शाम्यति । मन्त्रेऽनुक्ते क्रियाणां तु हृदयेनैव कारयेत् ॥ १४.१९२॥ एवं यः कुरुते मर्त्यः स पुण्याङ्गतिमाप्नुयात् ॥ १४.१९३॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे प्रायश्चित्तविधिर्नाम चतुर्दशः पटलः । १५. पञ्चदशः पटलः - जीर्णोद्धारविधिः जीर्णोद्धारविधिं वक्ष्ये श‍ृणु कौशिक सुव्रत । सर्वशान्तिकरं पुण्यं सर्वव्याधिविनाशनम् ॥ १५.१॥ राष्ट्रग्रामनृपाणाञ्च हितार्थं गुरुशिल्पिनोः । जीर्णोद्धारं यः करोति फलं पूर्वाच्चतुर्गुणम् ॥ १५.२॥ जीर्णोद्धारं न कुर्याच्चेत् राजराष्ट्रं विनश्यति । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन जीर्णोद्धारं तु कारयेत् ॥ १५.३॥ जीर्णं लोहजबेरं चेत् तल्लोहेनैव कारयेत् । शैलजं दारुजं चेत्तु वर्जयेत् कुशिकात्मज ॥ १५.४॥ यद्रूपं यन्मयं पूर्वं तथैव परिकल्पयेत् । अन्यथा कारितं चेत्तु राजराष्ट्रं विनश्यति ॥ १५.५॥ शैलं जीर्णं समुद्धृत्य शकटे वा गजेऽपि वा । रथे वा शिबिकायां वा विधिनारोप्य बुद्धिमान् ॥ १५.६॥ समुद्रे वा तडागे वा कूपे वाऽपि विसर्जयेत् । दारुजङ्कारयेद्भूमौ पश्चिमे चोत्तरेऽपि वा ॥ १५.७॥ गजोष्ट्रतुरगैश्चोरैर्विषनागेश्वरैरपि । पतिते चलिते भग्ने नदीस्रोतेन वा पुनः ॥ १५.८॥ वह्निना दह्यमानेऽपि जीर्णोद्धारं विधीयते । क्षेत्रे जीर्णे तु तत् क्षेत्रे स्थापयेत्तु प्रयत्नतः ॥ १५.९॥ नदीवेगेन चलितं शतदण्डं व्यपोह्य च । द्विशतं द्विगुणं वाऽपि चतुर्गुणमथापि वा ॥ १५.१०॥ तस्योत्तरेषु पूर्वेषु दक्षिणे चाथवा पुनः । आरोप्य च शुचौ देशे कृत्वा गेहप्रमाणवत् ॥ १५.११॥ स्थापनं तत्र कर्तव्यं नेत्रोन्मीलनवर्जनम् । जलाधिवासरहितं शेषकर्माणि कारयेत् ॥ १५.१२॥ अङ्गस्योपाङ्गप्रत्यङ्गमङ्गानि त्रिविधानि च । अङ्गं प्रधानं मूलं स्यादुपाङ्गमथ कथ्यते ॥ १५.१३॥ वक्षोदण्डकटीदण्डबाहुकूर्परकद्वयम् । ऊरू जानू च जङ्घे च पाणी पादतलाङ्गुली ॥ १५.१४॥ उपाङ्गं त्रिविधं ज्ञेयं आयुधाभरणानि च । वस्त्रवाहनपीठानि प्रत्यङ्गमिति कीर्तितम् ॥ १५.१५॥ ब्रह्मदण्डविहीनं चेत् शूलस्थापनमुच्यते । प्रत्यङ्गोपाङ्गहीने च पुनः सन्धानमाचरेत् ॥ १५.१६॥ आसप्तदिवसात् पूर्वं कुम्भे त्वावाह्य कारयेत् । तदूर्ध्वे बालहर्म्यं वै कृत्वा सम्प्रोक्षणं चरेत् ॥ १५.१७॥ लोहजं शैलजं बेरं मृण्मयं वा सुधामयम् । शिरोबाहू तथा चोरू हीने स्यात् परिवर्जयेत् ॥ १५.१८॥ अङ्गुलीनखनासाग्रं पुनः सन्धानमाचरेत् । सन्धानयोग्यं सन्धार्यमयोग्यं न प्रयोजयेत् ॥ १५.१९॥ वस्तुहीनं न कर्तव्यं कुर्याद्वस्त्वधिकेन तु । पूर्वात्कुर्यात्पूर्वमानात् अङ्गके श्रीकरं भवेत् ॥ १५.२०॥ विहीने नाशकृत्प्रोक्तं तस्माद्धीनं न कारयेत् । मासपक्षर्क्षवारादीनविचार्य समाचरेत् ॥ १५.२१॥ जीर्णोद्धारं न कुर्याच्चेन्महादोषोऽभिजायते । तद्दुष्टभूतवेतालपिशाचब्रह्मराक्षसाः ॥ १५.२२॥ प्रेताश्च देवशून्यत्वादाश्रयन्ति न संशयः । कुर्वन्ति ते भयं ह्युग्रं दुर्भिक्षं मरणं नृणाम् ॥ १५.२३॥ अर्चितं चेन्निहत्याशु तस्माज्जीर्णं समाचरेत् । (तस्माज्जीर्णं समुद्धरेत्) मन्दिरे चोद्धृते तत्र बिम्बे निर्दोषसंस्थिते ॥ १५.१४॥ बालहर्म्यं ततः कृत्वा बालस्थानोक्तमार्गतः । हर्म्याग्रे पञ्चरे वापि त्रिबेरं तु समाचरेत् ॥ १५.२५॥ स्तूप्याद्याद्येष्टकानाञ्च खात्वा त्यक्त्वान्यशेषकम् । प्रथमेष्टिकां क्षिपेत्प्राग्वद्गर्भन्याससमायुतम् ॥ १५.२६॥ यावन्मन्दिरपर्यन्तं तावत्कृत्वा सलक्षणम् । यद्द्रव्येणोद्धृतं हर्म्यं यत्प्रमाणं यदाकृतिम् ॥ १५.२७॥ तद्द्रव्येण पुनः कुर्यात् प्रमाणेन तु बुद्धिमान् । सर्वावयवसम्पूर्णं यथाशोभं यथाबलम् ॥ १५.२८॥ दार्विष्टकाशिला यत्र जीर्णं प्रासादके पुनः । कर्मयोग्यास्तु सम्पाह्य अयोग्यान् परिवर्जयेत् ॥ १५.२९॥ हीनमानोद्धृते धाम्नि शास्त्रोक्तेनाथ कर्मतः । पूर्वाद्धीनं न कर्तव्यमुत्कृष्टं शुभदं स्मृतम् ॥ १५.३०॥ स्तूपी नासी च शाला च कपोतीकूटपञ्जरम् । एतेष्वङ्गं यथा हीनं तथा तद्वस्तुना पुनः ॥ १५.३१॥ परिवारालये जीर्णे तस्योद्धारणकर्मसु । तत्तद्धामाग्रके पोठे कृत्वा मूर्तिं समाचरेत् ॥ १५.३१॥ (मूर्तिं समर्चयेत्) स्थापितेनोक्तदेशे तु तद्बिम्बं मन्त्रतन्त्रकैः । उक्तस्थाने प्रकर्तव्यं परिवारादिकान् क्रमात् ॥ १५.३३॥ जीर्णे तु गोपुरे तत्र प्रासादस्योक्तवर्त्मनः । (प्रासादस्योक्तमार्गतः) अन्येषां मण्डपादीनां प्रासादस्योक्तमार्गतः ॥ १५.३४॥ एवं सामान्यमुदितं विशेषमधुनोच्यते । इष्टकायाः परं पीठं पीठादाभासमुत्तमम् ॥ १५.३५॥ (इष्टकायाः वरं) आभासादर्धचित्रं स्यादर्धचित्रात्तु दारुजम् । दारुजान्मृण्मयं श्रेष्ठं मृण्मयाच्छैलजं स्मृतम् ॥ १५.३६॥ शैलजाल्लोहजं श्रेष्ठं लोहजाद्रत्नजं तथा । चित्रञ्च चित्रमन्यच्चेत्पूर्ववन्मूलबेरकम् ॥ १५.३७॥ द्रव्योत्कृष्टेन कर्तव्यं विपरीतं न कारयेत् । आदिशैवकुलोद्भूतः प्रागुक्तो लक्षणो गुरुः ॥ १५.३८॥ सुस्नातः सकलीकृत्य गन्धपुष्पैरलङ्कृतः । नववस्त्रधरोष्णीषो हैमपञ्चाङ्गभूषणः ॥ १५.३९॥ नत्वा गणाधिपं पूर्वं गन्धपुष्पादिभिर्यजेत् । सङ्कल्पमपि पुण्याहं वाचयेत्प्रोक्ष्य तज्जलैः ॥ १५.४०॥ सुब्रह्मण्यं ततोऽभ्यर्च्य गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् । जीर्णबेरं त्याज्यमिति भगवद्वाक्यनिर्णयात् ॥ १५.४१॥ जीर्णोद्धारङ्कर्म कर्तुमनुग्रह षडानन । इति प्रणम्य विज्ञाप्य देवस्यानुज्ञया गुरुः ॥ १५.४२॥ स्कन्दाग्रे स्थण्डिलं कृत्वा हस्तमात्रेण देशिकः । अग्न्याधानादिकं सर्वमग्निकार्योक्तमाचरेत् ॥ १५.४३॥ समिदाज्यचरूंल्लाजं सर्षपं क्षीरमेव च । तिलं माषं ततो मुद्गं प्रियङ्गुं च गुलं मधु ॥ १५.४४॥ द्रव्याणि द्वादशैतानि होमयेत्तु विचक्षणः । जगद्भुवादिषण्मन्त्रैस्तत्तत्षण्मूर्तिमन्त्रकैः ॥ १५.४५॥ समिदाज्यचरून् हुत्वा प्रत्येकन्तु त्रयाहुतिम् । स्कदन्मूलेन जुहुयात्समिधं ब्रह्मवृक्षजम् ॥ १५.४६॥ घृतमीशानमन्त्रेण पुरुषेण चरुं हुनेत् । लाजांस्त्वघोरमन्त्रेण सर्पिषं वाममन्त्रतः ॥ १५.४७॥ सद्योजातेन गोक्षीरं तिलं पाशुपतेन च । माषं कवचमन्त्रेण मुद्गं हृदयमन्त्रतः ॥ १५.४८॥ प्रियङ्गुं नेत्रमन्त्रेण गुलं वै शीर्षमन्त्रकः । मध्वस्त्रेणैव जुहुयात्प्रत्येकन्तु शताहुतिम् ॥ १५.४९॥ द्रव्यान्ते व्याहृतीर्हुत्वा पूर्णां तु शिरसा हुनेत् । हव्यवाहेन मन्त्रेण स्विष्टकृद्धोमयेत्सुधीः ॥ १५.५०॥ जयादिरभ्याधानञ्च राष्ट्रभृच्च क्रमाद्धुनेत् । शान्तिहोममिति प्रोक्तं हृत्कुम्भस्थापनं श‍ृणु ॥ १५.५१॥ पुण्याहवाचनं कृत्वा कारयेदङ्कुरार्पणम् । स्कन्दाग्रे स्थण्डिलं कृत्वा द्विद्रोणै रक्तशालिभिः ॥ १५.५२॥ षड्दलं पद्ममालिख्य प्रोक्ष्य गायत्रिमन्त्रतः । द्रोणतोयेन सम्पूर्णं कुम्भं बिम्बसमप्रभम् ॥ १५.५३॥ चूतपल्लवकूर्चाढ्यं रत्नहोमाब्जसंयुतम् । सवस्त्रगन्धमालाभिस्तन्मध्ये स्थापयेत्सुधीः ॥ १५.५४॥ पार्श्वयोर्द्वयवर्धन्यौ शिवतोयेन पूरितौ । सर्वालङ्कारसंयुक्तौ स्थापयेद्विधिपूर्वकम् ॥ १५.५५॥ पूर्वादीशानपर्यन्तमष्टकुम्भान्न्यसेत्क्रमात् । पुनर्बिम्बप्रवेशाय पूजासिद्ध्यर्थये नृणाम् ॥ १५.६६॥ त्यक्त्वा दोषोत्थितं बेरं कुम्भेष्वागच्छतु प्रभो । (त्यक्त्वा दोषाच्झितं) इदं मन्त्रं समुच्चार्य पुष्पाञ्जलियुतो गुरुः ॥ १५.५७॥ बिम्बान्तस्थं स्कन्दबीजं विन्यसेत्कुम्भमध्यमे । आधाराधेयपूजां च पञ्चावरणपूजनम् ॥ १५.५८॥ आवाहनादिसंस्कारदशकर्माङ्कुराततः । धनुः पद्मत्रिशूलञ्च मकरं सृङ्नमस्कृतम् ॥ १५.५९॥ षण्मुखं कुम्भवक्त्रे तु दर्शयित्वा समाचरेत् । दक्षिणस्थितवर्धन्यां महावल्लीं तथा यजेत् ॥ १५.६०॥ वामे स्थितायां वर्धन्यां देवसेनां यजेत्तथा । शकुन्याद्यष्टशक्तीश्च पूर्वादिषु यजेद्बुधः ॥ १५.६१॥ स्वनामाद्यक्षरेणैव नमोऽन्तं प्रणवादिकम् । वर्धन्योश्चाष्टकुम्भेषु योनिमुद्रां प्रदर्शयेत् ॥ १५.६२॥ पञ्चायुधानि कुम्भाग्रे रक्षणार्थं यजेद्गुरुः । शक्तिदण्डं प्रासदण्डं खङ्गतोमरबीजतः ॥ १५.६३॥ हृत्कुम्भस्थापनं ह्येवं विश्वामित्र महामुने । यात्राहोमं ततः कुर्यात्कुण्डे वा स्थण्डिलेऽपि वा ॥ १५.६४॥ अग्न्याधानादिकं सर्वमग्निकार्योक्तमाचरेत् । समिदाज्यचरूंल्लाजं माषशालियवं तिलम् ॥ १५.६५॥ सक्तुसर्षपमुद्गानि पञ्चब्रह्मषडङ्गकैः । सहस्रं वा तदर्धं वा स्कन्दमूलेन सर्पिषा ॥ १५.६६॥ देव्योर्दशांशं जुहुयादस्त्रेणैव शतं हुनेत् । अघोरेण शतं हुत्वा स्विष्टमर्हेति होमयेत् ॥ १५.६७॥ जयादिरभ्याधानं च राष्ट्रभृच्च हुनेत्क्रमात् । सुब्रह्मण्याय नैवेद्यमुपदंशसमन्वितम् ॥ १५.६८॥ सगुलं घृतसम्पूर्णमपूपं मधुसंयुतम् । नालिकेराम्रपनसं फलयुक्तं दधिप्लुतम् ॥ १५.६९॥ पानीयमपि ताम्बूलं विशेषेण न्यवेदयेत् । धूपदीपं हृदा दत्वा दर्पणादीनि दर्शयेत् ॥ १५.७०॥ पूर्णाहुतिं ततो हुत्वा रुद्रादीनां बलिं क्षिपेत् । ज्ञानखड्गधरो भूत्वा त्वदाज्ञेति वदेत् गुरुः ॥ १५.७१॥ मण्डपस्येशदिग्भागे सर्वालङ्कारशोभिते । शालिभिः स्थण्डिलङ्कृत्वा कुम्भानुद्धृत्य विन्यसेत् ॥ १५.७२॥ संरक्ष्य चास्त्रमन्त्रेण सेनान्यं सन्निरोध्य च । यावत्प्रतिष्ठादिवसं तावत्पूर्ववदाचरेत् ॥ १५.७३॥ कुद्दालं वा खनित्रं वा पूजयेदस्त्रमन्त्रतः । शान्तिकुम्भस्थतोयेन बिम्बं तत्राभिषिच्यते ॥ १५.७४॥ उच्चरेन्नेत्रमन्त्रेण जीर्णबेरं द्विजोत्तमैः । (उद्धरेत्तेन मन्त्रेण जीर्णबेरं) इन्द्रादिविष्णुपर्यन्तं दशदिक्षु बलिं क्षिपेत् ॥ १५.७५॥ नववस्त्रैश्च पुष्पैश्च समलङ्कृत्य बेरकम् । आचार्यो मूर्तिपैः सार्धं सहायैर्वेदवित्तमैः ॥ १५.७६॥ नृत्तवाद्यसमायुक्तं स्तोत्रमङ्गलसंयुतम् । ततो भक्तजनैः सार्धं जीर्णोत्सवमथाचरेत् ॥ १५.७७॥ रथे वा शिबिकायां वा गजे वाऽरोप्य बुद्धिमान् । स्वस्तिसूक्तं जपित्वा तु शिवभक्तियुतैर्द्विजैः ॥ १५.७८॥ समुद्रे वा तडागे वा नद्यां वा स्रोतसि क्षिपेत् । दारुजं मृण्मयं शैलं पटं वाऽप्सु विसर्जयेत् ॥ १५.७९॥ उत्तरे दक्षिणे वाऽपि खातयेदथवा पुनः । लोहं चेदग्निना दह्यात्कुर्यात्तेनैव बेरकम् ॥ १५.८०॥ प्रतिबिम्बं तु सहसा कारयेल्लक्षणान्वितम् । यद्वस्तुना कृतं बेरं कुर्यात्तद्वस्तुना पुनः ॥ १५.८१॥ अन्येन कुर्याच्चेद्यत्तु मूर्तिनाशो न संशयः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूर्ववत्कल्पयेत् सुधीः ॥ १५.८२॥ तद्घनेन घनं कार्यं पूर्वमानेन शिल्पिना । (अघने तु घनं) हृत्कुम्भस्थं स्कन्दबीजं पुनः स्थापनमाचरेत् ॥ १५.८३॥ जलसम्प्रोक्षणेनैव मार्गेण च विशेषतः । आचार्यं पूजयेत्कर्ता गोभूमिधनकाञ्चनैः ॥ १५.८४॥ उत्तमं दशनिष्कं तु पञ्चनिष्कं तु मध्यमम् । तदर्धमधमं ज्ञेयं देशिकस्य तु दक्षिणा ॥ १५.८५॥ पञ्चभागैकभागं तु मूर्तिपानां तु दक्षिणा । सहायेभ्यस्तदर्धं स्यात् ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः ॥ १५.८६॥ यागोपकरणं सर्वं देशिकाय प्रदापयेत् । एवं यः कुरुते मर्त्यः स पुण्यां गतिमाप्नुयात् ॥ १५.८७॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे जीर्णोद्धारविधिर्नाम पञ्चदशः पटलः । १६. षोडशः पटलः - वास्तुहोमविधिः वास्तुहोमविधिं वक्ष्ये सर्वकर्मशुभावहम् । उत्सवेषु प्रतिष्ठासु वास्तुनिर्माणकेषु च ॥ १६.१॥ सम्प्रोक्षणविधानेषु यागेष्वन्येषु मन्त्रिभिः । वास्तुहोमं प्रकर्तव्यं तच्छृणुष्व महामुने ॥ १६.२॥ कुण्डवेदिसमायुक्ते मण्डपे नैरृते पुनः । हस्तमात्रेण सङ्कल्प्य स्थण्डिलं द्रोणतण्डुलैः ॥ १६.३॥ पुण्याहं वाचयेन्मन्त्री अभ्यङ्गैः प्रोक्ष्य तज्जलैः । एकाशीतिपदं कृत्वा मध्ये नवपदे विधिम् ॥ १६.४॥ मरीचिं च विवस्वांश्च मित्रं चैव धराधरम् । पूर्वादितन्मुखे पूज्य षट्कषट्कपदेषु च ॥ १६.५॥ (पूर्वादित मुखे पूज्य) ईशानादिषु तत्पार्श्वेष्वापश्चैवापवत्सरम् । सवित्रश्चैव सावित्र इन्द्र इन्द्रजयस्तथा ॥ १६.६॥ रुद्रोरुद्रजयः पूज्यो द्विद्विभागे विशेषतः । (रुद्रेरुद्रजयः) ईशानश्चैव पर्जन्यो जयन्तश्च महेन्द्रकः ॥ १६.७॥ आदित्यः सत्यकश्चैव भ्रंशश्चैवाभिरक्षकः । (सत्यकश्चैव भ्रंशश्चैवान्तरिक्षकः) अग्निपूषा च वितथो ग्रहाक्षतयमौ तथा ॥ १६.८॥ गन्धर्वो भृङ्गराजश्च यमश्च निरृतिः पुनः । दौवारिकश्च सुग्रीवः पुष्पदन्तेन वासवः ॥ १६.९॥ असुरः सोषरोगौ च वायुर्नागस्तु मुख्यकः । भल्लाटश्चैव सोमश्च धिगश्चैवाधिगस्तथा ॥ १६.१०॥ दितिस्त्वेकैकपदिनो बाह्यो द्व त्रिंश उत्सवः । शरकी च विदारी च पूतना पापराक्षसी ॥ १६.११॥ ईशानादिषु कोणेषु पूजनीया पदाद्बहिः । स्कन्दो यमश्च जम्भश्च बलिपिं च क्रमेण तु ॥ १६.१२॥ पूर्वादिपदबाह्यो तु पूजयेद्गन्धपुष्पकैः । अधोमुखं भुवं प्राप्य शेते वास्तुनरः सदा ॥ १६.१३॥ उग्रत्वाद्भयकारित्वात्पूजितव्यं फलेप्सुभिः । शिरस्केशपदानी च निरृतिश्च पदानि यत् ॥ १६.१४॥ मध्ये ब्रह्मपदे नाभि रङ्गं सर्वपदानि च चतुर्भुजं जटामौलिकमण्डल्वक्षधारिणम् ॥ १६.१५॥ वामहस्ते तु जाग्रत्वे सव्यहस्ताकुले स्थितम् । चतुर्भुजो युताशेषात् खड्गखेटकधारिणम् ॥ १६.१६॥ कृताञ्जलिपुटाः सर्वे ध्यात्वा स्वस्वपदे स्थिताः । तक्तत्स्वनाममन्त्रैश्च स्वाहान्तैः प्रणवान्तकैः ॥ १६.१७॥ उच्चार्य गन्धपुष्पाद्यैः प्रतिप्रति समर्चयेत् । तद्वामे मुनिशार्दूल स्थण्डिलं कल्प्य वालुकैः ॥ १६.१८॥ अग्न्याधानादिकं सर्वमग्निकार्योक्तमाचरेत् । ततस्त्रयोर्ध्वे पञ्चाशद्देवतानां पृथक्पृथक् ॥ १६.१९॥ पलाशसमिदाज्याद्यै स्तिलैस्तण्डुलसंयुतैः । होमं हुत्वा विशेषेण द्रव्यान्ते व्याहृतिं हुनेत् ॥ १६.२०॥ (होमं कृत्वा) स्कन्दमूलेन मन्त्रेग घृतेनैव शताहुतिम् । ततः षण्मूर्तिमन्त्रेण पञ्चब्रह्मषडङ्गकैः ॥ १६.२१॥ दशांशं जुहुयादन्ते स्विष्टकृद् द्रव्यमन्त्रकैः । (स्विष्टकृद् हव्यमन्त्रतः) जयादिरभ्याधानं च राष्ट्रभृच्च क्रमाद्धुनेत् ॥ १६.२२॥ दध्याज्यगुलसम्मिश्रं शुद्धान्नेन बलिं क्षिपेत् । पलाशोदुम्बराश्वत्थपत्रैः शुद्धैः सदर्भकैः ॥ १६.२३॥ सिद्धार्थतिलसंयुक्तैः कबलं बहुमन्त्रतः । (कबलं बाहुमात्रतः) मध्वाज्येन मर्दयित्वा सम्प्रोक्ष्य हृदयेन तु ॥ १६.२४॥ प्रज्वाल्य तस्मिन्नग्नौ तु अस्त्रवर्धनितोययुक् । (तस्मिन्वन्हौ) प्राकाराभ्यन्तरं सर्वं भवनं यागमण्डपम् ॥ १६.२५॥ पर्यग्निकरणं कृत्वा परिचारेण मन्त्रवित् । उत्क्राम्यत्वाच्च तत्पार्श्र्वे स्नानं कुर्याद्विधानतः ॥ १६.२६॥ (उल्कान्त्यत्वाथ तद्बाह्ये स्नानं) पञ्चगव्येन सम्प्रोक्ष्य मन्त्रेणास्त्रेण देशिकः । तदूर्ध्वं कारयेत्कर्म दक्षिणां दापयेद्गुरोः ॥ १६.२७॥ वास्तुपूजा समाख्याता सर्वशोभनकारिणी ॥ १६.२८॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे वास्तुपूजाविधिर्नाम षोडशः पटलः । १७. सप्तदशः पटलः - शान्तिहोमविधिः शान्तिहोमं ततो वक्ष्ये श‍ृणु कौशिक सुव्रत । प्रायश्चित्तेषु सर्वेषु कल्पितेषु समाचरेत् ॥ १७.१॥ कुण्डे वा स्थण्डिले वाऽपि शान्तिहोमं समाचरेत् । तत्रैव स्थापयेत् कुम्भं सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ १७.२॥ तं स्पृष्ट्वा चास्त्रमन्त्रेण स्कन्दमूलेन मन्त्रतः । शिवभक्तियुतैर्विप्रैजपेयुः पञ्चशान्तिना ॥ १७.३॥ अग्न्याधानादिकं सर्वमग्निकार्योक्तमाचरेत् । हृद्वामघोरमन्त्रेण समिदाज्यचरुं क्रमात् ॥ १७.४॥ प्रत्येकं षोडशं कृत्वा स्कन्दमूलाच्छताहुतिः । पञ्चब्रह्मषडङ्गैश्च दशांशं सर्पिषा हुनेत् ॥ १७.५॥ जयन्ताद्यष्टदेवानामेकैकं सर्वनामवित् । क्षुरिकाबीजमुख्येन प्रत्येकं षोडशाहुतिः ॥ १७.६॥ जगद्भुवादिषण्मन्त्रैः कृत्वा षण्मूर्तिमन्त्रकैः । घृतमिश्रतिलेनैव त्र्यम्बकेन दशाहुतिः ॥ १७.७॥ हव्यवाहनमन्त्रेण स्विष्टकृच्च हुनेक्त्तः । जयादिरभ्याधानञ्च राष्ट्रभृच्च क्रमाद्धुनेत् ॥ १७.८॥ शान्तिकुम्भस्थतोयेन महासेनं प्रपूजयेत् । होतारं पूजयेत् कर्ता निष्कं निष्कार्धमानतः ॥ १७.९॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे शान्तिहोमविधिर्नाम सप्तदशः पटलः । १८. अष्टादशः पटलः - दिशाहोमविधिः दिशाहोमं ततो वक्ष्ये श‍ृणुष्व मुनिपुङ्गव । भवनस्य चतुर्दिक्षु कुण्डे वा स्थण्डिलेऽपि वा ॥ १८.१॥ अग्न्याधानादिकं सर्वमग्निकार्योक्तवर्त्मना । वञ्जुलं बिल्वमश्वत्थमर्कं पूर्वादिदिक्षु च ॥ १८.२॥ सद्यमन्त्रेण समिधं स्कन्दमूलेन सर्पिषा । चरुमस्त्रेण मन्त्रेण सर्षपं कवचेन च ॥ १८.३॥ तिलमीशानमन्त्रेण प्रत्येकं षोडशं हुनेत् । षडक्षरेण मन्त्रेण घृतेनैव शताहुतिः ॥ १८.४॥ पञ्चब्रह्मषडङ्गैश्च दशांशं जुहुयात्ततः । जगद्भुवादिषण्मन्त्रैर्हुत्वा षण्मूर्तिमन्त्रतः ॥ १८.५॥ तिलैश्च घृतसंयुक्तैस्त्र्यम्बकात् षोडशाहुतिः । पूर्णाहुतिं च शिरसा स्विष्टकृद्धव्यमन्त्रतः ॥ १८.६॥ जयादिरभ्याधानञ्च राष्ट्रभृच्च क्रमाद्धुनेत् । होतारं पूजयेत् पश्चात् यथावित्तानुसारतः ॥ १८.७॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे दिशाहोमविधिर्नाम अष्टादशः पटलः । १९. एकोनविंशः पटलः - मूर्तिहोमविधिः मूर्तिहोमं ततो वक्ष्ये तच्छृणुष्व महामुने । हर्म्याग्रे स्थण्डिलं कृत्वा शालिभिर्विमलैस्तथा ॥ १९.१॥ स्कन्दकुम्भञ्च तन्मध्ये द्विपार्श्वे वर्धनीद्वयम् । अष्टकुम्भान्न्यसेन्मन्त्री पूर्वाद्यष्टदिशासु च ॥ १९.२॥ मध्ये स्कन्दं समावाह्य पूजयेत्तु यथाविधि । महावल्लीं देवसेनां वर्धन्योः सम्प्रपूजयेत् ॥ १९.३॥ जयन्ताद्यष्टदेवांश्च पूर्वादिषु घटेषु च । तस्याग्रे स्थण्डिलं कृत्वा निर्दोषः सिकतैः सितैः ॥ १९.४॥ अग्न्याधानादिकं सर्वमग्निकार्योक्तमाचरेत् । पलाशीं च गुलूचीं च सद्येनैव शतं शतम् ॥ १९.५॥ अघोरेण घृतं दत्वा चरुमीशानमन्त्रतः । (घृतं तद्वत्) स्कन्दमूलेन मन्त्रेण घृतेनैव शतं हुनेत् ॥ १९.६॥ पञ्चब्रह्मषडङ्गैश्च दशांशं जुहुयात्ततः । मूलमन्त्रेण मतिमान् शतमष्टोत्तरं हुनेत् ॥ १९.७॥ जगद्भुवादिषण्मन्त्रैर्हुत्वा षण्मूर्तिमन्त्रतः । घृतसिक्ततिलेनैव त्र्यम्बकेन शताहुतिः ॥ १९.८॥ पूर्णाहुतिञ्च शिरसा स्विष्टकृद्धव्यमन्त्रतः । जयादिरभ्याध नञ्च राष्ट्रभृच्च हुनेत्क्रमात् ॥ १९.९॥ कुम्भाद्भिर्देवदेवञ्च क्रमेणैवाभिषेचयेत् । (तत्कुम्भे देव देवीश्च क्रमेणैवाभिषेचयेत्) यथाविभवविस्तारं होतारमपि पूजयेत् ॥ १९.१०॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे मूर्तिहोमविधिर्नाम एकोनविंशः पटलः । २०. विंशः पटलः - पञ्चगव्यविधिः पञ्चगव्यविधिं वक्ष्ये श‍ृणुष्व कुशिकात्मज । सर्वपापक्षयकरं सर्वव्याधिविनाशनम् ॥ २०.१॥ हर्म्याग्रे मण्डपे रम्ये गोमयेनानुलेपिते । हस्तमात्रप्रविस्तारं पञ्चाङ्गुलसमन्वितम् ॥ २०.२॥ स्थण्डिलं शालिभिः कल्प्य रक्तवर्णैः मनोरमैः । ततो नवपदं कल्प्य तन्मध्ये नलिनं लिखेत् ॥ २०.३॥ सकलीकृत्य सम्प्रोक्ष्य दर्भैश्चैव परिस्तरेत् । शिवादिविद्यातत्त्वान्तं नवकोष्ठेषु पूजयेत् ॥ २०.४॥ सौवर्णं राजतं ताम्रं मृण्मयं वाऽथ गृह्य च । (राजतं पातं) अस्त्रेण क्षाल्य विन्यस्य मध्यादिक्रमयोगतः ॥ २०.५॥ सुप्रतिष्ठं सुशान्तं च तेजोरूपमथामृतम् । रत्नोदयं ततो व्यक्तं पात्राणि प्रणिपातयेत् ॥ २०.६॥ (रत्नोदक ततो व्यक्तं पात्राणि प्रणिपाद्यजेत्) तेषु क्षीरं दधिघृतं गोमूत्रं गोमयं क्रमात् । कुशोदकं ततोऽग्न्यादि पिष्टामलकरात्रिकम् ॥ २०.७॥ क्षिप्त्वा ब्रह्मषडङ्गैश्च पूजयित्वा यथाविधिः । सकूर्चं सहितास्त्रेण पूजितं रक्षितं तथा ॥ २०.८॥ (सकूर्चं संहिता) अमृतीकृत्य विधिवद्विदध्यात् पञ्चगव्यकम् । सर्पिर्दधिघृतं चैव गोमयं गोजलं तथा ॥ २०.९॥ कुशोदकं क्रमादंशमेकं द्वित्रि च वेद षट् । (द्वित्रि एक) श्वेतवर्णं गवां क्षीरं पीतवर्णं गवां दधि ॥ २०.१०॥ कृष्णवर्णं गवां सर्पिं रक्तवर्णं च गोजलम् । गोमयं कपिलायां वा यथालाभं ग्रहेत्सुधीः ॥ २०.११॥ क्षीरं वै शुक्रदैवत्यं दधि वै सोमदैवतम् । सर्पिश्च रुद्रदैवत्यं गोमयस्य बृहस्पतिः ॥ २०.१२॥ गोमूत्रमग्निदेवत्यं शालिपिष्टं च शङ्करी । लक्ष्मीरामलकस्यैव रजन्यास्तु सरस्वती ॥ २०.१३॥ कुशोदकस्य गङ्गा च अधिदेवाः प्रकीर्तिताः । भारद्वाजः काश्यपश्च शालिहोत्रोऽथ गौतमः ॥ २०.१४॥ (काश्यपश्च विश्वामित्रो) आत्रेयश्चैव पञ्चैते गव्यानामृषयः क्रमात् । भार्गवोऽगस्त्य आङ्गीरः शक्तिपिष्टादिकेर्षयः ॥ २०.१५॥ क्षीरं मोक्षप्रदं ज्ञेयं दधिव्याधिविनाशनम् । घृतं कुष्ठविनाशार्थं गोमूत्रं पुत्रवृद्धिदम् ॥ २०.१६॥ गोमयं रोगनाशार्थ पञ्चगव्यफलं लभेत् । प्रातः कालेऽभिषेकञ्च सर्वपापविनाशनम् ॥ २०.१७॥ माध्यन्दिनेऽभिषेकं च सर्वशान्त्यर्थमुच्यते । सायङ्कालाभिषेकेण सर्वव्याधिविनाशनम् ॥ २०.१८॥ गायत्र्या चैव गोमूत्रं गन्धद्वारेति गोमयम् । आप्यायस्वेति च क्षीरं दधिक्राविण्णोति वै दधि ॥ २०.१९॥ ततः शुक्रमसीत्याज्यं देवस्यत्वा कुशोदकम् । एवं संहारमार्गेण संयोज्यान्ते कुशोदकम् ॥ २०.२०॥ जगद्भुवादिषण्मन्त्रैर्जपित्वास्त्रेण रक्ष्य च । धूपदीपादिकं दत्वा ततः पूजां समाचरेत् । पञ्चगव्याभिषेकेण महापातकनाशनम् ॥ २०.२१॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे पञ्चगव्यविधिर्नाम विंशः पटलः । २१. एकविंशः पटलः - पञ्चामृतविधिः पञ्चामृतविधिं वक्ष्ये श‍ृणु कौशिक सुव्रत । पूर्ववत् स्थण्डिलं कल्प्य मध्येन्द्रादिचतुष्टये ॥ २१.१॥ ईशानादीनि सद्यान्तं पञ्चकोष्ठेषु पूजयेत् । क्षीरं दधि घृतं चैव मधु स्यादिक्षुशरकम् ॥ २१.२॥ उत्तमं प्रस्थमेवोक्तं मध्यमं तु तदर्धकम् । तदर्धमधमं ज्ञेयं मानं पञ्चामृतं तथा ॥ २१.३॥ क्षीरं वै मध्यमे स्थाप्य पूर्वकोष्ठे न्यसेद्दधि । सर्पिश्च दक्षिणे विद्वान् मधु वै चोत्तरे पुनः ॥ २१.४॥ वारुण्यामिक्षुसारं स्यादस्त्रेणैव तु शोधयेत् । ईशानाद्यनुवाकैश्च जप्त्वा ब्रह्मभिरर्पयेत् ॥ २१.५॥ (ब्रह्मभिरर्चयेत्) स्कन्दमूलेन तन्मध्ये गायत्र्याश्च चतुर्दिशि । स्कन्दसूक्तेन मन्त्रेण त्वभिषेकं पृथक्पृथक् ॥ २१.६॥ कदलीपनसं चैव नालिकेरफलं तथा । आम्रञ्च मातुलुङ्गं स्यादेतत् पञ्चफलं तथा ॥ २१.७॥ पञ्चामृताभिषेकेण महापातकनाशनम् । (पञ्चपातकनाशनम्) फलसाराभिषेकेण फलमीप्सितमाप्नुयात् ॥ २१.८॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे पञ्चामृतविधिर्नाम एकविंशः पटल । २२. द्वाविंशः पटलः - बालस्थापनविधिः बालस्थापनकं वक्ष्ये श‍ृणु कौशिक सुव्रत । जीर्णगेहसमुद्धारे चित्रजीर्णेऽङ्गहीनके ॥ २२.१॥ स्थलजीर्णे पीठजीर्णे पुनर्बेरकृते तथा । आसप्त दिवसात्पूर्वं कुम्भमावाह्य कारयेत् ॥ २२.२॥ (आरब्ध दिवसात्पूवं, कुम्भे आवाह्य) तदूर्ध्वे मुनिशार्दूल बालस्थानं विधीयते । मूलबेरप्रतिष्ठायां प्रागेव तरुणालयम् ॥ २२.३॥ (मूलबेरप्रतिष्ठायाः) मूलालयं विनिश्चित्य कारयेत् तरुणालयम् । बालस्थानविहीनत्वात् बालानां नाशनं भवेत् ॥ २२.४॥ (बालालयविहीनत्वात्) तस्मात्सर्वप्रयत्नेन बालस्थानं तु कारयेत् । मूलस्थानस्य चाग्रे वा सौम्ये वा पावकेऽपि वा ॥ २२.५॥ ऐशान्ये पूर्वभागे वा बालस्थानं विधीयते । कूटं वा मण्डपं वाऽपि कारयेद्विधिपूर्वकम् ॥ २२.६॥ मूलप्रासादविस्तारादधिकं नैव कारयेत् । मूलबेरस्य चार्धं वा तदर्धार्धमथापि वा ॥ २२.७॥ रुद्राङ्ग्गुलं समारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् । एकविंशत्यङ्गुलान्तं षड्विधं मानमङ्गुलैः ॥ २२.८॥ आयादिशुभसंयुक्तं सर्वलक्षणसंयुतम् । लोहजं शैलजं वाऽपि दारुजं मृण्मयं तु वा ॥ २२.९॥ यथालाभेन कर्तव्यं तरुणालयबेरकम् । बन्धूकं वृक्षमादाय कारयेद्दारुबेरकम् ॥ २२.१०॥ (याज्ञीकं वृक्षमादाय कारयेद्दारुजे बुधः) प्रासादस्याग्रतः कुर्यान्मण्डपं चतुरश्रकम् । पङ्क्तित्रयसमायुक्तं चतुर्द्वारसमायुतम् ॥ २२.११॥ तन्मध्ये वेदिकां कुर्यान्नवभागैकभागतः । परितः पञ्चकुण्डानि कारयेद्विधिपूर्वकम् ॥ २२.१२॥ दर्भमालासमायुक्तं चतुस्तोरणभूषितम् । वितानादिध्वजोपेतमष्टमङ्गलसंयुतम् ॥ २२.१३॥ गोमयालेपनं कृत्वा पुण्याहं कारयेत्ततः । अयं कुमारमन्त्रेण प्रोक्षयेत् कुशवारिणा ॥ २२.१४॥ अङ्कुरानर्पयेद्धीमान् पूर्वाक्तविधिना ततः । वेद्यूर्ध्वे स्थण्डिलं कुर्यादष्टद्रोणैश्च शालिभिः ॥ २२.१५॥ तदर्धैस्तण्डुलैश्चैव तदर्धैश्च तिलैरपि । तन्मध्ये पद्ममालिख्य साष्टपत्रं सकर्णिकम् ॥ २२.१६॥ शयनं कल्पयेत् पश्चादण्डजाद्यैरनुक्रमात् । नयनोन्मीलनं कुर्याज्जलैश्चैवाधिवासयेत् ॥ २२.१७॥ पर्यग्निकरणं कृत्वा वास्तुहोमेन मण्डपे । जलाद्बिम्बं समुद्धृत्य शयने शाययेद्बुधः ॥ २२.१८॥ सर्वलक्षणसंयुक्तान् सर्वालङ्कारसंयुतान् । कुम्भानावाहयेद्धीमान् पूर्वोक्तविधिना पुनः ॥ २२.१९॥ जयन्ताद्यष्टविद्येशान् वेद्यूर्ध्वेऽष्टसु दिक्षु च । मध्ये कुमारमावाह्य पार्श्वे शक्तिद्वयं यजेत् ॥ २२.२०॥ अर्चयेद्गन्धपुष्पाद्यैः स्वैःस्वैर्नामभिरेव च । परिवारघटान् सर्वान् पूर्वोक्तविधिनार्चयेत् ॥ २२.२१॥ अग्न्याधानादिकं सर्वमग्निकार्योक्तमाचरेत् । समिदाज्यचरुं लाजान् सर्षपं च यवं तिलान् ॥ २२.२२॥ होमद्रव्याणि सप्तैते जुहुयात्तु विशेषतः । खादिरौ वटशम्यार्कस्त्वपामार्गो महादिशि ॥ २२.२३॥ प्रधाने तु पलाशः स्यात् समिधः परिकीर्तिताः । स्कन्दमूलेन मन्त्रेण ततः षण्मूर्तिमन्त्रतः ॥ २२.२४॥ समिधादीनि जुहुयात् प्रत्येकं तु षडाहुतिः । सद्यादीनां शिरोऽन्तेन होमयेत्तदनन्तरम् ॥ २२.२५॥ (सद्यादिना शिरोऽन्तेन) शतमर्धं तदर्धं वा जुहुयाद्देशिकोत्तमः । सुब्रह्मण्यं कुमारं च स्कन्दं शरवणोद्भवम् ॥ २२.२६॥ देवसेनापतिं विद्वान् यथोक्तेनैव पूजयेत् । द्रव्यान्ते व्याहृतिं हुत्वा स्पृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च बेरकम् ॥ २२.२७॥ सर्वद्रव्यसमायुक्तं हव्यवाहेन होमयेत् । जयादिरभ्याधानञ्च राष्ट्रभृच्च हुनेत्क्रमात् ॥ २२.२८॥ प्रभाते समुहूर्ते तु सुनक्षत्रसुलग्नके । बिम्बं संस्थाप्य मतिमान् स्कन्दमूलेन मन्त्रतः ॥ २२.२९॥ पुनर्द्दढतरं कृत्वा पद्मपीठे विशेषतः । कुम्भञ्च वर्धनीं चैव कृत्वा धामप्रदक्षिणम् ॥ २२.३०॥ (वर्धनीं द्वे च) देवम्य पुरतो न्यस्त्त्वा न्यासं सर्वं समाचरेत् । कुम्भाद् बीजं समादाय बेरस्य हृदये न्यसेत् ॥ २२.३१॥ वर्धन्योर्बीजमादाय द्वयोः शक्त्योः स्तने न्यसेत् । तक्तद्घटस्थतोयेन क्रमेणैवाभिषेचयेत् ॥ २२.३२॥ जयन्तादिघटान् सर्वान् क्रमात्पीठेऽभिषेचयेत् । वस्त्रैश्च गन्धपुष्पाद्यैः पूजयेत्तु यथाविधि ॥ २२.३३॥ उद्वाहकर्म कर्तव्यं वेदोक्तेनैव वर्त्मना । चतुर्थे दिवसे प्राप्ते चतुर्थीहोममाचरेत् ॥ २२.३४॥ जगद्भुवादिषण्मन्त्रैरयं कुमारमन्त्रतः । कुण्डं प्रति हुनेत् धीमान्मूलेनैव शतं हुनेत् ॥ २२.३५॥ महाहविर्निवेद्याथ दीनानाथांश्च भोजयेत् । आचार्यं पूजयेत् कर्ता वस्त्रहेमाङ्गुलीयकैः ॥ २२.३६॥ उत्तमं पञ्चनिष्कं तु मध्यमं तु तदर्धकम् । तदर्धमधमं ज्ञेयं देशिकस्य तु दक्षिणा ॥ २२.३७॥ मूर्तिपान् परिचारांश्च यथाशक्त्या तु दक्षिणा । एवं यः कुरुते मर्त्यः कोटियज्ञफलं लभेत् । सर्वान् कामानवाप्नोति सोऽन्ते स्कन्दपदं व्रजेत् ॥ २२.३८॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे बालस्थापनविधिर्नाम द्वाविंशः पटलः । २३. त्रयोविंशः पटलः - सम्प्रोक्षणविधिः अतः परं प्रवक्ष्यामि सम्प्रोक्षणविधिं श‍ृणु । आवर्तं पुनरावर्तमनावर्तं तु कौशिक ॥ २३.१॥ प्रोक्षणं त्रिविधं प्रोक्तं तत्तद्भेदमथ श‍ृणु । आदौ च बालबेरात्तु मूलबेरं पतिष्ठितम् ॥ २३.२॥ तदावर्तमिति ख्यातं पुनरावर्तमुच्यते । प्रासादपतनाद्भिन्ने प्रमादात् भिन्नके पुनः ॥ २३.३॥ मूलबेरात् समादाय संस्थाप्य बालबेरके । (बालगेहके) तत्तन्मूलप्रवेशं यत् पुनरावर्तमीरितम् ॥ २३.४॥ प्रतिमापीठविश्लिष्टे सुधाकर्मविहीनके । प्रत्यङ्गोपाङ्गहीने च प्रमादात् पतने पुनः ॥ २३.५॥ चोरचण्डालसंस्पृष्टे सूतके प्रेतसम्भवे । पूजाहीनेऽष्टदिवसात् ऊर्ध्वं शतसमावधि ॥ २३.६॥ प्रोक्षणं त्वेमवाद्येषु तदनावर्ततीरितम् । आवर्ते पुनरावर्ते मासपक्षर्क्षकादिभिः ॥ २३.७॥ प्रतिष्ठोक्तविधानेन कारयेद्देशिकोत्तमः । यात्राहोमं युगावर्ते अनावर्तं गुरूत्तम ॥ २३.८॥ न तिथिर्न च नक्षत्रे न कालश्च न वारकम् । कालापेक्षां विना कुर्यात् अनावर्तं गुरूत्तम ॥ २३.९॥ पूर्वस्थापितबिम्बस्य न पुनः स्थापनं स्मृतम् । स्थापिते तु महान् दोषस्तस्मात् सम्प्रोक्षणं स्मृतम् ॥ २३.१०॥ अङ्गस्य हानिसन्धाने प्रतिष्ठां नैव कारयेत् । (प्रतिष्ठां अनु) जलाधिवासरहितं नेत्रोन्मीलनवर्जितम् ॥ २३.११॥ सम्प्रोक्षणविहीने तु पूजा निष्फलदायिनी । जायते तु महान् दोषस्तस्मात् सम्प्रोक्षणं चरेत् ॥ २३.१२॥ निमित्ते समनुप्राप्ते सद्यः कृत्वा समर्चयेत् । आसप्तदिवसात्पूर्वं कुम्भमावाह्य मन्त्रवित् ॥ २३.१३॥ अग्रे वा दक्षिणे वामे मण्डले स्थण्डिलोपरि । कुम्भं न्यस्त्त्वा समभ्यर्च्य पुनर्बेरं समावहेत् ॥ २३.१४॥ तदूर्ध्वे बालहर्म्ये तु स्थाप्य मूले पुनर्न्यसेत् । प्रासादाग्रे तु कर्तव्यं दक्षिणे चोत्तरेऽपि वा ॥ २३.१५॥ यथाविभवविस्तारं मण्डपं कारयेद्बुधः । चतुर्द्वारसमायुक्तं चतुस्तोरणभूषितम् ॥ २३.१६॥ वितानादिध्वजोपेतं अष्टमङ्गलसंयुतम् । दर्भमाला समायुक्तं बिल्वपल्लवशोभितम् ॥ २३.१७॥ (बिल्वफलशोभितम्) नक्षत्रतिथिवारे च पञ्चमे सप्तमेऽह्नि वा । (पुण्यर्क्षतिथिवारे) पूर्वोक्तविधिना धीमान् कारयेदङ्कुरार्पणम् ॥ २३.१८॥ मण्डपं नवधा कृत्वा मध्यभागे तु वेदिकाम् । रत्निमात्रसमुत्सेधं दर्पणोदरसन्निभम् ॥ २३.१९॥ वेद्या मूले तु परितश्चोपवेदिं प्रकल्पयेत् । युग्माङ्गुलसमुत्सेधं द्विगुणं दीर्घमुच्यते ॥ २३.२०॥ (निम्नमुच्यते) कुण्डानि परितः कुर्यात् नवपञ्चैकमेव च । दिशासु चतुरश्राणि कोणेष्वत्र कुशेशयम् ॥ २३.२१॥ शक्रशाङ्करयोर्मध्ये प्रधानं तु षडश्रकम् । पञ्चकुण्डेषु कोणेषु वर्जयेदब्जकुण्डकम् ॥ २३.२२॥ एककुण्डे तथैशाने कारयेत्तु षडश्रकम् । आवर्ते तु मुनिश्रेष्ठ बालबेरस्य चाग्रतः ॥ २३.२३॥ अङ्गन्यासं करन्यासमन्तर्यागनथाचरेत् । (करन्यासान्तर्यजनथाचरेत्) विशेषार्घ्यस्थतोयेन प्रोक्षयेदस्त्रमन्त्रतः ॥ २३.२४॥ स्थण्डिलं कल्प्य मतिमान् निर्दोषेर्हेमशालिभिः । सूत्राभिधानरत्नाढ्यं कुम्भस्योपरि विन्यसेत् ॥ २३.२५॥ (सूत्राभिधानरत्नाढ्यं कुम्भं तस्योपरि न्यसेत्) वर्धन्यौ हेमसंयुक्ते न्यसेद् दक्षिणवामयोः । परितः कलशानष्टौ स्वस्थानेषु क्रमान्न्यसेत् ॥ २३.२६॥ (कलशानष्टौ स्वर्णयुक्तान्) मध्यकुम्भे महासेनं बालबेरात् समावहेत् । मूलबेरप्रवेशाय बालस्थानादिह प्रभो ॥ २३.२७॥ कुम्भे विशन्तु सर्वेशाः सुब्रह्मण्यप्रियो भव । इदं मन्त्रं समुच्चार्य पूजयेद् गन्धपुष्पकैः ॥ २३.२८॥ महावल्लीं देवसेनां वर्धन्योः पार्श्वसंस्थयोः । तत्तद्बेरात्समादाय क्रमेणावाह्य पूजयेत् ॥ २३.२९॥ जयपन्ताद्यष्टविद्येशान् पीठादावाह्य पूजयेत् । स्थापयेन्मूलमन्त्रेण षड्वर्णेनावकुण्ठयेत् ॥ २३.३०॥ सान्निध्यं हृदयेनैव यजेत्पुष्पादिभिः क्रमात् । दर्शयेद्बिम्बमुद्राञ्च षण्मुखं पद्ममुद्रिकाम् ॥ २३.३१॥ (दर्शयेद्बिम्बमुद्राञ्च षण्मुखीं) नमस्काराख्यमुद्राञ्च दिक्बन्धेदस्त्रमन्त्रतः । यात्राहोमं प्रकर्तव्यं बालस्थानस्य चाग्रतः ॥ २३.३२॥ निर्दोषैः सिकतैः कृत्वा स्थण्डिलं हस्तमात्रतः । अग्न्याधानादिकं सर्वमग्निकार्योक्तमाचरेत् ॥ २३.३३॥ सद्योमन्त्रेण समिधमीशानेन घृतं हुनेत् । जगद्भुवादिषण्मन्त्रैः स्पृष्ट्वा स्पृष्ट्वाऽसने ततः ॥ २३.३४॥ (स्पृष्ट्वाहुनेत्) गुरुस्तु मण्डपं गत्वा पुण्याहं वाचयेत्ततः । (गुरुस्तु मण्डपिकं) पर्यग्निकरणं कुर्यात् बास्तुहोमेन वर्त्मना ॥ २३.३५॥ शिरसा वाहयित्वा तु कुम्भञ्च वर्धनीद्वयम् । क्रमाद्विद्येशकलशान् मूर्तिभिः परिवारकैः ॥ २३.३६॥ सर्वातोद्यसमायुक्तं वेदघोषसमन्वितम् । हर्म्यप्रदक्षिणं कृत्वा वेदिकोपरि विन्यसेत् ॥ २३.३७॥ (हर्म्यप्रदक्षिणं गत्वा) सकलीकृत्य सम्प्रोक्ष्य विशेषार्घ्यजलेन च । देविदेवीशविद्येशान् पूजयेत्तु यथाक्रमम् ॥ २३.३८॥ (देवदेव्यौ च) [सर्वातोद्यसमायुक्तं वेदघोषसमन्वितम् ।] परिवारघटांश्चैव स्थापयेद्विधिपूर्वकम् । तत्तन्मूर्त्याकृतिं ध्यात्वा बाह्यकुम्भे समर्चयेत् ॥ २३.३९॥ मण्डपद्वारपूजादि सर्वं पूर्ववदाचरेत् । ततः स्वाध्यायनं कुर्याच्छिवभक्तियुतैर्द्विजैः ॥ २३.४०॥ शिवसङ्कल्पदीपैश्च ततः श्रीरुद्रसूक्तकैः । (शिवसङ्कल्पदीपैश्च ततो मारुद्रसूक्तकं) स्कन्दसूक्तञ्च चमकं पूर्वभागे यजेत्सुधीः ॥ २३.४१॥ शिवसूक्तं पावमानं शान्तिद्वयं च दक्षिणे । त्र्यम्बकं विष्णुसूक्तञ्च वारुणं चैव पश्चिमे ॥ २३.४२॥ ऊत्तरे तु हिरण्यञ्च बृहत्सामेति मन्त्रतः । (हिरण्यञ्च स्थन्तरं) षडक्षरेण मन्त्रेण कोणेषु च जपेत् बुधः ॥ २३.४३॥ आचार्यो मूर्तिपैः सार्धं ततो होमं समाचरेत् । समिधाज्यचरून् लाजं सर्षपं च यवं तिलम् ॥ २३.४४॥ होमद्रव्याणि सप्तैतान्यथावज्जुहुयात्क्रमात् । पालाशखादिराश्वत्थबिल्वान् पूर्वादिदिक्षु च ॥ २३.४५॥ शमीखादिरमायूरा वटाश्चेति विदिक्षु च । प्रधानस्य पलाशः स्यात् समिधः परिकीर्तिताः ॥ २३.४६॥ स्कन्दस्य मूलमन्त्रेण ततः षण्मूर्तिमन्त्रतः । होमद्रव्याणि जुहुयात् प्रत्येकं तु षडाहुतिः ॥ २३.४७॥ सद्यादिना शिरोऽन्तेन मन्त्रेण जुहुयात्ततः । शतमर्धं तदर्धं वा प्रत्येकं जुहुयात्क्रमात् ॥ २३.४८॥ पूर्णाहुतिं च शिरसा स्विष्टमग्नेति होमयेत् । जयादिरभ्याधानञ्च राष्ट्रभृच्च हुनेत्क्रमात् ॥ २३.४९॥ नेत्रोन्मीलादिकं सर्वं नवबेरस्य कारयेत् । तत्प्रतिष्ठा विधानेन शेषं कर्म समाचरेत् ॥ २३.५०॥ पुनरावर्तने विद्वान् मूलबेरं प्रगृह्य च । (पुनरावर्तके) बालबेरं समावाह्य पुनर्मूले प्रवेशयेत् ॥ २३.५१॥ अनावर्ते तु यद्धाम चण्डालादिप्रदूषिते । मृण्मयानि च पात्राणि सर्वाणि परिवर्जयेत् ॥ २३.५२॥ कांस्यपात्राणि सर्वाणि शुद्धिं कृत्वा तु भस्मभिः । यथायोग्यं यथाकार्यं वस्त्रोपकरणानि च ॥ २३.५३॥ स्कन्दस्यायतनं चैव गोमयेन विलेपयेत् । पुण्याहं वाचयित्वाथ शुद्धाद्भिरभिषेचयेत् ॥ २३.५४॥ पञ्चगव्यैश्च संस्नाप्य घर्षयेद्बिल्वपत्रकैः । दर्भमूले तु वल्मीकक्षेत्रमृद्ग्राह्य लेपयेत् ॥ २३.५५॥ कौतुकं बन्धयित्वा तु हेम सूत्रेण मन्त्रवित् । अर्कपङ्कज बिल्वैश्च मायूराऽशोकपाटलैः ॥ २३.५६॥ गन्धोदैः स्वर्णतोयैश्च बिल्वोदैः स्नापयेद्गुहम् । नन्द्यावर्तैर्मल्लिकाभिर्मधूकाशोकपाटलैः ॥ २३.५७॥ (नन्द्यावर्तैर्मल्लिकाभिर्पलाशैश्च कदम्बकैः) पुन्नागैः कर्णिकारैश्च कुमुदोत्पलपुष्पकैः । बृहतीद्रोणपुष्पैश्च व्याघातैर्जातिचम्पकैः ॥ २३.५८॥ बेरं सम्पूज्य विधिवत् छादयेद्वा निरन्तरम् । आच्छाद्य नववस्त्रैश्च प्रतिबेरं विशेषतः ॥ २३.५९॥ लोहजैः शयनं कार्य मथवाच्छादनं मतम् । (लोहजे शयनं) मण्डपद्वारपूजा च होमकर्म च पूर्ववत् ॥ २३.६०॥ प्रभाते देशिकः स्नात्वा मूर्तिपैः सह मन्त्रवित् । कुम्भञ्च कर्धनीद्वे च वाहयित्वाथ मूर्तिपैः ॥ २३.६१॥ हर्म्यं प्रदक्षिणं कृत्वा गुहाग्रे स्थण्डिलं न्यसेत् । पुत्रभ्रातृकलत्रैश्च यजमानोऽतिभक्तिमान् ॥ २३.६२॥ (व्रजेदनुतिभक्तिमान्) शुक्लवासा गुरुः प्रीतो हैमपञ्चाङ्गभूषणैः । बिम्बशुद्धिकृतस्तोयं स्कन्दबेरं विशेषतः ॥ २३.६३॥ विन्यसेदक्षरन्यासं ब्रह्माङ्गन्यासमुत्तमम् । कुम्भान्मन्त्रं समादाय बेरस्य हृदि विन्यसेत् ॥ २३.६४॥ शक्त्योर्बीजं समादाय शक्त्योरुपरि विन्यसेत् । कुम्भोदकैश्च संस्नाप्य देवदेवीर्यथाक्रमम् ॥ २३.६५॥ जयन्ताद्यष्टविद्येशान् क्रमात्पीठे तु विन्यसेत् । तत्कुम्भस्थोदकैः स्कन्दं स्नापयेत्तु दशाक्षरैः ॥ २३.६६॥ परिवारघटाद्भिस्तु स्वस्वस्थाने क्रमाद्बुधः । बीजानि विधिवन्न्यस्त्वा गन्धपुष्पादिभिर्यजेत् ॥ २३.६७॥ रक्तपुष्पेण मतिमान् ईशानेनैव पूजयेत् । स्नपनं कारयेदन्ते यथावित्तानुसारतः ॥ २३.६८॥ प्रभूतहविषं दद्यात् ब्राह्मणान् भोजयेत्ततः । उत्सवं कारयेदन्ते यथा वित्तानुसारतः ॥ २३.६९॥ आचार्यं पूजयेत्कर्ता वस्त्रहेमाङ्गुलीयकैः । अधमं दशनिष्कन्तु मध्यमं द्विगुणं स्मृतम् ॥ २३.७०॥ उत्तमं त्रिगुणं प्रोक्तम्माचार्यस्य तु दक्षिणा । मूर्तिपानां दशांशैश्च दीनानाथांश्च पूजयेत् ॥ २३.७१॥ एवं यः कुरुते मर्त्यः स पुण्यां गतिमाप्नुयात् । पुत्रार्थी लभते पुत्रान् धनार्थी च धनं लभेत् । जयार्थी जयमाप्नोति मोक्षार्थी मोक्षमाप्नुयात् ॥ २३.७२॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे सम्प्रोक्षणविधिर्नाम त्रयोविंशः पटलः । २४. चतुर्विंशः पटलः - प्रतिमालक्षणविधिः प्रतिमालक्षणं वक्ष्ये श‍ृणुष्व कुशिकात्मज । चलं चलाचलं बेरमचलं त्रिविधं भवेत् ॥ २४.१॥ शार्करं मृण्मयं बेरमचलं बेरमुच्यते । (सौधमचलं बेरमिष्यते) शैलजं दारुजं बेरं चलाचलमिति स्मृतम् ॥ २४.२॥ चलमेवं समाख्यातं रक्तं लोहञ्च दारुजम् । शिलां वाऽप्यथ दारुं वा कर्म योग्यस्य लक्षणम् ॥ २४.३॥ (कर्म योग्य स) सुनिमित्तेन सङ्ग्राह्य सर्वमङ्गलसंयुतम् । स्थपतिर्वास्तुशास्त्रज्ञः स्कन्दबेरं प्रकल्पयेत् ॥ २४.४॥ सर्वेषां मङ्गलार्थाय मानकल्पं वदाम्यहम् । गर्भे नवकृते भागे रुद्रमादित्रयं त्रयम् ॥ २४.५॥ पुनर्विंशत्कृते भागे दशांशमधमं भवेत् । रुद्रांशं मध्यमं ज्ञेयमुत्तमं द्वादशांशकम् ॥ २४.६॥ वसुगर्ते पुनर्गर्भे पुनर्मध्यमकल्पिते । नवमानं भवेत्तत्र हस्तमानं ततोच्यते ॥ २४.७॥ एकादिनवहस्तान्तं षट्षडङ्गुलवर्धनात् । त्रयस्त्रिंशन्मानमुदितं हस्तमानं महामुने ॥ २४.८॥ दैर्घ्ये नवकरादूर्ध्वमेकविंशत्करान्तकम् । हस्तमानेन कर्तव्यं क्षुद्रहर्म्येण कारयेत् ॥ २४.९॥ एकहस्तोच्छ्रया दूर्ध्वं मूलबेरं न कारयेत् । (एकहस्तोच्छ्रया दून) मूलबेरोदयं ह्येवमुत्सवप्रतिमां श‍ृणु ॥ २४.१०॥ मूलबेरसमोत्तुङ्गं तदर्धं वा तदर्धकम् । भूतांशं सप्तभागे तु भूतभागे युगांशकम् ॥ २४.११॥ अन्यांशे द्वयभागञ्च षण्मानं मूलबेरतः । गर्भे नवकृते मानं नवधा गर्भमानतः ॥ २४.१२॥ मूलद्वारसमोत्तुङ्गं नवांशैकोनमेव च । अष्टभागैकहीनं वा त्रिमानं द्वारमानतः ॥ २४.१३॥ उत्तमं नवहस्तन्तु पञ्चहस्तन्तु मध्यमम् । अधमं त्रयहस्तन्तु गर्भमानमितीरितम् ॥ २४.१४॥ सप्ताङ्गुलं समारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनम् । पञ्चत्रिंशदङ्गुलान्तमङ्गुलत्रयमानकम् ॥ २४.१५॥ आदिप्रासादविस्तारं तद्बाह्यं कल्पमानतः । तदर्धमुत्तमं ज्ञेयं तदर्धं मध्यमं स्मृतम् ॥ २४.१६॥ तस्यार्धमधमं विद्धि त्रिमानं हर्म्यमानतः । व्रातेरुत्तरसीमान्तं स्तम्भमानं तदुत्तमम् ॥ २४.१७॥ मध्यमं तु नवांशोन मस्तांशोनं तथा धमम् । (मध्यमं तमनवांशोनं अष्टांशोनं तथा मतं) मूलबेराधिकोत्तुङ्गं स्थास्पनादिषु योग्यकम् ॥ २४.१८॥ परिवारादिके योग्यमधिकोच्छ्रायमीरितम् । लब्धमानेन मतिमान् काम्यं संयोजयेत्ततः ॥ २४.१९॥ (मतिमान् जात्यशं) वेदाशीतिद्विषष्ठी च चतुर्विंशाच्च षोडशी । भागं कृत्वैकभागं तु जात्यशं ब्राह्मणादिषु ॥ २४.२०॥ यजमानांङ्गुलैर्भक्त्वा शुभायादीनि लक्षयेत् । (युज्यमानांङ्गुलैर्भक्त्वा) हीनं चेदङ्गुलेप्यत्र परिपूर्य समीक्षयेत् ॥ २४.२१॥ आयं वसुद्वादशभिर्व्ययं चत्वारि पङ्क्तिभिः । संयोगरहिताष्टाभिर्नक्षत्रं वसुमक्षकैः ॥ २४.२२॥ (योनिरग्निभिर्नक्षत्रं वसुऋक्षकैः) द्वारञ्च नन्दमुनिभिरंशको वेदनन्दतः । हृत्वा विभेद्य तच्छेषमायादिगणयेत्सुधीः ॥ २४.२३॥ आयाधिक्ये धनं प्रोक्तं व्ययाधिक्ये धनक्षयम् । नक्षत्रेषु शुभा प्रोक्ता विपत्प्रत्यरनैधना ॥ २४.२४॥ ध्वजसिंहो वृषो नन्दी शुभदा अष्टयोनिषु । (वृषो दन्ती) वारे शुभार्कसौराशाः शुभयोगे शुभप्रदाः ॥ २४.२५॥ अंशके तस्करक्लीबा धनप्रेक्ष्यस्तथा शुभाः । एवं परीक्ष्य बहुधा कारयेल्लक्षणान्वितम् ॥ २४.२६॥ स्वतः प्रधाने कर्तव्यं दशधा चोत्तमेन तु । मध्यमं दशतालेन देव्यौ च परिकल्पयेत् ॥ २४.२७॥ लोहजं चेन्मधूच्छिष्टं वह्निताप्यं च पात्रके । वस्त्रेण शोध्य मतिमान् मण्डले स्थण्डिलोपरि ॥ २४.२८॥ (मण्डपे) फलकोर्ध्वे सुलग्ने तु स्थपतिः स्थापकाज्ञया । मूलादिपादपर्यन्तं कल्पयेत्कल्पवित्तमः ॥ २४.२९॥ (मूर्धादिपादपर्यन्तं) षण्मानमत्र कथितमायमानमितीरितम् । प्रमाणं विपुलं प्रोक्तमुच्चमुन्मानमेव च ॥ २४.३०॥ परिमाणं तु तन्नाहं तीव्रं स्यादुपमानके । लम्बसूत्रं लम्बमानं षण्मानमिदमीरितम् ॥ २४.३१॥ लम्बोत्सेधं प्रकुर्यात्तु चतुर्विंशच्छतं बुधः । (लब्धोत्सेधं) तेष्वेकं तु समं मूले त्रितस्याष्टांशसम्भवे ॥ २४.३२॥ अङ्गुलं मात्रमित्युक्तं द्व्यङ्गुलं कोलकं स्मृतम् । त्र्यङ्गुलं तु कला ज्ञेया भागं स्याच्चतुरङ्गुलम्म् ॥ २४.३३॥ तद्द्वयं वाचकं चैव मुखं तद्द्वदशाङ्गुलम् । मुखं तालद्विपञ्चैव तस्याः पर्यायवाचकाः ॥ २४.३४॥ उष्णीषं त्रयवैकांशः केशास्तिस्रोंऽशकं तथा । (त्रयवैकांशः केशान्तं त्र्ययङ्कत्वथ) भागमग्न्यवमक्ष्यन्तं समं नासापुटान्तकम् ॥ २४.३५॥ हन्वन्तं तत्समं ज्ञेयं तस्मा दूर्ध्वं शताङ्गुलम् । कलासप्तयवं कण्ठं मुखं रुद्रयवं च हृत् ॥ २४.३६॥ तत्समं नाभिपर्यन्तं नाभेर्मेढ्रान्तकं समम् । नक्षत्रांशमधश्चोरु युगांशं जानुदैर्घ्यकम् ॥ २४.३७॥ अधश्चोरुसमं जङ्घा जानुगुह्यपदोन्नतम् । उष्णीषात्पूर्वकेशान्तं नवांशं परिकीर्तितम् ॥ २४.३८॥ उष्णीषाद्ब्रह्मकेशान्तमारभ्याङ्गुलमुदाहृतम् । द्वयोः कर्णान्तरं पूर्वे एकविंशतिमात्रकम् ॥ २४.३९॥ द्व्यङ्गुलं कर्णविस्तारमायामं वसुमात्रकम् । भ्रूसूत्रसममेवोक्तं श्रोत्रांशं मुनिपुङ्गव ॥ २४.४०॥ तत्पृष्ठकर्णयोर्मध्ये त्रयोदशांशमीरितम् । पिप्पल्यन्तादधः कुर्यात्भागं तालावलम्बनम् ॥ २४.४१॥ (कुर्यात्भागं नालविलम्बनं) तालान्तं च समात्रं तत् घनं त्रियवं भवेत् । (नालान्तरन्त्वर्ध तत्) पिप्पलीचार्धमूलं च सुषिरं तस्य मानकम् ॥ २४.४२॥ (पिप्पलीचार्धमात्रं) नक्रकुण्डलसंयुक्तं शेषमात्राविलम्बनम् । शक्तिकाकारवत्कर्णनालाकृतिरुदाहृता ॥ २४.४३॥ द्वियवं कर्णपालिश्च तत्समं कर्णपट्टिका । मात्रार्धं कर्णपालीस्यादङ्गुला कर्णपालिका ॥ २४.४४॥ लकारीव तयोर्मध्ये चञ्च्वक्षी कर्णचूलिका । अपाङ्गात्कर्णमूलं तु सप्तमात्रं प्रचक्षते ॥ २४.४५॥ कोलकद्वयसाधिक्यान्नेत्रायाममुदाहृतम् । षडयवं नेत्रविस्तारमायामं तु त्रिधा भवेत् ॥ २४.४६॥ कृष्णमण्डलमैशांशं मध्ये न्यसितमण्डलम् । कृष्णमण्डलमध्ये तु ज्योतिर्युक्तप्रमाणतः ॥ २४.४७॥ (ज्योतियूकाप्रमाणतः) करवीरोपमं रक्तं नयनस्य च मूलके । कनीनिका यवाद्दीर्घात् त्रिवर्णैर्लोचनं स्मृतम् ॥ २४.४८॥ ऊर्ध्वहर्म्यस्य यानं तु द्वियवार्धं यथाभवेत् । नवती पक्ष्मरोमाणि कृष्णाञ्जननिभानि च ॥ २४.४९॥ भ्रूरेखायाश्चक्षुरेखा कोलकद्वयबाधिरम् । भ्रूरेखा मूलकेशान्तं तत्समं परिकीर्तितम् ॥ २४.५०॥ भ्रूदीर्घसममात्रन्तु विस्तारं यवमेव च । आरोपचापाकृतिवत् मूलादपं कमात्कृशम् ॥ २४.५१॥ द्व्यङ्गुलं त्रियवं प्रोक्तं द्वयोः कर्णान्तरं स्मृतम् । मूलनासार्धमात्रं स्यादग्रनासा शराङ्गुला ॥ २४.५२॥ पुटमर्धाङ्गुलं तारं तत्तुङ्गं पञ्चभिर्यवैः । सुषिरं त्रियवं तिर्यक् बाह्ये चार्धयवं धनम् ॥ २४.५३॥ पुटान्तं त्रियवं चैव गोजिमानं चतुर्यवम् । गोज्याश्च नासिकोत्सेधं कोलकं त्रियवाधिकम् ॥ २४.५४॥ द्व्यंशस्यैव तु विस्तारमङ्गुलं चेति कीर्तितम् । पुष्करन्तु यवोत्सेधं पुरस्तात् षड्यवं ततः ॥ २४.५५॥ द्वियवं चार्धमेकं तु पुष्करन्तु विधीयते । तिलपुष्पाकृतिर्नासापुटनिष्पावबीजवत् ॥ २४.५६॥ पुटान्तादधरोष्ठान्तं कोलकं द्वियवाधिकम् । दन्तं दृश्यमदृश्यं हि द्वित्रयं परिकीर्तितम् ॥ २४.५७॥ (हि द्वात्रिंशत्) द्वियवं तस्य विस्तारमुत्सेधं तत्समं भवेत् । ऊर्ध्वे षोडश मन्तव्या अधस्तात्तु तथैव च ॥ २४.५८॥ अधोदन्तस्य विस्तारं यवार्धं सममुच्छ्रयम् । जिह्वायामन्तु षण्मात्रं विस्तारं स्यात्तदर्धकम् ॥ २४.५९॥ अधरोष्ठस्य विस्तारमङ्गुलं स्याद्यवाधिकम् । मुनिरन्तञ्च विस्तारमायामः स्याद्द्विमात्रकम् ॥ २४.६०॥ भागं च त्रियवाधिक्यमास्यविस्तारमीरितम् । ग्रीवामूलस्य विस्तारं नवमात्रं च षड्यवम् ॥ २४.६१॥ ग्रीवात्तु गलपर्यन्तं कला च द्वियवाधिकम् । तद्गलाद्धनुपर्यन्तम्मङ्गुलं चेति कीर्तितम् ॥ २४.६२॥ ग्रीवं सुवृत्तमुदितं द्विरेखा परिवेष्टितम् । सूत्रान् क्रमेण चोद्भागं कोलकं चाङ्गुलं भवेत् ॥ २४.६३॥ हिक्कासूत्रान् क्रमेणोच्चं भागं कोलकमङ्गुलम् ॥ अर्धाङ्गुलं क्रमात् क्षीणं बाहुपर्यन्तमेव च । वक्षःस्थलस्य विस्तारं दशभागं चतुर्यवम् ॥ २४.६४॥ हिक्कासूत्रादधो बाहुः सप्तविंशतिमात्रकम् । कोलकं कूर्परायामं त्रिसप्तांशप्रकोष्ठकम् ॥ २४.६५॥ तस्मान्मध्याङ्गुलस्याग्रं सार्धत्रयोदशाङ्गुलम् । सप्ताङ्गुलतलायामं शेषं मध्याङ्गुलायतम् ॥ २४.६६॥ पाणेस्तलस्य विस्तारं षण्मात्रं च चतुर्यवम् । तत्तुल्योऽप्यष्टभागैकं हीनमग्रस्य चाग्रतः ॥ २४.६७॥ सार्धकोलकमात्रेण तलमूले घनं भवेत् । षड्यवैकांशमुदितं तलस्याग्रघनं मुने ॥ २४.६८॥ पञ्चाशद्द्वियवोपेतं तर्जन्यानामिकाङ्गुली । द्वियवोपेतभागं स्यादङ्गुष्ठस्य तु दैर्घ्यकम् ॥ २४.६९॥ यवादिकाष्टमो भागो कनिष्ठाङ्गुलदैर्ध्यकम् । (यवाधिकेन भागेन कनिष्ठाङ्गुलदैर्ध्यकम्) रसदृक् गन्धदिक्पङ्क्तियवतारं व्यतारकम् ॥ २४.७०॥ अङ्गुष्ठादेस्तदग्रे स्यादष्टभागैकहीनकम् । अङ्गुल्यग्रं त्रिधा कृत्वा द्विभागं नवविस्तृतम् ॥ २४.७१॥ तत्तारेण यवोपेतं नखायामं प्रकीर्तितम् । अङ्गुष्ठन्तु द्विपर्वं स्यादन्याङ्गुल्यस्त्रिपर्वयुक् ॥ २४.७२॥ तस्याग्रे द्व्यङ्गुलं हित्वा द्विद्विरेखान्तरं नयेत् । मूलादूर्ध्वगरेखा तु मध्यमाङ्गुलरेखयुक् ॥ २४.७३॥ मूलयुग्मनिबद्धस्य भागमेकं प्रकीर्तितम् । (मणिबन्धस्यविस्तारं भागमेकं) प्रकोष्ठमध्यविस्तारं भागमेकं प्रकीर्तितम् ॥ २४.७४॥ बाहुमध्यमविस्तारं द्वियावकमथोच्यते । (अर्धयावकमथोच्यते) बाहुमूलस्य विस्तारं नवमात्रार्धमिष्यते ॥ २४.७५॥ हिक्कासूत्रं तु कक्षान्तं नवमात्रार्धमुच्यते । कारयेत्तु द्विबाहुं च मूलतारं गुणाङ्गुलम् ॥ २४.७६॥ स्तनयोरन्तरं तद्वच्च्चूचुकं तु यवान्तरम् । द्वियवस्तस्य विस्तारं मण्डलं तु द्विमात्रकम् ॥ २४.७७॥ हृत्प्रदेशस्य विस्तारं सार्धं स्मृत्यङ्गुलं भवेत् । उदरस्य तु विस्तारं सार्धत्रयोदशाङ्गुलम् ॥ २४.७८॥ यवद्वयं तु हीनं स्याद् विस्तारं षड्यवं भवेत् । (तु निम्नं) नाभिप्रदक्षिणावर्तं श्रोणिश्चाष्टादशांशकम् ॥ २४.७९॥ कटिप्रदेशविस्तारं द्वाविंशत्यङ्गुलं भवेत् । शरीरे गोमुखाकारं कट्याश्चोर्ध्वं प्रशस्यते ॥ २४.८०॥ शरमात्रं यवोपेतं मेढ्रायाममुदाहृतम् । वेदाङ्गुलं समुद्दिष्टं मुष्कं विस्तारदैर्धिकम् ॥ २४.८१॥ पक्षाङ्गुलप्रमाणेन चैकैकं वृषणं स्मृतम् । शेषं शीर्षाङ्गुलायामं तारं दशयवं भवेत् ॥ २४.८२॥ (शेफः शीर्षाङ्गुलायामं) क्षयमग्रेषु भागैकं मूलं चोत्पलवद्भवेत् । (भागैकं मुकुलो) ऊरुमूलस्य विस्तारं सार्धत्रयोदशाङ्गुलम् ॥ २४.८३॥ तन्मध्ये चैकविस्तारं यवमर्धाङ्गुलाधिकम् । ऊर्ध्वाग्रस्य तु विस्तारं वाग्रन्ध्राङ्गुलकं भवेत् ॥ २४.८४॥ जानुमण्डलविस्तारं वसुमात्रार्धमिष्यते । यवेनाष्टाङ्गुलं प्रोक्तं जङ्घामूलस्य विस्तृतम् ॥ २४.८५॥ (यवोनाष्टाङ्गुलं प्रोक्तं) तन्मध्ये तस्य विस्तारं सप्तमात्रं यवाधिकम् । नलकायास्तु विस्तारं वर्धयेदङ्गुलं भवेत् ॥ २४.८६॥ (विस्तारं सार्धवेदङ्गुलं) अथ गुल्फद्वयोर्मध्ये विस्तारन्तु शराङ्गुलम् । तलमध्यस्य विस्तारं सार्धं भूताङ्गुलं भवेत् ॥ २४.८७॥ तलाग्रस्य तु विस्तारं रसाङ्गुलमिति स्मृतम् । अक्षान् पार्ष्ण्यन्तरं भागं पार्ष्ण्योत्सेधस्य तत्समम् ॥ २४.८८॥ अक्षादङ्गुलमूलान्तं नवमात्रार्धमिष्यते । पादाङ्गुष्ठायतं भागं तत्तारं तद्यवाङ्गुलम् ॥ २४.८९॥ त्रितयेन चतुर्मात्रं देशिन्यायाममिष्यते । यवेन मात्रविस्तारं देशिन्यास्तु विधीयते ॥ २४.९०॥ अङ्गुष्ठतर्जनीमध्ये रन्ध्रं तत् त्रयकं भवेत् । मध्यायामं त्रिमात्रार्धं चतुरर्धयवेन च ॥ २४.९१॥ पादाङ्गुष्ठात् कनिष्ठान्तं नखविस्तृतमीरितम् । विस्तारसममायामं नखानां वृत्तमाकृतिः ॥ २४.९२॥ षट्सप्तत्यङ्गुले तस्य ऊर्वोर्भागं महामुने । नाभिदेशस्य नाहन्तु त्रिचत्वारिंशदङ्गुलम् ॥ २४.९३॥ श्रोणिदेशस्य नाहन्तु पञ्चाशन्मात्रमीरितम् । अन्येषां चैव सर्वेषां नाहमानं विधीयते ॥ २४.९४॥ तत्तारं त्रिगुणीकृत्य तन्मध्यांशं भवेत्पुनः । त्रिगुणीकृततारेण तदेका दश योजयेत् ॥ २४.९५॥ तदेव समवृत्तानां नाहमित्यभिधीयते । उष्णीषात्पृष्ठ देशान्तं सार्धत्रयोदशाङ्गुलम् ॥ २४.९६॥ (उष्णीषात्पृष्ठ केशान्तं) ग्रीवायामं तु भागं स्यात् तत्सम ञ्चाङ्कुरं भवेत् । (तत्सम तु ककुद्) ककुदः कटिसन्धेश्च सप्तविंशतिमात्रतः ॥ २४.९७॥ गण्डप्रदेशस्तस्याधः सार्धत्रयोदशाङ्गुलम् । तस्याधः पृष्ठ कसमं सार्धवेदाङ्गुलं भवेत् ॥ २४.९८॥ ऊर्वायामन्तु तम्याधः सार्धद्वाविंशदङ्गुलम् । जान्वा यामान्तभागं स्यात् जङ्घात्रिनवमानकम् ॥ २४.९९॥ (जान्वा यामन्तु) पार्ष्ण्यायामन्तु भागं स्यात् पृष्ठयामं प्रकीर्तितम् । कर्णयोरन्तरं पृष्ठे द्वादशाङ्गुलमुच्यते ॥ २४.१००॥ कक्षयोरन्तरं पृष्ठे सप्तविंशतिमात्रकम् । पृष्ठावधिसमारभ्य तस्योर्ध्वे दशमात्रकम् ॥ २४.१०१॥ स्फिक्पिण्डं कारयेदूर्ध्वे मूलं तद्वत्समुन्नतम् । (कारयेदूर्ध्वे मूलाद्भागं) उपमानं ततो वक्ष्ये श‍ृणु कौशिक सुव्रत ॥ २४.१०२॥ ऊरुमूलान्तरं मात्र जानुमध्ये कलान्तरम् । (जानुमध्ये कलार्धकं) सार्धपक्षाङ्गुलेनैव जङ्घान्तरमिति स्मृतम् ॥ २४.१०३॥ नलकाधरमङ्गुल्यभागं पार्ष्ण्यन्तरं भवेत् । (नलान्तरं शराङ्गुल्यभागं) अङ्गुष्ठाग्रद्वयोर्मध्ये यावकं चेति कीर्तितम् ॥ २४.१०४॥ सार्धपक्षाङ्गुलं मध्ये श्रोणिप्रकोष्ठमूलयोः । पार्श्वमध्यमबाह्वोश्च मध्यमे कौशिकाङ्गुलम् ॥ २४.१०५॥ कर्तर्यनामिका बाह्वोरन्तरं दशमात्रकम् । मणिबन्धकबाह्वोश्च द्व्यन्तरं तु यमं भवेत् ॥ २४.१०६॥ पताकाग्रं स्तनान्तं स्यात् तयोर्मध्येऽन्तरं यमम् । वरदं चेत्तु तत्पृष्ठं नाभेस्तु सममुच्यते ॥ २४.१०७॥ कटिकाधः प्रदेशन्तु मेढ्रमूलसमं भवेत् । अव्यक्तमन्यताग्राह्यं कल्पयेत्कल्पवित्तमः ॥ २४.१०८॥ (अनुक्तमन्यताग्राह्यं) केशान्तं मकुटोत्तुङ्गं मुखमात्रं प्रचक्षते । सत्रिपादमुखं वाऽपि द्विमुखं वाऽथ कल्पयेत् ॥ २४.१०९॥ आयुधं मुखमात्रोच्चं सर्वलक्षणसंयुतम् । मानहीने महाव्याधिरधिके शत्रुवर्धनम् ॥ २४.११०॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कारयेल्लक्षणान्वितम् । चतुर्भुजन्द्विबाहुञ्च शान्तं सिद्धिप्रदं स्मृतम् ॥ २४.१११॥ द्विभुजश्च चतुर्बाहुः षड्भुजोऽष्टभुजः पुनः । द्विषट्भुजः पञ्चभेदा एतेषां लक्षणं श‍ृणु ॥ २४.११२॥ द्विहस्ते पञ्चभेदोऽस्ति कटिबद्धाभयन्तु वा । पद्मधृक् सकबद्धं वा दण्डेन कटिबद्धकम् ॥ २४.११३॥ (पद्मधृक् कटिबद्धं) शक्तिवज्रधरं वाऽपि शक्तिकुक्कुटमेव च । चतुर्भुजः सप्तभेदं वज्रशक्तिवराभयम् ॥ २४.११४॥ अभयं वरदं पश्चादक्षमाला कमण्डलुम् । ततो वै कुण्डिकाक्षस्रक् कटिबन्धाभयान्वितम् ॥ २४.११५॥ पश्चादभीतिवरदं शक्तिकुक्कुटसंयुतम् । ततोऽभयञ्च शक्तिञ्च कुक्कुटं चाक्षमालिकाम् ॥ २४.११६॥ शक्तिं कमण्डलुं पश्चात् कटिबद्धाभयन्तु वा । पश्चात् कुक्कुटशक्तिभ्यामसिखेटसमायुतम् ॥ २४.११७॥ एवंविधानां बेराणां सूत्रमूर्तिरुदीरितम् । ललाटाद्घ्राण भ्रूमध्ये श्रोणिमध्ये तथा पुनः ॥ २४.११८॥ (ललाटाद्घ्राण हृद्मध्ये) मेढ्रमूलस्य मध्ये तु स्वातपाद्द्वयमध्यमे । अङ्गुष्ठमूलयोर्मध्ये स्थितं स्याच्छिवसूत्रकम् ॥ २४.११९॥ उष्णीषात्तु ककुद्वंशं खण्डस्फिक्पादमध्यगम् । ऋजुस्थितिरिति ख्याता लम्बसूत्रं प्रलम्बयेत् ॥ २४.१२०॥ षड्भुजे त्वभयं खङ्गं शक्तिं दक्षिणपाणिषु । खेटकं चाक्षमालाञ्च कुक्कुटं वामपाणिषु ॥ २४.१२१॥ अष्टबाहुं ततो वक्ष्ये वराभिर्वज्रशक्तयः । खड्गखेटशरञ्चापं द्विषड्भुजमथ श‍ृणु ॥ २४.१२२॥ द्विषड्भुजेति षड्भेदं तत्तद्भेदं वदाम्यहम् । सव्ये शक्तिधरं खड्गं ध्वजं चैव गदाभयम् ॥ २४.१२३॥ वामे वज्रं धनुः खेटं पद्मं शूलं वरः पुनः । शक्ति बाणञ्च खड्गञ्च चक्रं पाशं प्रसारितम् ॥ २४.१२४॥ सव्ये वामेऽपि चक्रञ्च शड्खं वै कुक्कुटं ततः । धनुर्दण्डं हलं चैव विश्वामित्र महामुने ॥ २४.१२५॥ शक्तिञ्च मुसलं खङ्गं चक्रं पाशं तथा भयम् । (तथा अङ्कुशं) वज्रं धनूर्ध्वजं खेटमङ्कुशं वरदं तथा ॥ २४.१२६॥ शक्तिं खङ्गं ध्वजं पद्मं कुक्कुटं प्रासदण्डके । वराभयधनुर्बाणं टङ्कमेतैर्युतन्तु वा ॥ २४.१२७॥ वज्रं शक्तिञ्च दण्डञ्च चक्रं पाशाङ्कुशं गदाम् । शूलं च चक्रपद्मे च वरदाभयसंयुतम् ॥ २४.१२८॥ शक्तिं चर्ममसिं शूलं विशिखाभीतिकार्मुकम् । चक्रं पाशं कुक्कुटञ्च वरदं द्वादशैः करैः ॥ २४.१२९॥ दधानं षण्मुखं शान्तं प्रतिवक्त्रं त्रिलोचनम् । एवं विधानं षड्वक्त्रमेकास्यं वाऽथ कल्पयेत् ॥ २४.१३०॥ कुङ्कुमाभं द्वादशाक्षं सर्वाभरणभूषितम् । लम्बसूत्रं ततो वक्ष्ये ललाटोष्णीष मध्यमे ॥ २४.१३१॥ नासादक्षिपुटे पार्श्वे हिक्काहृत्स्तनसव्यके । नाभेर्दक्षेऽथवान्तर्ये मेढ्रदक्षिणपार्श्वके ॥ २४.१३२॥ (नाभेर्दक्षेऽयवान्तर्ये) शयिताङ्घ्रेश्च पार्ष्ण्यन्ते लम्बपादस्य पार्ष्ण्यके । किञ्चिद् भङ्गयुतं सव्य मयूरारूढके ततः ॥ २४.१३३॥ मयूरे शयितं वामे सव्यपादविलम्बितम् । नागेन्द्रोपरि संस्थञ्च तत्पादं कारयेत्ततः ॥ २४.१३४॥ मयूरपार्श्वयोः स्थित्वा समदेहं प्रकल्पयेत् । गजारूढं तथा कार्यं पार्श्वयोः स्थितरूपकम् ॥ २४.१३५॥ एककण्ठाकृतिर्वाऽथ षट्कण्ठाकृतिरेव वा । एकास्यैककर्णन्तु षट्कर्णं रसवज्रके ॥ २४.१३६॥ एकास्ये तु शिरश्चक्रं कल्पयेत्कल्पवित्तमः । आसनं स्थानकं वाऽपि ध्यानकं त्रिविधं स्मृतम् ॥ २४.१३७॥ आसनं द्विविधं प्रोक्तं स्थानकन्तु चतुर्भुजम् । द्विषड्भुजं चाष्टबाहुं षड्बाहुं ध्यानरूपकम् ॥ २४.१३८॥ योगं भोगञ्च यानञ्च बेरन्तु त्रिविधं पुनः । आसनं योगबेरं स्यात् स्थानकं भोगबेरकम् ॥ २४.१३९॥ ध्यानकं यानबेरं स्यात् नागरादिक्रमं तथा । सात्त्विकं द्विभुजं बेरं राजसं स्याच्चतुर्भुजम् ॥ २४.१४०॥ तामसं द्वादशभुजमेवं स्यादर्चनाविधौ । पीतं वा रक्तवर्णं वा श्यामं वर्णमथापि वा ॥ २४.१४१॥ स्कन्दं पद्मासनस्थं वा मयूरारूढमेव वा । गजेन्द्र यानकं वाऽपि शक्त्येका सहितन्तु वा ॥ २४.१४२॥ (गजेन्द्र वाहनं) शक्तिं विनाऽपि कर्तव्यं सोपवीतं सुयौवनम् । छन्नवीरसमायुक्तं पादनूपुरसंयुतम् ॥ २४.१४३॥ पत्रकर्णयुतं कान्तं नानाकुण्डलकं तथा । मन्दस्मितं बालवेषं शोभनाङ्ग शुभेक्षणम् ॥ २४.१४४॥ करण्डमकुटोपेतं सर्वलक्षणसंयुतम् । शक्तिद्वययुतं वाऽपि शक्त्येकसहितन्तु वा ॥ २४.१४५॥ शक्तिं विनाऽपि कर्तव्यं योगबेरं तदीरितम् । देव्योरुत्सेधमद्यैव श‍ृणु कौशिक सुव्रत ॥ २४.१४६॥ कर्णान्तं वाऽथ सीमान्तं हन्वन्तं बाहुतुङ्गकम् । (कर्णान्ता चास्य सीमन्तं) हिक्कान्तं वा स्तनान्तं वा कल्पयेदुत्तमानि च ॥ २४.१४७॥ मध्यमं दशतालेन देव्यौ च परिकल्पयेत् । महावल्ल्याकृतिं वक्ष्ये श्यामं मन्दस्मिताननम् ॥ २४.१४८॥ स्थितं वै सव्यपादं तु वामपादं तु कुञ्चितम् । पद्मधृद्वामहस्तञ्च सव्यहस्तं प्रलम्बितम् ॥ २४.१४९॥ देवसेनाकृतिं वक्ष्ये रक्तं मन्दस्मिताननम् । स्थितं वै वामपादन्तु दक्षपादं तु कुञ्चितम् ॥ २४.१५०॥ उत्पलं सव्यहस्ते च वामहस्तं प्रलम्बितम् । अङ्गाङ्गकायमनयोर्लम्बे सूत्रमथोच्यते ॥ २४.१५१॥ उष्णीषाद्वामनेत्रान्ते वामनासापुटान्तके । वामहिक्कान्तरे वाम आचाभ्यन्तरपार्श्वके ॥ २४.१५२॥ नाभेर्दक्षिणपार्श्वे तु स्थितं वा जानुदक्षिणे । पार्श्वे कुञ्चितपादस्य वामस्थायां तु सूत्रके ॥ २४.१५३॥ वल्ल्यायस्थतरे पार्श्वे लम्बसूत्रं प्रकल्पितम् । पीठस्य लक्षणं वक्ष्ये श‍ृणु कौशिक सुव्रत ॥ २४.१५४॥ बेरयामत्रिभागैकमासने पीठतुङ्गकम् । बेरायुगाङ्गं पीठोच्चं स्थानकस्य तु पीठके ॥ २४.१५५॥ [बेरायामयुगांशैकं पीठोच्चं स्थानकस्य तु ।] पीठोच्चसममायामं पादाधिकमथापि वा । तदर्धं वा प्रकर्तव्यं चतुरस्त्रं समन्ततः ॥ २४.१५६॥ उत्सेधद्विगुणं वाऽपि सार्धद्विगुणमेव वा । पादेन द्विगुणं वाऽपि विस्तारं पूर्ववद्भवेत् ॥ २४.१५७॥ सप्तभागं चतुःस्थानमथवा निर्गमं भवेत् । आयताश्रं समाख्यातं निर्गमेन युतं दृढम् ॥ २४.१५८॥ आयामन्तु त्रिधा कृत्वा भागं वा निर्गमं भवेत् । सप्तभागं चतुर्भागं अथवा निर्गमं भवेत् ॥ २४.१५९॥ पीठोत्सेधं परिग्राह्य तिथ्यंशं विभजेत्ततः । ज मव्योमांशमुदितं युगांशं जगती भवेत् ॥ २४.१६०॥ वेदांशं कुमुदं ज्ञेयं व्योमांशं पट्टिका भवेत् । पक्षांशं स्कन्धमुदितं पट्टिकांशैकमुच्यते ॥ २४.१६१॥ महापट्टिद्विभागेन भद्रपीठं महामुने । उत्सेधं पूर्ववद्भज्य जन्मव्योमांशमेव च ॥ २४.१६२॥ जगती चतुरंशेन विप्र कन्यांशकं भवेत् । व्योमांशं पट्टिका ज्ञेया कन्धरन्तु द्विमात्रकम् ॥ २४.१६३॥ एकेन पट्टिकां कुर्यात् महापट्टी तदंशकम् । व्योमांशमूर्ध्वपट्टी च पीठं श्रीकरसंज्ञकम् ॥ २४.१६४॥ स्मृत्यंशं भज्य तद्दैर्घ्यमुपानत्वेकमुच्यते । एकांशेनैव कल्पं तु पद्ममेकं न कारयेत् ॥ २४.१६५॥ कल्पमेकेन कर्तव्यं जगती च युगांशकम् । रुद्राक्षांशेन वप्रं स्यात् पट्टमेकेन कारयेत् ॥ २४.१६६॥ पक्षांशेनैव कण्ठन्तु कल्पमेकेन कारयेत् । ऊर्ध्वपद्म द्वयांशेन महापट्टिद्विमात्रतः ॥ २४.१६७॥ एतत्सौन्दर्यमाख्यातं दैर्घ्यं मन्वंशकं भवेत् । जन्मैकांशमथान्यंशं पद्ममेकेन पट्टिका ॥ २४.१६८॥ (जन्मैकांशमथाग्न्यंश) चतुरंशेन कण्ठन्तु व्योमांशेनैव कम्पकम् । (व्योमांशेनैव कल्पकं) ऊर्ध्वपद्मं नवांशेन महापट्टिद्विमात्रकम् ॥ २४.१६९॥ व्योमांशेनोर्ध्वपट्टी च पद्मपीठमिदं भवेत् । चतुर्विंशत्पञ्चविंशत् षड्विंशद्भागसंयुतम् ॥ २४.१७०॥ पीठभागं भजेत्तस्मिन् एकवंशेन निर्गमम् । पङ्क्तित्रययुतं वाऽपि भूतपङ्क्तियुतन्तु वा ॥ २४.१७१॥ मुनिपङ्क्तियुतं वाऽपि कण्ठभागन्तु कारयेत् । स्वतः प्रधाने कर्तव्यमेकं स्यान्मूलबेरकम् ॥ २४.१७२॥ मयूरारूढमुदितं वाहनेन विनाऽथवा । मयूरलक्षणं वक्ष्ये श‍ृणु कौशिक सुव्रत ॥ २४.१७३॥ पादादेर्मस्तकान्तञ्च मयूरोत्तुङ्गमीरितम् । बेरोच्चमर्धमर्धार्धमुत्तमं मध्यमाधमम् ॥ २४.१७४॥ पादादिमस्तकान्तञ्च गृह्य तत्पञ्चधा भवेत् । (पाद्यादिमस्तकान्तञ्च) द्विभागञ्चरणोत्तुङ्गं कायमेकांशमेव च ॥ २४.१७५॥ शेषांशं स्याद्गलोत्तुङ्गमर्धांशं नासिका भवेत् । उरसः पुच्छपर्यन्तन्तत्पादाधिकमेव च ॥ २४.१७६॥ अर्धाधिकं त्रिपादं वा उत्तमे मध्यमेऽधमे । विस्तारस्य त्रिभागैकं पृष्ठतारं प्रकीर्तितम् ॥ २४.१७७॥ तन्नाहं गलमूलन्तु तदर्धन्तु गलाग्रकम् । त्रिपुच्छाग्रशिखीपिञ्च्छं गलं पादद्वयं सुधीः ॥ २४.१७८॥ पिञ्च्छपुच्छमलङ्कृत्य चास्यं नागेप्रलम्बितम् । सर्वालङ्कारसंयुक्तमङ्गोपाङ्गैश्च शोभितम् । यथाशोभं तथा सर्वं युक्त्या युञ्जीत बुद्धिमान् ॥ २४.१७९॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे प्रतिमालक्षणविधिर्नाम चतुर्विंशः पटलः । २५. पञ्चविंशः पटलः - शूलस्थापनविधिः अथ कौशिक वक्ष्येऽहं शूलस्थापनमुत्तमम् । चन्दनस्तिन्दुकस्तालश्शिरीषं सोमवल्कलम् ॥ २५.१॥ राजादनः सप्तपर्णः स्तम्बको रक्तचन्दनम् । आसनं खादिरो देवदार्वेते शूलबेरयोः ॥ २५.२॥ उत्कृष्टभूमिसञ्जाता भिन्नसारास्युरुत्तमाः । रूक्षसारा मध्यमा स्युः फल्गुसाराश्च निन्दिताः ॥ २५.३॥ वक्रं त्वशनिना भग्नं स्वयं शुष्कं परित्यजेत् । स्त्रीपुन्नपुंसकं ज्ञात्वा त्यजेद्वृक्षं नपुंसकम् ॥ २५.४॥ स्यात्स्त्रीवृक्षं पुमान् पुंसी कर्तव्यं फलकाङ्क्षिभिः । प्रशस्तपक्षनक्षत्रे सुमुहूर्ते सुलग्नके ॥ २५.५॥ स्थपतिर्विधिना ग्राह्यं कल्पयेत्स्थापकाज्ञया । यावद्बेरोच्चमधुना तावच्छूलस्य दैर्घ्यकम् ॥ २५.६॥ चतुर्भागैकविस्तारं मध्योदरविशालकम् । अष्टश्रं चतुरश्रं वा हिक्कान्तास्यन्तमीरितम् ॥ २५.७॥ शेषाण्यङ्गानि वृत्तानि कारयेन्मुनिपुङ्गव । पञ्चभागैकहीनेन बाहुपर्यन्तविस्तरम् ॥ २५.८॥ वक्षो दण्डवनं तस्य भूतभागैकविस्तरम् । (वक्षो दण्डायतं) कटि विस्तारं पञ्चांशहीनेन कटिदण्डकम् ॥ २५.९॥ हस्तौ पादावङ्गुलीश्च तथैव परिकल्पयेत् । मानो ज्ञानप्रमाणेन प्रतिमां कारयेद्बुधः ॥ २५.१०॥ मानहीने महाव्याधिरधिके रिपुवर्धनम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कारयेल्लक्षणान्वितम् ॥ २५.११॥ उक्तस्थानं प्रकर्तव्यं रत्नन्यासन्तु पूर्वके । बीजानि सर्वरत्नानि धातुगन्धौषधीरपि ॥ २५.१२॥ पात्रे निधाय पूर्वादितत्तद्दिक्पतिमन्त्रतः । देशिकः स्थाप्य तत्पश्चात् शूलस्थापनमाचरेत् ॥ २५.१३॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे शूलस्थापनविधिर्नाम पञ्चविंशः पटलः । २६. षड्विंशः पटलः - अचलस्थापनविधिः अचलस्थापनं वक्ष्ये श‍ृणुष्व मुनिपुङ्गव । सर्वलोकहितं पुण्यं सर्वरोगविनाशनम् ॥ २६.१॥ श्रीप्रदं विजयं सौम्यं सर्वदोषनिकृन्तनम् । (विजयं सौख्यं) कुशब्दः कुत्सितो ज्ञेयो मारशब्दस्तु मारणम् ॥ २६.२॥ कुत्सितार्थं मृतं येन कुमारो नाम विद्यते । आदिशक्तेः समानांशो महासेनोपजायते ॥ २६.३॥ (आदिशक्तेः सहस्रांशो) पद्माख्यां षण्मुखीं मुद्रां षण्मुखप्रीतये श‍ृणु । सहितौ मणिबन्धौ द्वौ कनिष्ठौ सङ्गतौ तथा ॥ २६.४॥ अङ्गुष्ठौ सङ्गतौ द्वौ च शेषाः प्रविरला स्मृताः । पद्ममुद्रेति विख्याता सर्वसिद्धिप्रदायिनी ॥ २६.५॥ अङ्गुष्ठौ द्वावधो युक्तौ कनिष्ठाग्रपरस्परौ । तर्जन्यौ मध्यमालग्नावनामिकाङ्गुली तथा ॥ २६.६॥ तेषां मध्ये प्रविरलावूर्ध्वगौ मध्यमाङ्गुलौ । मुद्रेयं षण्मुखी प्रोक्ता विधिरन्योऽस्ति तं श‍ृणु ॥ २६.७॥ शेषाङ्गुलीनामन्योन्यं मणिबन्धं च संयुतौ । तिर्यक्कनिष्ठिकाग्रे च उदयावपि षण्मुखी ॥ २६.८॥ षण्मुखी द्विविधा ज्ञेया भुक्तिमुक्तिपदायिनी । प्रतिमां कारयेद्धीमान् प्रतिमालक्षणोक्तवत् ॥ २६.९॥ उत्तरायणकाले स्यान्न कुर्याद्दक्षिणायने । शुक्लपक्षेऽपि रिक्ता च प्रतिपच्चाष्टमी तिथौ ॥ २६.१०॥ पञ्चदश्यां शुभं ज्ञयं गुर्विन्दुज्ञसितश्शुभाः । अशुभा रविसौराराः शुभयोगे शुभप्रदाः ॥ २६.११॥ ज्येष्ठादिपूर्वनैरृत्यमाश्लेषाग्निश्च वारुणम् । श्रविष्ठार्द्रा विशाखा च नेष्ट स्थापनकर्मणि ॥ २६.१२॥ चरराश्यधतस्रस्तु धनुर्नेष्टास्तु राशिषु । शुभग्रहाणां होराश्च द्रेक्काणादेः शुभं न च ॥ २६.१३॥ पापग्रहसमायुक्ता मुक्तिकाङ्क्षी तमन्धकम् । षण्डस्थूणव्यतीपातं वृष्टिके रणसङ्क्रमम् ॥ २६.१४॥ कण्टकं ब्रह्मदण्डञ्च विद्धमुत्पातकन्तथा । ग्रहणं वेधनक्षत्रं शूलर्क्षं भूमिकम्पनम् ॥ २६.१५॥ ध्वजं चैव विशेषेण वर्जयेत्तु प्रयत्नतः । गुरुशुक्रास्तमनयोः प्रतिष्ठां वर्जयेत्ततः ॥ २६.१६॥ एवं परीक्ष्य कर्तव्यमचलस्थापनं मुने । अचलानां मूलबेरमचलं परिकीर्तितम् ॥ २६.१७॥ शिखरे पर्वते वाऽपि पर्वतस्यान्तिकेऽपि वा । नदीतीरेऽप्युपवने पुण्यक्षेत्रे चतुष्पथे ॥ २६.१८॥ ग्रामे च नगरे चैव पत्तने खेटकेऽपि वा । राजधान्यां वीथिमध्ये वीथ्यग्रे सर्वदिक्षु च ॥ २६.१९॥ पूर्वास्यं पश्चिमास्यं वा दक्षिणास्यमुदङ्मुखम् । परिवारामरैर्युक्तं स्थापयेच्छरसम्भवम् ॥ २६.२०॥ द्विहस्तो यज्ञसूत्राङ्गः सशिखः सत्रिमेखलः । कौपीनदण्डधृक् सव्यपाणितुर्याश्रितोऽपरान् ॥ २६.२१॥ स्थापयेद्दैकतं स्कन्दं पर्वतेषु वनेषु च । द्विभुजश्च द्विनेत्रश्च सुब्रह्मण्यः सुसुन्दरः ॥ २६.२२॥ पद्मधृक् सव्यपाणिस्तु इतरेतरधृक्करः । बालरूपं प्रतिष्ठाप्य ग्रामस्यैवाभिवृद्धये ॥ २६.२३॥ चतुर्भुजो द्विनेत्रश्च कर्णयोः पत्रपिण्डधृक् । नक्रकुण्डलसंयुक्तश्चक्रशक्तिवराभयः ॥ २६.२४॥ शक्तिद्वयसमायुक्ता शक्त्येकसहितोऽथवा । द्विनेत्रे द्विभुजे शान्ते पद्मचारुकराम्बुजे ॥ २६.२५॥ लथ्वमानकरे चैव श्यामरक्तकरप्रभे । महावल्लीं देवसेनां सव्यवामस्थिते उभे ॥ २६.२६॥ एवं लक्षणधृक् स्थाप्यो ग्रामे वा नगरेऽपि वा । षडाननश्च षड्बाहुरर्कश्रोत्रेक्षणान्वितः ॥ २६.२७॥ षट्कण्ठस्त्वेककण्ठो वा प्रतिमौलिभिरन्वितः । सशक्तिस्साभयस्सासिः साक्षमालस्सकुक्कुटः ॥ २६.२८॥ सखेटकस्त्वयं स्थाप्यो वृद्धये पत्तनादिषु । रक्ताम्बरसमायुक्तो बालचन्द्रसमप्रभः ॥ २६.२९॥ करण्डमकुटोपेतो हस्तद्वादशकस्तु वा । शक्तिञ्च मुसलं खङ्गं चक्र पाशाभये वहन् ॥ २६.३०॥ दक्षिणे दक्षिणे वज्रं कार्मुकं खेटकन्तथा । मयूरञ्च ध्वजं वाऽपि साङ्कुशं वरमावहन् ॥ २६.३१॥ सोपवीतो मयूरस्थः शक्तिद्वयसमन्वितः । ग्रामादौ स्थापयेद्देवं प्रासादादौ च सिद्धये ॥ २६.३२॥ एवं पञ्चविधं प्रोक्तं विभागस्थानभेदतः । स्वतः प्रधाने वक्त्रैकं मूलबेरन्तु पूर्तिदम् ॥ २६.३३॥ मोक्षार्थं षण्मुखं बेरं मूलबेरं प्रतिष्ठितम् । प्रतिष्ठादिवसात्पूर्वं सप्तमे पञ्चमेऽह्नि वा ॥ २६.३४॥ त्रिदिने तद्दिने वाऽपि कारयेदङ्कुरार्पणम् । (तृतीयेदिने) मण्डपं कारयेद् विद्वान् प्रासादाग्रे द्विपार्श्र्वयोः ॥ २६.३५॥ द्वात्रिंशद्धस्तविस्तारमुत्तमं मण्डपं स्मृतम् । अष्टाष्टस्तम्भसंयुक्तं पङ्क्तिनालमथोच्छ्रयम् ॥ २६.३६॥ मण्डपस्यैव मध्ये तु चतुस्तम्भैर्विराजयेत् । विंशत्करसमायुक्तं मध्यमं मण्डपं स्मृतम् ॥ २६.३७॥ षट्त्रिंशद्गात्रसंयुक्तं नवतालसमुच्छ्रयम् । पूर्ववत्सन्त्यजेत्स्तम्भान् रविहस्तायतन्ततः ॥ २६.३८॥ षोडशस्तम्भसंयुक्तमष्टतालं समुच्छ्रयम् । कन्यसं मण्डपं ज्ञेयं विश्वामित्र महामुने ॥ २६.३९॥ उत्तमादिषु बेरेषु तत्तद्योग्यं प्रकल्पयेत् । कूटं वाऽपि प्रपां वाऽपि मण्डपं सम्यगाचरेत् ॥ २६.४०॥ एकाशीतिपदं कृत्वा मध्यवेदी नवांशतः । रत्निमात्रं समुत्सेधं दर्पणोदरसन्निभम् ॥ २६.४१॥ सुधयेष्टिकया वाऽपि मृदा निर्दोषयाऽपि वा । तत्प्रदेशं खनित्वाऽथ पूरयेच्छुद्धवालुकैः ॥ २६.४२॥ तदूर्ध्वे वेदिकाञ्चैव कुण्डानि च प्रकल्पयेत् । परितश्चोपवेदीञ्च युगाङ्गुलसुविस्तृतम् ॥ २६.४३॥ तदूर्ध्वोच्छ्रयसंयुक्तां निम्नोन्नतविवर्जिताम् । द्विद्व्यङ्गुलं तथाधिक्यं मध्यमोत्तममण्डपे ॥ २६.४४॥ वेदिकायास्तु परितः कुण्डानि परिकल्पयेत् । उत्तमे मण्डपे चैव द्वात्रिंशत्कुण्डमीरितम् ॥ २६.४५॥ चतुर्विंशतिकुण्डानि कुर्यान्मध्यममण्डपे । नवकुण्डानि कर्तव्या कन्यसे मण्डपे द्विज ॥ २६.४६॥ अश्रं योन्यर्धचन्द्राभं गुणाश्रं वर्तुलाकृतिम् । षडश्रं पद्ममष्टाश्रं कुर्यात्पूर्वादिदिक्षु च ॥ २६.४७॥ षडश्रन्तु प्रधानं स्यान्मध्ये शाङ्करवज्रिणोः । एवमभ्यन्तरे कुर्यात् बाह्ये सर्वयुगाश्रकम् ॥ २६.४८॥ सर्वलक्षणसंयुक्तं पूर्वोक्तविधिनाऽचरेत् । चतुर्द्वारसमायुक्तं चतुस्तोरणभूषितम् ॥ २६.४९॥ वितानैरपि सञ्च्छाद्यमष्टदिग्गजसंयुतम् । हेमशूलारुणा रक्ता कृष्णनीलसितारुणा ॥ २६.५०॥ एकहस्तविशालोच्चं तदर्धार्धशिरोऽन्वितम् । ध्वजायामसमायामं पुच्छद्वयसमन्वितम् ॥ २६.५१॥ वज्रं त्रिशूलपर्यन्तं ध्वजेष्टसु लेखयेत् । प्रपादिषु क्रमादेवं लम्बयेत्तु प्रदक्षिणम् ॥ २६.५२॥ रम्भा पनसपूगाम्रनालिकेरफलैरपि । चूतवृक्षांस्तु ताम्बूललताभिश्च विभूषयेत् ॥ २६.५३॥ मुक्ताः स्रग्दामविविधैर्दर्भमालाभिरावृतम् । गात्रवेष्टनसंयुक्तं मङ्गलाङ्कुरशोभितम् ॥ २६.५४॥ अष्टमङ्गलसंयुक्तं घृतदीपसमन्वितम् । कुण्डगेहसमायुक्तं मण्डपं भूषयेत्ततः ॥ २६.५५॥ मण्डपस्योत्तरे कुर्यात्तदर्धेनैव मण्डपम् । तन्मध्ये स्नानवेदीञ्च वेद्यूर्ध्वे च विशालतः ॥ २६.५६॥ नालावटसमायुक्तं जलमार्गसमायुतम् । बाहुमात्रायताघातं श्वभ्रं तस्यैव वामतः ॥ २६.५७॥ गोमयालेपनं कृत्वा रजांसि विनिपातयेत् । शैलजं मृण्मयं बेरमचलं द्विविधं भवेत् ॥ २६.५८॥ मृण्मयं चलकर्म स्याद् रत्नन्यासं तटाद्यके । शैलजे रत्नविन्यासं प्रतिष्ठाकालपूर्वतः ॥ २६.५९॥ उक्तस्थाने गर्भगेहे रत्नन्यासं समाचरेत् । वज्रं मरकतं नीलं पुष्यरागं प्रवालकम् ॥ २६.६०॥ मौक्तिकं चैव वैडूर्यं स्फटिकञ्च महामणिम् । इन्द्रादि मध्यपर्यन्तं स्कन्दमूलेन विन्यसेत् ॥ २६.६१॥ सुवर्णं रजतं ताम्रमायसं त्रपुसीसकम् । आरकूटञ्च विदुषा देवलोहं क्रमान्न्यसेत् ॥ २६.६२॥ हरितालक्रमञ्चैव गन्धञ्चागरुचन्दनम् । सौराष्टं गैरिकञ्चैव माक्षिकं प्राग्विदिक्षु च ॥ २६.६३॥ वैष्णवं वज्रपाणिञ्च वृषभध्वजमेव च । लक्ष्मीश्च सहदेवीञ्च शङ्खपुष्पं सुवर्चलम् ॥ २६.६४॥ दूर्वाञ्च श्रीमुखञ्चैव विन्यसेत्तु क्रमेण तु । यवगोधूमनीवारं शालिवैणवकानि च ॥ २६.६५॥ प्रियङ्गुतिलमुद्गानि निष्पावञ्च क्रमान्न्यसेत् । चन्दनं कुङ्कुमञ्चैव लोहपात्रं फलत्रयम् ॥ २६.६६॥ कर्पूरमुशिरञ्चैव पूर्वाद्याशासु विन्यसेत् । पृथिवीं शातकुम्भेन समुद्ररजतेन तु ॥ २६.६७॥ कृत्वा मयूरं ताम्रेण तोमरं चामरं गजम् । श्रीवत्सं कलशं भेरीं दर्पणं पद्मपुष्पकम् ॥ २६.६८॥ महामेरुसुवर्णेन कृत्वा रन्ध्रावटे न्यसेत् । देव्योस्तद्दक्षिणे वामे हेमाब्जानि न्यसेद्धृदा ॥ २६.६९॥ मध्यमे दक्षिणे सौम्ये त्ववटेषु क्रमान्न्यसेत् । पद्ममुद्राञ्च मुकुलीं शोधनीञ्च प्रदर्शयेत् ॥ २६.७०॥ पूजयित्वा तु रत्नानि गन्धपुष्पादिभिस्तथा । पांसुना चानुलिप्याथ पीठन्यासक्रमान्न्यसेत् ॥ २६.७१॥ सर्वालङ्कारसंयुक्ते मण्डले स्थण्डिलोपरि । नयनोन्मीलनं कृत्वा नेत्रयुग्मयुते दिने ॥ २६.७२॥ मृण्मये गर्भगेहे तु नेत्रमोक्षणमाचरेत् । स्नातश्शुद्धश्शिल्पवेषो भस्माभरणवस्त्रयुक् ॥ २६.७३॥ पीतोऽक्षिमोक्षणं कुर्यात् हेमसूचिकया सुधीः । देवदेव्योर्मयूरञ्च कुक्कुटञ्च क्रमेण तु ॥ २६.७४॥ पक्ष्मरेखान्ततो लिख्य ततो वै कृष्णमण्डलम् । ज्योतिर्मण्डलमालिख्य पश्चाच्छिल्पिं विसर्जयेत् ॥ २६.७५॥ तस्याग्रे स्थण्डिलं कृत्वा बिम्बं तस्योपरिन्यसेत् । पुण्याहं वाचयेत्तत्र प्रोक्षयेदस्त्रमन्त्रतः ॥ २६.७६॥ सूत्रैकादिसमायुक्तानष्टकुम्भान् न्यसेत्क्रमात् । बेरस्य परितोऽभ्यर्च्य लोकेशान् स्वस्वमन्त्रतः ॥ २६.७७॥ हेमसूच्या गुरुर्लिख्य नेत्रमन्त्रमनुस्मरन् । मधु वाताऋतायेति मधुपात्रं प्रदर्शयेत् ॥ २६.७८॥ घृतं मिमिक्षेति मन्त्रेण घृतपात्रं प्रदर्शयेत् । आप्यायस्चेति मन्त्रेण क्षीरपात्रं प्रदर्शयेत् ॥ २६.७९॥ सुवर्णं रजतं कांस्यं पात्रं मध्वादिना ततः । सुवर्णदूर्वया नेत्रं मध्वाज्यक्षीरमर्पयेत् ॥ २६.८०॥ सुवर्णरेखा संयुक्तं सूर्यसोमाग्निदैवतम् । तर्जनीमध्यमाधिक्यां न्यसेन्नेत्रमनुत्मरन् ॥ २६.८१॥ धेनुगव्येति मन्त्रेण सवत्सां गां प्रदर्शयेत् । ब्रह्मजज्ञानमन्त्रेण ब्राह्मणान्दर्शयेत्ततः ॥ २६.८२॥ जगद्भुवादिमन्त्रेण स्वस्तिमङ्गलवाचकैः । प्रच्छन्नपटमावर्ज्य जनान्सर्वान्प्रदर्शयेत् ॥ २६.८३॥ पञ्चगव्येन संस्नाप्य पञ्चब्रह्मषडङ्गकैः । कलशाद्भिस्तु संस्नाप्य ततः पञ्चामृतादिभिः ॥ २६.८४॥ अष्टमृत्सलिलेनैव स्नापयेत्तु षडक्षरैः । पर्वताग्रे नदीतीरे वल्मीके कर्कटावटे ॥ २६.८५॥ दन्ति दन्ते वृषे श‍ृङ्गे गवां गोष्ठे चतुष्पथे । मृदमष्टविधं ग्राह्य प्रकुर्याद्बिम्बशुद्धिकम् ॥ २६.८६॥ स्नापयेद्बिल्वतोयैश्च पञ्चत्वक्सलिलैरपि । गन्धाद्भिश्शुद्धतोयैश्च स्कन्दसूक्तेनमन्त्रतः ॥ २६.८७॥ नमकं चमकञ्चैव पुरुषसूक्तमतः परम् । पञ्चशान्तिं जपित्वाथ स्नापयेच्छरसम्भवम् ॥ २६.८८॥ गन्धपुष्पादिभिर्विद्वान् पूजयेद्धृदयेन तु । सर्वालङ्कारसंयुक्तं सर्वातोद्यसमन्वितम् ॥ २६.८९॥ वितानध्वजसंयुक्तं छत्रचामरभूषितम् । नानाभक्तजनैस्सार्धं नानादीपैस्समायुतम् ॥ २६.९०॥ रथे वा शिबिकायां वा कुर्याद्ग्रामप्रदक्षिणम् । जलतीरं समाच्छाद्य शुद्धिं कृत्वा भुवस्थलम् ॥ २६.९१॥ तस्मिन् बेरं समानीय वस्त्रादीनि व्यपोह्य च । नववस्त्रेण संवेष्ट्य लम्बकूर्चेन संयुतम् ॥ २६.९२॥ चतुर्गात्रयुतं कृत्वा जलमध्ये प्रपान्ततः । तन्मध्ये विन्यसेत्पीठं चतुर्गात्रयुतं दृढम् ॥ २६.९३॥ तदूर्ध्वे फलकां क्षिप्त्वा नाभिदघ्नेऽधिवासयेत् । अष्टकुम्भान् न्यसेद्दिक्षु दिग्देवान् पूजयेत्ततः ॥ २६.९४॥ पञ्चरात्रं त्रिरात्रं वाऽप्येकरात्रं जलोषितम् । चतुर्वेदैश्चतुर्दिक्षु कुर्यादध्ययनं द्विजैः ॥ २६.९५॥ पुण्याहं वाचयित्वाऽथ प्रोक्षयेद्यागमण्डपम् । वास्तुहोमं ततः कुर्यात् समीरिणपदे बुधः ॥ २६.९६॥ पर्यग्निकरणं तेन वह्निनाऽत्रैव कारयेत् । वेद्यूर्ध्वे स्थण्डिलं कृत्वा चाष्टद्रोणैस्तु शालिभिः ॥ २६.९७॥ तदर्धैस्तण्डुलैश्चैव तदर्धैश्च तिलैरपि । तन्मध्ये नलिनं लिख्य साष्टपत्रं सकर्णिकम् ॥ २६.९८॥ दर्भैर्लाजैस्सपुष्पैश्च परिस्तीर्य यथाविधि । शयनं कल्पयेत्तत्र चर्मजाद्यैरनुक्रमात् ॥ २६.९९॥ जलादुत्तीर्य देवेशं स्नानवेद्योपरि न्यसेत् । व्यपोह्य वस्त्रकूर्चादीन् गव्यैश्चैवाभिषेचयेत् ॥ २६.१००॥ स्कन्दसूक्तं जपित्वाऽथ पवमानमुदीरयन् । अयङ्कुमारमन्त्रेण मालामन्त्रेण देशिकः ॥ २६.१०१॥ शुभाम्भसा तु संस्नाप्य रक्तवस्त्रेण वेष्टयेत् । (शुद्धाम्भसा) गन्धपुष्पादिभिः पूज्य हृदयेन तु मन्त्रतः ॥ २६.१०२॥ कौतुकं बन्धयेत्तत्र स्कन्दशक्तिं गुरूक्तमः । पद्ममुद्रां नमस्कार षण्मुखीं दर्शये त्ततः ॥ २६.१०३॥ नैवेद्यं दापयित्वाऽथ ताम्बूलञ्च निवेदयेत् । मण्डपं विकिरान् क्षिप्त्वा प्रोक्षयेदर्घ्यवारिणा ॥ २६.१०४॥ शयने शाययेद्देवं प्राक्शिरश्चोर्ध्ववक्त्रकम् । शक्तिद्वयं द्विपार्श्वे त शाययित्वा यथाविधि ॥ २६.१०५॥ वस्त्रेणाच्छादयेच्छक्तिद्वयञ्चैव पृथक्पृथक् । (वस्त्रेणाच्छादयेशक्तिद्वयंञ्चैव) भूतशुद्धिं ततः कृत्वाऽप्यन्तर्यजनमाचरेत् ॥ २६.१०६॥ अयङ्कुमारमन्त्रेण गन्धपुष्पादिनार्चयेत् । आसनं मूर्तिमूलञ्च ब्रह्माङ्गञ्चप्रपूरयेत् ॥ २६.१०७॥ (ब्रह्माङ्गञ्चप्रपूजयेत्) सर्वलक्षणसंयुक्तान् कुम्भान् सङ्गृह्य देशिकः । (कुम्भान् सङ्ग्राह्य) चतुर्विंशत्प्रस्थतोयैः पूरितं निष्कलङ्गुहम् ॥ २६.१०८॥ (निष्ककङ्गुहम्) पक्वबिम्बफलोपम्यं निर्दोषञ्च घनस्वनम् । स्कन्दकुम्भमिति प्रोक्तं शक्तिवज्रधरं न्यसेत् ॥ २६.१०९॥ [स्कन्दकुम्भमिति प्रोक्तं द्रोणतोयेन पूरितम् । समृद्धां लक्षणोपेतां गृहीत्वा शक्तिवर्धनीम् ॥ २६.११०॥ त्रिवृत्सूत्रेण संवेष्ट्य प्रादक्षिण्याद्यवान्तरम् । द्रोणतोयेन सम्पूर्णान् कुम्भान्सर्वान्सलक्षणान् ॥ २६.१११॥ तन्तुनावेष्ट्य कुशलो गवाक्षसदृशान्तरम् । अस्त्रेण क्षाल्य च प्रोक्ष्य वस्त्रपूतैर्जलैश्शुभैः ॥ २६.११२॥ सर्वगन्धयुतैःपूर्य रक्तवस्त्रद्वयेन च । स्कन्दकुम्भं समावेक्ष्य वद्धन्यौ च पृथक्पृथक् ॥ २६.११३॥ स्कन्दबेरशिरो भागे कल्पयेदासनन्ततः । स्कन्दकुम्भन्तु विन्यस्य स्कन्दाद्यैस्सम्यगर्चयेत् ॥ २६.११४॥ पञ्चरत्नानि विन्यस्य न्यसेदुत्तमकूर्चकम् । स्कन्दकुम्भं न्यसेन्मध्ये स्कन्दमन्त्रं सबीजयुक् ॥ २६.११५॥ आधाराख्यमनन्तञ्च धर्मादीन् कल्पकल्पवित् । अष्टशक्तिश्शकुन्याद्यां आसनमूर्तिमेव च ॥ २६.११६॥ सङ्कल्प्य च प्रसन्नात्मा सपुष्पाञ्जलिहस्तवान् । प्रभामण्डलमध्यस्थं प्रद्योदिनदिशामुखम् ॥ २६.११७॥ सहस्रादित्यसङ्काशं रत्नकुण्डलभूषितम् । करण्डमकुटोपेतं शुद्धयज्ञोपवीतिनम् ॥ २६.११८॥ रक्तवर्णाम्बरालेपं माल्यादिभिरलङ्कृतम् । छन्नवीरकटीसूत्रपादनूपुरसंयुतम् ॥ २६.११९॥ मन्दस्मितं बालवेषं सुप्रसन्नं शुभेक्षणम् । यादृशं प्रतिमाकारं तादृशं भाव्य बुद्धिमान् ॥ २६.१२०॥ स्कन्दस्य मूलमन्त्रेण स्कन्दं पद्मस्थमावहेत् । स्वागतं सद्यमन्त्रेण स्थापनं वामदेवतः ॥ २६.१२१॥ अघोरेण निरोधन्तु सान्निध्यमीशमन्त्रतः । सम्मुखं पुरुषेणैव पाद्यमाचमनार्ध्यकम् ॥ २६.१२२॥ गन्धपुष्पं हृदा दद्यात् धूपन्धूरसि मन्त्रतः । दीपं उद्दीप्यमन्त्रेण नैवेद्यञ्चान्नसूक्तकम् ॥ २६.१२३॥ ताम्बूलं हृदयेनैव तेनैवाचमनन्ददेत् । पद्ममुद्रां षण्मुखीञ्च नमस्कारान्प्रदशयेत् ॥ २६.१२४॥ आवाह्य हृदयेनैव दिग्बन्धेदस्त्रमन्त्रतः । महावल्लीं देवसेनां श्यामरत्न समप्रभाम् ॥ २६.१२५॥ सौम्यवक्त्रे पद्महस्ते वर्धन्यौ स्वस्वबीजतः । आवाह्य दक्षिणे वामे पद्ममुद्रां प्रदर्शयेत् ॥ २६.१२६॥ परितश्चाष्टकुम्भांश्च पूर्वादिषु क्रमान्न्यसेत् । जयन्ताख्यमग्निशिखं कृत्तिका पुत्रसंज्ञकम् ॥ २६.१२७॥ अनलं तु भूतपतिं सेनान्यं गुहसंज्ञकम् । हेमशूलं विशालाक्षं शक्तिवज्रधरं न्यसेत् ॥ २६.१२८॥] The second line of 26.109 is expanded within 26.110 through 26.128 स्वनामाद्यक्षरैश्चैव नमोऽन्तैर्नामभिः क्रमात् । शक्तिञ्चैवाक्षमालाञ्च कमण्डलुधनुर्धरान् ॥ २६.१२९॥ वज्रं कृत्वा सुवर्णेन स्कन्दकुम्भे न्यसेत्पृथक् । स्वर्णेन रचितं पद्मं वर्धन्योर्विन्यसेत्ततः ॥ २६.१३०॥ रजतात्स्वस्तिकं कृत्वा कुम्भेष्वष्टसु विन्यसेत् । नैवेद्यञ्चैव पानीयं ताम्बूलञ्च हृदा ददेत् ॥ २६.१३१॥ आत्मविद्या शिवाख्यञ्च जानुकण्ठशिरोऽवधि । तत्त्वत्रयं साधिपतिं मूर्तिमूर्तीश्वरान्न्यसेत् ॥ २६.१३२॥ मूर्तयः क्ष्मादयस्तत्र कार्तिकेयादिमूर्तिपाः । (मूर्तिपः क्ष्मादयस्तत्र) पञ्चैकचतुरस्त्रीणि पञ्चत्रिचतुरत्रयः ॥ २६.१३३॥ अनेन विधिना कुम्भान् पूर्वाद्याशासु विन्यसेत् । सुवर्णं सर्वकुम्भेषु न्यस्तव्यं फलकाङ्क्षिभिः ॥ २६.१३४॥ पश्चिमद्वारबाह्यान्ते नित्यद्वारं समर्चयेत् । (पश्चिमद्वारबाह्यास्थो वद्द्वारमर्चयेत्) शान्तिभूतिबलारोग्यं चतुर्दिक्षुः सतोरणैः ॥ २६.१३५॥ शान्तिं सुदेहं सुमुखमिन्द्रं पूर्वे समर्चयेत् । इन्द्राग्निमध्यमे भानुं वह्निकोणे हुताशनम् ॥ २६.१३६॥ याम्ये विद्यां महावल्लीं ततः सेनापतिं यमम् । निरृतिञ्च महाविष्णुं लक्ष्मीं निरृतिगोचरे ॥ २६.१३७॥ आप्ये निवृत्तिं शिखिनं गजं वरुणमस्त्रकम् । वायुं गणेशं क्षेत्रज्ञं वायव्यां दिशि पूजयेत् ॥ २६.१३८॥ (गणेशं क्षेत्रेशं) प्रतिष्ठां देवसेनाञ्च सुमित्रं सोममुत्तरे । ईशानञ्च चतुर्वक्त्रं गुरुमीशानगोचरे ॥ २६.१३९॥ तत्तत्स्वनाममन्त्रेण सर्वकुम्भान्समर्चयेत् । दशायुधानि सम्पूज्य हुम्फडन्तं स्वनामतः ॥ २६.१४०॥ भो भो शक्र त्वया स्वस्यां दिशि विघ्नप्रशान्तये । सावधानेन यागान्तं यावत्स्थेयं गुहाज्ञया ॥ २६.१४१॥ इत्येवं दशलोकेशान् प्रत्येकं श्रावयेद्गुरुः । दर्पणं पूर्णकुम्भश्च मयूरं युग्मचामरम् ॥ २६.१४२॥ श्रीवत्सं स्वस्तिकं शङ्खं दीपो देवाष्टमङ्गलम् । तेषु सम्पूजयेन्मन्त्री गङ्गाद्यष्टनदीः क्रमात् ॥ २६.१४३॥ गङ्गाञ्च यमुनाञ्चैव नर्मदाञ्च सरस्वतीम् । सिन्धुं गोदावरोञ्चैव कावेरीं कुमरीं ततः ॥ २६.१४४॥ तृणबन्धांञ्च कम्पाञ्च वंशे स्तम्भे यथाक्रमम् । पृथिव्यादीनि तत्त्वानि पूजयेन्मण्डपे सुधीः ॥ २६.१४५॥ मण्डपञ्च गुहव्याप्तं निर्विघ्नं भाव्य तत्परः । ऋग्वेदं पूर्वदिग्भागे यजुर्वेदन्तु दक्षिणे ॥ २६.१४६॥ पश्चिमे सामवेदञ्च उदीच्यां दिश्यथर्वणम् । मालामन्त्रं स्कन्दसूक्तं गायत्रीं पञ्चशान्तिकम् ॥ २६.१४७॥ आग्नेयादिषु कोणेषु जपित्वा मन्त्रवित्तमैः । आचार्यो मूर्तिपैस्सार्धं होमकर्म समाचरेत् ॥ २६.१४८॥ कार्तिकेयो विशाखश्च गुहश्चैवासुरान्तकः । सेनानीः षण्मुखश्चैव मयूरवाहनस्तथा ॥ २६.१४९॥ शक्तिपाणिरिति ख्याता एते चैवाष्टमूर्तिपाः । स्वनामाद्यक्षरेणैव कुण्डानां दक्षिणे यजेत् ॥ २६.१५०॥ अग्न्याधानादिकं सर्वमग्निकार्योक्त वर्त्मना । प्रधाने स्कन्दमावाह्य सब्रह्माङ्गं सलोचनम् ॥ २६.१५१॥ तत्त्वत्रयं साधिपतिं मूर्तिमूर्तीश्वरान्वितम् । महावल्लीं देवसेनां सहितं सम्प्रपूजयेत् ॥ २६.१५२॥ पालाशखदिराश्वत्यवटबिल्वशमी तथा । प्लक्षः पश्चादपामार्गमुदुम्बरमितीरितम् ॥ २६.१५३॥ प्रधानाद्यग्निकुण्डानां समिधो नव कीर्तिताः । सार्द्रा सत्ववसपलाशाश्च सप्ररोहा अनिन्दिताः ॥ २६.१५४॥ कनिष्ठाङ्गुलनाहं स्याद्द्वादशाङ्गुलमायताः । समिदाज्य चरु लाजं यवं सक्तुञ्च सर्षपम् ॥ २६.१५५॥ (यवं वेणुं) तिलं मुद्गं गुलं वेण मधु क्षीरं पुनर्दधि । (गुलं चैव) द्रव्यं त्रयोदशं प्रोक्तं होमयेत्तु यथाक्रमम् ॥ २६.१५६॥ (द्रव्याणि द्वादशैतानि प्रोक्तं) मूल मन्त्रं षडङ्गैश्च समिधादीनि मन्त्रवित् । (ब्रह्म मन्त्रं) शतमर्धं तदर्धं वा मूलमन्त्रेण देशिकः ॥ २६.१५७॥ ब्रह्माङ्गानां दशांशं स्यान्मूलार्धं मूर्तिपाहुतिः । मूर्तिपा जुहुयात् दिक्षु सर्वांश्च स्वस्वमन्त्रतः ॥ २६.१५८॥ (जुहुयात् विदिक्षु) स्कन्दगायत्रिमन्त्रेण प्रतिकुण्डं विशेषतः । शतमर्धं तदर्धं वा सर्पिषा जुहुयात्सुधीः ॥ २६.१५९॥ द्रव्यान्ते व्याहृतीर्हृत्वा स्पृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च बेरकम् । स्कन्दसूक्तैश्च मन्त्रैश्च षड्भिः षड्वारमाज्यतः ॥ २६.१६०॥ (स्कन्दसूक्तस्य) जगद्भुवादिषण्मूर्तिमन्त्रैश्चैव हुनेत्सुधीः । अयङ्कुमारमन्त्रेण होमयेत् षोडशाहुतीः ॥ २६.१६१॥ मालामन्त्रेण मन्त्रज्ञो जुहुयाच्छिरसाहुतिम् । कृत्वैवं सर्वकुण्डेषु कुर्यात्तु शिरसा हुनेत् ॥ २६.१६२॥ सर्वद्रव्यसमायुक्तं हव्यवाहेन होमयेत् । दृढद्रव्यं करेणैव द्रवद्रव्यं स्रुवेण च ॥ २६.१६३॥ बीजानि कर्षयेच्चैव लाजमञ्जलिना हुनेत् । उपोष्यतो गुरुस्त्वैवं रात्रिशेषं व्यपोह्य च ॥ २६.१६४॥ मूर्तिपैस्सह संस्नात्वा नित्यकर्मकृतो गुरुः । सोष्णीषस्सोत्तरीयश्च हैमपञ्चाङ्गभूषणः ॥ २६.१६५॥ शिवद्विजकुलोद्भूतः शिवशास्त्रविशारदः । सामान्यार्घ्यं विशेषार्घ्यं पञ्चगव्यानि साधयेत् ॥ २६.१६६॥ पूर्ववद्द्वारपूजादिदिग्देवांस्तु समर्चयेत् । आसनावरणानान्तु हुत्वाऽप्येकैकमाहुतिम् ॥ २६.१६७॥ स्कन्दमूलेन मन्त्रेण शतमष्टोत्तरं हुनेत् । जयादिरभ्याधानञ्चराष्ट्रभृच्च हुनेत्क्रमात् ॥ प्रायश्चित्तमघोरेण होमयेत् षोडशाहुतिः । पूर्णाहुतिं ततः कृत्वा धूपदीपादिकान्ददेत् ॥ प्रार्थयित्वा नमस्कृत्वा बलिमन्तर्बलिं क्षिपेत् । बहिर्बलिं ततः कुर्यात् ज्ञानखड्गधरो गुरुः ॥ पूर्णाहुतिं ततः कृत्वा ज्ञानखङ्गधरो गुरुः । देशिकं तोषयेद्देवं सन्निधीकरणाय च ॥ २६.१६८॥ आचार्यं पूजयेत्कर्ता गोभूमिधनकाञ्चनैः । अधमं दशनिष्कन्तु द्विगुणं मध्यमं स्मृतम् ॥ २६.१६९॥ उत्तमं त्रिगुणं ज्ञेयं देशिकस्य तु दक्षिणा । तस्यैवं पञ्चमांशैकं मूर्तिपानान्तु दक्षिणा ॥ २६.१७०॥ जापकान्वास्तुहोतारं तदर्धेनैव तोषयेत् । दैवज्ञं शिल्पिनञ्चैव तोषयेन्मूर्तिधारिवत् ॥ २६.१७१॥ भक्तानां परिचाराणां यथाशक्त्या तु दक्षिणाम् । शयनाद्बिम्बमुत्थाप्य स्नानवेद्युपरि न्यसेत् ॥ २६.१७२॥ घृतं शिरोर्पणं कुर्यात् हेमदूर्वाङ्कुराक्षतैः । पञ्चगव्येन संस्नाप्य पश्चात्पञ्चामृतादिभिः ॥ २६.१७३॥ रक्ततोयैस्स्वर्णतोयैः शुभोदैर्गन्धतोयकैः । (शुद्धोदैर्गन्धतोयकैः) हिरण्यवर्णा ऋग्भिश्च पवमानैश्च मन्त्रतः ॥ २६.१७४॥ नमकञ्चमकञ्चैव स्कन्दसूक्तञ्च शान्तिकम् । जपित्वा स्नापयेत्स्कन्दं गन्धपुष्पादिनार्चयेत् ॥ २६.१७५॥ अर्घ्यपाणिर्गुरुः पश्चात्प्रविशेद्गर्भगेहकम् । मानुषे दैविके वाऽपि प्राग्वत्संस्कारसंयुते ॥ २६.१७६॥ कुशलो हृदयेनैव रत्नौषधिविगर्हितम् । विन्यस्य सुदृढं कृत्वा षण्मुखस्यासनाय च ॥ २६.१७७॥ सर्वातोद्यसमायुक्तं वेदघोषसमन्वितम् । अर्घ्यपाणिः पुरो गत्वाऽप्याचार्यो मूर्तिपैस्सह ॥ २६.१७८॥ सदारपुत्रास्सभ्राता यजमानो व्रजेदनु । हर्म्यं प्रदक्षिणं कृत्वा गर्भगेहे गुहं नयेत् ॥ २६.१७९॥ सुलग्ने सुमुहूर्ते च यथा द्वारं तथा मुखम् । अथ ब्रह्म शिखोपेतं स्थापयेच्छरसम्भवम् ॥ २६.१८०॥ (ब्रह्म शिलोपेतं) दक्षिणे तु महावल्लीं देवसेनां तथोत्तरे । अष्टबन्धं ततः कुर्याद्यथा दृढतरं तथा ॥ २६.१८१॥ सर्वातोद्यसमायुक्तं कुम्भानुद्धृत्य देशिकः । मूर्तिपैश्शिरसावाह्य कुर्याद्धामप्रदक्षिणम् ॥ २६.१८२॥ देवस्याग्रे क्रमेणैव स्थण्डिलोपरि विन्ययेत् । प्रच्छन्नपटमानीय भक्त्या परमया पुनः ॥ २६.१८३॥ (परमया युतः) आचार्यस्सुप्रसन्नात्मा दृढचिक्तो जितेन्द्रियः । मूर्धादिकल्पितस्थानेष्वादिवर्णांल्लिखेत्क्रमात् ॥ २६.१८४॥ सैकत्रिंशत्कलान्यासं मकुटादिक्रमान्न्यसेत् । जगद्भुवादिषण्मन्त्रैर्वक्त्रस्थानेषु विन्यसेत् ॥ २६.१८५॥ शिरोवदनहृन्नाभिगुह्याङ्घ्रिषु च तान् पुनः । मातृकां बिन्दुसहितां देव्योरङ्गे क्रमान्न्यसेत् ॥ २६.१८६॥ मुहूर्तं वेक्ष्य दैवज्ञो गुरवे सन्निवेदयेत् । प्राणात्प्रकृतियोगन्तु ज्ञात्वा स्थापनमा चरेत् ॥ २६.१८७॥ (स्थापनमा रभेत्) यथोत्कृष्टं क्रमात् ज्ञत्वा तथा संस्थापयेद्गुरुः । कुम्भाद्बीजं समादाय बेरस्य हृदि विन्यसेत् ॥ २६.१८८॥ ब्रह्माङ्गानि सबीजानि मूर्धादिक्रमशो न्यसेत् । मुकुलीं पद्ममुद्राञ्च षण्मुखीं धेनुमुद्रिकाम् ॥ २६.१८९॥ शक्तिमुद्रां नमस्कारान्दर्शयेत्तु गुहाय वै । स्कन्दकुम्भस्थतोयेन स्कन्दं संस्नापयेद्गुरुः ॥ २६.१९०॥ वर्धन्योर्बीजमादाय देव्योश्चूचुकमध्यमे । पूर्वं सव्ये महावल्लीं देवसेनाञ्च वामके ॥ २६.१९१॥ विन्यस्य योनिमुद्राञ्च पद्माख्यं दर्शयेत्पृथक् । तत्तत्कुम्भस्थतोयेन स्नापयच्छक्तिकाद्वयम् ॥ २६.१९२॥ (स्थापयच्छक्तिकाद्वयम्) स्थापने शक्तिरहिते वर्धनीद्वयबीजकम् । पीठे पार्श्वद्वये विद्वान् स्थाप्य तत्राभिषेचयेत् ॥ २६.१९३॥ जयन्तादिघटाद्भिस्तु पीठेसंस्थापयेत्क्रमात् । गन्धतोयेनसंस्नाप्य गव्यैः पञ्चामृतैःपुनः ॥ २६.१९४॥ स्कन्दसूक्तेनमन्त्रेण जपेत्षोडशवारकम् । शुद्धाम्भसातुसंस्नाप्य मूलब्रह्मषडङ्गकैः ॥ २६.१९५॥ पाद्यंवैसद्यमन्त्रेण वामेनाचमनान्ददेत् । अर्घ्यंवैघोरमन्त्रेण वस्त्रंहृदयमन्त्रतः ॥ २६.१९६॥ गन्धन्तत्पुरुषेणैव पुष्पमीशानमन्त्रतः । भूषणङ्कवचेनैव धूपदीपौहृदाददेत् ॥ २६.१९७॥ अभ्यर्च्याधारशक्त्यादि पञ्चवरणसंयुतम् । रक्ताम्बरैरक्तमाल्यै रक्तगन्धैश्चभूषयेत् ॥ २६.१९८॥ पञ्चवर्णहविर्दद्यादन्नसूक्तेनमन्त्रतः । ताम्बूलाद्युपचाराणि सर्वाणिसहृदाददेत् ॥ २६.१९९॥ स्वसूत्रान्देवदेवीनामुद्वाहङ्कर्मकारयेत् । चतुर्त्थेदिवसेविप्रे शेषहोमंसमाचरेत् ॥ २६.२००॥ भूदानन्देशिकायैवदद्यात् कर्थायथाबलम् । ब्राह्मणान् भोजयेत् पश्चात् दीनानन्धांश्चभुजयेत् ॥ २६.२०१॥ तदन्तेस्नपनङ्कुर्यात् वित्तशाठ्यन्न कारयेत् । एवंयःकुरुतेमर्त्यस्सपुण्याङ्गतिमाप्नुयात् ॥ २६.२०२॥ आयुःपुत्रकलत्रञ्च वसुविद्यायशोबलम् । सौभाग्यम्महतीलक्ष्मीमरोगत्वमनाकुलम् ॥ २६.२०३॥ इहेवलब्ध्वाभूपृष्ठे भुक्त्वाभोगान्यथेफ्सितान् । कर्ताकारयिताचैव कौमारंलोकमाप्नुयात् ॥ २६.२०४॥ फलंस्कन्दप्रतिष्ठायास्सङ्क्षेपात् श‍ृणुसुव्रत। बेरसंवेशवेद्यान्तु यावन्तः वरमाणवः ॥ २६.२०५॥ ताव्द्वर्षसहस्राणिस्कन्दलोकेमहीयते ॥ २६.२०५॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे अचलस्नापनविधिर्नाम षड्विंशः पटलः । २७. सप्तविंशः पटलः - अथचलबेरप्रतिष्ठाविधिः चलबेरप्रतिष्ठाञ्च वक्ष्येऽहंश‍ृणुकौशिक । भुक्तिमुक्तिप्रदन्नृणां सर्वकामार्थसाधनम् ॥ २७.१॥ बालवृद्धिकरंसर्वशत्रुक्षयकरंशुभम् । सर्वकामदमान्यत्किं कुमारस्थापनादृते ॥ २७.२॥ मृगादिमासषट्केतु विकुम्भेषुशुभावहम् । अयनेचोत्तरेश्रेष्ठे दक्षिणेस्यात्ज्वरान्वितम् ॥ २७.३॥ मार्गशीर्षकमाघौ द्वौ वर्जयेत्तु प्रयत्नतः । जोवदृष्टियुते कुम्भे चलस्थापनमुत्तमम् ॥ २७.४॥ प्रशस्तपक्षनक्षत्रे स्थापनं सम्यगाचरेत् । प्रतिमां कारयेद्विद्वान् प्रतिमालक्षणोक्तवत् ॥ २७.५॥ गजवल्लीसमायुक्तं प्रतिपञ्चोत्सवं तथा । शिबिका बलिबेरञ्च स्नपनात्सव कौतुकम् ॥ २७.६॥ मूर्तिपञ्चविधानेन तत्तन्मूर्तिस्वभावकम् । शक्त्येकञ्च समायुक्तं स्नपनं बलिकौतुकम् ॥ २७.७॥ शक्तित्रयसमोपेतमुत्सवं मुनिपुङ्गव । शक्तिं विनास्त्रशिबिका पञ्चबेरविधिक्रमम् ॥ २७.८॥ अङ्कुरानर्पयेद्विद्वान् पूर्वोक्तविधिना मुने । प्रासादस्याग्रतः कुर्यान्मण्डपं चतुरश्रकम् ॥ २७.९॥ भूतादिनवहस्तान्तं विस्तारं गुरुहस्ततः । षोडशस्तम्भसंयुक्तं द्वादशस्तम्भकेन वा ॥ २७.१०॥ पङ्क्तितालसमुत्सेधं पङ्क्तित्रयसमायुतम् । चतुर्द्वारसमायुक्तं चतुस्तोरणभूषितम् ॥ २७.११॥ मङ्गलाकारसंयुक्तं मङ्गलाङ्कुरशोभितम् । (मङ्गलाष्टकसंयुक्तं) विधानध्वजसंयुक्तं दर्भमाला सुशोभितम् ॥ २७.१२॥ (दर्भमाला भिरावृतं) गात्रवेष्टनसंयुक्तं फलपल्लवशोभितम् । एकाशीतिपदं कृत्वा मध्यवेदिं नवांशतः । कुण्डानि परितः कृत्वा महादिक्षु विदिक्षु च ॥ २७.१३॥ दिशासु चतुरश्राणि षट्कोणानि विदिक्षु च । अथवा विदिशास्वत्र वृत्तानि नलिनानि वा ॥ २७.१४॥ षडश्रन्तु प्रधानं स्यान्मध्ये शाङ्करवज्रिणोः । सर्वकुण्डं षडश्रं वा नवकुण्डविधौ मता ॥ २७.१५॥ चतुरश्रं चतुर्दिक्षु प्रधानन्तु षडश्रकम् । पञ्चकुण्डविधिः प्रोक्तं त्रिमेखलसमायुतम् ॥ २७.१६॥ नाभियोनिसमायुक्तं सर्बलक्षणसंयुतम् । मण्डपस्योत्तरे भागे स्नानवेदिं प्रकल्पयेत् ॥ २७.१७॥ तत्पीठतारद्विगुणं षोडशाङ्गुलमुच्छ्रयम् । नालावटसमायुक्तं जलमार्गसमायुतम् ॥ २७.१८॥ बाहुमात्रायतात्खातमवटं तस्य वामतः । गोमयालेपनं कृत्वा रजांसि विनिपातयेत् ॥ २७.१९॥ माणिक्कं पुष्परागञ्च वैडूर्यं नीलमेव च । गोमेदकं मौक्तिकञ्च प्रवालं स्फटिकं तथा ॥ २७.२०॥ इन्द्रादीशानपर्यन्तं विन्यसेत्स्वस्वमन्त्रतः । बेरं तस्योपरि न्यस्त्वा सुस्निग्धं सुदृढं भवेत् ॥ २७.२१॥ देव्योः पीठेऽष्टकोष्टेषु हेमाब्जानि न्यसेद्धृदा । सर्वालङ्कारसंयुक्ते मण्डपे स्थण्डिलोपरि ॥ २७.२२॥ नयनोन्मीलनं कुर्यात् नेत्रयुग्मायुते दिने । हेमसूचिकया शिल्पी पक्ष्मरेखां समालिखेत् ॥ २७.२३॥ कृष्णमण्डलमालिख्य ज्योतिर्मण्डलमालिखेत् । उत्तरे स्थण्डिले बेरं स्थाप्य शिल्पिं विसर्जयेत् ॥ २७.२४॥ (इतरे स्थण्डिले) नेत्रमन्त्रमनुस्मृत्य हेमसूच्या गुरुर्लिखेत् । पुण्याहं वाचयित्वाऽथ प्रोक्षयेदस्त्रमन्त्रतः ॥ २७.२५॥ अभितः कलशानष्टौ स्थाप्येन्द्राद्याः समर्चयेत् । तर्जनीमध्यमाभ्याञ्च सर्ववर्णौघसंयुतम् ॥ २७.२६॥ (सुवर्णनखसंयुतम्) सूर्यसोमाधिपाभ्याञ्च नेत्रयोः संस्पृशेद्गुरुः । सौवर्णदूर्वया नेत्रं मध्वाज्याभ्यान्तु तर्पयेत् ॥ २७.२७॥ मधुवाता ऋतायेति मधुना तर्पयेद्गुरुः । धृतं मिमिक्षेति मन्त्रेण तर्पयेत्तु घृतेन च ॥ २७.२८॥ सौवर्णं रजतेनैव पात्रं मध्वाज्ययोर्मतम् । गौर्धेनुभावमन्त्रेण सवत्सां गां प्रदर्शयेत् ॥ २७.२९॥ ब्रह्मजज्ञानमन्त्रेण ब्राह्मणान् दर्शयेद्गुरुः । प्रच्छन्नपटमावर्ज्य जनान्सर्वान् प्रदर्शयेत् ॥ २७.३०॥ पञ्चगव्येन संस्नाप्य पञ्चब्रह्मषडङ्गकैः । अष्टमृत्सलिलेनैव स्नापयेत्तु षडक्षरैः ॥ २७.३१॥ स्नापयेत्कलशाद्भिस्तु स्कन्दसूक्तेन मन्त्रतः । गन्धपुष्पादिभिश्चैव पूजयेद्धृदयेन तु ॥ २७.३२॥ सर्वालङ्कारसंयुक्तं सर्वातोद्यसमन्वितम् । छत्रचामरसंयुक्तं नानाभक्तजनैर्युतम् ॥ २७.३३॥ नानादीपसमायुक्तं विप्रसङ्घसमायुतम् । रथे वा शिबिकायां वा कुर्याद् ग्रामप्रदक्षिणम् ॥ २७.३४॥ जलतीरं समासाद्य शुद्धिं कृत्वा भुवस्थलम् । तस्मिन् बेरं समानीय वस्त्रादीनि व्यपोह्य च ॥ २७.३५॥ (बेरं समादाय) नववस्त्रेण संवेष्ट्य बध्नीयाल्लम्बकूर्चकम् । चतुर्गात्रयुतं कृत्वा जलमध्ये प्रपान्वितम् ॥ २७.३६॥ तन्मध्ये विन्यसेत्पीठं चतुर्गात्रयुतं दृढम् । तदूर्ध्वे कण्ठदघ्ने वा नाभिदघ्नेऽअधिवासयेत् ॥ २७.३७॥ (नाभिदघ्नेऽथवा शयेत्) अष्टकुम्भान् न्यसेद्दिक्षु दिग्देवान्सम्प्रपूजयेत् । चतुर्वेदं चतुर्दिक्षु कुर्यादध्ययनं द्विजैः ॥ २७.३८॥ पुण्याहं वाचयित्वाऽथ प्रोक्षयेद्यागमण्डपम् । वास्तुहोमं ततः कुर्यात्समीरिणपदे गुरुः ॥ २७.३९॥ पर्यग्निकरणं तेन वह्निनात्रैव कारयेत् । वेद्यूर्ध्वे स्थण्डिलं कृत्वा चाष्टद्रोणैश्च शालिभिः ॥ २७.४०॥ तदर्धैस्तण्डुलैश्चैव तदर्धैश्च तिलैरपि । तन्मध्ये नलिनं लिख्य साष्टपत्रं सकर्णिकम् ॥ २७.४१॥ दर्भैर्लाजैश्च पुप्पैश्च परिस्तीर्य यथाविधि । शयनं कल्पयेत्तत्र चर्भजाद्यैरनुक्रमात् ॥ २७.४२॥ जलादुत्तीर्य देवेशं स्नानवेद्युपरि न्यसेत् । बिम्बशुद्धिं ततः कृत्वा त्वलङ्कृत्य यथाविधि ॥ २७.४३॥ आलयन्तु प्रविश्याथ पुनः पुण्याहमाचरेत् । [व्यपोह्य वस्त्रकूर्चादीन् मृज्जलैरभिषेचयेत्] स्कन्दसूक्तं जपित्वाऽथ पवमानमुदीरयन् ॥ २७.४४॥ अयं कुमारमन्त्रेण मालामन्त्रेण देशिकः । शुद्धाम्बुना तु संस्नाप्य रक्तवस्त्रेण वेष्टयेत् ॥ २७.४५॥ गन्धपुष्पादिभिः पूज्य हृदयेन तु मन्त्रतः । कौतुकं बन्धयेत्तत्र स्कन्दशक्तिं गुरुस्तथा ॥ २७.४६॥ पद्ममुद्रां नमस्कारां षण्मुखीं दर्शयेत्सुधीः । नैवेद्यं दापयित्वाऽथ ताम्बूलं दापयेद् गुरुः ॥ २७.४७॥ मण्डपं विकिरान् क्षिप्त्वा प्रोक्षयेदर्ध्यवारिणा । शयने शाययेद्बिम्बं प्राक्शिरश्चोर्ध्ववक्त्रकम् ॥ २७.४८॥ शक्तिद्वयञ्च पार्श्वे तु शाययित्वा यथाविधि । (शक्तिद्वियञ्च) वस्त्रेणाच्छादयेत्स्कन्दं शक्तिद्वयं पृथक् पृथक् ॥ २७.४९॥ अयं कुमारमन्त्रेण गन्धपुष्पादिनार्चयेत् । सर्वलक्षणसंयुक्तान् कुम्भान् सङ्गृह्य देशिकः ॥ २७.५०॥ ससूत्रानुदकोपेतान् सकूर्चान्सापिधानकान् । सवस्त्रान्पल्लवोपेतान् द्रोणतोयन पूरितान् ॥ २७.५१॥ शिरोभागेषु बेराणां कुम्भञ्च वर्धनीद्वयम् । पञ्चरत्नं प्रधाने तु वर्धन्योर्हाटकाम्बुजम् ॥ २७.५२॥ सर्वत्र सर्वकुम्भेषु विन्यसेत्तु विचक्षणः । (सुवर्ण सर्वकुम्भेषु) यादृशं प्रतिमाकारं तादृशं भाव्य बुद्धिमान् ॥ २७.५३॥ दाडिमीपुष्पसङ्काशं करण्डमकुटोज्वलम् । छन्नचीरोपवीतोद्यत्कटिसूत्रैरलकृतम् ॥ २७.५४॥ दिव्यगन्धानुलिप्ताङ्गं दिव्यमालाविभूषितम् । रक्ताम्बरधरं देवं पादनूपुरसंयुतम् ॥ २७.५५॥ एवं ध्यात्वा स्कन्दकुम्भे तन्मूलेन समावहेत् । सर्वोपचारसंयुक्तमासनावरणैर्यजेत् ॥ २७.५६॥ महावल्लीं देवसेनां श्यामरक्तसमप्रभे । सौम्यवक्त्रे पद्महस्ते वर्धन्योस्स्वस्वबीजकम् ॥ २७.५७॥ परितश्चाष्टकुम्भांश्च पूर्वाद्याशासु विन्यसेत् । जयन्ताख्यमग्निशिखं कृत्तिकापुत्रसंज्ञकम् ॥ २७.५८॥ अनन्तरं भूतपतिं सेनान्यं गुहसंज्ञकम् । हेमशूलं विशालाक्षं तत्तन्नामभिरर्चयेत् ॥ २७.५९॥ नैवेद्यं चैव पानीयं ताम्बूलञ्च हृदा ददेत् । पञ्चैकचतुरस्त्रीणि पञ्चत्रिचतुरस्त्रयः ॥ २७.६०॥ अनेन विधिना कुम्भान् पूर्वाद्याशासु विन्यसेत् । पूर्वोक्तेन विधानेन सर्बकुम्भान् समर्चयेत् ॥ २७.६१॥ दशायुधानि संस्थाप्य स्वस्वनामभिरर्चयेत् । दर्पणं पूर्णकुम्भञ्च मयूरं युग्मचामरम् ॥ २७.६२॥ (मयूरं चामरद्वयं) श्रीवत्सं स्वस्तिकं शङ्खं दीपो देवोऽष्टमङ्गलम् । उपवेद्युपरिन्यस्त्वा गङ्गाद्याः सम्प्रपूजयेत् ॥ २७.६३॥ तृणबन्धाञ्च कम्पाञ्च वंशे स्तम्भे यथाक्रमम् । पृथिव्यादीनि तत्त्वानि पूजयेन्मण्डपे सुधीः ॥ २७.६४॥ मण्डपञ्च गुहव्याप्तं निर्विघ्नं भाव्य तत्परम् । ऋग्वेदं पूर्वदिग्भागे यजुर्वेदन्तु दक्षिणे ॥ २७.६५॥ पश्चिमे सामवेदञ्च उदीच्यां दिश्यथर्वणम् । मालामन्त्रं स्कन्दसूक्तं गायत्रीं पञ्चशान्तिकम् ॥ २७.६६॥ आग्नेयादिषु कोणेषु जपित्वा मन्त्रवित्तमैः । आचार्यो मूर्तिपैस्सार्धं होमकर्म समारभेत् ॥ २७.६७॥ कार्तिकेयो विशाखश्च गुहश्चैव सुरान्तकः । सेनानीः षण्मुखश्चैव मयूरवाहनस्तथा ॥ २७.६८॥ शक्तिपाणिरिति ख्याता एते वै चाष्ट मूर्तयः । (चाष्ट मूर्तिपाः) स्वनामाद्यक्षरेणैव कुण्डानां दक्षिणे यजेत् ॥ २७.६९॥ अग्न्याधानादिकं सर्वमग्निकार्योक्तमाचरेत् । पालाशखादिराश्वत्थ वटबिल्वाश्शमी तथा ॥ २७.७०॥ प्लक्षः पश्चादपामार्ग औदुम्बर इतीरितः । प्राधान्यादग्निकुण्डानां समिधो नव कीर्तिताः ॥ २७.७१॥ समिदाज्यचरुं लाजं यवं सक्तुञ्च सर्षपम् । (यवं वेणुञ्च) तिलं मुद्गं गुलं वेणुं मधुक्षीरं पुनर्दधि ॥ २७.७२॥ (गुलं चैव) द्रव्याणि द्वादशैतानि होमयेत्तु यथा क्रमम् । (यथा विधि) मूलब्रह्मषडङ्गैश्च स्कन्दगायत्रिमन्त्रतः ॥ २७.७३॥ शतमर्धं तदर्धं वा प्रत्येकन्तु हुनेत्क्रमात् । माते कुमारमन्त्रेण होमयेत्तु रसाहुतिः ॥ २७.७४॥ (मालामन्त्रेण मन्त्रयो होमयेत्तु) कृत्वैवं सर्वकुण्डेषु पूर्णान्तु शिरसा हुनेत् । सर्वद्रव्यसमायुक्तं हव्यवाहेति षोडश ॥ २७.७५॥ (हव्यवाहेन हामयेत्) मूलमन्त्रेण मन्त्रैश्च षड्भिः षड्वारमाज्यतः । जगद्भुवेति षण्मूर्तिमन्त्रेणैव हुनेत्ततः ॥ २७.७६॥ अयं कुमारमन्त्रेण जुहुयादा ज्यहोमकम् । (जुहुयादा षोडशाहुतिः) उपोषितो गुरुः पश्चादात्रिशेषं व्यपोह्य च ॥ २७.७७॥ मूर्तिपैस्सह संस्नाप्य गुरुर्नियमतत्परः । (मूर्तिपैस्सह सास्नात्वा) पूर्ववद्वारपूजादि यागदेवान्समर्चयेत् ॥ २७.७८॥ आसनावरणानान्तु हुत्वाप्येकैकमाहुतिम् । स्कन्दमूलेन मन्त्रेण शतमष्टोत्तरं हुनेत् ॥ २७.७९॥ जयादिरभ्याधानञ्च राष्ट्रभृच्च क्रमाद्धुनेत् । प्रायश्चित्तमघोरेण होमयेत् षोडशाहुतिः ॥ २७.८०॥ पूर्णाहुतिं ततः कृत्वा धूपदीपादिकान्ददेत् । प्रार्थयित्वा नमस्कुर्यात् बलिमन्तर्बलिं क्षिपेत् ॥ २७.८१॥ बहिर्बलिं ततः कुर्यात् ज्ञानखड्गधरो गुरुः । आचार्यं पूजयेत्कर्ता वस्त्रहेमाङ्गुलीयकैः ॥ २७.८२॥ देशिकं तोषयेद्देवं सन्निधीकरणाय च । उत्तमं दशनिष्कन्तु मध्यमं सप्तनिष्ककम् ॥ २७.८३॥ अधमं पञ्चनिष्कन्तु देशिकस्य तु दक्षिणा । तस्यैवं पञ्चमांशैकं मूर्तिपानान्तु दक्षिणा ॥ २७.८४॥ जापकं वास्तुहोतारं तदर्धेनैव तोषयेत् । दैवज्ञं शिल्पिनश्चैव तोषयेन्मूर्तिधारिवत् ॥ २७.८५॥ भक्तानां परिचाराणां यथाशक्तिस्तु दक्षिणा । शयनाद्बिम्बमुत्थाप्य स्नानवेद्युपरिन्यसेत् ॥ २७.८६॥ मृज्जलेनैव संस्नाप्य पश्चात्पञ्चामृतादिभिः । रत्नोदकैः स्वर्णतोयैः शुद्धोदैर्गन्धतोयकैः ॥ २७.८७॥ नमकञ्चमकञ्चैव स्कन्दसूक्तञ्च शान्तिकम् । जपित्वा स्नापयेत् स्कन्दं गन्धपुष्पादिनार्चयेत् ॥ २७.८८॥ घृतं शिरोऽर्पणं कुर्याद्धेमदूर्वाङ्कुराक्षतैः । कल्पितं मण्डपं सम्यगलङ्कृत्य विशेषतः ॥ २७.८९॥ सर्वातोद्यसमायुक्तं वेदघोषसमन्वितम् । अर्घ्यपाणिः पुरोगच्छेदाचार्यो मूर्तिपैः सह ॥ २७.९०॥ सदारपुत्रः सभ्राता यजमानो व्रजेदनु । हर्म्यप्रदक्षिणं कृत्वा देवं मण्डपमानयेत् ॥ २७.९१॥ उक्तालङ्कारसंयुक्तान् कुम्भानुद्धृत्य देशिकः । मूर्तिपैश्शिरसावाह्य कुर्याद्धामप्रदक्षिणम् ॥ २७.९२॥ देवस्याग्रे क्रमेणैव स्थण्डिलोपरि विन्यसेत् । मूर्धादिकल्पिते स्थानेष्वादिवर्णा न्न्यसेद्गुरुः ॥ २७.९३॥ जगद्भुवादिषण्मन्त्रं षड्वक्त्रे विन्यसेद्बुधः । पञ्चब्रह्मषडङ्गानि तत्तत्स्थानेषु विन्यसेत् ॥ २७.९४॥ मातृकां बिन्दुसहितां देव्योरङ्गेषु विन्यसेत् । सैकत्रिंशत्कलान्यासं मकुटादिक्रमान्न्यसेत् ॥ २७.९५॥ मुहूर्तं वीक्ष्य दैवज्ञो गुरवे सन्निवेदयेत् । प्राणात्प्रकृतियोगं तु ज्ञात्वा स्थापनमा चरेत् ॥ २७.९६॥ (स्थापनमा रभेत्) यथोत्कृष्टक्रमं ज्ञात्वा तथा संस्थापयेद्गुरुः । (यथोत्कृष्टं कृतं) कुम्भाद्बीजं समादाय बेरस्य हृदि विन्यसेत् ॥ २७.९७॥ तत्कुम्भस्थजलेनैव स्कन्दं संस्नापयेत्ततः । वर्धन्योर्बीजमादाय देव्योश्चूचुकमध्यमे ॥ २७.९८॥ विन्यस्य तु जलेनैव स्नापयेच्छक्तिकाद्वयम् । (विन्यस्य तत्) मुकुलीं पद्ममुद्रां च षण्मुखीं धेनुमुद्रिकाम् ॥ २७.९९॥ शक्तिमुद्रां नमस्कारां दर्शयेत्तुगुहाय वै । जयन्तादीन्यथाभ्यर्च्य पीठे संस्नापर्यबुधः ॥ २७.१००॥ गन्धतोयेन संस्नाप्य बिल्वोदैः शुद्धतोयकैः । अभ्यर्च्याधारशक्त्यादिपञ्चावरणसंयुतम् ॥ २७.१०१॥ रक्ताम्बरै रक्तामाल्यै रक्तगन्धैश्च भूषयेत् । पञ्चावरणहविर्दद्यात् यथाविभवविस्तरम् ॥ २७.१०२॥ ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चात् दीनानाथांश्च पूजयेत् । अन्ते महोत्सवं कुर्यात् वित्तशाठ्यं न कारयेत् ॥ २७.१०३॥ एवं यः कुरुते मर्त्यः स पुण्यां गतिमाप्नुयात् । फलं स्कन्दप्रतिष्ठायाः सङ्क्षेपाच्छृणु कौशिक ॥ २७.१०४॥ बेरसंवेशवेद्यास्तु यावन्तः परमाणवः । तावद्वर्षसहस्राणि स्कन्दलोके महीयते ॥ २७.१०५॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे चलबेरप्रतिष्ठाविधिर्नाम सप्तविंशः पटलः । २८. अष्टाविंशः पटलः - शक्त्यस्त्रस्थापनविधिः अतः परं प्रवक्ष्यामि शक्त्यस्त्रस्थापनं श‍ृणु । असुराणां विनाशाय सुराणां रक्षणाय च ॥ २८.१॥ सर्वलोकहितार्थाय सर्वरक्षाकराय च । आदिशक्तेः समुद्भूतं शक्त्यस्त्रं विश्ववन्दितम् ॥ २८.२॥ पत्रत्रयं विजानीयादिच्छाज्ञानक्रियात्मकम् । इच्छाशक्तिरूर्ध्वपत्रं ज्ञानशक्तिस्तु मध्यमम् ॥ २८.३॥ अधःपत्रं क्रियाशक्तिरूपं शक्त्यायुधस्य च । त्रयो गुणास्त्रयो देवास्त्रितत्त्वं च त्रयोऽग्नयः ॥ २८.४॥ त्रयो वेदा वसन्त्यत्र शक्तिपत्रत्रये द्विज । शक्तित्रयं कथं राज्ञां भवेच्छक्त्यर्चनं विना ॥ २८.५॥ सर्वदेवैः स्थितं साक्षात् सर्वदेवात्मकं परम् । सर्वे देवाः प्रियं यान्ति शक्त्यायुधसमर्चनात् ॥ २८.६॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शक्तिं संस्थाप्य पूजयेत् । स्वर्णराजततामैर्वाऽप्यायसेन शिलाऽपि वा ॥ २८.७॥ गर्भगेहसमोत्तुङ्गमुत्तमं समुदाहृतम् । (गर्भद्वारःसमोत्तुङ्गमुत्तमं) अष्टभागैकहीनन्तु मध्यमं मुनिपुङ्गव ॥ २८.८॥ सप्तांशहीनमधमं रत्निमात्रादथोच्यते । उत्तमं वेदरत्नि स्यात् त्रिरत्निर्मध्यमं भवेत् ॥ २८.९॥ द्विरत्निमात्रमधमं शक्त्युत्सेधं प्रचक्षते । (शक्त्युत्सेधं प्रशस्थते) शक्तिं कृत्वा तदुत्सेधं पञ्चषण्मात्रकावधि ॥ २८.१०॥ (शतं कृत्वा) भागैकं योजयेद्धीमान् यावत्तस्य शुभोदयम् । लौकिकं चेति शक्त्यस्त्रं द्विविधं च महामुने ॥ २८.११॥ भूपालवास्तुकर्तृणामानुकूल्यन्तु यौगिकम् । एतेषामेव राष्ट्रस्य चानुकूल्यन्तु लौकिकम् ॥ २८.१२॥ (यौगिकं लौकिकं चेति शक्त्यस्त्रं द्विविधं स्मृतं) विमाने यौगिकं कुर्यात् यजेत्सर्वत्र लौकिकम् । आयामे भूतभागैकं पत्रायामं प्रशस्यते ॥ २८.१३॥ पत्रायामं त्रिधाभज्य पत्रत्रयं प्रकल्पयेत् । (पत्रत्रयं विकल्पनात्) आयामसदृशव्यासं द्वादशांशोनमेव वा ॥ २८.१४॥ नवाष्टांशैकहीनं वा पत्राणि चतुरश्रकम् । पार्श्वे कोणानि कर्तव्यमग्रं तीक्ष्णं प्रकल्पयेत् ॥ २८.१५॥ पत्रतारे दशांशैकं पत्रस्य घनमीरितम् । तद्घनार्धं च पार्श्वञ्च निशितं वा प्रकल्पयेत् ॥ २८.१६॥ पत्रतारस्य पञ्चाशं सन्धितारं द्विजोत्तम । उपर्युपरि पत्राणि ऋज्वाकाराणि कल्पयेत् ॥ २८.१७॥ मध्यपत्रे द्विपार्श्वे तु षड्दलं पद्ममालिखेत् । अथवाष्टदलं वाऽपि चतुर्दलमथापि वा ॥ २८.१८॥ पत्राणां पादमूले तु कुर्याद्वै कुण्डलीकृतम् । तस्याधः फलकां कुर्यात् पत्राणां चापि मात्रतः ॥ २८.१९॥ (पत्राणां अर्ध) तत्तारं नवधा भज्य व्योमांशं फलकायतम् । द्व्यंशेनाब्जन्तु तस्याधः कोणेऽप्यश्वत्थपत्रवत् ॥ २८.२०॥ कर्तव्या फलकान्त्वेवं तदधः कल्पयेद्दलम् । फलकायास्तु विस्तारं विभजेत्तु तथांशकम् ॥ २८.२१॥ एकांशं दलविस्तारमुत्सेधं तत्समं भवेत् । फलकार्धं घटाकारमुत्सेधं स्यात्तदर्धकम् ॥ २८.२२॥ तस्यार्धं कण्ठधारेण कुम्भं कुर्याद्द्विजोत्तम । पादोनकुम्भधारेण तस्याधस्तटिका भवेत् ॥ २८.२३॥ घटवत्तटिकामानं तन्मानं युगभाजिते । एकभागं ततः कुर्यात् तत्प्रमाणेन हीरिका ॥ २८.२४॥ (भागान्तरं ततः) हीरिकाथ प्रकर्तव्यं मेषदण्डमिहोच्यते । ताटिकायास्तु विस्तारं चतुर्भागं त्रिभागिकम् ॥ २८.२५॥ दारुदण्डस्य विस्तारं तदर्धं लोहदण्डकम् । दण्डमूले तु पद्मं स्यात् विस्तार फलकासमम् ॥ २८.२६॥ तदर्धं मानमित्युक्तं तन्मानस्य गुहात्मके । (तन्मानं गुणभाजिते) एकांशं पट्टिका ज्ञेया शेषांशेन कुशेशयम् ॥ २८.२७॥ वृत्तं वा चतुरश्रं वा कारयेत्तु कुशेशयम् । हीरिका सममानेन पद्मोर्ध्वे पट्टिकां सुधीः ॥ २८.२८॥ दण्डं सर्वत्र वृत्तं स्यात् ऋज्ज्वाकारमनिन्दितम् । शूलयोग्येषु वृक्षेषु शक्तिदण्डं प्रगृह्य च ॥ २८.२९॥ सर्वलक्षणसंयुक्तं शक्त्यायुधं प्रकल्पयेत् । एवं लक्षणमाख्यातं प्रतिष्ठां श‍ृणु सुव्रत ॥ २८.३०॥ उत्तरायणकाले तु शुक्लपक्षे शुभेदिने । प्रतिष्ठादिनपूर्वे तु कारयेदङ्कुरार्पणम् ॥ २८.३१॥ चक्षुरुन्मीलनं चोक्तं कुर्यात्कुम्भाभिषेचनम् । सर्वातोद्यसमायुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ २८.३२॥ शक्त्यायुधमलङ्कृत्य कुर्याद्ग्रामप्रदक्षिणम् । जलमध्ये प्रपां कृत्वा चतुर श्रसमन्विताम् ॥ २८.३३॥ शापयेत्तत्र शक्त्यस्त्रं फलकोपरि बुद्धिमान् । परितः कलशानष्टौ न्यस्त्वेन्द्रादीन्समर्चयेत् ॥ २८.३४॥ चतुर्वेदैश्चतुर्दिक्षु कुर्यादध्ययनं ततः । प्रासादस्याग्रतः कुर्यान्मण्डपं चतुरश्रकम् ॥ २८.३५॥ षोडशस्तम्भसंयुक्तं चतुर्द्वारसमायुतम् । चतुस्तोरणसंयुक्तं दर्भमालाभिरावृतम् ॥ २८.३६॥ मण्डपं नवधा कृत्वा मध्यभागे तु वेदिकाम् । कुण्डानि परितः कुर्याद् दिशासु बिदिशासु च ॥ २८.३७॥ त्र्याश्राणि च षडश्राणि कारयेल्लक्षणैः सह । ईशानशक्रयोर्मध्ये प्रधानन्तु षडश्रकम् ॥ २८.३८॥ नवकुण्डविधिः प्रोक्ता पञ्चकुण्डविधिं श‍ृणु । त्र्यश्राणि च चतुर्दिक्षु प्रधानन्तु षडश्रकम् ॥ २८.३९॥ पश्चिमे चोत्तरे वाऽपि स्नानश्वभ्रं प्रकल्पयेत् । गोमयालेपनं कृत्वा रजांसि विनिपातयेत् ॥ २८.४०॥ मण्डपं भूष्यमतिमान् पुण्याहं वाचयेत्ततः । वास्तुहोमं ततः कुर्यात् पर्यग्निकरणं ततः ॥ २८.४१॥ वेद्यूर्ध्वे स्थण्डिलं कृत्वा चाष्टद्रोणैश्च शालिभिः । तन्मध्ये नलिनं लिख्य साष्टपत्रं सकर्णिकम् ॥ २८.४२॥ तदूर्ध्वे शयनं कल्प्य चर्मजाद्यैरनुक्रमात् । जलादूत्तीर्य शक्त्यस्त्रं स्नानवेद्योपरिन्यसेत् ॥ २८.४३॥ [वस्त्रं नीत्वास्त्रराजानां शुद्धिं कृत्वाष्टमृज्जलैः । पञ्चगव्येन संस्नाप्य स्कन्दसूक्तेन मन्त्रतः ॥ गन्धतोयैश्शुद्धतोयैश्शुद्धैरुद्धैरिति ब्रुवन् । रक्तवस्त्रेण संवेष्ट्य हृदा गन्धादिभिर्यजेत् ॥] मध्योर्ध्वपत्रयोर्मध्ये कौतुकं वन्धयेद्धृदा । शयने शाययेच्छक्तिं प्राकशिरश्चोर्ध्ववक्त्रतः ॥ २८.४४॥ वचद्भुवेति मन्त्रेण गन्धपुष्पादिनार्चयेत् । सर्वलक्षणसंयुक्तान् कुम्भान् द्रोणोदपूरितान् ॥ २८.४५॥ ससूत्रान् सापिधानांश्च सवस्त्रान्वारिपूरितान् । चतुर्दशघटान् गृह्य हाटकाब्जसमन्वितान् ॥ २८.४६॥ शक्तेर्दक्षिणपार्श्वे तु पूर्वदक्षिणपश्चिमे । शक्तरुत्तरपार्श्वे तु त्रीन् कुम्भान्विन्यसेत्ततः ॥ २८.४७॥ (तु तान्) इन्द्राद्याशास्त्वष्टकुम्भानेवं वेद्योपरिन्यसेत् । दक्षिणस्थितकुम्भेषु पूर्वकुम्भे शिवं यजेत् ॥ २८.४८॥ विष्णुञ्च मध्यमे कुम्भे ब्रह्माणं पश्चिमे घटे । उत्तरस्थानकुम्भेषु स्कन्दं वै मध्यमे यजेत् ॥ २८.४९॥ पश्चिमे तु महावल्लीं देवसेनाञ्च पूर्वके । पार्वतीं पूर्वकुम्भे तु आग्नेय्यान्तु सरस्वतीम् ॥ २८.५०॥ लक्ष्मीं दक्षिणकुम्भे तु नैरृत्यान्तु विनायकम् । शास्ता वारुणदिग्भागे वायव्यां दिशिभास्करम् ॥ २८.५१॥ सोमे च भूमिदेवीं च ऐशान्यान्तु सुमित्रकम् । तत्तद्बीजानि विन्यस्य पद्ममुद्रां प्रदर्शयेत् ॥ २८.५२॥ दिशास्वध्ययनं कुर्याच्चतुर्वेदैर्महामुने । स्थापको मूर्तिपैस्सार्धं ततो होमं समाचरेत् ॥ २८.५३॥ (होम समारभेत्) अग्न्याधानादिकं सर्वमग्निकार्योक्तमाचरेत् । अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षवटाः पूर्वादिदिक्षु च ॥ २८.५४॥ शमीखादिरबिल्वाश्च मयूरांश्च विदिक्षु च । प्रधानस्य पलाशं स्यात् समिधः परिकीर्तिताः ॥ २८.५५॥ समिदाज्यचरूल्लाजान् सक्तुं चैव तिलं तथा । सर्षपं मुद्गमाषञ्च पयोदधिमधूनि च ॥ २८.५६॥ मूलब्रह्मषडङ्गैश्च होमयेत्तु क्रमेण तु । शतमर्धं तदर्धं वा प्रत्येकं जुहुयात्क्रमात् ॥ २८.५७॥ द्रव्यान्ते व्याहृतिं कुर्यात् स्पृष्ट्वा शक्तेस्तु मस्तकम् । त्रियम्बकेन मन्त्रेण ब्रह्मजज्ञानमन्त्रतः ॥ २८.५८॥ इदं विष्ण्विति मन्त्रेण प्रत्येकं षोडशं हुनेत् । जगद्भुवेति मन्त्रेण तथैव मुनिसत्तम ॥ २८.५९॥ महावल्लीं देवसेनां पार्वतीञ्च सरस्वतीम् । लक्ष्मीं विनायकं शास्ता रविं भूमिं सुमित्रकाम् ॥ २८.६०॥ एतेषां मूलमन्त्रेण त्रयाहुति हुनेद्बुधः । पूर्णाहुतिञ्च शिरसा स्विष्टकृतेति होमयेत् ॥ २८.६१॥ प्रातः काले गुरुः स्नात्वा नित्यकर्मविधाय च । जयादिरभ्याधानञ्च राष्ट्रभृच्च क्रमाद्धुनेत् ॥ २८.६२॥ आचार्यं पूजपेत्पश्चात् गोभूवस्त्रैर्धनंरपि । मुहूर्ते सननुप्राप्ते प्रतिष्ठां सम्यगाचरेत् ॥ २८.६३॥ शयनाच्छक्तिमुद्धृत्य वस्त्रादीनि व्यपोह्य च । सर्वातोद्यसमायुक्तं स्नानश्वभ्रोपरि न्यसेत् ॥ २८.६४॥ घृतं शिरोऽर्पणं कृत्वा शुद्धाद्भिः स्नाप्य मूलतः । कुम्भानुद्धृत्य शिरसावाह्य धामप्रदक्षिणम् ॥ २८.६५॥ कृत्वा शक्त्यायुधाग्रे तु स्थापयेत्स्थण्डिलोपरि । शिवाख्याद्बीजमादाय विन्यसेदूर्ध्वपत्रके ॥ २८.६६॥ विष्णुबीजं मध्यपत्रे त्वधः पत्रे चतुर्मुखम् । कुम्भमध्ये महासेनं वल्लीं चैव तु दक्षिणे ॥ २८.६७॥ तद्वामे देवसेनाञ्च विन्यसेत्तु विचक्षणः । पार्वतीबीजमादाय फलकायान्तु विन्यसेत् ॥ २८.६८॥ वाग्देवीबीजमादाय फलकान्दक्षिणे न्यसेत् । लक्ष्मीबीजं समादाय फलकां वामपार्श्वके ॥ २८.६९॥ विघ्नेशबीजमादाय दण्डाग्रे मुनिसत्तम । शास्तारं बाजमादाय तद्दिशायान्तु विन्यसेत् ॥ २८.७०॥ भास्करं बीजमादाय दण्डमध्ये तु विन्यसेत् । भूमिबीजं समादाय न्यसेद्दण्डाग्रपीठके ॥ २८.७१॥ सुमित्रबीजमादाय दण्डमध्ये प्रविन्यसेत् । ततः कुम्भजलैश्शक्तिं तत्तत्स्थाने प्रपूजयेत् ॥ २८.७२॥ स्नपनं कारयेदग्रे यथाविभवविस्तरम् । ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चात् दीनानाथांश्च पूजयेत् ॥ २८.७३॥ एवं यः कुरुते मर्त्यः स शत्रून् जयति ध्रुवम् । युद्धारम्भे नृपः कुर्यात् जयमाप्नोत्यसंशयः ॥ २८.७४॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे शक्त्यस्त्रस्थापनविधिर्नाम अष्टाविंशः पटलः । २९. एकोनत्रिंशः पटलः - गर्भन्यासविधिः गर्भन्यासविधिं वक्ष्ये श‍ृणुष्व मुनिपुङ्गव । प्रासादे मण्डपे चैव प्राकारे गोपुरे तथा ॥ २९.१॥ परिवारालये शस्तं विन्यसेत्सपदे सुधीः । सर्वत्राद्येष्टकामेव गर्भन्यासमिति स्मृतम् ॥ २९.२॥ प्रासादे पादुकोर्ध्वे च पट्टिकोपरि विन्यसेत् । मण्डपेषु च सर्वेषु दक्षिणे स्तम्भमूलके ॥ २९.३॥ द्वारदक्षिणभित्तौ वा दक्षिणस्तम्भमूलके । सभायामं विशालाय दक्षिणस्तम्भमूलके ॥ २९.४॥ यद्वास्तु गर्भसंयुक्तं वस्तु तत्सम्पदं पदम् । तदर्धभाजनं कार्यं सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ २९.५॥ सौवर्णं राजतं ताम्रं कांस्यं वा गर्भभाजनम् । पदासमन्तु विस्तारं भाजनस्य महामुने ॥ २९.६॥ षट्सप्ताष्टाङ्गुला वाऽपि हीनं मध्यममुत्तमम् । चतुर्वणं समं कुर्यात् विस्तारेण समोपमम् ॥ २९.७॥ चतुर्भागैकहीनं वा त्रिभागैकविहीनकम् । तत्तदग्न्यंशमानेन पिधानं तम्य कारयेत् ॥ २९.८॥ यवमात्रन्तु विस्तारं तयोर्भित्ति समम्भवेत् । पञ्चविंशतिकोष्ठं वा नवकोष्ठयुतन्तु वा ॥ २९.९॥ कोष्ठभित्तिसमुत्सेधं बाह्यात्पादविहीनकम् । तद्विस्तारं तदर्धं स्यात्सर्वदोषविवर्जितम् ॥ २९.१०॥ गर्भमस्त्रेण सङ्क्षाल्य हृदाभ्युक्ष्य च तत्सुधीः । प्रासादाग्रे द्विपार्श्वे च मण्डपं कल्प्य भूषयेत् ॥ २९.११॥ भूतषट्कं मुनिश्रेष्ठ कन्यसादि क्रमेण तु । तन्मध्ये वेदिकां कुर्यात् रत्निमात्रसमुच्छ्रयाम् ॥ २९.१२॥ चतुर्दिक्षु च कुण्डानि चतुरश्राणि कल्पयेत् । स्थण्डिलं वाऽपि सर्वत्र कल्पयेत्कल्पवितमः ॥ २९.१३॥ वेद्यूर्ध्वे स्थण्डिलं कुर्यात्तिलतण्डुलशालिभिः । तत्र पद्मं समालिख्य साष्टपत्रं सकर्णिकम् ॥ २९.१४॥ विन्यसेद्धृदयेनैव तन्मध्ये गर्भभाजनम् । तेषु कोणेषु सर्वेषु मध्ये कूटाक्षरं न्यसेत् ॥ २९.१५॥ यकारादिहकारान्तं परितोऽष्टासु विन्यसेत् । तद्बाह्यकोष्ठे पूर्वादि विन्यसेत् षोडशस्वरान् ॥ २९.१६॥ माणिक्कं स्यान्मरकतं नीले स्फटिकमेव च । पूर्वादिषु चतुर्दिक्षु वैडूर्यं मौक्तिकं पुनः ॥ २९.१७॥ पुष्परागं प्रवालञ्च वह्निकोणादिषु न्यसेत् । पारदं धातुरागञ्च गैरिकञ्च मनः शिलाम् ॥ २९.१८॥ अञ्जनं हरितालञ्च माक्षिकञ्चाद्भुतं तथा । सौराष्ट्रं विन्यसेत्तेषां पूर्वादिषु गुरूत्तमः ॥ २९.१९॥ काञ्चनं रजतं ताम्रमारकूटमपि त्रपु । कांस्यं सीसमयश्चैव पित्तलञ्च तथा न्यसेत् ॥ २९.२०॥ एवं नवसु कोष्ठेषु विन्यस्य च महामुने । शालिकोद्रवनीवारप्रियङ्गुतिलसर्षपान् ॥ २९.२१॥ यववेणुकुलुत्थञ्च तथा निष्पावमाढकम् । गोधूमं माषमुद्गञ्च श्यामकं कुष्ठ षोडश ॥ २९.२२॥ पूर्वादिषु क्रमान्न्यस्त्वा पद्ममुत्पलमेव च । बदरी मुसलञ्चापि रात्रिं ह्रीबेरमेव च ॥ २९.२३॥ उशीरञ्च कुशेरुञ्च दिक्षु पूर्वादिषु न्यसेत् । विष्णुक्रान्तिं सहादेवीं गोक्षीरं बिल्वमेव च ॥ २९.२४॥ शमीपत्रमपामार्गं कदम्बञ्च विदिक्षु च । पर्वते च नदीतीरे वल्मीके कर्कटावटे ॥ २९.२५॥ दन्तिदन्ते वृषे श‍ृङ्गे सस्यक्षेत्रे तडागके । हलोदुम्बरमूले च दशमृद्ग्राह्य बुद्धिमान् ॥ २९.२६॥ पूर्वादिषु च कोष्ठेषु सर्वेष्वत्र क्रमान्न्यसेत् । चतुर्दिक्षु स्वस्तिकाक्षमालां शक्तिञ्च कुक्कुटम् ॥ २९.२७॥ मयूरं वा सुवर्णेन मध्यमे गजमेव च । एवं सम्पूज्य विधिवत् प्रतिकोष्ठं तदक्षरैः ॥ २९.२८॥ विधाय च विधानेन फणीन्द्रं शेषमर्चयेत् । रक्तसूत्रं ततो बध्वा नववस्त्रेण वेष्टयेत् ॥ २९.२९॥ ततो होमं प्रकर्तव्यमग्निकार्योक्तमार्गतः । स्कन्दस्य मूलमन्त्रेण पलाशसमिधा हुनेत् ॥ २९.३०॥ आज्यं चरुं तथा लाजं तिलं सर्षपमेव च । यवं चैव षडङ्गेन जुहुयान्मुनिपुङ्गव ॥ २९.३१॥ शतमर्धं तदर्धं वा होमयेन्मन्त्रवित्तमः । सर्वद्रव्यावसाने तु तत्तन्मन्त्रेण संस्पृशेत् ॥ २९.३२॥ गर्भभाण्डं द्विजश्रेष्ठ फणीन्द्राय निवेदयेत् । हविस्सर्वोपदंशाद्यं पूर्णां मूलेन होमयेत् ॥ २९.३३॥ सुमुहूर्ते सुलग्ने तु शान्तात्मा देशिकः शुचिः । सर्वातोद्यसमायुक्तं सर्वमङ्गलसंयुतम् ॥ २९.३४॥ गर्भभाजनमुत्थाप्य प्रोक्तस्थाने समावटे । विन्यस्य मूलमन्त्रेण सर्वद्रव्यसमायुतम् ॥ २९.३५॥ शिल्पिना कारयेत्कर्म यथा दृढतरन्तथा । अलाभे गर्भगोले तु दक्षिणावर्तशङ्खकैः ॥ २९.३६॥ दले वा भाजनं सर्वं वस्तु निक्षिप्य कौशिक । सर्वकर्म यथा पूर्वं कृत्वा तद्विन्यसेद्बुधः ॥ २९.३७॥ रात्रौ गर्भमहन्येव स्थापयेत्प्रथमेष्टकाम् । दक्षिणां गुरवे दद्यात्तोषयेच्छिल्पिना तथा । शुभेप्सिभिः प्रकर्तव्यं गर्भन्यासं विधानतः ॥ २९.३८॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे गर्भन्यासविधिर्नाम एकोनत्रिंशः पटलः । ३०. त्रिंशः पटलः - आद्येष्टकाविधिः आद्येष्टकाविधिं वक्ष्ये श‍ृणु कौशिक सुव्रत । गर्भोपरि निधायात्राऽवटे प्रथमेष्टकाम् ॥ ३०.१॥ गर्भाधस्तात्तु वा स्थाप्य श्वभ्रे पञ्चद्वयांशके । यद्यत्स्थानन्तु गर्भस्य तत्रस्था प्रथमेष्टका ॥ ३०.२॥ मुद्गञ्च धान्यलोहैश्च धातुरत्नौषधादिभिः । गन्धैश्च विविधैर्बीजैर्विन्यसेत्प्रथमेष्टकाम् ॥ ३०.३॥ शिलामया शिलागेहे इष्टका त्विष्टकागृहे । गर्भभाजनभूस्तारा विस्तारद्विगुणा मता ॥ ३०.४॥ विस्तारार्धघनामासत् हर्म्येषु चतुरिष्टका । अष्टौ च द्वादशस्थाप्य मध्यमेऽप्युत्तरे गृहे ॥ ३०.५॥ ऋजुदीर्घाङ्गुलन्यासं द्विसङ्ख्यानसि विन्यसेत् । असमाङ्गुलरेखावत् पद्मरेखा नपुंसकम् ॥ ३०.६॥ ऋता तत्र यथापूर्वं तथैव स्थापनेष्टकाम् । सर्वलक्षणसंयुक्तां रक्तवर्णा ततः शुभाम् ॥ ३०.७॥ इष्टकां क्षालयेदद्भिः प्रोक्षयेदस्त्रमन्त्रतः । मण्डपे स्थण्डिलं कल्प्य तिलतण्डुलशालिभिः ॥ ३०.८॥ तन्मध्ये पद्ममालिख्य न्यसेत्तस्योपरीष्टकाम् । यकारादिवकारान्तं प्रणवेन समन्विताम् ॥ ३०.९॥ शालिपिष्टरसेनैव लिखित्वाच्छाद्य वस्त्रतः । गन्धपुष्पादिनाभ्यर्च्य मूलमन्त्रेण देशिकः ॥ ३०.१०॥ कुण्डे वा स्थण्डिले वाऽपि होमयेन्मुनिपुङ्गव । स्विष्टकृत्त्स्विष्टमग्नेति पूर्वान्तु शिरसा हुनेत् ॥ ३०.११॥ प्रभाते स्थापयेद्विद्वान् गर्भोर्ध्वे प्रथमेष्टकाम् । दक्षिणायनकाले तु सुमुहूर्ते सुलग्नके ॥ ३०.१२॥ वह्निराक्षसवाय्वीशकोणेषु चतुरिष्टकाम् । क्रमशः स्थापयेद्विद्वान्सर्वकामार्थसिद्धये ॥ ३०.१३॥ आलस्येनाथ मोहेन कुर्याच्चेत्तु गृहादिकाम् । आद्येष्टकां विना विप्र दारिद्रं तत्र तिष्ठति । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्तव्या प्रथमेष्टका ॥ ३०.१४॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे आद्येष्टकाविधिर्नाम त्रिंशः पटलः । ३१. एकत्रिंशः पटलः - प्रासादलक्षणविधिः अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रासादस्य तु लक्षणम् । हस्तमानेन कर्तव्यं प्रासादं मुनिपुङ्गव ॥ ३१.१॥ मानमात्राङ्गुलं मूलं बेराङ्गुलमिति त्रिधा । तेषु मानाङ्गुलं ग्राह्यं ग्रस्ते हस्तं वदाम्यहम् ॥ ३१.२॥ किष्कुहस्त इति प्रोक्तं तच्चतुर्विंशमङ्गुलम् । प्राजापत्यं पञ्चविंशदङ्गुलं परिकीर्तितम् ॥ ३१.३॥ षड्विंशतिधनुर्मुक्तिः सप्तविंशद्धनुर्ग्रहम् । चतुर्विंशेषु हस्तेषु प्राजापत्येन हस्ततः ॥ ३१.४॥ देवतायतनं कार्यं वास्तुशास्त्रविशारदैः । द्विहस्ताद्दशहस्तान्तं भवत्येकतलस्य तु ॥ ३१.५॥ भूतादिमनुहस्तान्तं द्वितलस्य विशालतः । त्रितलं सप्तहस्तादि षोडशान्तं प्रकीर्तितम् ॥ ३१.६॥ तथैवं मुनिशार्दूल त्रयोदशकरादि च । द्वाविंशद्धस्तपर्यन्तं चतुर्भूमेरुदाहृतम् ॥ ३१.७॥ पञ्चदशकरायामहीनं क्षुद्रविमानकम् । (पञ्चाशत्करायामहीनं) तेषां तुङ्गं प्रवक्ष्यामि श‍ृणु कौशिक सुव्रत ॥ ३१.८॥ व्यासे सप्तकृतम्पङ्क्तितुङ्गनाम्ना तु शान्तिकम् । अत्यर्थं पौष्टिकं ज्ञेयं पञ्चमेऽष्टौ जयप्रदम् ॥ ३१.९॥ अद्भुतं सतिपातञ्च द्विगुणं सर्वकामिकम् । द्विगुणादधिकं पादे अर्धोच्चं सर्वकामिकम् ॥ ३१.१०॥ सप्तपाद्यष्टपङ्क्त्यादि यावत्सप्त तु हस्ततः । द्विद्विहस्तविवृद्ध्यादि सप्तविंशतिभेदकम् ॥ ३१.११॥ वेदादिद्वादशान्तानां तालानां धामविस्तृतम् । (देवादिद्वादशान्तानां) प्रत्येकं त्रित्रिमानं स्यादुत्तमाद्युत्तमक्रमैः ॥ ३१.१२॥ त्रयोविंशश्चतुर्विशकराच्छक्तिकरान्तकम् । त्रित्रिहस्तविवृद्ध्या तु सप्तविंशतिहस्तकम् ॥ ३१.१३॥ तेषां ग्रहाणामुत्तुङ्गमुत्तमाद्युत्तमक्रमैः । त्रयोदशचतुष्पङ्क्तिहस्तं षट्षष्टिकावधि ॥ ३१.१४॥ द्विद्विहस्तविवृद्ध्या तु सप्तविंशत्प्रमाणकम् । देवादिद्वादशान्तानां तालानां हर्म्यविस्तृतम् ॥ ३१.१५॥ सप्तदशाष्टपङ्क्त्यादि षण्णवत्यन्तहस्तकम् । त्रित्रिहस्तविवृद्ध्या तु त्रिनवोत्तुङ्गमीरितम् ॥ ३१.१६॥ मध्यक्रमे विमानानामुत्तमादित्रयस्त्रयः । इदं पङ्क्तिसमारभ्य द्विद्विहस्तविवर्धनात् ॥ ३१.१७॥ षट्पञ्चाशतिहस्तान्तं चतुर्विंशत्प्रमाणकम् । भूतादिद्वादशान्तानां तालानां हर्म्यविस्तरम् ॥ ३१.१८॥ सप्तदशाष्टपङ्क्त्यादि सप्ताशीतिकरान्तकम् । त्रित्रिहस्तविवृद्ध्या तु चतुर्विंशतितुङ्गकम् ॥ ३१.१९॥ अल्पक्रमे विमानान्तमुत्तमादित्रयं त्रयम् । विस्तारं स्तम्भतो बाह्ये जन्मात् स्तूप्यन्तनुत्तमम् ॥ ३१.२०॥ अथवा शिखरान्तं वा विमानानां समुन्नतिम् । सप्तत्या हस्तविस्तारात् शतहस्तसनुच्छ्रयात् ॥ ३१.२१॥ विनष्टत्वंशकं मानं सर्वथापि च वर्जयेत् । तेषु तेष्वष्टमानेन गर्भगेहं प्रशस्यते ॥ ३१.२२॥ व्यासायामं समूहेषु वल्मशुद्ध समीक्षते । वसुद्वाराग्निभिर्हित्वा रविपङ्क्त्याष्टभिर्भवेत् ॥ ३१.२३॥ आयव्ययञ्च योनिस्स्याद् वसुभिर्गुणिते पुनः । हृत्वा च सप्तविंशद्भिः शेषमक्षफल पुनः ॥ ३१.२४॥ नाभेः सप्तहृतं पारं त्रिंशद्व्याप्ते तिथिर्वदेत् । आयाधिकं शुभैर्युक्तं कल्पयेत्कल्पवित्तमः ॥ ३१.२५॥ वेश्मतारे त्रिभागैकं पञ्चभागे गुणांशकम् । सप्तभागे चतुर्थांशं नवांशे पञ्चभागकम् ॥ ३१.२६॥ रुद्रांशे सप्तभागञ्च त्रयोदशसु सप्त च । पक्षपक्षसु भागञ्च सप्तदर्शनधावकम् ॥ ३१.२७॥ (भागञ्च दशविभागकं) गेहार्धं गर्भगेहस्य उक्तं मध्यविशालकम् । गर्भगेहचतुर्थांशं मध्ये द्वारविशालकम् ॥ ३१.२८॥ विस्तारद्विगुणोत्सेधं यथेष्टं दिशि कल्पयेत् । अग्रतो मण्डपं कुर्यात् गर्भगेहसमेन वा ॥ ३१.२९॥ त्रिपादं वा तदर्धं वा तदेव ह्यर्धमण्डपम् । त्रिपादेपादमध्येऽर्धं त्वन्तरालं विधीयते ॥ ३१.३०॥ महामण्डपमेतेषां समायामं तदग्रतः । चतुर्थञ्चाथ हीनं वा महामण्डपविस्तृतम् ॥ ३१.३१॥ द्वारोत्सेधार्धविस्तारमुत्तमद्वारमुच्यते । तदुत्सेधगुणांशैकं हीनं मध्यममुच्यते ॥ ३१.३२॥ अधमं द्वादशं हीनं स्याच्छिखागतविस्तरम् । ऊर्ध्वोदुम्बरमध्ये तु वामपार्श्वे च दक्षिणे ॥ ३१.३३॥ श्रियं सरस्वतीं चैव विघ्नेशं कारयेद् बुधः । पार्श्वेषु द्वारदेशेषु द्वारपालौ प्रतिष्ठयेत् ॥ ३१.३४॥ प्रासादभित्तिकोष्ठेषु दक्षिणोदङ्प्रतीचिषु । सुब्रह्मण्यं गुहं चैव पश्चिमे स्कन्दसंस्थितम् ॥ ३१.३५॥ स्कन्दस्य मण्डपे पार्श्वे दक्षिणे तु विनायकम् । दुर्गां चैवोत्तरे भागे स्थानकासनमेव वा ॥ ३१.३६॥ आसमन्तात्तथोपेतं रूपाण्यपि विधीयते । एवं मूलतले प्रोक्तमुपर्युपरि वक्ष्यते ॥ ३१.३७॥ पुरन्दरं न्यसेत्पार्श्वे सुब्रह्मण्यञ्च दक्षिणे । पश्चिमे वरुणञ्चापि स्कन्दं वा विन्यसेद् बुधः ॥ ३१.३८॥ उत्तरे तु विधातारं गुहं वा धनदन्तु वा । एवं दीर्घतलं पार्श्वे पङ्क्तितले मरुद्गणान् ॥ ३१.३९॥ तलेऽमराः सुरान् सिद्धान् गन्धर्वादिमुनीश्वरान् । ग्रीवाधस्ताद् वृतेरूर्ध्वे कोणे कोणेऽपि विन्यसेत् ॥ ३१.४०॥ नागरं द्राविडं चैव वेसरञ्च कृतामतम् । चतुरश्रं साधनाश्रं नागराद्यङ्गमेव च ॥ ३१.४१॥ अष्टाश्रञ्च षडश्रञ्च तदायामयुतन्तु वा । द्राविडं व्योमनिर्दिष्टमधिवेसरमुच्यते ॥ ३१.४२॥ एकञ्च द्वेकनेत्रैकं तत्तन्मूलार्धकन्धरम् । प्रस्तरं पादशिष्टानामेकभूतिवितानकम् ॥ ३१.४३॥ त्रिषुवत्पञ्चचैकद्वे वेदानर्धैकभागतः । अधिष्ठानाङ्घ्रिमञ्चाङ्घ्रिप्रस्तरं वेदिकागलम् ॥ ३१.४४॥ शिखरं स्तूपिका कुर्यात् भागमंशे द्विभूमिकम् । महर्षे भवने तुङ्गे चतुर्विंशतिभाजिते ॥ ३१.४५॥ द्वयवेदिद्विभागैश्च पादोनञ्चतुरश्रतः । एकार्धं चैकभागैकं सैकभागार्धभागेकम् ॥ ३१.४६॥ एकं द्व्यर्धैकभागैश्च पादाधारञ्च पादकम् । प्रस्तारं त्रिप्रस्तरञ्च पादप्रस्तरवेदिकम् ॥ ३१.४७॥ गलञ्च शिखरं कुम्भं त्रितले तु यथा क्रमम् । एकद्वित्रिचतु पञ्चषट्पङ्क्ते तु तले मतम् ॥ ३१.४८॥ भूतषट् सप्तभित्तिश्च द्वितले कल्पयेद् बुधः । द्वितले सप्तदिग्द्वारदशाङ्गैः कुम्भभित्तयः ॥ ३१.४९॥ एवं भित्तिविधं प्रोक्तं युक्त्या युञ्जीतः बुद्धिमान् । उपपीठादि वर्गाणामलङ्काराणि यानि च ॥ ३१.५०॥ विस्तारञ्च पुरा विप्र मया च कथितं तव । तन्मार्गेण प्रकर्तव्यं सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ ३१.५१॥ अधिष्ठानादिवर्गाढ्यं शिलाकूटादिशोभितम् । क्षुद्रनाडी महानाडी हंसमालाविमण्डितम् ॥ ३१.५२॥ सर्वालङ्कारसंयुक्तं यथोक्ताप्रतिमैर्युतम् । अलङ्कारैश्च नामानि वक्ष्येऽहं वैजयन्तिकम् ॥ ३१.५३॥ श्रीभोगं श्रीविशालञ्च स्वस्तिबन्धन्तथैव च । श्रीकरं हस्तिपृष्ठञ्च स्कन्दकूटञ्च केसरम् ॥ ३१.५४॥ एवमेव तले नाम द्वितले नाम वक्ष्यते । स्वस्तिकञ्चातिसौन्दर्यं कैलासं पर्वतन्तथा ॥ ३१.५५॥ स्वस्तिबन्धञ्च कल्याणं पञ्चाधं विष्णुकान्तकम् । सुमङ्गलञ्च गम्यारं हस्तपृष्ठं मनोहरम् ॥ ३१.५६॥ तथैवेश्वरकान्तञ्च वृत्तकौबेरकान्तकम् । द्वितलं पक्षनामानि एतानि बहुभूमिषु ॥ ३१.५७॥ एतेष्वष्टौ यथायोग्यं प्रासादं कल्पयेद् बुधः । सुस्निग्धं सुदृढं कुर्यात् वित्तशाठयं न कारयेत् ॥ ३१.५८॥ एवं यः कुरुते मर्त्यः स पुण्यां गतिमाप्नुयात् । असौ तु कुरुते पूर्वान् त्रिसप्तकुलजान् ध्रुवम् ॥ ३१.५९॥ सर्वान्कामानिह प्राप्य युगानामेकसप्ततिः । मोदते चाप्सरगणैर्विमाने सर्वकामिके ॥ ३१.६०॥ पुण्यभूमिं ततः प्राप्य पुत्रपौत्रविवर्धनम् । एकविंशत्कुलं विप्र साम्राज्यं समवाप्नुयात् ॥ ३१.६१॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे प्रासादलक्षणविधिर्नाम एकत्रिंशः पटलः । ३२. द्वात्रिंशः पटलः - मूर्ध्नेष्टिकाविधिः श‍ृणुष्व मुनिशार्दूल वक्ष्ये मूर्ध्नेष्टिकाविधिम् । प्रासादमूर्ध्ना विधिना प्राप्य मूलेष्टकाः शुभाः ॥ ३२.१॥ इष्टकास्ताश्चतस्रः स्युस्तासां लक्षणमुच्यते । शिलागृहे शिलारूपा इष्टका इष्टकागृहे ॥ ३२.२॥ इष्टकाभिश्च भूमिश्रे षोडशाङ्गुलमायता । तदूर्ध्वे तारसंयुक्ता तस्यार्धघनसंयुता ॥ ३२.३॥ इष्टकायाममध्ये वा षोडशाङ्गुलविस्तृताः । तदर्धघनसंयुक्ता द्वयार्धार्धाङ्गुलक्षया ॥ ३२.४॥ कालमित्रे प्रधानादि ज्ञात्वा तु ग्रहमूलकम् । स्तूपिदण्डेन संयुक्तं कुर्यान्मूर्ध्नेष्टकास्तथा ॥ ३२.५॥ स्तूपिदण्डोचिता वृक्षा खदिरासनशिशुपाः । सालचन्दनवृक्षाश्च तिन्त्रिणीसारमेव च ॥ ३२.६॥ प्रासादपादतुल्यं वा तद्विष्कम्पसमं तु वा । तद्वत्तुङ्गगुणांशैकमूले तु चतुरश्रकम् ॥ ३२.७॥ तदूर्ध्वांशद्वयं वृत्तं कुर्यादनुकृशं यथा । अग्रे व्योमाङ्गुलानाह मेयं कृत्वा तदर्धकम् ॥ ३२.८॥ ततः पादं प्रयुञ्जीत तत्तले त्रिगुणायतम् । विस्तारार्धघनोपेतं तद्दृढं सुदृढं तथा ॥ ३२.९॥ लोहेन कारयेद्विद्वान् स्थूपिदण्डं विशेषतः । क्षालयित्वाम्भसा सम्यक् प्रोक्षयेदस्त्रमन्त्रतः ॥ ३२.१०॥ यकारादिवकारान्तमिष्टकासु चतुर्ष्वपि । विलिखेद्धातुरागेण पिष्टनैव सितेन वा ॥ ३२.११॥ पुण्याहं वाचयित्वाथ कौतुकं बन्धयेत्सुधीः । सुवर्णं रजतं वाऽपि क्षौमं कार्पासकन्तु वा ॥ ३२.१२॥ मण्डपं चाधिवासार्थं कारयेल्लक्षणान्वितम् । कृत्वा नवपदं तत्र तन्मध्ये वेदिकायुतम् ॥ ३२.१३॥ तालमात्रसमुत्सधात् दर्पणोदरसन्निभम् । वेदिकायाश्चतुर्दिक्षु कुण्डे वा स्थण्डिलेऽपि वा ॥ ३२.१४॥ चतुरश्राणि कुण्डानि सर्वाणि परिकल्पयेत् । चतुरर्द्वारसमायुक्तं चतुस्तोरणभूषितम् ॥ ३२.१५॥ आशाध्वजसमायुक्तं वितानैरुपशोभितम् । दर्भमालासमायुक्तमष्टमङ्गलसंयुतम् ॥ ३२.१६॥ मङ्गलाङ्कुरसंयुक्तं बहूपस्कारशोभितम् । गोमयालेपनं कृत्वा पुण्याहं वाचयेत्ततः ॥ ३२.१७॥ वास्तुहोमं प्रकुर्वीत पर्यग्निकरणं ततः । तन्मध्ये स्थण्डिलं कृत्वा श्वेततण्डुलशालिभिः ॥ ३२.१८॥ पद्ममष्टदलं लिख्य दर्भैश्चैव परिस्तरेत् । इष्टिकां विन्यसेन्मध्ये वस्त्रेणाच्छाद्य देशिकः ॥ ३२.१९॥ दण्डोर्ध्वे कूर्चमाबध्वा मूले वस्त्रेण वेष्टयेत् । इष्टिकां परिविन्यस्य कान्तेन मधुनार्चयेत् ॥ ३२.२०॥ स्थापयेच्च ततः कुम्भान् सर्वलक्षणसंयुतान् । ससूत्रान् सापिधानांश्च सवस्त्रान्वारिपूरितान् ॥ ३२.२१॥ मध्यादीशानपर्यन्तं विन्यसेन्नवकुम्भकान् । तेषु मध्ये गुहं चेष्ट्वा दिक्पालान्परितो यजेत् ॥ ३२.२२॥ अग्निकार्योक्तमार्गेण होमं कृत्वा विचक्षणः । पुरुषं पूर्वकुण्डे च दक्षिणेऽघोरमेव च ॥ ३२.२३॥ सद्योजातं तु वरुणे वामदेवं तथोत्तरे । गन्धाद्यैरर्चयेद्धीमान् तत्तन्मन्त्रमनुस्मरन् ॥ ३२.२४॥ पलाशखादिराश्वत्थवटाः पूर्वादिदिक्षु च । समिदाज्यचरूंश्चैव लाजसक्तुतिलं तथा ॥ ३२.२५॥ दधिक्षीरगुलं चैव प्रत्येकन्तु शताहुतिः । मूलेन च षडङ्गेन स्कन्दगायत्रिमन्त्रतः ॥ ३२.२६॥ अयं कुमारमन्त्रेण होमयेन्मुनिपुङ्गव । द्रव्यान्ते कीलकं स्पृष्ट्वा व्याहृतिर्जुहुयात्ततः ॥ ३२.२७॥ आज्येनाघोरमन्त्रेण सर्वत्रापि शताहुतिः । ततः कुम्भस्थितानां तु प्रत्येकं षोडशाहुतिः ॥ ३२.२८॥ रात्रिशेषं व्यपोह्याथ गुरुः प्रातः समुत्थितः । कृतनित्यविधिस्तत्र सोष्णीषस्सोत्तरीयकः ॥ ३२.२९॥ कुम्भानभ्यर्च्य विधिना पूर्णान्तु शिरसा हुनेत् । सुमुहूर्ते सुलग्ने तु सर्वदोषविवर्जिते ॥ ३२.३०॥ पूजितो यजमानेन गोभूमिधनकाञ्चनैः । सन्तुष्टहोतृदैवज्ञशिल्पिभिः सह देशिकः ॥ ३२.३१॥ उत्थाप्य चेष्टिकां कीलं यजमानादिभिः सुधीः । सर्वातोद्यसमायुक्तं कृत्वा धामप्रदक्षिणम् ॥ ३२.३२॥ आरोप्योपरि तन्मूर्ध्नि रन्ध्रं निरन्ध्रकं तथा । वैडूर्यं स्फटिकं मुक्ता वज्रं वै पुष्परागकम् ॥ ३२.३३॥ मध्यादीशानपर्यन्तं स्कन्दलोकेशबीजकम् । विन्यस्यैव शकुन्यादिनवशक्तिर्यजेद्बुधः ॥ ३२.३४॥ तस्योर्ध्वे कीलकं न्यस्त्वा शिखरार्धप्रमाणकम् । तन्मन्त्रकं समुच्चार्य दत्वा दत्वा तु निश्चलम् ॥ ३२.३५॥ स्थापितान् नवकुम्भांश्च समानीय यथाक्रमम् । तत्कीलपरितश्चापि प्रोक्षयेत्सर्वमन्त्रतः ॥ ३२.३६॥ स्तूप्यंशमूर्ध्वतः कृत्वा शेषं तत्र प्रयोजयेत् । एवं यः कुरुते मर्त्यः सर्वलोकानवाप्य च । देहान्ते गणपो भूत्वा स्कन्दलोके महीयते ॥ ३२.३७॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे मूर्ध्नेष्टिकाविधिर्नाम द्वात्रिंशः पटलः । ३३. त्रयस्त्रिंशः पटलः - प्राकारलक्षणविधिः परिवारनिवेशारर्थं रक्षार्थं शोभनार्थकम् । प्राकारं परितः कृत्वा शिल्पेष्टिकयापि वा ॥ ३३.१॥ (परितः कुर्यात्) मूलप्रासादविस्तारं तदर्धं वा विचक्षणः । दण्डमित्यत्र सङ्कल्प्य तद्दण्डेनैव कल्पयेत् ॥ ३३.२॥ मूलप्रासादपार्श्वे तु दण्डेनैकेन मानतः । अन्तर्निर्मलं कुर्यात् पार्श्वेषु च महामतिः ॥ ३३.३॥ द्विद्विदण्डविवृध्या तु दण्डभारस्य विस्तृतम् । तत्पार्श्वेषु त्रिदण्डेन प्रत्याहारं प्रकल्पयेत् ॥ ३३.४॥ तस्य पार्श्वेषु मतिमान् चतुर्दण्डेन मानतः । महामर्यादिकं कुर्यात् तत्पार्श्वेषु द्विजोत्तम ॥ ३३.५॥ पञ्चदण्डविवृद्ध्या तु पञ्चप्राकारमुच्यते । चतुरश्रकमेकेन मुखायाम प्रचक्षते ॥ ३३.६॥ पादाधिक्यमथात्यर्थपादोनद्विगुणन्तु वा । द्विगुणं द्विगुणार्धं वा त्रिगुणं वा चतुर्गुणम् ॥ ३३.७॥ मुखायाममिति प्रोक्तं प्राकाराणां विशेषतः । सालं क्षुद्राल्पहर्म्याणामन्यमानेन कथ्यते ॥ ३३.८॥ स्तूप्या सार्धं प्रमाणेन प्रथमं सालमीरितम् । द्विप्रकारं द्विहस्तैश्च त्रिसालः पञ्चहस्तकः ॥ ३३.९॥ तस्मात्सप्तकरैरेव चतुर्थं सालमीरितम् । नवहस्तन्तु परितः तत्समं पञ्चसालकः ॥ ३३.१०॥ मध्यमानं सतारार्थं प्रथमं सालमीरितम् । तस्मात्पञ्चकरैरेव द्वितीयं सालमीरितम् ॥ ३३.११॥ सप्तहस्तं त्रितालं स्यात् नवहस्तैश्चतुर्थकम् । रुद्रहस्तेन कर्तव्यं पञ्चमं सालमेव च ॥ ३३.१२॥ उत्तमानां सताराख्ये प्रथमं सालमीरितम् । तस्मात्सर्वकरेणैव प्राकारञ्च द्वितीयकम् ॥ ३३.१३॥ नवहस्तैस्त्रितालं स्यात् रुद्रहस्तैस्तु तालकम् । त्रयोदशकरेणैव पञ्चमं सालमीरितम् ॥ ३३.१४॥ एवं क्षुदाल्पमध्यानामुत्तमानां विधीयते । एतेन द्विप्रकर्तव्यं पूर्वोक्तेन क्रमेण वा ॥ ३३.१५॥ प्राकारः परितः कुर्यात् मुखायामञ्च पूर्वकम् । भित्यन्तरस्य मानेन भित्तिमध्येन वा पुनः ॥ ३३.१६॥ बाह्ये तु नवतालं स्यात् मानसे मानवित्तमः । अस्य प्राकारभित्तेश्च विष्कम्भं सार्धहस्तकम् ॥ ३३.१७॥ तस्मात् त्रयाङ्गुलाधिक्याद्द्विहस्ताञ्च यथाक्रमम् । पञ्चानामपि सालानां भित्तिविष्कम्भमीरितम् ॥ ३३.१८॥ तत्तद्विष्कम्भमानञ्च त्रिगुणा च चतुर्गुणा । प्राकारोदयमुद्दिष्टं स्वात्मांशेनाग्रविस्तरम् ॥ ३३.१९॥ उत्तरार्धोच्छ्रितं वाऽपि कुम्भमध्यं ततोच्छ्रितम् । क्षुद्राल्पानां तु सालानां भित्तिहस्तप्रमाणकम् ॥ ३३.२०॥ सार्धहस्तावधिर्यावत् वर्धयेत्पूर्ववत्क्रमात् । यथायोग्यमलङ्कारं तथैव परिकल्पयेत् ॥ ३३.२१॥ ऋजुभित्तियुतं वाऽपि बुद्बुदार्धेन्दुशीर्षकम् । छत्राकारधरो वाऽपि प्राकारं परिकल्पयेत् ॥ ३३.२२॥ भित्तिन्याससमं वाऽपि पादार्धाधिकमेव वा । शीर्षोत्तुङ्गन्तु सालानामेतेषामन्तरालकम् ॥ ३३.२३॥ एकद्वित्रितलैर्युक्तं कुर्यादावृतिमण्डपम् । मानान्तं बाह्यभित्युच्चं यथाक्रमं तलान्तकम् ॥ ३३.२४॥ मूलसद्मोत्तरार्धं वा प्रस्तारं तत्तथापि वा । खण्डहर्म्योत्तरार्धं वा शिखरोन्नतमेव वा ॥ ३३.२५॥ उभयोः सालरूपं वा कल्पयेत्सालशीर्षके । यथेष्टदिक्षु सालेषु द्वारं युक्त्या प्रकल्पयेत् ॥ ३३.२६॥ गोपुरं तत्र तत्रैव कल्पयेद्विधिपूर्वकम् । अन्तर्हारे तथाचान्ये वह्नौ स्याद्धव्यकोष्ठकम् ॥ ३३.२७॥ प्रासादस्य द्विपार्श्वे तु देवसेना च वल्लिकम् । वह्निगोपुरयोर्मध्ये धनधान्यालयं भवेत् ॥ ३३.२८॥ याम्ये तुजिनशाला च पुष्पमण्डपमेव च । नैरृत्यामस्त्रशाला च वाहनावासमेव च ॥ ३३.२९॥ वारुणे वायवे चैव शयनस्थानमीरितम् । आस्थानमण्डपं सौम्ये तत्र पूर्वकृतालयम् ॥ ३३.३०॥ ऐशान्ये यागशालां तु वापीकूपं तु तत्र वै । ऐशगोपुरयोर्मध्ये वाद्यस्थानं द्विजोत्तम ॥ ३३.३१॥ एवं यः कुरुते मर्त्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते । अथैवं तारयेत्पूर्वान् त्रिसप्तकुलजानपि ॥ ३३.३२॥ सर्वान्कामानिह प्राप्य पुत्रपौत्रादिसंयुतः । जन्मैकविंशतिं विप्र साम्राज्यं समवाप्नुयात् । स्कन्दलोकं ततः प्राप्य स्कन्देन सह मादते ॥ ३३.३३॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे प्राकारलक्षणविधिर्नाम त्रयस्त्रिंशः पटलः । ३४. चतुस्त्रिंशः पटलः - परिवारविधिः परिवारविधिं वक्ष्ये श‍ृणु कौशिक सुव्रत । परिवारविमानानां मानं गर्भगृहार्धकम् ॥ ३४.१॥ [तत्त्रिभागे च मानं वा पादबाह्यं प्रकल्पयेत् । त्रिचतुःपञ्चषट्सप्तहस्तैर्वा हर्म्यविस्तरम् ॥] तत्रभागः प्रकर्तव्यो यथा युक्तिवशाद्बुधैः । (सर्वैरङ्गैः प्रकर्तव्यः येथा) प्रासादमण्डपसभा शालाकारार्धयोग्यकम् ॥ ३४.२॥ एकद्वित्रितलं कुर्यात् परिवारालये बुधः । परिवारामरोत्सेधाः प्रतिमालक्षणोक्तवत् ॥ ३४.३॥ सर्वलक्षणसंयुक्तं स्थानकासनमेव च । शिवं विष्णुं विधातारं विघ्नेशं गुहमेव च ॥ ३४.४॥ पञ्चमूर्तिं विजानीयादेवमेव विचक्षणः । एते सर्वे सुराः प्रोक्ताः सर्वकारणकारणम् ॥ ३४.५॥ विश्वरक्षकरा ह्येते तस्मात् सेव्या सुरोत्तमैः । एतस्मात् परिवारात्तु सर्वदेवसुरोत्तमाः ॥ ३४.६॥ अष्टौ तु द्वादश पुनः परिवारस्तु षोडश । द्वात्रिंशत्परिवारांश्च वक्ष्येऽहं श‍ृणु कौशिक ॥ ३४.७॥ गेहे नवपदं कृत्वा मध्यभागाद्बहिःक्रमात् । प्राङ्मुखे तु गजं स्थाप्य वह्नौ शास्तारमेव च ॥ ३४.८॥ यमे पितामहं सप्तमातरो निरृते पुनः । ज्येष्ठादेवीं जलेशे च वायौ दुर्गां प्रतिष्ठयेत् ॥ ३४.९॥ सोमे वै क्षेत्रकं प्रोक्तमैशान्यान्तु सुमित्रकम् । अष्टौ त परिवारास्स्युरथद्वादश कथ्यते ॥ ३४.१०॥ पञ्चपञ्चपदं कृत्वा मध्ये नवपदाद्बहिः । गजं विधिमगस्त्यं च नारदं च चतुर्दिशि ॥ ३४.११॥ पश्चात्सूर्यपदे वह्नौ यमे रक्षसि वारुणे । वायौ सौम्ये तथैशान्ये क्रमादेतान् प्रतिष्ठयेत् ॥ ३४.१२॥ सूर्यः शास्ता यमश्चैव मातरो वरुणस्तथा । दुर्गाश्रीदसुमित्राश्च द्वादशैते प्रकीर्तिताः ॥ ३४.१३॥ षट्कषट्कपदं कृत्वा तन्मध्ये षोडशाद्बहिः । गजं विधिमगस्त्यञ्च नारदञ्च चतुर्दिशि ॥ ३४.१४॥ ऐशे जयन्ते भानौ च वह्नौ च विदधे पदे । भृङ्गो रूपो नैरृते च शेषो वायुपदे पुनः ॥ ३४.१५॥ मुख्याश्चाभ्युदिते भागे सुमित्रं शशिभास्करौ । शास्तारञ्च महालक्ष्मीं भारतीं सप्तमातरम् ॥ ३४.१६॥ शुक्रं बृहस्पतिं दुर्गां दितिदेवीं तथादितिम् । स्थापयेत्क्रमशो विद्वानेते षोडशदेवताः ॥ ३४.१७॥ सप्तसप्तपदं कृत्वा मध्ये नवपदाद्बहिः । सावित्रेन्द्रजयेरुद्रजये चैवापवत्सकः ॥ ३४.१८॥ श्रियं भूमिं तथा ज्येष्ठां भारतीं च प्रतिष्ठयेत् । आर्ये च वास्त्वधिपते मित्रे चैव तु धारयेत् ॥ ३४.१९॥ गजेन्द्रं च विधातारमगस्त्यं नारदं मुनिम् । ईशे चैव तु पर्जन्ये महेन्द्रे भास्करे पदे ॥ ३४.२०॥ सौम्येऽन्तरिक्षे वह्नौ च पूष्णि पश्चाद् ग्रहक्षते । यमे गन्धर्वमृगये पितृदौवारिके पदे ॥ ३४.२१॥ पुष्पदन्तश्च वरुणे सुरे यक्षे समीरणे । नागे भल्लाटके सोमे दितिभागे तथा दितौ ॥ ३४.२२॥ पदेष्वेतेषु मतिमानीशानं चन्द्रमेव च । सुदेहञ्च सुरेशञ्च सुमुखञ्च दिवाकरम् ॥ ३४.२३॥ वह्निं बृहस्पतिं चैव शास्तारं यममेव च । भृङ्गिणं सप्तमातॄश्च निरृतिं वासुकिं तथा ॥ ३४.२४॥ अष्टवारं वारुणं च भृङ्गी दक्षप्रजापतिम् । वायुं दुर्गां वीरभद्रं धनदञ्च सुमित्रकम् ॥ ३४.२५॥ शुक्रं च स्थापयेदेतान् द्वात्रिंशत्परिवारकात् । त्रिप्रकारे तथा पञ्च प्राकारेऽप्येवमेव हि ॥ ३४.२६॥ पदमध्ययुतं कुड्यं यूतं वाऽथ प्रकल्पयेत् । यत्र द्वारन्तु चत्वारि विजानन्स्थापयेद्बुधः ॥ ३४.२७॥ ते हर्म्याभिमुखास्सर्वे स्थाप्या दन्तिपदेषु च । देवताभिमुखो दन्ति नवाभिमुख एव च ॥ ३४.२८॥ गजेन्द्रस्याग्रतः कुर्यात् प्रासादाप्रमाणतः । ध्वजस्थाने तदग्रे तु तन्नीत्वा शक्तिगेहकम् ॥ ३४.२९॥ देवताभिमुखां शक्तिं कल्पयेत्कल्पवित्तमः । एकद्वित्रिकरव्यामोत्सेधः स्याद्बलिपीठकम् ॥ ३४.३०॥ गोपुरात्तु बहिःपीठं प्रासादार्धेन भागकम् । तत्समं वा त्रिपादं वा बलिपीठं प्रकल्पयेत् ॥ ३४.३१॥ पीठोत्सेधे षोडशांशे जन्म एकेन कारयेत् । चतुरंशेन जगतीं कुमुदञ्च त्रिभागतः ॥ ३४.३२॥ तस्योर्ध्वे कम्बुमेकेन कुण्डं कुर्यात्त्रिभागतः । एकेन चोपकम्पन्तु महापट्टिद्विभागतः ॥ ३४.३३॥ ऊर्ध्वे वा जनमेकेन तुङ्गमेवमुदीरितम् । वाजनार्धविशालेन महापद्मविशालकम् ॥ ३४.३४॥ ऊर्ध्वपद्मं तदर्धेन तत्त्रिभागैकमानतः । कर्णिकां तस्य मध्ये तु कल्पयेत्कल्पवित्तमः ॥ ३४.३५॥ एते गजाथ सर्वेषां गोपुराभ्यन्तरेऽपि वा । बहिर्वा स्थापनीयास्ते मध्ये सूत्रस्य वामतः ॥ ३४.३६॥ पञ्चानामपि सालानामग्रे पैशाचपीठकम् । द्वारपालं ततो वक्ष्ये श‍ृणुष्व मुनिपुङ्गव ॥ ३४.३७॥ गुहस्य गर्भगेहस्य चतुर्दिक् द्वाररक्षकाः । जयाश्च विजया रक्षा कृपा सत्यविचक्षणाः ॥ ३४.३८॥ अभया कामरूपाश्च खड्गखेटकपाणयः । रक्तवर्णा विभूषाढ्या रक्तरूपापराधमाः ॥ ३४.३९॥ श्यामकुङ्कुमसङ्काशौ द्विभुजौ वा चतुर्भुजौ । वज्रशक्तिधरौ चैव गदायुधधरौ स्मृतौ ॥ ३४.४०॥ खड्गखेटकधारौ वा मुद्रा विस्मयसंयुताः । महामण्डपिकाद्वातर्स्थौ विजयो जय इत्यपि ॥ ३४.४१॥ वीरबाहुर्वीरसेनो वीरश्च वीरकञ्चुकः । वोरकेतुर्महावीरो वीरमौलिश्च वीर्यवान् ॥ ३४.४२॥ इमे प्रथमसालस्य पूर्वादिद्वारपालकाः । पद्मश्चैव महापद्मः सुपद्मः पद्मलोचनः ॥ ३४.४३॥ पद्मगः पद्मकेतुश्च पद्माभः पद्मवर्णकः । अन्तर्द्वारे चतुर्दिक्षु द्वारपालाष्टका इमे ॥ ३४.४४॥ निकुम्भः कुम्भकर्णश्च कुम्भः कुम्भोदरस्तथा । कुम्भनासा कुम्भपृष्ठः कुम्भास्यः कुम्भगण्डकः ॥ ३४.४५॥ मध्यद्वारचतुर्दिक्ष द्वारपालाष्टका इमे । वक्रदन्तो वक्रदृष्टिर्वक्राङ्गो वक्रवर्णकः ॥ ३४.४६॥ वक्रनासो वक्रकर्णो वक्रास्यो वक्रशीर्षकः । महामध्यादिपूर्वादि द्वारेषु द्वारपालकाः ॥ ३४.४७॥ शक्तिवज्रधरास्सर्वे सर्वाभरणभूषिताः । श्यामकुङ्कुमसङ्काशा पीतकृष्णा भयङ्कराः ॥ ३४.४८॥ द्विभुजौ वा चतुर्बहुः सर्वे खेटकधारिणः । मुद्रा विस्मयहस्ताश्च तुङ्गाश्च विकृताननाः ॥ ३४.४९॥ एते सर्वे महाभागाः कुमारगणदेवताः । यत्र देवस्य तु मुखं तत्र बुध्वा समर्चयेत् ॥ ३४.५०॥ परिवारदेवता एते विश्वामित्र महामुने । अहं चोमा च शास्ता च वात्सल्यत्वान्महामुने ॥ ३४.५१॥ कुमारो यत्र वसति वसामस्तत्र नित्यशः । तस्मात्सर्वान् प्रतिष्ठाप्य पूजयेत् षण्मुखालये । एवं यः कुरुते मर्त्यः स पुण्यां गतिमाप्नुयात् ॥ ३४.५२॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे परिवारविधिर्नाम चतुस्त्रिंशः पटलः । ३५. पञ्चत्रिंशः पटलः - करणलक्षणविधिः वक्ष्येऽहं मुनिशार्दूल करणानां तु लक्षणम् । यागांशकानि सर्वाणि करणानि प्रचक्षते ॥ ३५.१॥ अरणीस्रुक्स्रुवं चैव तोरणं चैव मङ्गलम् । दशायुधविधिं पश्चात् कूर्मासनविधिं पुनः ॥ ३५.२॥ खट्वाया लक्षणं पश्चात् लूखलं मुसलं तथा । शिबिकालक्षणं चैव डोलाया लक्षणं परम् ॥ ३५.३॥ दीपमालाविधिं पश्चात् पुष्पाधारस्य लक्षणम् । भेरीं च समिधं चैव परिधिर्दर्भलक्षणम् ॥ ३५.४॥ कूर्चञ्च विष्टरं पश्चात् समकूर्चस्य लक्षणम् । परिस्तरणमेवन्तु दर्भमालाविधिं पुनः ॥ ३५.५॥ प्रोक्षणीं कूर्चमेवन्तु पवित्रस्य तु लक्षणम् । पाद्यपात्रविधिं पश्चात् अर्घ्याचमनपात्रकम् ॥ ३५.६॥ अर्घ्यपात्रविधिं चैव तत्पात्रस्य तु लक्षणम् । (चैव गन्धपात्रस्य लक्षणं) पुष्पाद्यार्घ्यपात्रञ्च प्रणीतापात्रलक्षणम् ॥ ३५.७॥ प्रोक्षणीपात्रमेवन्तु स्कन्दकुम्भस्य लक्षणम् । वर्धनीलक्षणं पश्चात् कुम्भानां लक्षणं पुनः ॥ ३५.८॥ कलशानां शरावाणां कुण्डिकायाश्च लक्षणम् । हविः पात्रविधिं पश्चादुपदंशस्य पात्रकम् ॥ ३५.९॥ विधानलक्षणं दर्वी स्थालिकायास्तु लक्षणम् । वितानञ्च पताकाश्च क्षुद्रध्वजविधानकम् ॥ ३५.१०॥ छत्रपिच्छं चामरञ्च मयूरव्यजनं तथा । दुकूलस्य धनं पश्चादुष्णीषं चोत्तरीयकम् ॥ ३५.११॥ वस्त्राणां लक्षणं पश्चाच्छयनानाञ्च लक्षणम् । उपधानं ततो कक्षिं प्रच्छन्नपटलक्षणम् ॥ ३५.१२॥ धूपपात्रविधिं चैव धूपघण्टाविधानकम् । दीपपात्रविधिं चैव पात्रं नीराजनस्य तु ॥ ३५.१३॥ महाघण्टादर्पणञ्च क्रमशः श‍ृणु सुव्रत । अश्वत्थं वा शमीं वाऽपि गृहीत्वारणिमाचरेत् ॥ ३५.१४॥ दशपञ्चाङ्गुलायामा चतुरङ्गुलविस्तृता । षडङ्गुलघना प्रोक्ता दीर्घाह्नासश्च वारणिः ॥ ३५.१५॥ (प्रोक्ता दीर्घाग्रा दृढवारणीः) प्रथमस्य तरोर्नाहं पञ्चाङ्गुलमुदाहृतम् । द्वाविंशदङ्गुलं दैर्घ्यं कीलं स्यादायताग्रके ॥ ३५.१६॥ युगाङ्गुलेन मूले तु कीलं स्वेनैव कारयेत् । प्रथमस्याग्रके मूले त्वधः पट्टेन वेष्टयेत् ॥ ३५.१७॥ सप्ताङ्गुलं तु विस्तारं तदर्धं घनमुच्यते । (सप्ताङ्गुलं तत्) उभयोः पार्श्वयोश्चैव मुष्टिरष्टाङ्गुलं भवेत् ॥ ३५.१८॥ पञ्चाङ्गुलपरीणाहं सर्वत्रैव सुदन्तकम् । (सर्वत्रैव सुवृत्तकं) दशपञ्चाङ्गुलायामं त्रिवृत् गोपालरज्जुकम् ॥ ३५.१९॥ तन्तुना वाथ कर्तव्यं कनिष्ठाङ्गुलिनाहकम् । अरणीलक्षणं प्रोक्तं स्रुक्स्रुवस्य विधिं श‍ृणु ॥ ३५.२०॥ अश्वत्थेन तु शम्या वा खादिरेणाथवा पुनः । याज्ञिकैर्दारुभिः कुर्यात् स्रुक्स्रुवौ लक्षणाविमौ ॥ ३५.२१॥ तस्य सारणितो ग्राह्य द्विधाकृत्वाथ शिल्पिभिः । तत्पार्श्वे बिलिमाख्यातं त्वष्टा च निर्वृणं दृढम् ॥ ३५.२२॥ द्वात्रिंशदङ्गुलायामं सप्ताङ्गुलं सुविस्तृतम् । तद्घनं वेदमात्रं स्यात् एव मापाद्य तत्र वै ॥ ३५.२३॥ (एव पादञ्च) मध्यसूत्रं प्रसार्यादौ मुखायामं षडङ्गुलम् । अग्रभागं त्रिभागैकं मुखविस्तारमेव च ॥ ३५.२४॥ यवत्रयप्रमाणेन पट्टिकामुखपार्श्वयोः । यवमानेन निम्नं स्यान्मुखं सर्वमशेषतः ॥ ३५.२५॥ पक्षाङ्गुले गलायामं विस्तारं भूतमात्रकम् । सप्ताङ्गुलायता वेदीं विस्तारं तत्समं भवेत् ॥ ३५.२६॥ बिलं सुवृत्तं मध्ये स्यादङ्गुलायतमानतः । तद्विस्तारसमं गर्तं सुवृत्तं बिलमुच्यते ॥ ३५.२७॥ षट्टिका बिलबाह्ये तु यवमानधनान्विता । बाह्ये वसुदलं पद्मं यवनिम्नं विचित्रकम् ॥ ३५.२८॥ वेदिकायास्तु परितः पट्टिका त्रियवा घनाः । बिलादर्शमुखात् खाता कनिष्ठाङ्गुलमानतः ॥ ३५.२९॥ तारेणवाऽथ ताम्रेण नालं कृत्वा तु योजंयेत् । पक्षाङ्गुलप्रमाणेन पद्मागारन्तु गण्डिका ॥ ३५.३०॥ गण्डिकैकाङ्गुला वृत्ता तन्नाहञ्च द्विमात्रकम् । रव्यङ्गुलेन दण्डोच्चं तस्यार्धं नाहमुच्यते ॥ ३५.३१॥ तन्मूलैकाङ्गुलाकारामङ्गुलद्वयमात्रतः । धर्माङ्गुलात्तु नाहं स्यात्तस्याधस्तात्तु पादयुक् ॥ ३५.३२॥ वेदिकायास्त्वधःपद्मं पद्माकारं सकर्णिकम् । गजोष्ठसदृशाकारं तस्य पृष्ठाकृतिर्भवेत् ॥ ३५.३३॥ एवं सङ्ग्राह्य तच्छेषं परित्यज्य दृढं तथा । स्रुग्लक्षणमिदं प्रोक्तं स्रुवो लक्षणमुच्यते ॥ ३५.३४॥ द्वाविंशदङ्गुलं दैर्ध्यं दण्डनाहं षडङ्गुलम् । मूलाद्ग्रीवान्तकं यावत् त्र्यङ्गुलं ग्रीवनाहकम् ॥ ३५.३५॥ (मूलाद्ग्रीवान्तरं) मूलपञ्चाग्रनाहं स्यात् द्विबिलं नासिकाकृतिः । पूरितङ्कर्षकार्धेन बिलमानं प्रचक्षते ॥ ३५.३६॥ पुष्कलाधः प्रकर्तव्यो गण्डिका द्वियवोन्नता । दक्षिणेन करेणैव या वक्रानामिकाङ्गुलिः ॥ ३५.३७॥ अङ्गुष्ठस्य तु पार्श्वोर्ध्वे तर्जनीमध्यमाङ्गुलिः । सङ्गताप्युच्छ्रिता बद्धा कनिष्ठाङ्गुलिरुछ्रिता ॥ ३५.३८॥ दक्षिणेन करेणैव स्रुवेणैकेन होमयेत् । स्रुक्बिलं सर्पिषा तत्र पूरयित्वा बिलोपरि ॥ ३५.३९॥ स्रुवाग्रेण तु मन्त्रेण पुटास्यञ्चविधाय च । उत्थानौ तु करौ कृत्वा वेणुबन्धन्तु कारयेत् ॥ ३५.४०॥ उछ्रितौ तर्जनीद्वे च कनिष्ठौ द्वौ तथैव च । वक्राङ्गुष्ठो स्रुवौ ग्राह्य द्वाभ्यां पूर्णाहुतिं हुनेत् ॥ ३५.४१॥ लक्षणं स्रुक्स्रुवस्यैवं श‍ृणु तोरणलक्षणम् । ध्वजदण्डार्हकैर्वृक्षैरन्तः सौरस्तु याज्ञिकैः ॥ ३५.४२॥ भूतहस्तसमुत्सेधमुत्सेधार्धं विशालकम् । करप्रमाणं शूलस्य दीर्घनाहं रसाङ्गुलम् ॥ ३५.४३॥ कन्यसं तोरणं प्रोक्तं वक्ष्यतेतः परं क्रमात् । भूतहस्तं समारभ्य नवहस्तान्तकं क्रमात् ॥ ३५.४४॥ तलमध्यन्तु तद्दैर्घ्यं तेषामर्धैकविस्तृतम् । तोरणानाञ्च सर्वेषां शूलं वै हस्तमात्रकम् ॥ ३५.४५॥ तस्मात्पक्षाङ्गुलाधिक्यात् तेषां नाहं प्रचक्षते । नवधा तोरणं प्रोक्तमष्टमङ्गलमुच्यते ॥ ३५.४६॥ याज्ञिकं वृक्षमादाय कारयेल्लक्षणान्वितम् । षोडशाङ्गुलमायामं विस्तारन्तु तदर्धकम् ॥ ३५.४७॥ पद्मासनमधस्तात्तु विस्तारार्धेन कारयेत् । श्रीवत्सं चामरं युग्मं दर्पणं स्वस्तिकं गजम् ॥ ३५.४८॥ पूर्णकुम्भञ्चमायूरं दीपं स्यादष्टमङ्गलम् । मङ्गलाष्टौ द्विधा प्रोक्तमस्त्राणां लक्षणं श‍ृणु ॥ ३५.४९॥ वज्रं शक्तिञ्च दण्डञ्च खड्गं पाशं तथाङ्कुशम् । गदा त्रिशूलं पद्मञ्च चक्रञ्चेति दशायुधम् ॥ ३५.५०॥ हैमराजतताम्रैर्वा अयसापादपेन वा । एतेष्वेकेन कर्तव्यं सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ ३५.५१॥ षोडशाङ्गुलमायामं षडङ्गुलविशालकम् । तदर्धं घनमेवोक्तं निर्ब्रणं सुदृढं ऋजुम् ॥ ३५.५२॥ चतुरङ्गुलमूलेन मध्यमे गण्डिकात्रयम् । गण्डिकायाश्च नाहन्तु प्रत्येकं द्वादशाङ्गुलम् ॥ ३५.५३॥ कृत्वाङगुलप्रमाणेन कृत्यं कृत्वा तदग्रके । अर्धाङ्गुलमाणेन पत्रतारं प्रकीर्तितम् ॥ ३५.५४॥ पक्षत्रयद्वयं कुर्यात् अर्धचन्द्राकृतिर्यथा । मध्यपत्रमृजुं प्रोक्तं पत्रतारं यवद्वयम् ॥ ३५.५५॥ पत्रतारेण मूलेन पादायामं प्रकीर्तितम् । द्विगुणं मध्यपादस्य पादायामं महामुने ॥ ३५.५६॥ अर्धाङ्गुलप्रमाणेन पत्राणां तु प्रकल्पयेत् । (तु घनं भवेत्) शेषं दण्डमिति प्रोक्तं नाहं तस्य नवाङ्गुलम् ॥ ३५.५७॥ एवं त्रिशूलं तस्याधस्तद्वच्छूलं प्रकीर्तितम् । वज्रस्य लक्षणं प्रोक्तं शक्तिलक्षणमुच्यते ॥ ३५.५८॥ द्विकराङ्गुलमायामं विस्तारं चतुरङ्गुलम् । तदर्धं तु घनं मध्ये गण्डिका चतुरङ्गुलम् ॥ ३५.५९॥ तदूर्ध्वे तदधः कुर्यात् त्र्यङ्गुलं मध्यपत्रवत् । शक्तिलक्षणमेवं स्यात् दण्डलक्षणमुच्यते ॥ ३५.६०॥ कलाङ्गुलसमायामं मूले वेदाङ्गुलेरितम् । गण्डिकां कारयेत् तस्य विस्तारं चतुरङ्गुलम् ॥ ३५.६१॥ कृत्वाङ्गुलं भवेन्मुष्टि तन्नाहं कौशिकाङ्गुलम् । कृत्वाङ्गुलं तु विस्तारं तस्योर्ध्वे गण्डिकाङ्गुलम् ॥ ३५.६२॥ ऊर्ध्वं रसाङ्गुलं तारमधस्तात्तु युगाङ्गुलम् । क्रमेण कृशतां कुर्यात् विस्तारार्धेन विस्तृतम् ॥ ३५.६३॥ नाहन्तु दण्डमेवं स्यात् खड्गलक्षणमुच्यते । षोडशाङ्गुलमायाममश्विन्यङ्गुलविस्तृतम् ॥ ३५.६४॥ मध्येनैव तु तन्मध्ये पृष्ठे त्वश्रन्तु कारयेत । कञ्चुकन्तु षडङ्गुल्यं तद्विस्तारं यवद्वयम् ॥ ३५.६५॥ युगाङ्गुलेन कर्णन्तु तस्य नाहं गुणाङ्गुलम् । अर्धाङ्गुलन्तु फलका विस्तारं त्रियवं घनम् ॥ ३५.६६॥ पुष्पमर्धाङ्गुलं ज्ञेयं शेषं युक्त्या प्रकल्पयेत् । खड्गलक्षणमेवं स्यात् पाशलक्षणमुच्यते ॥ ३५.६७॥ अयामं पूर्ववत् कृत्वा फलद्वयकृताङ्गुलिः । रसाङ्गुलन्तु विस्तारं परस्परनिरीक्षितौ ॥ ३५.६८॥ वेदाङ्गुलन्तु तन्नाहं तदूर्ध्वे द्वादशाङ्गुलम् । द्वयमर्धन्तु नाहं स्यात् कृशतः कृशमूलतः ॥ ३५.६९॥ पाशस्य लक्षणं प्रोक्तं श‍ृणुष्वाङ्कुशलक्षणम् । मूलाङ्गुलसमायामं तन्नाहन्तु षडङ्गुलम् ॥ ३५.७०॥ अग्रेऽङगुलेन मुकुलं मन्वङ्गुलप्रमाणकम् । तरुणेन्दुसमाकारं मुकुलाधः सुयोजयेत् ॥ ३५.७१॥ एवमङ्कुशमाख्यातं गदालक्षणमुच्यते । षोडशाङ्गुलमायाममष्टाश्रन्तु गदाकृतिः ॥ ३५.७२॥ गण्डिकैकाङ्गुलं मूले मुष्टिस्तु चतुरङ्गुलम् । तदूर्ध्वे गण्डिकाङ्गुल्यं तदा शेषं प्रकीर्तितम् ॥ ३५.७३॥ गदाया लक्षणं प्रोक्तं श‍ृणु शूलस्य लक्षणम् । षोडशाङ्गुलमायामं विस्तारन्तु षडङ्गुलम् ॥ ३५.७४॥ वेदाङ्गुलघनं प्रोक्तं वज्रशूलविधानतः । शूललक्षणमेवं स्यात् श‍ृणु पद्मस्य लक्षणम् ॥ ३५.७५॥ षडङ्गुलं तु मुकुलं तन्नालं त्र्यङ्गुलं भवेत् । दलाष्टकसमायुक्तं नालायामं दशाङ्गुलम् ॥ ३५.७६॥ रसाङ्गुलं तु तन्नाहमेवं पद्मस्य लक्षणम् । चक्रस्य लक्षणं वक्ष्ये श‍ृणु कौशिक सुव्रत ॥ ३५.७७॥ आयामं पूर्ववत् प्रोक्तमष्टाङ्गुलसुविस्तृतम् । मध्ये नाभसमायुक्तं षोडशारसमायुतम् ॥ ३५.७८॥ एकाङ्गुलविशालेन परितः पत्रमुच्यते । मूर्ध्नि पार्श्वे तु कर्तव्यं ज्वलतान्तं विशेषतः ॥ ३५.७९॥ दण्डं तु शूलवत्कार्यं प्रोक्तं चक्रस्य लक्षणम् । एवं दशायुधं प्रोक्तं कूर्मासनविधिं श‍ृणु ॥ ३५.८०॥ रुद्राङ्गुलसुविस्तारं तदर्धेनैव कारयेत् । श्रुत्यङ्गुलं घनं प्रोक्तं मूर्ध्नि भूताङ्गुलं भवेत् ॥ ३५.८१॥ सप्ताङ्गुलेन तन्नाहं माताङ्गुलेन कारयेत् । कूर्मासनमिदं प्रोक्तं खट्वाया लक्षणं श‍ृणु ॥ ३५.८२॥ चतुर्विंशाङ्गुलं पादं श्रेष्ठं मानाङ्गुलं भवेत् । मध्यमं षोडशाङ्गुल्यमधमं द्वादशाङ्गुलम् ॥ ३५.८३॥ विंशत्यङ्गुलमानेन श्रेष्ठं पादस्य नाहकम् । मध्यमस्याधमस्यैव द्विद्व्यङ्गुलविहीनकम् ॥ ३५.८४॥ मूलपादस्य विस्तारं शेषं युक्त्या प्रकल्पयेत् । शुभाङ्घ्रिकरपादं वा मृगेन्द्राभाङ्घ्रिरेव च ॥ ३५.८५॥ षट्त्रिंशदङ्गुलायामं तारद्विगुणमुत्तमम् । कौशिकाङ्गुलविस्तारं गुलिकान्यङ्गुलायतम् ॥ ३५.८६॥ ईलितारं त्रिधा कृत्वा मध्यभागेन पट्टिका । कुर्यात्कपोतकं बाह्ये पट्टिका द्वियवेन तु ॥ ३५.८७॥ अधः शूलस्य पत्रारै रक्तहारैव पिष्टयेत् । ईलिकाभ्यन्तरे चैव विन्यस्ता धातुना गला ॥ ३५.८८॥ सुषिरेष्वद्भुतानां तु नाराचं योजयेद्बुधः । नाराचैश्च समायुक्तं कक्ष्या सङ्घर्षयेत् पुनः ॥ ३५.८९॥ खट्वालक्षणमेवोक्तं लूखलस्य विधिं श‍ृणु । विंशत्यङ्गुलमायाममुत्तमं परिकीर्तितम् ॥ ३५.९०॥ अष्टादशाङ्गुलं मध्यं कन्यसं तु कलाङ्गुलम् । आयामं त्रिगुणं कृत्वा तन्नाहं तु विधीयते ॥ ३५.९१॥ चतुर्धा विभजेत्तारं त्रिभागं गर्तमुच्यते । उत्सेधात्यर्धमानेन ग्रीवामूलस्य नाहकम् ॥ ३५.९२॥ ओष्ठं पक्षाङ्गुलं प्रोक्तं मानस्य च विशेषतः । पादं पादाङ्गुलाहीनं मध्यमस्याधमस्य तु ॥ ३५.९३॥ लूखलस्यैवमाख्यातं मुसलस्य विधिं श‍ृणु । सार्धत्रितालमधमं युगतालं तु मध्यमम् ॥ ३५.९४॥ उत्तमं भूततालं तु मुन्यष्टनवमात्रकम् । कन्यसादिपरीणाहं वृत्तं स्यात् पर्वतः समम् ॥ ३५.९५॥ अधस्सार्धाङ्गुलेनैव वेष्टयेन्मूलके दृढम् । एवं तु मुसलं प्रोक्तं शिबिकालक्षणं श‍ृणु ॥ ३५.९६॥ दारुसारमयेनैव मानाङ्गुल्येन कारयेत् । षट्त्रिंशदङ्गुलन्तारं कन्यसस्य प्रकीर्तितम् ॥ ३५.९७॥ अष्टचत्वारिमध्यं स्यात् षष्ठ्यङ्गुलमथोत्तमम् । विस्तारं द्विगुणं यामं पादोनद्विगुणं तु वा ॥ ३५.९८॥ ईलिकायां तु विस्तारं श्रेष्ठस्य द्व्यङ्गुलं भवेत् । अङ्गुलाङ्गुलहीनेन मध्यमस्य च यस्य तु ॥ ३५.९९॥ तस्यार्धं द्विशतं प्रोक्तं मीलिकायां द्विजोत्तम । ईलितारं त्रिधा कृत्वा मध्यभागेन पट्टिका ॥ ३५.१००॥ भागेनैकेन तद्बाह्ये कारयेत्तु कपोतकम् । आयाममष्टधा कृत्वा भागं स्याद्भित्तिपादकम् ॥ ३५.१०१॥ कुम्भञ्च वलयं चैव वृत्तकं चारुहीनकम् । ईलिकामध्ययोर्मध्ये चतुरश्रं कृतं तथा ॥ ३५.१०२॥ एकैकांशेन चोर्ध्वाया पट्टिकाद्वयमेव वा । मध्यमे तु द्विभागेन फलका चक्रशोभितम् ॥ ३५.१०३॥ ईलिकैर्जालकैश्चैव फलकैर्गुलकैरपि । नानापल्लिसमायुक्तं नानाक्रीडा समायुतम् ॥ ३५.१०४॥ तत्पूर्वमभितस्तेरुत्सेधाष्टाङ्गुलं भवेत् । सिंहद्वयसमायुक्तं तदूर्ध्वे मकरास्यकम् ॥ ३५.१०५॥ बलाकासदृशं पादं तत्र सप्ताङ्गुलोन्नतम् । अधः पट्टैश्च नाराचैर्दृढं कृत्वा द्विधा मतः ॥ ३५.१०६॥ वेणिकावेष्टनं वाऽपि फलकाबन्धनं नयेत् । शिबिकालक्षणं प्रोक्तं डोलालक्षणमुच्यते ॥ ३५.१०७॥ पादोर्ध्वे विन्यसेद्धीमान् मण्डपाकृतिमेव च । अश्वश्चैव मयूरश्च गजसारथ्यकर्मणे ॥ ३५.१०८॥ नानाचान्यानि सर्वाणि रथवत् कारयेत्क्रमात् । डोलाया लक्षणं प्रोक्तं दीपमालाविधिं श‍ृणु ॥ ३५.१०९॥ अयसा वाऽथ ताम्रेण दारुभिर्दीपमालिका । द्वारेष्टं द्वारवत्कुर्यात् कुबेरश्रीप्रभाकृतिः ॥ ३५.११०॥ कारयेदन्यदेशे तु द्वारमानप्रमाणतः । सुस्निग्धान् सुदृढान् कृत्वा स्कन्धान् वेलाङ्गुलायतात् ॥ ३५.१११॥ त्रिभागैकं न्यसेद्दण्डे भूताङ्गुलमथान्तरम् । दीपमालाविधिः प्रोक्तः पुष्पमालाविधिं श‍ृणु ॥ ३५.११२॥ अशोकासननिम्बाश्च मधूकपनसासनाः । खदिरः शिशुपाश्चाम्रचन्दनश्चम्पकः शुभाः ॥ ३५.११३॥ अष्टतारप्रमाणेन विस्तारद्विगुणायतम् । वेदपादसमायुक्तं द्वादशाङ्गुलदैर्घ्यकम् ॥ ३५.११४॥ घनमष्टाङ्गुलं प्रोक्तं हित्युत्सेधं कृताङ्गुलम् । दर्पणोदरसङ्काशं कुर्यान्मानाङ्गुलेन तु ॥ ३५.११५॥ पुष्पाधारमिदं प्रोक्तं भेरिकालक्षणं श‍ृणु । आयामं युगतालं स्यात् नाहं भूतयवं भवेत् ॥ ३५.११६॥ रव्यङ्गुलं मुनिश्रेष्ठ मुखतारं प्रचक्षते । आरं घातसुवृत्तं स्याद्घनमर्धाङ्गुलं भवेत् ॥ ३५.११७॥ उभयोः पार्श्वयोर्वक्रं द्वयपट्टेन वेष्टयेत् । सप्तकीलसमायुक्तमाकारेण तु कारयेत् ॥ ३५.११८॥ भेरीलक्षणमाख्यातं समिधां लक्षणं श‍ृणु । द्वादशाङ्गुलमायामं कनिष्ठाङ्गुलनाहकम् ॥ ३५.११९॥ सार्द्रं सत्वसमाच्छेदसप्ररोहमनिन्दितम् । अवक्रं निर्व्रणं शुद्धं ब्राह्मणैरावृतं शुभम् ॥ ३५.१२०॥ मूलेन मूलसंयुक्तमग्रेणाग्रसमायुतम् । समिधां लक्षणं प्रोक्तं परिधेर्लक्षणं श‍ृणु ॥ ३५.१२१॥ आयामं परिधीनां तु सवेदांशदशाङ्गुलम् । वीथ्यङ्गुलपरीणाहमपर्णमव्रणं समम् ॥ ३५.१२२॥ प्रोक्तं तु यत् समित्तेन परिधीध्मानि सङ्ग्रहेत् । परिधिर्लक्षणं प्रोक्तं दर्भाणां लक्षणं श‍ृणु ॥ ३५.१२३॥ स्त्रीपुन्नपुंसकाकारास्त्रिविधाः समुदाहृताः । मृदुः श्यामः स्त्रियः प्रोक्तास्त्रीणां कर्मसु योजयेत् ॥ ३५.१२४॥ ईषत्पक्षसमायुक्ता स्थिराः पुंलिङ्गका स्मृताः । पुङ्क्रियासु तथा योग्या स्थिराः कोमलवर्जिताः ॥ ३५.१२५॥ नपुंसका इति ख्याता न ग्राह्याः सर्वकर्मसु । सुच्छिन्नाग्रा सुभिन्नाग्रा खण्डिताः परिवर्जयेत् ॥ ३५.१२६॥ मूलस्थूलं भवेन्नारी अग्रस्थूलं नपुंसकम् । समं पुंलिङ्गमित्युक्तं विश्वामित्र महामुने ॥ ३५.१२७॥ दर्भाणां लक्षणं प्रोक्तं कूर्चानां लक्षणं श‍ृणु । उत्तमं नवदर्भेस्तु सप्तदर्भैस्तु मध्यमम् ॥ ३५.१२८॥ कन्यसं पञ्चदर्भैस्तु ग्रन्थिरेकाङ्गुलं भवेत् । दक्षिणावर्तकं ग्रन्थिकूर्चाग्रं चतुरङ्गुलम् ॥ ३५.१२९॥ ग्रन्थ्यधस्तात्तदायामं रुद्रधर्मं नवाङ्गुलम् । कूर्चानां लक्षणं प्रोक्तं विष्टरस्य विधिं श‍ृणु ॥ ३५.१३०॥ सप्तदर्भसमायुक्तं ग्रन्थितं सव्यमार्गतः । रत्न्यङ्गुलं भवेन्मूलं ग्रन्थिरेकाङ्गुलं मतम् ॥ ३५.१३१॥ विष्टरस्य विधिः प्रोक्तो लम्बकूर्चविधिं श‍ृणु । एकविंशतिदर्भैश्च ग्रन्थिरेकाङ्गुलं भवेत् ॥ ३५.१३२॥ ग्रन्थितद्दक्षिणावर्तं कूर्चाग्रं चतुरङ्गुलम् । मूर्ध्नादिपादपर्यन्तं लम्बितं यज्ञदायकम् ॥ ३५.१३३॥ लम्बकूर्चविधिः प्रोक्ता परिस्तरणमुच्यते । धर्मदर्भसमायुक्तं ग्रन्थिः पक्षाङ्गुलं भवेत् ॥ ३५.१३४॥ वेदाङ्गुलं तदग्रं स्यात् षट्त्रिंशदङ्गुलायतम् । परिस्तरणमाख्यातं दर्भमालाविधिं श‍ृणु ॥ ३५.१३५॥ भूतवेदाग्निदर्भैर्वा व्योमहस्तं प्रलम्बितम् । कनिष्ठिकाङ्गुला नाहं रज्जुं कुर्यान्मनोरमैः ॥ ३५.१३६॥ दर्भमालाविधिः प्रोक्ता प्रोक्षणीकूर्चमुच्यते । सप्तविंशतिदर्भैश्च कलाङ्गुलसमायुतम् ॥ ३५.१३७॥ व्योमाङ्गुलं भवेद्ग्रन्थिरग्रं वेदाङ्गुलं भवेत् । वेणी वा विष्टरं वाऽथ प्रोक्षणीकूर्चमीरितम् ॥ ३५.१३८॥ पवित्रलक्षणं वक्ष्ये श‍ृण कौशिक सुव्रत । कुशकाशपटीराश्च सुवर्णैस्त्रिभिरेव वा ॥ ३५.१३९॥ एकीकृत्याग्रतो दर्भानलूनमग्रमुद्रितम् । षोडशाङ्गुलमायाममावर्तं वा समन्ततः ॥ ३५.१४०॥ त्रिगुणीकृत्य रज्ज्वग्रं ग्रन्थिरेकाङ्गुलं भवेत् । दक्षिणावर्तं कर्तव्यं तदग्रं चतुरङ्गुलम् ॥ ३५.१४१॥ अनामिकाया योक्तव्यमुभयोर्हस्तयोरपि । सपवित्रकरेणैव कुर्यादाचमनक्रिया ॥ ३५.१४२॥ नोच्छिन्नं तत् पवित्रं तु भुक्तोच्छिष्टं तु वर्जयेत् । सौवर्णं चेत् पवित्रं स्यादाज्येनोत्क्षपणेन तु ॥ ३५.१४३॥ नाभेरनामिकायास्तु कुर्याद् वृत्तं समं यथा । पवित्रस्य विधिः पोक्ता पाद्यपात्रविधिं श‍ृणु ॥ ३५.१४४॥ सौवर्णमुत्तमं प्रोक्तं मध्यमं रजतं भवेत् । अधमं ताम्रकांस्यं स्यान्मृन्मयञ्चाधमाधमम् ॥ ३५.१४५॥ तारे मूलाङ्गुलं ज्ञेयमुत्सेधं तु युगाङ्गुलम् । तत्पृष्ठेऽङ्घ्रिसमायुक्तं चतुरङ्गुलमानतः ॥ ३५.१४६॥ अर्धेनाधिकया युक्तं वेदाङ्गुलसमायुतम् । पाद्यपात्रं समाख्यातं श‍ृण्वाचमनपात्रकम् ॥ ३५.१४७॥ आदित्याङ्गुलमानेन कुक्षिविस्तारमुच्यते । अष्टत्रिंशतिमात्रेण नाहं कुक्षेस्तु मध्यमम् ॥ ३५.१४८॥ अग्न्यङ्गुलं गलोत्सेधं मार्गं व्योमाङ्गुलं भवेत् । आस्यतारं त्रिमात्रं तु पार्श्वे घ्राणसमायुतम् ॥ ३५.१४९॥ पक्षाङ्गुलसमायामं रन्ध्र कनिष्ठिकासमम् । आर्धार्धाङ्गुलमानेन पादं कुर्यात्तु पृष्ठके ॥ ३५.१५०॥ यदाचमनपात्रं तदर्ध्यपात्रमथ श‍ृणु । अर्ध्यपात्रं मया प्रोक्तं पालिकालक्षणं श‍ृणु ॥ ३५.१५१॥ पालिकाष्टादशाङ्गुल्यमुच्चं मात्राङ्गुलेन तु । पालिकामुखविस्तारं षोडशाङ्गुलमुच्यते ॥ ३५.१५२॥ तदर्धं पादविस्तारं रसभागैककोष्ठकम् । विस्तारस्य त्रिभागैकं वर्तितं बिलमुच्यते ॥ ३५.१५३॥ एवं पात्रक्रमं प्रोक्तं शेषं दण्डं प्रकल्पयेत् । विस्तारस्य त्रिभागैक दण्डविस्तारमुच्यते ॥ ३५.१५४॥ पालिकालक्षणं प्रोक्तं घटिकालक्षणं श‍ृणु । घटिकाघटविस्तारमष्टाङ्गुलमुदाहृतम् ॥ ३५.१५५॥ पालिकापात्रवत्कुर्यात् दण्डं वै चतुरङ्गुलम् । पञ्चवक्त्रसमायुक्तं घटिकां कारयेद्बुधः ॥ ३५.१५६॥ घटिकालक्षणं प्रोक्तं शरावमधुनोच्यते । शरावमुखविस्तारमादित्याङ्गुलमुच्यते ॥ ३५.१५७॥ तदर्धं पादविस्तारमुत्सेधं वसुमात्रकम् । नाहं स्यात् पालिकादीनां विस्तारार्धेन वर्धितम् ॥ ३५.१५८॥ कालं भिन्नं च सुषिरं भेदं छेदं मलीनकम् । निर्दग्धं च पुराणं च विशेषेण विवर्जयेत् ॥ ३५.१५९॥ शरावलक्षणं प्रोक्तं गन्धपात्रं ततः श‍ृणु । अष्टाङ्गुलं तद्विस्तारं वेदाङ्गुलसमुच्छ्रयम् ॥ ३५.१६०॥ गन्धपात्रं समाख्यातं पुण्यपात्रमथ श‍ृणु । विंशत्यङ्गुलमायामं वस्वङ्गुलसमुच्छ्रयम् ॥ ३५.१६१॥ नालं पञ्चाङ्गुलं कुर्यादुभयोः पार्श्वयोरपि । तन्मानं पादविस्तारं पिधानकवचान्वितम् ॥ ३५.१६२॥ द्रव्यालाभे मुनिश्रेष्ठ वस्त्रेणैव तु कारयेत् । पुष्पपात्रं समाख्यातमाज्यपात्रविधिं श‍ृणु ॥ ३५.१६३॥ वेदाङ्गुलसमुत्सेधं विस्तारन्तुषडङ्गुलम् । अर्धाङ्गुलेन तस्योष्ठमेतद्धि घृतपात्रकम् ॥ ३५.१६४॥ घृतस्य पात्रमेवं स्यात् प्रणीतापात्रमुच्यते । पञ्चावृताङ्गुलन्तारं सार्धाग्न्यङ्गुलमुच्छ्रयम् ॥ ३५.१६५॥ प्रणीतापात्रमेवं स्यात् प्रोक्षणीपात्रमुच्यते । पञ्चाङ्गुलन्तु विस्तारं रुद्राङ्गुलसमुच्छ्रयम् ॥ ३५.१६६॥ प्रोक्षणीपात्रमेवं स्यात् स्कन्दकुम्भविधिं श‍ृणु । त्रीण्यङ्गुलप्रविस्तारं रुद्राङ्गुलसमुन्नतम् ॥ ३५.१६७॥ आस्यं वेदाङ्गुलं ज्ञेयं कर्णायामं तथाङ्गुलम् । व्योममेकाङ्गुलं प्रोक्तमर्धाङ्गुलन्तु निर्गमम् ॥ ३५.१६८॥ गले त्रिरेखा कर्तव्या पक्वबिम्बफलप्रभम् । कलङ्करहितं स्निग्धं मर्वदोषविवर्जितम् ॥ ३५.१६९॥ स्कन्दकुम्भमिति प्रोक्तं वर्धनीलक्षणं श‍ृणु । रन्ध्राङ्गुलप्रविस्तारं वर्धनीजठरस्य तु ॥ ३५.१७०॥ अब्ध्यङगुलसमुत्सेधं वक्त्रमग्न्यङ्गुलं मतम् । अश्विन्यङ्गुलमोष्ठं स्यात् पार्श्वे नालाङ्कुरायतम् ॥ ३५.१७१॥ उत्पलाकृतिवत्कार्यं सार्धाङ्गुलप्रमाणतः । अर्धाङ्गुलोच्छ्रयं ग्रीवमङ्गुलीयोष्ठनिर्गमम् ॥ ३५.१७२॥ वर्धनीलक्षणं प्रोक्तं कुम्भानां लक्षणं श‍ृणु । रुद्राङ्गुप्रविस्तारमोष्ठं व्योमाङ्गुलं भवेत् ॥ ३५.१७३॥ सार्धाङ्गुलं गलोत्सेधं त्रियवं तस्य निर्गमम् । कुन्भानां लक्षणं प्रोक्तं कलशानां ततः श‍ृणु ॥ ३५.१७४॥ सप्ताङ्गुलप्रविस्तारमुत्सेधं चतुरङ्गुलम् । ग्रीवमर्धाङ्गुलोत्सेधमोष्ठं तत्त्सममेव तु ॥ ३५.१७५॥ त्र्यङ्गुलञ्चास्यविस्तारं यवमोष्ठस्य निर्गमम् । शेषं युक्त्या प्रकर्तव्यं पक्वबिम्बफलोपमम् ॥ ३५.१७६॥ कलशस्य विधिः प्रोक्ता कुण्डिकालक्षणं श‍ृणु । वेदाङ्गुलं तद्विस्तारं दैर्घ्यमग्न्यङ्गुलं भवेत् ॥ ३५.१७७॥ सार्धाङ्गुलं तस्य तारं मध्यमर्धाङ्गुलं भवेत् । पादाङ्गुलं गलोत्सेधं पार्श्वे घ्राणसमन्वितम् ॥ ३५.१७८॥ व्योमाङ्गुलप्रमाणेन पादमोष्ठे प्रकल्पयेत् । कुण्डिकालक्षणं प्रोक्तं हविःपात्रविधिं श‍ृणु ॥ ३५.१७९॥ तस्य कुक्षेस्तु विस्तारं धर्माङ्गुलमुदाहृतम् । अष्टाङ्गुलसमुत्सेधं कर्णोत्सेधमथाङ्गुलम् ॥ ३५.१८०॥ कर्णव्योमाङ्गुलं प्रोक्तमास्यतारं रसाङ्गुलम् । शेषं युक्त्या प्रकर्तव्यं तत्पचेदाढकं मुने ॥ ३५.१८१॥ यावत्पचेच्छिवद्रोणं तावन्मात्रं प्रकल्पयेत् । हविःपात्रविधिः प्रोक्तं उपदंशस्य पात्रकम् ॥ ३५.१८२॥ उदरस्य प्रविस्तारमष्टाङ्गुलमुदाहृतम् । युगाङ्गुलसमुत्सेधं कण्ठमेकाङ्गुलं भवेत् ॥ ३५.१८३॥ आस्यतारं षडङ्गुल्यमोष्ठमेकाङ्गुलं भवेत् । एतत्स्यादुपदंशाय पिधानस्य विधिं श‍ृणु ॥ ३५.१८४॥ पाद्यस्य तारं यावत्तु तावत्कुर्यात्पिधानकम् । पिधानस्य विधिः प्रोक्ता दर्व्या लक्षणमुच्यते ॥ ३५.१८५॥ द्वादशाङ्गुलमायामं तद्दैर्घ्यं पञ्चधा भवेत् । अत्यर्धांशेन पुच्छांशात् पक्षांशेनाग्रमुच्यते ॥ ३५.१८६॥ त्र्यङ्गुलं पुच्छतारं वा वक्त्रतारं शराङ्गुलम् । व्योमाङ्गुलप्रमाणेन मध्यतारं विधीयते ॥ ३५.१८७॥ अर्धाङ्गुलन्तु हीनं स्यान्मध्यमस्य तु चैव हि । दर्व्या लक्षणमाख्यातं स्थालिकालक्षणं श‍ृणु ॥ ३५.१८८॥ कन्यसं कांस्यसम्भूतं राजतं मध्यमं भवेत् । हैमजं चोत्तमं प्रोक्तं वृत्ताकारं सुशोभनम् ॥ ३५.१८९॥ द्वादशाङ्गुलमारभ्य द्वित्र्यङ्गुलविवर्धनात् । षट्त्रिंशदङ्गुलान्तं च कन्यसादित्रयं त्रयम् ॥ ३५.१९०॥ तद्द्वयं चोष्ठविस्तारमुत्सेधं तत्समं भवेत् । वेत्रं यवद्वये तु स्यात् अधमस्याधमस्य तु ॥ ३५.१९१॥ यवैकेन विवृद्ध्या तु यावद्दशयवान्तिकम् । स्थालिकानां नवानाञ्च वेत्रोत्सेधं प्रकीर्तितम् ॥ ३५.१९२॥ कांस्यादुक्तं मध्यमानं विंशदूर्ध्वशतं पलम् । स्वर्णेन रजतेनैव यथालाभं प्रकल्पयेत् ॥ ३५.१९३॥ स्थालिकालक्षणं प्रोक्तं त्रिपादीलक्षणं श‍ृणु । चतुर्थाच्छङ्खपादी च बलिपादी त्रिपादिका ॥ ३५.१९४॥ यावन्मानं तु पीठोच्चं तावदुच्चत्रिपादिकम् । कर्तव्यं स्थालिकापादं लक्षणेन विशेषतः ॥ ३५.१९५॥ उच्चं युगाङ्गुलं ज्ञेयं तच्चतुर्गुणमायतम् । ईषत् त्रिभङ्गिकापादं पक्षाङ्गुलं तु नाहकम् ॥ ३५.१९६॥ मृगराट्पादवन्मूले वक्त्रपादानि कीर्तिताः । शराङ्गुलन्तु विस्तारमुत्सेधं पर्वताङ्गुलम् ॥ ३५.१९७॥ अग्निपादसमायुक्तं त्रिवर्गाङ्गुष्ठनाहकम् । शरावाकृतिवन्मूले शेषं युक्त्या प्रकल्पयेत् ॥ ३५.१९८॥ त्रिपादीलक्षणं प्रोक्तं पाद्याधारविधिं श‍ृणु । चतुरङ्गुलमायामं पत्रद्वयसमन्वितम् ॥ ३५.१९९॥ तस्याधः सिंहपादं च शेषं युक्त्या प्रकल्पयेत् । पात्रं निधाय तस्योर्ध्वे तस्मिन् पात्रादिकं ददेत् ॥ ३५.२००॥ पाद्यमचमनाधारविधिं श‍ृणु महामुने । कलाङ्गुलसमायामं मुखवारसमं भवेत् ॥ ३५.२०१॥ ओष्ठमेकाङ्गुलं प्रोक्तं धुत्तूरकुसुमोपमम् । ऊर्ध्वकायमिदं प्रोक्तं दण्डायामं नवाङ्गुलम् ॥ ३५.२०२॥ अग्न्यङ्गुलं तु विस्तारं द्विगुणं पादविस्तरम् । गण्डिकात्रयसंयुक्तं दण्डं कुर्याद्विचक्षणः ॥ ३५.२०३॥ न वर्जयेत् तले तस्मिन् पात्रे त्वाचमनोदकम् । प्रोक्तमाचमनाधारं जलाधारविधिं श‍ृणु ॥ ३५.२०४॥ चतुर्विंशत् त्रयं तु स्याद्विस्तारमुदरस्य तु । विंशदङ्गुलमुत्सेधमास्यातारं कलाङ्गुलम् ॥ ३५.२०५॥ ओष्ठं पक्षाङ्गुलं ज्ञेयं तस्याधस्तात् त्रिरेखया । यवत्रयप्रमाणेन कुर्यादुदरबन्धनम् ॥ ३५.२०६॥ विस्तारमुदयं सर्वमेवं क्रमेण कारयेत् । पाद्यपात्राणि सर्वाणि कुर्यान्मानाङ्गुलेन तु ॥ ३५.२०७॥ जलधारविधिः प्रोक्ता रङ्गस्य च विधिं श‍ृणु । क्षौमपट्टैर्दुकूलैर्वा कुर्यात् कार्पासशाटिभिः ॥ ३५.२०८॥ दशवक्त्रयुतं वाऽपि रविवक्त्रयुतं तु वा । रन्ध्रवस्त्रयुतं वाऽपि चास्यरज्जुसमन्वितम् ॥ ३५.२०९॥ महावास्तुसमायुक्तं नानारूपसमायुतम् । एवं तु रङ्गमाख्यातं स्तम्भवेष्टनमुच्यते ॥ ३५.२१०॥ गात्रमानसमं वस्त्रं पद्माकारे परं मतम् । एकवर्णेन युक्तं वा निश्छिद्रं तेन वेष्टयेत् ॥ ३५.२११॥ स्तम्भवेष्टनमाख्यातं वितानमधुनोच्यते । पङ्क्तिमानसमायामं विस्तारमपि तत्समम् ॥ ३५.२१२॥ पद्माकारं विधातव्यं नानारूपयुतं तु वा । दुकूलं पट्टदेवाङ्गैः कुर्यात् कार्पासकेन वा ॥ ३५.२१३॥ वितानलक्षणं प्रोक्तं पताकालक्षणं श‍ृणु । विंशदङ्गुलविस्तारमायामं त्रिंशदङ्गुलम् ॥ ३५.२१४॥ विस्तारेण समं पुच्छं तस्यार्धं शिखरं भवेत् । चतुःपुच्छं त्रिपुच्छं वा पुच्छद्वयमथापि वा ॥ ३५.२१५॥ पार्श्वे कलियुगायुक्तं पोत्रत्रयसमावृतम् । नवाष्टसप्तहस्तं वा शेषं ध्वजवदीरितम् ॥ ३५.२१६॥ ध्वजलक्षणमाख्यातं क्षुद्रध्वजविधिं श‍ृणु । पादाङ्गुलं तु विस्तारं द्वादशाङ्गुलदैर्घ्यकम् ॥ ३५.२१७॥ वेत्रद्वयसमायुक्तं शेषं कुर्यात्तु केतुवत् । शिखरो रज्जुसंयुक्तं वेणुदण्डं प्रलम्बयेत् ॥ ३५.२१८॥ ध्वजानां लक्षणं प्रोक्तं छत्रलक्षणमुच्यते । चतुर्मुखप्रविस्तारं समवृत्तमधोमुखम् ॥ ३५.२१९॥ आधारं वैणवेनैव तन्तुभिर्वर्धयेत् क्रमात् । वस्त्रेण वेष्टयेत्सर्वं मुक्तादामैश्च रत्नकैः ॥ ३५.२२०॥ मकुटैः स्वर्णपट्टैश्च भूषयेद् भूषणार्हकैः । उत्तमं रत्नखचितं दुकूलाद्यैस्तु मध्यमम् ॥ ३५.२२१॥ वस्त्रेणेवाधमं प्रोक्तं तालपत्रं महामुने । बाणाग्निरसतालैर्वा नालायामं प्रकीर्तितम् ॥ ३५.२२२॥ छत्रलक्षणमाख्यातं पिञ्च्छलक्षणमुच्यते । मयूरपिञ्च्छैः कर्तव्यं विस्तारं त्रियवं भवेत् ॥ ३५.२२३॥ वस्त्रेण वेष्टयेत् सर्वं पुनः पिञ्च्छेन वेष्टयेत् । आधारमयसा कृत्वा हैमेन मकुटं तथा ॥ ३५.२२४॥ शेषं युक्त्या प्रकर्तव्यं नालं स्याच्छत्रनालकम् । पिञ्च्छलक्षणमेवोक्तं चामरस्य विधिं श‍ृणु ॥ ३५.२२५॥ स्वर्णेन रजतेनैव दन्तिदन्तेन दारुणा । शुल्बेन वाऽथ मतिमान् दण्डं कुर्यान्महामुने ॥ ३५.२२६॥ चतुर्विंशदङ्गुलायामं दण्डनाहं शराङ्गुलम् । नानापङ्क्तिसमायुक्तं नानागण्डिसमायुतम् ॥ ३५.२२७॥ चमरीवालसंयुक्तं यथाशोभं तु कारयेत् । चामरस्य विधिः प्रोक्ता मयूरव्यजनं श‍ृणु ॥ ३५.२२८॥ दण्डं तु पूर्ववत् प्रोक्तं शिखिपिञ्च्छं तु योजयेत् । अलङ्कारेण मतिमान् शेषं युक्त्या प्रकल्पयेत् ॥ ३५.२२९॥ मयूरव्यजनं प्रोक्तं दुकूलव्यजनं श‍ृणु । षोडशाङ्गुलविस्तारं वैणवेनैव वर्तुलम् ॥ ३५.२३०॥ क्षौमदेवाङ्गपट्टैर्वा दुकूलेनाथ वेष्टयेत् । त्रियङ्गुलं दण्डनाहं षट्त्रिंशदङ्गुलायतम् ॥ ३५.२३१॥ नानातन्तुसमायुक्तं दण्डमात्रं विचित्रयेत् । दण्डाग्रं तु यथा कृत्वा शेषं युक्त्या प्रकल्पयेत् ॥ ३५.२३२॥ दुकूलव्यजनं प्रोक्तं उष्णीषस्य विधिं श‍ृणु । सप्तषट्पञ्चहस्तांशं पञ्चपाकैकविस्तृतम् ॥ ३५.२३३॥ सुश्लक्ष्णं सुदृशं सूक्ष्मं शिरोरोमविवर्जितम् । शिरसा चिबुकेनैव कर्णाभ्यामपि वेष्टयेत् ॥ ३५.२३४॥ पुच्छं वै वामकर्णान्ते वेष्टयेत्तु प्रदक्षिणम् । एवं संवेष्टय मतिमान् शेषं शिरसि वेष्टयेत् ॥ ३५.२३५॥ उष्णीषविधिराख्यात उत्तरीयविधिं श‍ृणु । बाणहस्तायतं वाऽपि वेदहस्तायतं तु वा ॥ ३५.२३६॥ तालमात्रं प्रविस्तारं बन्धयेत्तु द्विपुच्छकम् । यज्ञोपवीतवद्बध्वा उत्तरीयं विशेषतः ॥ ३५.२३७॥ यजने स्थापने चाग्निकार्ये शैवोत्सवे जपे । उष्णीषमुत्तरीयञ्च धारयेद्देशिकोत्तमः ॥ ३५.२३८॥ उत्तरीयलक्षणं प्रोक्तं वस्त्रलक्षणमुच्यते । देवाङ्गक्षौमकं वाऽपि नेत्रं कार्पासजन्तु वा ॥ ३५.२३९॥ उत्तमं मनुहस्तं स्याद्रविहस्तन्तु मध्यमम् । अधमं दशहस्तं स्यात् पञ्चतालन्तु विस्तृतम् ॥ ३५.२४०॥ उत्तमं रक्तवर्णं स्यादलाभेऽन्यत्प्रगृह्यताम् । स्निग्धं सुश्लक्ष्णकं नव्यं सिरारोमविवर्जितम् ॥ ३५.२४१॥ जीर्णन्तु वह्निदग्धन्तु वर्जयेदाखुदष्टकम् । वस्त्रलक्षणमित्येवं स्यात्पञ्चशयनं श‍ृणु ॥ ३५.२४२॥ चर्मजं रोमजं चैवमुण्डजञ्चाण्डजं पुनः । वामजं चैव पञ्चैते शयनं सम्प्रकल्पयेत् ॥ ३५.२४३॥ खट्वाया मञ्चविस्तीर्णमायामन्तु सुविस्तृतम् । उत्सेधकं हस्तमात्रं प्रावृणीं व्याघ्रचर्मणा ॥ ३५.२४४॥ पूरितं तूलिकेनैव चर्मजं चेति कीर्तितम् । आयामं पूर्ववत्कुर्याद्द्रोमैः कृष्णमृगोद्भवैः ॥ ३५.२४५॥ सम्पूरितञ्च यत्तल्पं रोमजं चेति कीर्तितम् । पूर्वोक्तलक्षणोपेतं वस्त्रेणावरणं तथा ॥ ३५.२४६॥ शल्मली तूलसम्पूर्णं मुण्डजं चेति कीर्तितम् । पूर्वोक्तलक्षणोपेतं देवाङ्गैः पञ्चरं मतम् ॥ ३५.२४७॥ हंसरोमेण सम्पूर्णमण्डजं परिकीर्तितम् । सुश्लक्ष्णं सुसितं सूक्ष्मं कार्पासेनैव कल्पितम् ॥ ३५.२४८॥ उपरिस्तरणं यत्तत् वामजं चेतिकीर्तितम् । उपर्युपरिकर्तव्यं तत्पञ्चशयनं स्मृतम् ॥ ३५.२४९॥ आख्यातं पञ्चशयनमुपधानविधिं श‍ृणु । षट्त्रिंशदङ्गुलायामं नाहं तत्त्त्रिङ्गुणं भवेत् ॥ ३५.२५०॥ हंसरोमेण सम्पूर्णं देवाङ्गेन तु पञ्चरम् । कार्पाससम्भवेनैव कुर्यादुपरि वेष्टनम् ॥ ३५.२५१॥ उपधानं पाणिपद्भ्यां यथायुक्तं प्रकल्पयेत् । उपधानविधिः प्रोक्ता कक्ष्या लक्षणमुच्यते ॥ ३५.२५२॥ अग्न्यङ्गुलन्तु विस्तारमश्विन्यङ्गुलमेव च । कार्पासेनैव कर्तव्यं यावत्खट्वा प्रवेष्टनम् ॥ ३५.२५३॥ कक्ष्या लक्षणमाख्यातं प्रच्छन्नपटमुच्यते । द्वारयामसमं दीर्घं विस्तारद्वारविस्तृतम् ॥ ३५.२५४॥ द्वारमानेन कर्तव्यं पदव्याधारदण्ङकम् । शक्तिं मयूरयूथञ्च लाञ्छनस्य तु चैव हि ॥ ३५.२५५॥ प्रच्छन्नपटमाख्यातं धूपपात्रविधिं श‍ृणु । हैमेन राजतेनैव ताम्रेण त्रपुणाऽथवा ॥ ३५.२५६॥ वेदाङ्गुलन्तु विस्तारं पात्रोत्सेधं तदर्धकम् । ओष्ठमर्धाङ्गुलं प्रोक्तं बाह्ये पद्मदलान्वितम् ॥ ३५.२५७॥ ग्रीवस्यादौ द्विपादन्तु पादायामं द्विमात्रकम् । अब्ध्यङ्गुलसमायामं नाहं पक्षाङ्गुलं भवेत् ॥ ३५.२५८॥ दण्डपुच्छं पञ्चपादं कारयेदिति पूर्ववत् । पक्षाङ्गुलन्तु विस्तारं नानावल्लिसमन्वितम् ॥ ३५.२५९॥ अग्न्यङ्गुलं पिधानोच्चमनेकं सुषिरान्वितम् । कारयेन्मुकुलाकारं शेषं बुद्ध्या प्रकल्पयेत् ॥ ३५.२६०॥ धूपपात्रविधिः प्रोक्ता धूपघण्टाविधिं श‍ृणु । बाणाङ्गुलन्तु विस्तारमुत्सेधं तत्समं भवेत् ॥ ३५.२६१॥ त्रियवञ्चोष्ठविस्तारं तन्निर्यूहञ्चतुर्गुणम् । उपपट्टिकया युक्तं मात्रेण शिखरान्वितम् ॥ ३५.२६२॥ चतुर्यवङ्गलोत्सेधं जिह्वा वेदाङ्गुलायुतम् । घण्टायामञ्च तन्नाहं विस्तारेणैव वर्णितम् ॥ ३५.२६३॥ अग्न्यङ्गुलेन दण्डोच्चं नाहं तत्सममेव वा । दण्डस्याग्रे गजं वाऽपि वज्रं वा शक्तिमेव वा ॥ ३५.२६४॥ मूलं वा मकुटं वाऽपि नलिनं तस्य कल्पयेत् । शेषं युक्त्या प्रकर्तव्यं शुद्धकांस्येन सुव्रत ॥ ३५.२६५॥ कृत्वा नैवेद्य काले तु बलिकाले विशेषतः । धूपदीपप्रदाने च होमकाले च घोषयेत् ॥ ३५.२६६॥ धूपघण्टाविधिः प्रोक्ता दीपपात्रविधिं श‍ृणु । धूपपात्रवदाकारं विशेषात् किञ्चिदस्ति हि ॥ ३५.२६७॥ अग्न्यङ्गुलप्रविस्तारमायामन्तु शराङ्गुलम् । अश्वत्थपत्रवत्त्कुर्यात् ओष्ठोच्चं त्रियवं भवेत् ॥ ३५.२६८॥ मध्यं नाभिसमायुक्तं मुकुलं चैव कल्पयेत् । तदेकं दोपपात्रं स्यात् पञ्चदीपयुतन्तु वा ॥ ३५.२६९॥ दीपपात्रविधिः प्रोक्ता वक्ष्ये नीराजनस्य तु । सौवर्णं राजतं ताम्रं श्रेष्ठं मध्यकनिष्ठकम् ॥ ३५.२७०॥ षट्त्रिंशदङ्गुलायामं वृत्ताकारमनुत्तमम् । तस्मात्षडङ्गुलं हीनं मध्यमं पात्रमिष्यते ॥ ३५.२७१॥ हस्तमात्रप्रविस्तारं कन्यसं पात्रमिष्यते । कर्णिकाञ्च त्रिभागैकं तत्पञ्चांशैकमुच्छ्रयम् ॥ ३५.२७२॥ यवद्वयविशालेन परितः पट्टिका तथा । उत्सेधं तत्समं ज्ञेयं तद्बाह्येऽष्टदलं भवेत् ॥ ३५.२७३॥ ओष्ठन्तु परितः कुर्यात् कर्णिकोच्छ्रयमानतः । एवं कृत्वा मुनिश्रेष्ठ पूर्णचन्द्रसमप्रभम् ॥ ३५.२७४॥ युगाङ्गुलसमुत्सेधं दीपाधारं घटोपमम् । अश्विन्यङ्गुलमायामं घटवत्तस्य कोर्तितम् ॥ ३५.२७५॥ प्रोक्तं पक्षाङ्गुलं रन्ध्रं कर्णिकामध्यमं युतम् । दीपाधारमथाष्टाश्रं योजयेत्तु दलं प्रति ॥ ३५.२७६॥ रन्ध्राधारशताधारमेकाधारमथापि वा । मध्ये चैव महेशास्युर्दीपाधाराणि कल्पयेत् ॥ ३५.२७७॥ अग्न्यङ्गुलोच्चमानेन पृष्ठे पादं प्रकल्पयेत् । पात्रं नीराजनायेदं महाघण्टाविधिं श‍ृणु ॥ ३५.२७८॥ शुद्धकांस्येन कर्तव्यं विस्तारं पर्वताङ्गुलम् । सुषिरेण समायुक्तं चतुर्वर्णसमायुतम् ॥ ३५.२७९॥ तारार्धवर्धनं नाहं जिह्वारन्ध्राङ्गुलायतम् । शिखरं वलयोपेतं शेषं युक्त्या प्रकल्पयेत् ॥ ३५.२८०॥ महाघण्टाविधिः प्रोक्ता दर्पणस्य विधिं श‍ृणु । त्रिद्व्यङ्गुलप्रविस्तारं पूर्णचन्द्राकृतिर्भवेत् ॥ ३५.२८१॥ नालं वस्वङ्गुलं ज्ञेयं पादं वेदाङ्गुलं भवेत् । नानापट्टिकसंयुक्तं शुद्धकांस्येन कारयेत् ॥ ३५.२८२॥ एतद् विस्तारमुदितं विस्तारार्धेन वर्धयेत् । उत्तमं दर्पणस्यैवमर्धपञ्चाङ्गुलान्तकम् ॥ ३५.२८३॥ नवमानं प्रकर्तव्यमुत्तमादित्रयं त्रयम् । दर्पणस्य विधिः प्रोक्ता विश्वामित्र महामुने ॥ ३५.२८४॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे करणलक्षणविधिर्नाम पञ्चत्रिंशः पटलः । ३६. षट्त्रिंशः पटलः - पादुकाप्रोक्षणविधिः पादुकाप्रोक्षणं वक्ष्ये श‍ृणु कौशिक सुव्रत । अनुग्रहाय मर्त्यानां पापनाशार्थमेव च ॥ ३६.१॥ भजनोत्सेधयात्रायां पूजनार्थं प्रवक्ष्यते । (भजनोत्सवयात्रायां) ध्रुवं च स्नपनं चैव बलिबेरञ्च कौतुकम् ॥ ३६.२॥ उत्सवं यानबेरञ्च चलबेरञ्च पञ्चधा । एतेषां पादमानेषु यदिष्टं तत्त्प्रगृह्यताम् ॥ ३६.३॥ त्रिमात्राद्यर्धवृद्ध्या तु सप्ताङ्गुलसमावधि । नवमानमिदं प्रोक्तं कन्यसादित्रयं त्रयम् ॥ ३६.४॥ आयामस्यार्धमुदितं पादुकाग्रस्य विस्तरम् । षडष्टांशेन मध्यान्तमायामं युगभागकैः ॥ ३६.५॥ एकभागं भवेदष्टगुणांशे द्व्यंशकं घनम् । शेषमूर्ध्वदलं प्रोक्तं युक्त्यैव परिकल्पयेत् ॥ ३६.६॥ अङ्गुष्ठोच्चतलोत्थस्य चतुर्भागं त्रिभागकम् । चतुरंशे युगांशं तु नालशेषं तु पूर्ववत् ॥ ३६.७॥ अङ्गुष्ठोच्चसमं पुष्पं विस्तारं मुकुलान्वितम् । पुष्पोन्नते त्रिभागैकं मुकुलङ्कारयेद् द्विज ॥ ३६.८॥ उत्तमं काञ्चनेनैव मध्यमं रजतेन तु । ताम्रेणैवाधमं प्रोक्तं कांसाद्येनाधमाधमम् ॥ ३६.९॥ पादुकाश्च यथाशोभं तथा युक्त्या प्रकल्पयेत् । एवं लक्षणमाख्यातं प्रोक्षणञ्च ततः श‍ृणु ॥ ३६.१०॥ पुण्यर्क्षतिथिवारे च मण्डपस्यैव मध्यमे । पुण्याहं वाचयेत्तत्र प्रोक्षयित्वास्त्रमन्त्रतः ॥ ३६.११॥ स्थण्डिलं कल्पयेद्विद्वान् तिलतण्डुलशालिभिः । नववस्त्रमथास्तीर्य पादुकां पञ्चगव्यकैः ॥ ३६.१२॥ क्षालयित्वाष्टमृद्भिस्तु शुद्धोदैः स्कन्दमन्त्रतः । परिस्तीर्य तया दर्भर्हृदयेन तु मन्त्रतः ॥ ३६.१३॥ वस्त्रोपरिन्यसेद्धीमान् पादुकां वर्ममन्त्रतः । नववस्त्रेण सञ्छाद्य पादुकाग्रे यथाविधि ॥ ३६.१४॥ मयूरकुम्भं संस्थाप्य परितोऽष्टघटान्न्यसेत् । ससूत्रान् सापिधानांश्च सवस्त्रान् वारिपूरितान् ॥ ३६.१५॥ सकूर्चान् सहिरण्यांश्च कल्पयेत्कल्पवित्तमः । मयूरबीजमावाह्य मध्यकुम्भे समर्पयेत् ॥ ३६.१६॥ इन्द्रादिलोकपालांश्च पूर्वाद्यष्टघटे यजेत् । धेनुमुद्रां प्रदर्श्याथ तत्पृष्ठे सिकतैः कृतैः ॥ ३६.१७॥ स्थण्डिलं विधिवत्कृत्वा होमद्रव्याणि गृह्य च । अग्न्याधानादिकं सर्वमग्निकार्योक्तमाचरेत् ॥ ३६.१८॥ समिदाज्यचरून् लाजान् तिलान्सद्यादिमन्त्रतः । होमयेत्तु विशेषेण प्रत्येकं पञ्चविंशतिः ॥ ३६.१९॥ मयूरमूलमन्त्रेण घृतेनाष्टोत्तरं शतम् । सर्वद्रव्यसमायुक्तं हव्यवाहे च होमयेत् ॥ ३६.२०॥ प्रभाते सुमुहूर्ते तु कुम्भान्यभ्यर्च्य मन्त्रवित् । जयादिरभ्याधानञ्च राष्टभृच्च क्रमाद्धुनेत् ॥ ३६.२१॥ आचर्यं पूजयेत्कर्ता वस्त्रभूषणकाञ्चनैः । मयूरबीजमन्त्रेण कुम्भान्तात् पादुकाद्वये ॥ ३६.२२॥ न्यसेदिन्द्रादिबीजानि तयोः पूर्वादिषु न्यसेत् । तत्तत्कुम्भस्थतोयेन तत्तद्देशेऽभिषेचयेत् ॥ ३६.२३॥ मयूरमन्त्रादभ्यर्च्य मुद्गान्तं दापयेत्सुधीः । एवं यः कुरुते मर्त्यः सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ३६.२४॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे पादुकाप्रोक्षणविधिर्नाम षट्त्रिंशः पटलः । ३७. सप्तत्रिंशः पटलः - आत्मार्थयजनविधिः आत्मार्थयजनं वक्ष्ये श‍ृणुष्व मुनिपुङ्गव । ये ये ग्रहाः समुच्चानि तेषामिष्टप्रदं शुभम् ॥ ३७.१॥ धर्मार्थकाममोक्षार्थमात्मार्थयजनं स्मृतम् । स्कन्दपूजां विना पुंसां पुत्रवृद्धिः कथं भवेत् ॥ ३७.२॥ प्रतिमां त पटे वाऽपि मण्डले स्थण्डिलेऽपि वा । जले वा हृदये वाऽपि नित्यं सम्पूजयेद्गुहम् ॥ ३७.३॥ एकाङ्गुलादिभूतान्तमात्मार्थमिति कीर्तितम् । मात्राङ्गुलेन कर्तव्यं यजमानं चरस्य तु ॥ ३७.४॥ आयादिशुभवर्गाणि यवैर्वाथ परीक्षयेत् । उत्तमं काञ्चनेनैव मध्यमं रजतेन तु ॥ ३७.५॥ शिलाया वाऽथ ताम्रेण कन्यसं परिकीर्तितम् । मृन्मयं दारुजं चैव न ग्राह्यन्तु गृहार्चने ॥ ३७.६॥ आसनं स्थानकं वाऽपि वाहनादिकमेव च । प्रतिमालक्षणोक्तेन मार्गेणैव प्रकल्पयेत् ॥ ३७.७॥ शिल्पिहस्तात्समादाय सम्यग्बिम्बं परीक्षयेत् । समदृष्टिप्रसन्नास्यं स्वस्वरूपं शुभावहम् ॥ ३७.८॥ ऊर्ध्वदृष्टिमधोदृष्टिं तिर्यग्दृष्टिं विवर्जयेत् । ऊर्ध्वदृष्टिः प्रजानाशमधोदृष्टिर्धनक्षयम् ॥ ३७.९॥ तिर्यग्दृष्टिर्यशोनाशं तस्मात् भाग्यं समेक्षणम् । (तस्मात् ग्राह्यं) अप्रतिष्ठितबेरस्य पूजनं सर्वदोषकृत् ॥ ३७.१०॥ बिम्बं मन्त्रमयं कृत्वा तस्मिन्नेवं प्रपूजयेत् । (कृत्वा तस्मिन्देवं) स्नपनं शान्तिके यस्य अग्रे ..... मतम् ॥ ३७.११॥ उत्तरायणकाले तु कृष्णपक्षे विशेषतः । (तु शुक्लपक्षे) पुण्यर्क्षतिथिवारेषु पुण्यलग्ने सुशोभने ॥ ३७.१२॥ प्राप्तये सर्वकामानां प्रतिष्ठोत्सव मुच्यते । (प्रतिष्ठोत्सव माचरेत्) प्रतिष्ठादिवसापूर्वं पञ्चमे सप्तमेऽपि वा ॥ ३७.१३॥ स्वसूत्रोक्तप्रकारेण कारयेदङ्कुरार्पणम् । प्रतिष्ठादिवसापूर्वे सायाह्ने नियतः शुचिः ॥ ३७.१४॥ मन्त्रेण सा प्रकर्तव्या रत्नन्यासविधानतः । नयनोन्मीलनं कुर्यात् नेत्रयुग्मयुते दिने ॥ ३७.१५॥ पञ्चगव्यैश्च मतिमान् पञ्चत्वक्सलिलैरपि । अष्टमृत्सलिलैश्चैव क्षालयेत् पवमानतः ॥ ३७.१६॥ पञ्चब्रह्मषडङ्गैश्च बिम्बशुद्धिं समाचरेत् । तीर्थदेशं नयेद्देवं स्वस्तिसूक्तमुदीरयन् ॥ ३७.१७॥ लम्बकूर्चं ततो बध्वा वस्त्रयुग्मेन वेष्टयेत् । जलाधिवासनं कुर्यात् प्राक्शिरश्चोर्ध्ववक्त्रकम् ॥ ३७.१८॥ दारुपीठे जलान्तस्थे स्कन्दगायत्रिमन्त्रतः । रक्षायै लोकपालांश्च पूर्वादिक्रमशोऽर्चयेत् ॥ ३७.१९॥ श्रीरुद्रं चमकं चैव पञ्चशान्ति तथैव च । स्कन्दसूक्तं चतुर्दिक्षु कुर्यादध्ययनं तथा ॥ ३७.२०॥ जलाद्बिम्बं समुद्धृत्य प्रतिष्ठास्थानमाचरेत् । पुण्याहं वाचयित्वैव गव्यैः प्रोक्ष्य भुविस्थलम् ॥ ३७.२१॥ स्थण्डिलं तत्र सङ्कल्प्य तिलतण्डुलशालिभिः । पलाशोदुम्बराश्वत्थपत्रैर्दर्भैः परिस्तरेत् ॥ ३७.२२॥ बेरञ्च कौतुकं बध्वा नैवेद्यमपि दापयेत् । बिम्बञ्च नववस्त्रेण प्रत्येकं परिवेष्ट्य च ॥ ३७.२३॥ शयने शाययेददेवं प्राक्शिरश्चोर्ध्ववक्त्रकम् । देवसेनामहावल्लीं शाययित्वा यथाविधि ॥ ३७.२४॥ मातृकां बिन्दुसहितं मूर्धादिक्रमशो न्यसेत् । नैरृते वास्तुनाथेभ्यो नमस्कृत्य लिखेद्बुधः ॥ ३७.२५॥ प्रक्षिप्य विष्टरान् पश्चात्सामान्यार्घ्यं प्रकल्पयेत् । द्वाराणि द्वारपालांश्च लोकेशानायुधानि च ॥ ३७.२६॥ प्रतिष्ठोक्तविधानेन तत्तद्दिक्षु समर्चयेत् । वेदिका दक्षिणे भागेऽप्युत्तरामुखमास्थितः ॥ ३७.२७॥ भूतशुद्धिं ततः कुर्यादन्तर्यजनमाचरेत् । विशेषार्घ्यं प्रकल्प्यात्र सम्भारान् प्रोक्षयेऽस्त्रतः ॥ ३७.२८॥ आम्रपल्लवकूर्चाढ्यं द्रोणोदपरिपूरितम् । सापिधानं सरत्नं च सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ ३७.२९॥ कुम्भं देवशिरोभागे धान्यासने प्रकल्पयेत् । वर्धनीद्वितये न्यस्य तस्य दक्षिणवामयोः ॥ ३७.३०॥ परितः कलशानष्टौ स्थापयित्वा यथाविधि । सुब्रह्मण्यं ततो मध्ये पार्श्वयोः शक्तिकाद्वयम् ॥ ३७.३१॥ जयन्ताद्यष्टविद्येशान् पूर्वादिकलशेषु च । पूर्वोक्तविधिनावाह्य समभ्यर्च्य यथाविधि ॥ ३७.३२॥ तत्पूर्वे स्थण्डिलं कृत्वा होमद्रव्याणि गृह्य च । अग्न्याधानादिकं सर्वमग्निकार्योक्तमाचरेत् ॥ ३७.३३॥ पलाशसमिधानाज्यं लाजक्षीरगुलैरपि । स्कन्दस्य मूलमन्त्रण होमयेत्पञ्चविंशतिः ॥ ३७.३४॥ पञ्चब्रह्मसर्ववक्त्रयुतैः षण्मूर्तिमन्त्रतः । प्रतिद्रव्यं ततो हुत्वा द्रव्यान्ते व्याहृतिं हुनेत् ॥ ३७.३५॥ जगद्भुवादिषण्मन्त्रैः स्कन्दगायत्रिमन्त्रतः । तत आचारमानेति द्रव्यं प्रतिहुनेत्ततः ॥ ३७.३६॥ शक्तिद्वयस्य मूलेन सर्पिषा पञ्चविंशतिः । सर्वद्रव्यसमायुक्तं तस्य मूलेन होमयेत् ॥ ३७.३७॥ रात्रिशेषं व्यपोह्याथ प्रातः स्नात्वा गुरूत्तमः । अनुष्ठानविधिं ज्ञात्वा प्रतिष्ठास्थानमेत्य च ॥ ३७.३८॥ द्वारपूजादिकं कृत्वा कुम्भान्यभ्यर्च्य मन्त्रवित् । प्रायश्चित्तार्थमस्त्रेण घृतेनैव शतं हुनेत् ॥ ३७.३९॥ जयादिरभ्याधानञ्च राष्ट्रभृच्च हुनेत्ततः । शयनाद्बिम्बमुत्थाप्य गव्यैः पञ्चामृतैरपि ॥ ३७.४०॥ शुद्धाद्भिरभिषिच्याशु भूषयेद्भूषणार्हकैः । शिरोवदनहृत्कुक्षिगुह्यपादद्वयेप्रदः ॥ ३७.४१॥ पञ्चब्रह्मसर्ववक्त्रयुक्तः षण्मूर्तिमेव च । विन्यस्य च षडङ्गानि स्वस्वदेशेषु विन्यसेत् ॥ ३७.४२॥ न्यस्त्वाथ मातृकान्यासं मूर्धादिक्रमशो बुधः । कुम्भबीजं समादाय बेरस्य हृदि विन्यसेत् ॥ ३७.४३॥ मूलमन्त्रेण मतिमान् कुम्भाद्भिरभिषेचयेत् । वर्धन्योर्बीजमादाय न्यसेत् स्वस्वस्तनाग्रके ॥ ३७.४४॥ तत्तत्करकतोयेन स्वबीजेनाभिषेचयेत् । विद्येशकुम्भान् पूर्वादिपद्मपीठेऽभिषेचयेत् ॥ ३७.४५॥ वस्त्राभरणमाल्याद्यैरर्चयेत्तु हृदा बुधः । महाहविर्निवेद्याथ ताम्बूलमपि दापयेत् ॥ ३७.४६॥ प्रार्थयित्वा नमस्कृत्य ब्राह्मणान् भोजयेत्ततः । आचार्यं पूजयेत्तत्र वित्तशाढ्यं न कारयेत् ॥ ३७.४७॥ प्रतिष्ठाविधिरित्युक्तं पूजाविधिमथ श‍ृणु । आचार्यहस्तमादाय बेरकर्ता प्रपूजयेत् ॥ ३७.४८॥ एककालं द्विकालं वा त्रिकालं वा दिनं प्रति । पूजास्थानं नवेनैव गोमयेनानुलिप्य च ॥ ३७.४९॥ गन्धपुष्पजलादीनि पूजाद्रव्याणि गृह्य च । सौरपूजां पुरा कृत्वा चोत्तराभिमुखस्थितः ॥ ३७.५०॥ भस्मनिक्षिप्य बिधिना रुद्राक्षमपि धारयेत् । षण्मूर्तिहितं पञ्चब्रह्मभिः पञ्चमन्त्रकः ॥ ३७.५१॥ शिरोवदनहृत्कुक्षिगुह्यपादद्वये न्यसेत् । अङ्गान्यङ्गेषु विन्यस्य प्रणवार्घ्यं प्रकल्पयेत् ॥ ३७.५२॥ विस्तीर्णपीठे मतिमान् पूर्वास्यः परमानयेत् । पूर्वद्वारं तु सञ्चिन्त्य द्वारदेवान् प्रपूजयेत् ॥ ३७.५३॥ वास्तुनाथं च नैरृर्त्यामैशान्यां स्वगुरून् यजेत् । आत्मशुद्धिं ततः कुर्यादन्तर्यजनमारभेत् ॥ ३७.५४॥ विशेषार्घ्यं प्रकल्प्याथ द्रव्यशुद्धिं समाचरेत् । स्कन्दमन्त्रैः समावाह्य सोऽहम्भावेन पूजयेत् ॥ ३७.५५॥ पूजापर्युषितं सर्वं सुमित्राय प्रदापयेत् । पूजापीठे दलास्तीर्णं वामहस्ततलेऽपि वा ॥ ३७.५६॥ बेरं निवेश्य शुद्धाद्भिः स्नापयेदस्त्रमन्त्रतः । आधाराख्यमनन्तं च धर्माद्याङ्घ्रिचतुष्टयम् ॥ ३७.५७॥ अधर्मादिचतुष्पादमथोर्ध्वच्छदनद्वयम् । कन्दादीनि शकुन्यादि मण्डलत्रितयं यजेत् ॥ ३७.५८॥ पृथिव्यादिप्रकृत्यन्तं सुब्रह्मण्यासनं यजेत् । भानुमध्ये तु शिवयोर्मध्यगं संस्मरन् बुधः ॥ ३७.५९॥ तस्मिन् मूर्तिं समादाय मूलेनावाहयेत्सुधीः । स्थापनं चीशमन्त्रेण सन्निधानं तु पूरुषात् ॥ ३७.६०॥ सन्निरोधमघोरेण स्वागतं वाममन्त्रतः । दिग्बन्धमस्त्रमन्त्रेण कवचेनावकुण्ठनम् ॥ ३७.६१॥ अमृतीकरणं सद्योजातेनैव तु मन्त्रतः । स्वामिन्सर्वजगन्नाथ यावत्पूजावसानकम् ॥ ३७.६२॥ तावत्त्वं प्रीतिभावेन बिम्बेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु । इदं मन्त्रं समुच्चार्य पद्ममुद्रा महाख्यकम् ॥ ३७.६३॥ षण्मुखं दर्शयित्वाथ पाद्यमाचमनार्घ्यकम् । दत्त्वाभिषेचयेदद्भिरब्धिगैर्न तु मन्त्रतः ॥ ३७.६४॥ ततः कुमारमानेति चण्डापि स्कन्दसूक्ततः । मूलब्रह्मषडङ्गैश्च गायत्र्याचाभिषेचयेत् ॥ ३७.६५॥ सूक्ष्मवस्त्रं ततो दत्वा भूषयेद्भूषणार्हकैः । मनोरथार्घ्यं दत्वाथ दण्डभङ्गी समुच्चरेत् ॥ ३७.६६॥ वक्त्रभङ्गीमपोह्याथ पञ्चावरणमर्चयेत् । धेनुपद्मत्रिशूलं च मकरस्रङ्नमस्कृताम् ॥ ३७.६७॥ प्रदर्शयेद्धूपदीपं नैवेद्यमपि दापयेत् । पानीयमपि ताम्बूलमुखवाससमन्वितम् ॥ ३७.६८॥ धूपं धूरसि मन्त्रेण दीपमुद्दीप्य मन्त्रतः । श्रियै जातेति मन्त्रेण नीराजनमतः परम् ॥ ३७.६९॥ बृहत्सामेति मन्त्रेण भस्मं दत्वा गुहाय च । जगद्भुवेति मन्त्रेण पुष्पाञ्जलिमतः परम् ॥ ३७.७०॥ मूलमन्त्रं शतं जप्त्वा ब्रह्माङ्गानां दशांशकम् । स्तोत्रप्रदक्षिणाभीष्टप्रार्थनां चैव कारयेत् ॥ ३७.७१॥ साधु वाऽसाधु वा कर्म यद्यदाचरितं मया । तत्सर्वं देवदेवेश गृहाणाराधनं परम् ॥ ३७.७२॥ मन्त्रेणानेन देवाय दापयेच्चुलुकोदकम् । न्यूनातिरिक्तं यत् कर्म तत्क्षमस्व मया कृतम् ॥ ३७.७३॥ प्रियाभीष्टो हि भगवान् पुनरागमनाय च । पश्चात्सुमित्रपूजां च कुर्यादपि विशेषतः । एवं यः कुरुते मर्त्यः स्कन्दसामीप्यमाप्नुयात् ॥ ३७.७४॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे आत्मार्थयजनविधिर्नाम सप्तत्रिंशः पटलः । ३८. अष्टत्रिंशः पटलः - तैलाभ्यङ्गविधिः तैलाभ्यङ्गं प्रवक्ष्यामि श‍ृणु कौशिक सुव्रत । सर्वरोगविनाशार्थं गुहं तैलेन लेपयेत् ॥ ३८.१॥ सर्वकालेषु कर्तव्यमेके वा नित्यपूजने । मासादौ पञ्चदश्यां वा सोमाङ्गारकवारके ॥ ३८.२॥ कृत्तिकायां विशाखायां प्रोक्षणे नैमित्तिके पुनः । उत्सवाद्यन्तकाले च काम्ये नैमित्तिके पुनः ॥ ३८.३॥ एवमादिषु कार्येषु तैलाभ्यङ्गं प्रचक्षते । शैलजे मृण्मये चैव दारुजेऽभ्यङ्गमुत्तमम् ॥ ३८.४॥ स्वर्णबेरे भित्तिचित्रे दर्पणेन विचक्षणः । रत्नजे लोहजे कुर्यात्प्रोक्षयेद्दारुमूर्धनि ॥ ३८.५॥ नवीनतिलतैलञ्च पुष्पगन्धैः सुयोजयेत् । स्वर्णपात्रे तु रजते कांसपात्रे च मृण्मये ॥ ३८.६॥ शुद्धपात्रेण गृह्णीयात् तैलं वस्त्रेण शोधितम् । निरीक्ष्य मूलमन्त्रेण प्रोक्ष्य चास्त्रेण मन्त्रतः ॥ ३८.७॥ तेन मन्त्रेण सन्ताड्य कवचेनावकुण्ठयेत् । धेनुमुद्रां हृदा दत्वा विन्यस्य गुहसन्निधौ ॥ ३८.८॥ सङ्कल्पमपि पुण्याहं वाचयित्वा विचक्षणः । धूपदीपं हृदा दत्वा पाद्यमाचमनं तथा ॥ ३८.९॥ तेनैव दन्तकाष्ठञ्च तन्मन्त्रेणैव दर्पणम् । ताम्बूलं तेन मन्त्रेण पश्चादभ्यङ्गमाचरेत् ॥ ३८.१०॥ प्रच्छन्नपटमावेष्ट्य वस्त्रादीनि विपोह्य च । मूलबिन्दुसमादाय कूर्चेनास्त्रेण मन्त्रतः ॥ ३८.११॥ प्रोक्ष्य बेरस्य शिरसि गुरुर्दक्षिणहस्ततः । मूर्धादिपादपर्यन्तमभ्यङ्गनपि पीठकम् ॥ ३८.१२॥ तैलं हृदयमन्त्रेण लेपयेच्छुद्धवस्त्रतः । नमस्कृत्वा क्षमस्वेति शक्तिपूर्वं विचिन्तयेत् ॥ ३८.१३॥ पिष्टं वामेन मन्त्रेण सर्वाङ्गमपि लेपयेत् । स्नाप्य पश्चादघोरेण तथैवामलकैर्गुरुः ॥ ३८.१४॥ हरिद्रं वक्त्रमन्त्रोण शुद्धाद्भिरभिषेचयेत् । अर्चनोक्तविधानेन तदूर्ध्वं कर्मकारयेत् ॥ ३८.१५॥ भक्तेभ्यः परिचारेभ्यो दापयेत् तैलकं क्रमात् । ताम्बूलं दापयेत् पश्चादाचार्यमपि तोषयेत् ॥ ३८.१६॥ अम्लेन लोहबेराणि शुद्धिं कृत्वैवमर्चयेत् । एवं यः कुरुते मर्त्यो सर्वान् कामनवाप्नुयात् ॥ ३८.१७॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे तैलाभ्यङ्गविधिर्नामाष्टत्रिंशः पटलः । ३९. एकोनचत्वारिंशः पटलः - मासपूजाविधिः अतः परं प्रवक्ष्यामि मासपूजाविधिक्रमम् । चैत्रे दमनकं प्रोक्तं वैशाखे गन्धपूजनम् ॥ ३९.१॥ ज्येष्ठमासे फलैः पूजा क्षीरेणाषाढ मासके । श्रावणे शर्करापूजा पूर्वैः प्रोष्ठपदेऽर्चना ॥ ३९.२॥ अश्विन्यामन्नपूजा च कार्तिक्यां दीपरोहणम् । घृतेन मार्गशीर्षे च क्षौद्रेण पुष्यमासके ॥ ३९.३॥ घृतकम्बलकं माघे फाल्गुने दधिपूजनम् । मासपूजां विनान्यैश्च पूजनैर्निष्फलं भवेत् ॥ ३९.४॥ प्रजावृद्धिकरं नॄणां राज्ञां विजयवर्धनम् । न कुर्याच्चेत्तु मोहेन सर्वदोषकरं भवेत् ॥ ३९.५॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्तव्यं मासपूजनम् । नित्यपूजावसाने तु नैमित्तिकमथाचरेत् ॥ ३९.६॥ चैत्रमासपूजा - चैत्रेषु षष्ठ्यां सप्तम्यां त्रयोदश्यां तु वार्चयेत् । कौशिक उवाच- न ज्ञातं मदनोत्पत्तिस्तां वदस्व महेश्वर ॥ ३९.७॥ ईश्वर उवाच- पुरा देव्यै मया प्रोक्तं मदनोत्पत्तिकारणम् । महर्षे श्रूयतां तेषां श्रोतॄणां पापनाशनम् ॥ ३९.८॥ मया पुरा दग्धकामो अन्यैर्यत्र पुनर्ददेत् । रतिप्रीतिसमत्वेन गुहेन नयनाम्बुना ॥ ३९.९॥ तत्र स्थाने समुत्पन्ना दिव्या दमनमञ्जरी । तत्र तद्गन्धमाघ्राय सिद्धसाध्या दिवौकसः ॥ ३९.१०॥ सर्वे देवाश्च मुनयो हृष्टा नृत्यन्ति सर्वदा । परस्परं चिन्तयन्तो ब्रह्माद्या प्रापुरत्र वै ॥ ३९.११॥ गुहाय शक्रः प्रणमत् ब्रह्माणमिदमब्रवीत् । किमिदं त्वतिसौरभ्यं तद्वदस्व प्रभो ततः ॥ ३९.१२॥ ततः प्रोवाच हृष्टात्मा ब्रह्मा सुरपतिं प्रति । पुरा दग्धोऽथ देवेन दीप्तो यत्र मनोभवः ॥ ३९.१३॥ तत्रोत्पन्ना वनाच्चित्रा दमनी कापि कन्दली । यथानङ्गस्तथा सा तु जगदानन्ददायिनी ॥ ३९.१४॥ सर्वेषामपि देवानां हृष्टं दमनपूजनम् । ब्रह्मेत्युक्त्वा पुरं प्रायात् दिवं सर्वे ययुस्ततः ॥ ३९.१५॥ कुमारस्य महत्प्रीतिर्दान्तं हि मुनिपुङ्गव । पूर्वोक्तायां तिथौ विप्र सुमुहूर्ते सुलग्नके ॥ ३९.१६॥ गत्वारामं तु दमनं प्रोक्षयेदस्त्रमन्त्रतः । हरप्रसादात् सञ्जातो दमनत्वं पुरा किल ॥ ३९.१७॥ सुब्रह्मण्यार्चनायैव नेतव्योऽसि प्रसीद मे । एवं दमनमामन्त्र्य सङ्ग्राह्य सदनं व्रजेत् ॥ ३९.१८॥ देवाग्रे स्थण्डिलं कृत्वा तावत्तद्बद्धमालिकाम् । कृतनित्यविधिः पश्चात् कुण्डे वा स्थण्डिलेऽपि वा ॥ ३९.१९॥ विधिनाग्निं समुत्पाद्य समृद्धं तु हुताशने । पलाशसमिधानाज्यलाजान् सक्तुतिलानि च ॥ ३९.२०॥ मूर्तिं चैवाङ्गमन्त्रैश्च स्कन्दसूक्तेन होमयेत् । त्रिसप्तकृत्वा सम्पातां तथैव जुहुयात्गुरुः ॥ ३९.२१॥ ततो नित्यावसाने तु स्नपनं कल्पयेद्बुधः । अभ्यर्च्य गन्धपुष्पाद्यैर्निवेद्यान्तं क्रमाद्ददेत् ॥ ३९.२२॥ मुखवासं च ताम्बूलं गुहाय च हृदा ददेत् । हिमतोयेन सम्मिश्रैर्धूपयेत्तु गुरुः पुनः ॥ ३९.२३॥ ततः पुष्पग्रहं कार्यं नानापुष्पैः सुशोभनैः । दमनमालां च पात्रस्थां वाहयित्वा द्विजेन तु ॥ ३९.२४॥ सर्वातोद्यसमायुक्तं कृत्वा धामप्रदक्षिणम् । द्वारेशानर्च्य देवाग्रे दामं न्यस्त्वासनोपरि ॥ ३९.२५॥ आसनावरणादीनि सम्पूज्य च यथाविधि । मूर्धादिपादपर्यन्तं दामैर्भूष्य विशेद् गुरुः ॥ ३९.२६॥ सैकत्रिंशत्कलान्यासं मातृकामपि विन्यसेत् । प्रभूतहविषं दद्यात् यथावित्तानुसारतः ॥ ३९.२७॥ विज्ञापयेद्गुरुः पश्चात् वाञ्छितार्थफलप्रदम् । न्यूनं वाप्यतिरिक्तं वा भगवन् यन्मया कृतम् ॥ ३९.२८॥ सर्वं तदस्तु सम्पूर्ण महासेन कृपाम्बुधे । रात्रौ दाम विसृज्याय स्कन्दसूक्तेन पूजयेत् ॥ ३९.२९॥ स्नपनं तत्र कर्तव्यं प्रभूतहविषं ददेत् । दान्तं निवेदितं सर्वं सुमित्राय प्रदापयेत् ॥ ३९.३०॥ अकृत्वैवं विधानेन देशिको दोषभाग्भवेत् । तदन्तेचोत्सवं कुर्यात्सर्वालङ्कारशोभितम् ॥ ३९.३१॥ प्रतिसंवत्सरं दान्तं कारयेदुत्सवोत्तमम् । अश्वमेधफलं भुङ्क्त्वा सोऽन्ते स्कन्दपुरं व्रजेत् ॥ ३९.३२॥ दमनारोहणं प्रोक्तं श‍ृणु शीतोपचारकम् । इति चैत्रमासपूजाविधिः । वैशाखमासापूजाविधि । वैशाखे तु विशाखर्क्षे कुर्याच्छीतोपचारकम् । नित्यपूजावसाने तु नैमित्तिकमथाचरेत् ॥ ३९.३३॥ नवभिस्तु घटैः शुद्धैः शीतोदैः स्नपनान्वितैः । नानागन्धैः समोपेतैः स्नापयेदसुरान्तकम् ॥ ३९.३४॥ कर्पूरकुङ्कुमोपेतैर्हिमाम्बुयुतचन्दनैः । मूर्धादिपादपर्यन्तमालिलिम्बेन्मुखं विना ॥ ३९.३५॥ सौरभ्यपुष्पैर्विविधैस्तत्क्षणप्रतिबोधितैः । यथा निरन्तरं विप्र तथैवाच्छादयेद्गुहम् ॥ ३९.३६॥ कृष्णागरुभवैर्धूपैर्मृष्टैराजप्रकल्पितैः । कर्पूरवर्तिभिर्दीपैः पायसैः प्रचुरैरपि ॥ ३९.३७॥ जपैर्वेदस्वरैर्गीतैर्वाद्यैः सूक्तैर्मनोहरैः । वीणावेणुरवैस्तोत्रैर्नमस्कारप्रदक्षिणैः ॥ ३९.३८॥ पूजयेत्प्रत्यहं स्कन्दं भक्त्या सप्तदिनावधि । एवं यः कुरुते मर्त्यः पुत्रपौत्रविवर्धनम् ॥ ३९.३९॥ यान्यान् कामयते कामान् तांस्तान् ध्रुवमवाप्नुयात् । वैशाखपूजनं प्रोक्तं वसन्तोत्सवमुच्यते ॥ ३९.४०॥ इति वैशाखमासपूजाविधिः । वसन्तोत्सवविधिः । चैत्रे वैशाखमासे तु शुक्लषष्ठ्यां समाचरेत् । प्रतिसंवत्सरं कुर्यात् सर्वलोकहिताय वै ॥ ३९.४१॥ शुक्लपक्षे शुभर्क्षे च सुमुहूर्ते सुवारके । पूर्वेद्युरङ्कुराण्यर्प्य कौतुकं बन्धयेन्निशि ॥ ३९.४२॥ स्नपनं कल्प्य देवेशं पूर्वोक्तविधिनार्चयेत् । वसन्तं तु भवेच्छुद्धैर्दिव्यगन्धैर्मनोहरैः ॥ ३९.४३॥ नानापुष्पैश्च दामैश्च कुर्यात् पुष्पग्रहं बुधः । पुष्पमालाञ्च पत्रेषु निक्षिप्य कवचेन तु ॥ ३९.४४॥ देवाग्रे स्थण्डिलं कृत्वा हृदा सम्प्रोक्ष्य चास्त्रतः । अर्चयेद्धूपदीपं च कृत्वा धाम प्रदक्षिणम् ॥ ३९.४५॥ ततो मालां समुद्धृत्य शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनैः । विन्यसेत् स्कन्दमन्त्रेण मूलबेरस्य मूर्धनि ॥ ३९.४६॥ कृत्वागरुप्रधूपं च दीपं चैव प्रदापयेत् । स्नाप्यचोत्सवबेरं तु भूषयेद्भूषणार्हकैः ॥ ३९.४७॥ स्वर्णराजतताम्राद्यैर्डोलां कल्प्य विधानतः । कूटपञ्चरसंयुक्तां सर्वालङ्कारशोभिताम् ॥ ३९.४८॥ डोलामारोप्य देवेशं शक्तिद्वयसमायुतम् । वाद्यैर्गीतश्चै नृत्तैश्च स्तोत्रर्वेदपुराणकैः ॥ ३९.४९॥ डोलाक्रीडां ततः कृत्वा देवस्याचमनं ददेत् । नालिकेरोदकं चैव पानकं विविधं तथा ॥ ३९.५०॥ अपूपान् विविधांश्चैव पायसैर्व्यञ्जनैर्युतम् । मुद्गान्नं कृसरान्नं च गुलान्नं सूपसंयुतम् ॥ ३९.५१॥ प्रियङ्गुपिष्टं मधुमत् वल्लिकन्दं सपक्कम् । नालिकेराम्बुपनसं फलपुण्ड्रेक्षुदण्डकैः ॥ ३९.५२॥ दद्याद्विधानतस्तत्र ताम्बूलमपि दापयेत् । सर्वातोद्यसमायुक्तं नानाच्छत्रसमावृतम् ॥ ३९.५३॥ नानाध्वजसमोपेतं चामरैर्व्यञ्जनैर्युतम् । ग्रामप्रदक्षिणं कुर्यात् राजचिह्नैः समस्तकैः ॥ ३९.५४॥ परिवेषं क्रमाद्गत्वा मन्दीभूते दिवाकरे । पल्लवैर्मञ्जरीभिश्च फलैः पुष्पैः समृद्धिकैः ॥ ३९.५५॥ आस्थानमण्डपोपेते सर्वालङ्कारसंयुते । नृत्तगीतादिसंयुक्ते जलवापीसमीपके ॥ ३९.५६॥ देवोद्याने नदे चैव सर्वालङ्कारसंयुते । अकुर्वंश्च जलक्रीडान् धारायन्त्रैर्गुणोत्तमाः ॥ ३९.५७॥ केचित् स्वर्णमयैः श‍ृङ्गैः रौप्यताम्रविनिर्मितैः । स्त्रियश्चाप्सरसः सर्वा नरा गन्धर्वकिनराः ॥ ३९.५८॥ एवं कृत्वा जलक्रीडां मण्डपे देवमानयेत् । स्नपनं कल्प्य विधिना पूजयेदुपचारकैः ॥ ३९.५९॥ देवः समागतं स्तुत्वा वसनं कुसुमायुधम् । नीलदूर्वाङ्कुरश्याममतिसौन्दर्यशोभितम् ॥ ३९.६०॥ रतिप्रीत्युभयोर्मध्ये पुष्पसायकचापधृत् । पुष्पमण्डलमध्ये तु रम्योद्याने समर्चयेत् ॥ ३९.६१॥ ॐ नमः पञ्चबाणाय जगदाह्लादकारिणे । मन्मथाय जगन्नेत्रे रतिप्रीतिप्रियाय च ॥ ३९.६२॥ पुण्डरीकाक्षपुत्राय नमस्ते मीनकेतवे । मन्मथाय पदं पूर्वं विद्महे तदनन्तरम् ॥ ३९.६३॥ कामदेवाय संयुक्तं धीमहीति पदं ततः । तन्नोऽनङ्गपदस्यान्ते प्रयोक्तव्यं प्रचोदयात् ॥ ३९.६४॥ चतुर्विंशाक्षरीप्रोक्ता गायत्री मदनस्य तु । दक्ष शैवलपिण्डेन रतिं पूर्वं समर्चयेत् ॥ ३९.६५॥ मञ्जर्या सहकारस्य वामे प्रीतिं प्रपूजयेत् । प्रणवेन धनुर्बाणं तच्छिलीमुखपङ्कजम् ॥ ३९.६६॥ वसन्तं वनराजिं च गन्धपुष्पादिभिर्यजेत् । वस्त्रेण वेष्ट्य नैवेद्यं पायसं तु निवेदयेत् ॥ ३९.६७॥ ताम्बूलं दापयेत् पश्चात् तोषयेत्तान् विशेषतः । तस्माद्वसन्तमूर्तिं च रतिकामसमन्वितम् ॥ ३९.६८॥ देवाय दर्शयेद्विद्वान् फलैः पुष्पोपहारकैः । इक्षुदण्डैश्च गन्धैश्च ताम्बूलैश्च मनोहरैः ॥ ३९.६९॥ नानादीपशतैर्गेहं रात्रौ देवालयं व्रजेत् । प्रभूतहविषं दद्यात् यथाविभवविस्तरम् ॥ ३९.७०॥ ताम्बूलं दापयेत् पश्चात् धूपदीपं हृदा ददेत् । शुद्धैरन्नैश्च विविधैरपरैर्वा महामुने ॥ ३९.७१॥ जपैर्वेदस्वरैर्गीतैर्वाद्यैर्नृत्तैर्मनोहरैः । वीणावेणुवरैस्तोत्रैर्नमस्कारैः प्रदक्षिणैः ॥ ३९.७२॥ एवं यः कुरुते मर्त्यः स पुण्यां गतिमाप्रुयात् । यान् यान् कामयते मर्त्यस्तांस्तान् ध्रुवमवाप्नुयात् ॥ ३९.७३॥ वसन्तोत्सवमाख्यातं ज्येष्ठमासार्चनं श‍ृणु ॥ ३९.७४॥ इति वसन्तोत्सवपूजाविधिः । ज्येष्ठमासपूजाविधिः । ज्येष्ठमासे मूलर्क्षे पूजयेत् स्वादुभिः फलैः । कदली पनसाम्रोत्थैर्नलिकेरफलैरपि ॥ ३९.७५॥ शर्करामधुसंयुक्तैर्यथाविभवविस्तरम् । नवभाण्डे समाहृत्य न्यस्त्वाग्रे प्रोक्ष्य चास्त्रतः ॥ ३९.७६॥ सङ्कल्पमपि पुण्याहं वाचयित्वा द्विजोत्तमैः । आधाराधेयपूजान्ते पवमानमुदीरयन् ॥ ३९.७७॥ यामार्धं वा तदर्धं वा पठेत्तन्मूलतोऽपि वा । स्कन्दसूक्तेन मतिमान् शीतोष्णैरभिषेचयेत् ॥ ३९.७८॥ वस्त्रैर्गन्धः सुमाल्यैश्च भूषणैर्भूषयेद्गुहम् । हिमतोयाक्तकल्हारैःनैरन्तर्यापि भूषयेत् ॥ ३९.७९॥ पञ्चावरणपूजाञ्च कुर्यादपि विशेषतः । पायसं गुहसंयुक्तं ताम्बूलमपि दापयेत् ॥ ३९.८०॥ त्रिसन्ध्यमर्चयेदेवं सर्वकामस्य सिद्धये । ज्येष्ठमासार्चनं प्रोक्तमाषाढे पूजनं श‍ृणु ॥ ३९.८१॥ इति ज्येष्ठमासपूजाविधिः । आषाढमासपूजाविधिः । पूर्वफल्गुनि नक्षत्रे चाषाढे मासपूजनम् । कौतुकं बन्धयेद्रात्रौ देवदेव्यौ च मन्त्रवित् ॥ ३९.८२॥ प्रभाते ब्रह्मचारिभ्यो यज्ञसूत्राणि दापयेत् । हरिद्रां चैव कन्याभ्यो दक्षिणा सहितं बुधः ॥ ३९.८३॥ प्रीतये देवदेवीनां मद्भक्तेभ्यो विधानतः । मुद्गाङ्कुरं सलवणं देव्योः पादे समर्पयेत् ॥ ३९.८४॥ ग्रामप्रदक्षिणं कुर्यात् सर्वसम्पत्कराय च । जलतीरं समागम्य यथाविभवविस्तरम् ॥ ३९.८५॥ पोतोपरि समारुह्य देवदेव्यौ च भक्तिमान् । युवतीभिश्च युवभिर्जलक्रीडां विधाय च ॥ ३९.८६॥ यामं वापि तदर्धं वा तदर्धं वा समाचरेत् । प्रविश्य भवनं पश्चात् प्रभूतहविषं ददेत् ॥ ३९.८७॥ ब्राह्मणान् भोजयेद्विद्वान् दीनानाथांश्च भोजयेत् । इति आषाढमासपूजाविधिः । क्षीरपूजाविधिः । पूर्वाषाढे तु तन्मासे श्रवणे वा गुणान्विते । पूर्णिमायां तु वाऽषाढे कुर्यात्क्षीराभिषेचनम् ॥ ३९.८८॥ गवां वृद्धिकरं सर्वसस्यवृद्धिकरं शुभम् । गोक्षीरं ग्राह्य धारोष्णं नवभाण्डेषु पूरयेत् ॥ ३९.८९॥ शालिभिस्तण्डुलं कृत्वा विन्यसेत् क्षीरकुम्भकम् । उत्तमं दशभारं तु मध्यमं तु तदर्धकम् ॥ ३९.९०॥ तदर्धमधमं ज्ञेयं तदर्धमधमाधमम् । अस्त्रमन्त्रेण सम्प्रोक्ष्य ब्रह्माङ्गैरपि पूजयेत् ॥ ३९.९१॥ धूपदीपं ततो दत्वा पयोभिः स्नापयेद्गुहम् । आप्यायस्वेति मन्त्रेण स्कन्दसूक्तेन मन्त्रतः ॥ ३९.९२॥ कुमारमानेति मन्त्रेण मूलब्रह्मषडङ्गकैः । क्षीरैश्च शुद्धतोयैश्च स्नाप्याभ्यर्च्य यथाविधिः ॥ ३९.९३॥ प्रभूतहविषं दत्वा ब्राह्मणानपि भोजयेत् । एवं यः कुरुतेमर्त्यः स पुण्यफलमाप्नुयात् ॥ ३९.९४॥ अनुक्त मन्यतो ग्राह्यमधिकं नैव दूप्यते । क्षीरपूजाविधिः प्रोक्तः पवित्रारोपणं श‍ृणु ॥ ३९.९५॥ इति क्षीरपूजाविधिः । पवित्रारोपणविधिः । आषाढादित्रयोपेता श्रेष्ठमध्यमकन्यसाः । आश्विनीकृत्तिकामासावथवा सम्प्रकीर्तितौ ॥ ३९.९६॥ पूर्वपक्षे चतुर्दश्यामाषाढे मासि कारयेत् । इतरेषु च मासेषु पक्षयोरुभयोरपि ॥ ३९.९७॥ चतुर्दश्यां च षष्ठ्यां वा पूर्णिमायां च कारयेत् । कृत्तिकादीपतः पश्चात् नैव कार्यं पवित्रकम् ॥ ३९.९८॥ शुक्लपक्षे गृहस्थानां यतीनां तु द्विपक्षयोः । भोगमोक्षप्रदं साक्षात् पवित्रारोपणं मुने ॥ ३९.९९॥ संवत्सरकृतं पापं नाशयत्यस्य पूजनात् । प्रायश्चित्तमकुर्वाणा ब्राह्मणाः शुद्धिमाप्नुयुः ॥ ३९.१००॥ प्रत्यहं वाङ्मनः कायकृतानि कलुषानि च । तेभ्यः पवित्रं कुरुते तस्मादेतत् पवित्रकम् ॥ ३९.१०१॥ सौवर्णैरजतैः सूत्रैः पट्टोर्णैः सूत्रकैरपि । कार्पासजभवैरन्यैर्मौञ्जिभिर्दर्भसम्भवैः ॥ ३९.१०२॥ वल्कलोत्थैश्च सूत्रैश्च नवभिर्गुणितैः शुभैः । द्विजातिकृतकार्पास सूत्रैः शुभ्रैरनिन्दितैः ॥ ३९.१०३॥ रोमादिशोध्यतोयेन प्रक्षाल्य प्रोक्ष्य चास्त्रतः । शुष्कं कृत्वा हृदा सम्यक् पवित्रं कारयेत्सुधीः ॥ ३९.१०४॥ शक्तयस्तु शकुन्याद्या नवसूत्राधिदेवताः । अष्टोत्तरशतैः सूत्रैः कुर्यात् स्कन्दावतारकम् ॥ ३९.१०५॥ उत्तमं बेरदैर्घ्यं स्यान्मध्यमं बाहुमात्रकम् । अधमं तु शिरोवेष्टं पवित्रं मुनिपुङ्गव ॥ ३९.१०६॥ षट्कं मूर्ध्नि प्रकर्तव्यं षण्मूर्तिमनुरूपकम् । पीठे स्पर्शनकं षट्कं बाह्यमाला तथैव च ॥ ३९.१०७॥ अष्टोत्तरशतं सूत्रमुत्तमं परिचक्षते । तदर्धें मध्यमं ज्ञेयं कन्यसं तु तदर्धकम् ॥ ३९.१०८॥ शतं वाऽपि तदर्धं वा पवित्रं कारयेत्सुधीः । एकैकया तु संवृद्ध्या तन्तवो द्वादशात्मिकाम् ॥ ३९.१०९॥ नीचाल्पमध्यमं श्रेष्ठमुत्तमादित्रयं तथा । ग्रन्थयस्तन्तुसङ्ख्या स्यात् कूलगर्भं नवं मता ॥ ३९.११०॥ यथेष्टग्रन्थयो वाऽपि समाः सर्वशतांसिताः । एकद्वित्र्यङ्गुला वाऽपि ग्रन्थिमानमिहोच्यते ॥ ३९.१११॥ ग्रन्थयो वेष्टदेशेषु विधातव्यं विचक्षणैः । कुर्यात् पवित्रं शक्तीनां कण्ठादाजानुमात्रकम् ॥ ३९.११२॥ मयूरगजयोः सूत्रं तन्मस्तकपदावधि । समानेनात्मनः कुर्यात् पवित्रं कुम्भसङ्ख्यया ॥ ३९.११३॥ क्रमागमज्ञशिष्याणामात्मवत् समुदीरितम् । रक्तचन्दनकाश्मीरगैरिकागरुचन्दनैः ॥ ३९.११४॥ कुष्ठकर्पूरसम्मिश्रं हरिद्राकृष्णगन्धकैः । रञ्जयेद्धृदेयेनैव रक्तसूत्रादिभिस्तु वा ॥ ३९.११५॥ अन्तः शालागजस्थानप्रासादान्मूलवेश्मनाम् । षट्सूत्रस्यैव कर्तव्यं तन्तुना सम्प्रशस्यते ॥ ३९.११६॥ एवं सङ्कल्य पूर्वेद्युरधिवासनमाचरेत् । प्रासादस्याग्रके वाऽपि दक्षिणे पश्चिमेऽपि वा ॥ ३९.११७॥ कल्पिते मण्डपे वाऽपि पूर्वोक्तस्यैव कल्पितम् । वितानदर्भमालादिफलपल्लवशोभिते ॥ ३९.११८॥ मध्ये वेदिसमायुक्ते नवपञ्चैककुण्डके । तत्सङ्ख्यास्थण्डिलोपेते वेदिकारहितेऽपि वा ॥ ३९.११९॥ स्थण्डिलं शालिभिः कुर्यादष्टद्रोणैर्यथाविधि । स्कन्दकुम्भं च वर्धन्यौ परितश्चाष्टकुम्भकैः ॥ ३९.१२०॥ स्थाप्य सम्यग् वितानाद्यैर्भूषयित्वाऽथ मण्डपम् । कृतनित्यविधिः सौरपूजा शुद्धमना गुरुः ॥ ३९.१२१॥ पुण्याहप्रोक्षणं कृत्वा प्रकीर्य विकिरानपि । मण्डपार्चनमार्गेण सर्वान् देवान् समर्चयेत् ॥ ३९.१२२॥ मध्ये स्कन्दं समावाह्य महावल्लीं च दक्षिणे । देवसेनां तथा वामे जयन्ताद्यान् समावृते ॥ ३९.१२३॥ स्थण्डिलं पश्चिमे कूर्यात् रक्तषड्दलपद्मयुक् । तस्मिन् कुम्भं विदध्यार्च्य प्राप्यानुज्ञां ततो गुरुः ॥ ३९.१२४॥ द्वारेशानर्चयेद् देवसमीपे स्वासने स्थितः । आसनार्चनमारभ्य कुर्यादावाहनान्तकम् ॥ ३९.१२५॥ गव्यैः पञ्चामृतैः स्नाप्य विशेषस्नपनेन च । पञ्चावरणमार्गेण गन्धपुष्पादिनार्चयेत् ॥ ३९.१२६॥ सैकत्रिंशत्कलान्यासं विधिना कारयेद्बुधः । भक्ष्यभोज्यान्नपानादिप्रभूतहविषं ददेत् ॥ ३९.१२७॥ कौतुकं बन्धयित्वा तु गत्वा कुण्डान्तिकं गुरुः । अग्निकार्योक्तमार्गेण स्विष्टान्तं होममाचरेत् ॥ ३९.१२८॥ समिदन्नांश्च लाजांश्च सर्षपं शालिभिस्तिलैः । सक्तुवेणुयवैश्चैव मुद्गमाषप्रियङ्गुभिः ॥ ३९.१२९॥ पलाशखदिराश्वत्थवटैः प्रागादिदिक्षु च । शमीखादिरमायूरप्लक्षोऽग्न्यादिविदिक्षु च ॥ ३९.१३०॥ प्रधानम्य पलाशेन शतं वाऽपि तदर्धकम् । स्कन्दमूलेन स ब्रह्मा मूर्तिमन्त्रैः षडङ्गकैः ॥ ३९.१३१॥ हुत्वाऽथ स्कन्दसूक्तेन षण्मन्त्रेण रसाहुतिः । ततः कुमारमानेति मन्त्रेणैव तथा हुनेत् ॥ ३९.१३२॥ एवं प्रधानकुण्डं स्यात्तदर्धेन तदर्धकम् । स्थालीपाकं ततः कृत्वा तद्धृदा विभजेत्त्रिधा ॥ ३९.१३३॥ गुहांशमग्निभागं च मध्वाज्याभ्यां च मिश्रितम् । कुर्यादात्मीयभागन्तु लवणेन घृतेन वा ॥ ३९.१३४॥ हृदा देवांशमभ्यर्च्य तमादाय गुहान्तिकम् । गत्वा निवेद्य देवाय नीत्वा विज्ञाप्य मन्त्रवित् ॥ ३९.१३५॥ दन्तकाष्ठञ्च तैलञ्च पूर्वे तत्पुरुषं स्मरन् । दक्षिणे दण्डकौपीनं बहुरूपेण मन्त्रतः ॥ ३९.१३६॥ कमण्डल्वक्षमालाञ्च पश्चिमे सद्यमन्त्रतः । वामे ज्ञानञ्च भस्मानि दर्पणं वाममन्त्रतः ॥ ३९.१३७॥ ऐशान्यां पादुकानाञ्च ताम्बूलं त्वीशमन्त्रतः । स्थण्डिले सूत्रनिकटे परितश्चापि साधयेत् ॥ ३९.१३८॥ पवित्राणि च तन्मध्ये पात्रे स्थाप्य शुभाणुना । अस्त्रेण प्रोक्षितं सम्यगवकुण्ठ्य हृदार्चनम् ॥ ३९.१३९॥ धेनुमुद्रामृतीभूतं स्कन्दाङ्गैर्मनुभिर्यजेत् । मण्डले वेदिकोर्ध्वे तु पवित्रस्याशुचासनम् ॥ ३९.१४०॥ मृगाजिनादिना चापि स्थापयेत्पावकान्तिके । संवत्सरकृतं पापं यदसाक्षिणमव्ययम् ॥ ३९.१४१॥ प्रायश्चित्तार्थमेतस्य पवित्रत्वं त्वां नमाम्यहम् । इदं मन्त्रं समुच्चार्य पवित्राण्यधिवासयेत् ॥ ३९.१४२॥ सुब्रह्मण्यं स्मरन् ब्रह्मा षडङ्गैर्मूलमन्त्रतः । ददेवह्निस्थदेवाय तृतीयांशं चरुं गुरुः ॥ ३९.१४३॥ त्रिसप्तकृत्वा सम्पातं तथैव जुहुयात्ततः । चरुशेषं हुतं हुत्वा रात्रिशेषं व्यपोह्य च ॥ ३९.१४४॥ ततः प्रभाते सुस्नातः स्नानसन्ध्यानुतर्पणम् । समाचम्य कृतन्यासं सामान्यार्घ्यकरो गुरुः ॥ ३९.१४५॥ कृत्वा नित्यविधिः सम्यगाचार्यो मन्त्रवित्तमः । द्वारं द्वाराधिपानिष्ट्वा गत्वा कुम्भान्तिकं गुरुः ॥ ३९.१४६॥ सास्त्रान् दिक्पालकान् कुम्भान् पूर्वं कृत्वा समर्चयेत् । कुण्डाधिदेवतान् पूज्य परिषिच्य यथाक्रमम् ॥ ३९.१४७॥ स्कन्दमूलेन सब्रह्ममूर्तिमन्त्रैः षडङ्गकैः । मण्डलस्थगुहेनैव पावकस्थगुरुं तथा ॥ ३९.१४८॥ नाडीसन्धानमार्गेण योजयेद् भावयेद् गुहम् । यान्येतानि पवित्राणि भगवान् संस्कृतानि च ॥ ३९.१४९॥ अर्चयामि घटस्थाय गुहायाध्येषयेदिति । समय रक्षणामस्मै षट्पवित्राणि देशिकः ॥ ३९.१५०॥ एकैकं शक्तिवर्धन्यौ जयन्तादिभ्य एव च । द्वारेशेभ्यो दिगीशेभ्यो दद्याद् गन्धपवित्रकम् ॥ ३९.१५१॥ तत्तन्नामचतुर्थ्यन्तैः प्रतिगृह्णेति दापयेत् । यागशालागजस्थानं प्रासादपचनालयम् ॥ ३९.१५२॥ द्वारकान् सूत्रषट्केण वर्मणा परिवेष्टयेत् । द्वारं पूर्ववदभ्यर्च्य गर्भगेहं प्रविश्य च ॥ ३९.१५३॥ दन्तकाष्ठं च तैलं च ताम्बूलं हृदयेन च । उपचारक्रमणैव युक्त्यादद्याद् क्रमाद् गुरुः ॥ ३९.१५४॥ आधाराधेयपूजां च कुर्यादपि विशेषतः । विशेषस्नपनोपेतं यथाविभवविस्तरम् ॥ ३९.१५५॥ आमन्त्रणपवित्रान्तं सुधामुद्राप्ररोपितम् । गुहायारोप्य तन्मूर्ध्नि रेचकेण गुहार्चना ॥ ३९.१५६॥ आमन्त्रणात्मकं कर्म पठेद् देवेशसन्निधौ । नमस्ते विधिवच्छिद्र पुराणेश मखं प्रति ॥ ३९.१५७॥ प्रभावान्मन्त्रयामि त्वां तदिच्छावाप्तिकारणम् । तत्सिद्धिमनुजानीहि यतः शरवणोद्भव ॥ ३९.१५८॥ सर्वदा सर्वथा स्वामिन् नमस्तेऽस्तु प्रसीद मे । जप्त्वा निवेद्य देवाय नमस्कृत्वा समापयेत् ॥ ३९.१५९॥ षट्पवित्राणि मतिमान् मूर्तिमन्त्रैः प्रदापयेत् । स्कन्दमूलेन मन्त्रेण दद्यात् स्कन्दावतारकम् ॥ ३९.१६०॥ मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं च यत् कृतम् । जपहोमार्चनाहीनं कृतं नित्यं मया तव ॥ ३९.१६१॥ कृतं सावित्रिहीनं च तत्पूरय विधानतः । त्वया पवित्रितं सर्वं जगदेतच्चराचरम् ॥ ३९.१६२॥ तथाप्यत्र पवित्राणि दापयामि त्वदाज्ञया । निवेद्य देवदेवाय नमस्कुर्याद् विशेषतः ॥ ३९.१६३॥ शक्तिद्वये पवित्रे द्वे दद्यात् तत्तद्धृदाधुना । दिगीशपरिवारेभ्यो देवेभ्यस्त्वेकमेककम् ॥ ३९.१६४॥ सुमित्रक्षेत्रपालेभ्यो दद्याद् गन्धपवित्रकम् । प्रायश्चित्तं ततः कुर्यादस्त्रेणैव शताहुतिः ॥ ३९.१६५॥ सिद्धान्तपुस्तके दद्यात् स्वगुरोश्च पवित्रकम् । प्रभूतहविषं दद्यात् यथाविभवविस्तरम् ॥ ३९.१६६॥ ब्राह्मणान् भोजयेत् पश्चात् दीनानाथांश्च भोजयेत् । उत्तमं दशनिष्कं स्यात् मध्यमं तु तदर्धकम् ॥ ३९.१६७॥ तदर्धमधमं ज्ञेयं देशिकस्य तु दक्षिणा । मूर्तिपानां तदर्धं स्यात् जापकानां तदर्धकम् ॥ ३९.१६८॥ अत्रोपकरणं सर्वं देशिकाय प्रदापयेत् । पवित्राणि च दर्भांश्च वस्त्राण्याभरणानि च ॥ ३९.१६९॥ पुनः पुनः प्रयोक्तव्यं पूतान्येतानि सर्वदा । मण्डलस्थं घटं चैव वह्निस्थं नित्यमर्चयेत् ॥ ३९.१७०॥ अर्धमासं च सप्तर्क्ष पञ्चाहं वा त्रयाहकम् । एवं पवित्रं पूजां च प्रकुर्यात्तु दिनं प्रति ॥ ३९.१७१॥ मन्त्रतर्पणकर्मान्तं कृत्वा निष्कृतिमाचरेत् । अस्त्रेणैव शतं पश्चात् पूर्णां वै चित्ररूपिणीम् ॥ ३९.१७२॥ लक्षञ्चाघोरमावर्त्य चाज्यहोमं समाचरेत् । भसितं दर्शयित्वाथ वह्निस्थं योजयेद् गृहम् ॥ ३९.१७३॥ वह्नेर्मन्त्रं च सहृत्य नीत्वा तं द्वादशान्तके । हृदये सन्निवेश्याग्निं विसृज्योद्वास्य विष्टरान् ॥ ३९.१७४॥ परिधिं च बलिं दद्यात् समाचम्य गुरुः शुचिः । स्कन्दकुम्भे च वर्धन्यौ मन्त्रान् संहृत्य योजयेत् ॥ ३९.१७५॥ दिक्पालानस्त्रसहितान् द्वारपालांश्च संस्थितान् । अर्घ्यं तन्नित्यपूजाङ्गं पुज्याद्यैः परिकल्पयेत् ॥ ३९.१७६॥ रव्यन्तं संविसृज्याथ पवित्राणि षडाननात् । आदाय च सुमित्राय सर्वाण्येतानि दापयेत् ॥ ३९.१७७॥ पवित्रं नित्यपूजाङ्गं पुष्पाद्यैः परिकल्पयेत् । एवं यः कुरुते मर्त्यः पवित्रोत्सवमुक्तमम् ॥ ३९.१७८॥ मुच्यते ब्रह्महत्यायाः किं पुनश्चोपपातकैः । सर्वान् कामानिहप्राप्य सोऽन्ते स्कन्दपुरं व्रजेत् ॥ ३९.१७९॥ पवित्रारोपणं प्रोक्तं श‍ृणु श्रावणपूजनम् ॥ ३९.१८०॥ इति पवित्रारोपणविधिः । श्रावणपूजाविधिः । श्रावणे तु श्रविष्ठान्तं तद्दिनात्पूर्वरात्रके । कौतुकं बन्धयेद्देवं पायसान्नं निवेदयेत् ॥ ३९.१८१॥ प्रातः सन्ध्यावसाने तु यथाविभवविस्तरम् । स्नपनं कल्प्य सम्पूज्य कुङ्कुमेनैव लेपयेत् ॥ ३९.१८२॥ नववस्त्रेण संवेष्ट्य भूषयेद्भूषणार्हकैः । बन्धूकपुष्पदामैश्च नैरन्तर्यं विभूषयेत् ॥ ३९.१८३॥ शर्करायाः शतप्रस्थं तदर्धं वा तदर्धकम् । पात्रे निधाय मतिमान् षण्मुखाय निवेदयेत् ॥ ३९.१८४॥ प्रभूतहविषं दद्यात्ताम्बूलञ्च निवेदयेत् । एवं यः कुरुते मर्त्यः स पुण्यां गतिमाप्नुयात् । प्रोक्तं श्रावणपूजाञ्च श‍ृणु भाद्रपदार्चनाम् ॥ ३९.१८५॥ इति श्रावणपूजाविधिः । भाद्रपदमासपूजाविधिः । पूर्वाषाढे तु नक्षत्रे मासि भाद्रपदे यजेत् । कुसुमैः केतकैश्चैव शतैर्वाऽपि तदर्धकैः ॥ ३९.१८६॥ सक्तुलाजतिलोपेतैः सहस्रप्रस्थमुत्तमम् । तदर्धं मध्यमं पिष्टं कन्यसंस्यात्तदर्धकम् ॥ ३९.१८७॥ अपूपं सर्पिषा कृत्वा पूरयेत्तु घटे घटे । श्रीसूक्तैर्वेष्टयित्वाथ कूर्चं न्यस्त्वा विचक्षणः ॥ ३९.१८८॥ विशेषस्नपनैः स्नाप्य प्रभूतहविषं ददेत् । कदलीपनसैर्युक्तानपूपांश्च विशेषतः ॥ ३९.१८९॥ ताम्बूलञ्च हृदा दत्वा प्रार्थयेदर्थमीप्सितम् । एवं यः कुरुते मर्त्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३९.१९०॥ प्रोक्तं भाद्रपदे पूजाप्यश्विनीपूजनं श‍ृणु । इति भाद्रपदमासपूजाविधिः । आश्वयुजमासपूजाविधिः । अश्विन्यामाश्विजे मासे प्रीणयेदन्नपूजनात् । विशेषस्नपनात्पूज्य भूषयेद्भूषणार्हकैः ॥ ३९.१९१॥ लक्ष्मीपुष्पैश्च कुसुमैरुत्पलैः पूजयेद्गुहम् । शुद्धान्नं पायसं मुद्गं गुलान्नं कृसरान्नकम् ॥ ३९.१९२॥ नीवारान्नं प्रियङ्ग्वन्नं दध्यन्नं वैणवान्नकम् । श्यामाकान्नं च नव्यञ्च मध्वन्नं घृतान्नकम् ॥ ३९.१९३॥ माषान्नं चव मुद्गान्नं गोधूमान्नञ्च षोडश । एतैश्चैव द्विरष्टाद्यैः प्रीणयेत्तु षडाननम् ॥ ३९.१९४॥ फल्गुन्यामेव तन्मासे प्रकुर्यात् पार्वतीव्रतम् । तत्पूर्वे तु महावल्लीं देवसेनां महामुने ॥ ३९.१९५॥ स्वर्णसूत्रेण विधिना कौतुकं बन्धयेन्निशि । ततः प्रभाते कन्याभ्यः स्नानाङ्गं दापयेत्सुधीः ॥ ३९.१९६॥ स्नातेभ्यो वसनं गन्धं दाम चापि विशेषतः । नवभारादिभारान्तमुत्तमादित्रयं त्रयम् ॥ ३९.१९७॥ पात्रस्थान्साङ्कुरान्मुद्गान् तण्डुलान् सोपदंशकान् । दापयित्वा तु शक्तिभ्यां विधिना यन्त्रवित्तमः ॥ ३९.१९८॥ मूलदेव्यौ समभ्यर्च्य विशेषस्नपनेन च । यात्रादेव्यौ कृते स्नाते नवशाटीपरिच्छदे ॥ ३९.१९९॥ शुद्धनैवेद्यसन्तुष्टे गन्धस्रग्दामभूषिते । पयोघृतधरे कृत्वा दिनशेषं नयेत्क्रमात् ॥ ३९.२००॥ कृत्वा च पेषणीपूजां याम्यायां पावकेऽपि वा । तत्रामलकपिष्टेन रजन्याऽपि सुगन्धिना ॥ ३९.२०१॥ संस्थाप्य पेषणीं कृत्वा सप्तधान्यकृताश्रयाम् । गन्धैरालिप्य वस्त्रेण नवेनाच्छाद्यसासनाम् ॥ ३९.२०२॥ ध्यात्वाथ पेषणीं गौरीं समभ्यर्च्य यथाविधि । नैवेद्यं सोपदंशञ्च दत्वा स्त्रीभिः प्रसादितम् ॥ ३९.२०३॥ ग्रामप्रदक्षिणं कृत्वा देवदेव्यौ च भक्तितः । सर्वालङ्कारसंयुक्तं पाददीपैः समन्वितम् ॥ ३९.२०४॥ तत्काले दापयेन्मुद्गाङ्कुरं लवणसंयुतम् । वीथ्यां वीथ्यां जनेभ्यश्च व्यञ्जनं तण्डुलान्वितम् ॥ ३९.२०५॥ आलयं तु प्रविश्याथ परिवेषक्रमान्नयेत् । शिष्योपाध्यायसंयुक्तान् सिद्धान्ताध्ययनं जपेत् ॥ ३९.२०६॥ ऋग्यजुः सामगाथर्वा वेदाङ्गं च पृथक्पृथक् । शिवधर्मपुराणानि सेतिहासानि तत्समम् ॥ ३९.२०७॥ काव्यञ्च शब्दशास्त्रञ्च ज्योतिश्शास्त्रं ततः परम् । आयुर्वेदं द्राविडञ्च श्रावयेत्प्रीणयेद्गुहम् ॥ ३९.२०८॥ ब्राह्मणान्भोजयेत्तत्र वैदिकान् शिवभक्तकान् । कन्याश्च ब्रह्मचरींश्च दीनानाथांश्च भोजयेत् ॥ ३९.२०९॥ विधानमेतत्कर्तव्यं देव्याः सन्तुष्टकारणम् । एवं यः कुरुते मर्त्यः सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ३९.२१०॥ अश्विनीपूजनं प्रोक्तं कृत्तिकापूजनं श‍ृणु । इत्याश्विजमासपूजाविधिः । कार्तिकमासपूजाविधिः । ब्राह्मणा यजुसूक्तैश्च भूभुजाः कुक्कुटैरपि । वैश्याः कर्पूरखण्डैश्च शूद्राद्याः फलपुष्पकैः ॥ ३९.२११॥ कार्तिक्यां कृत्तिकायोगे यः कुर्यात्स्वामिदर्शनम् । सप्तजन्मभवेद्विप्रो धनाढ्यो वेदपारगः ॥ ३९.२१२॥ कार्तिक्यां कृत्तिकापर्वयोगे वृषलग्नके । श्रद्धया कार्तिकेयाय यः कुर्याद्धृतदीपिकाम् ॥ ३९.२१३॥ तस्य पुण्यमसङ्ख्येयं विश्वामित्र महामुने । कृत्तिकापर्वयुक्तेनालाभे पर्वणि सम्मतम् ॥ ३९.२१४॥ रोहिण्यां वा भरण्यां वा दीपं पर्वणि कारयेत् । अपर्वणिकृतं दीपं राजराष्ट्रं विनश्यति ॥ ३९.२१५॥ पर्वद्वये तु सम्प्राप्ते पूर्वं त्यक्त्वा परं ग्रहेत् । पूर्णायां खण्डितायां तु द्वयोर्नाड्याधिकं ग्रहेत् ॥ ३९.२१६॥ रवेरस्तमनात्पूर्वे पादयामाद्विधानतः । कालस्तदूर्ध्वे यामार्धपर्यन्तं दीपकर्मणि ॥ ३९.२१७॥ नक्षत्रवृद्ध्या संस्पृष्टे तत्कालान्ते समाचरेत् । यल्लग्ने विषसंस्पृष्टे तल्लग्नं परिवर्जयेत् ॥ ३९.२१८॥ विषस्य परपूर्वे तु घटिकाद्वयतः शुभम् । कर्तुरष्टमराश्यादिलक्षदोषनिरूपणम् ॥ ३९.२१९॥ विष्टिवैनाशिकर्क्षादिप्रोक्षणं नात्र सम्मतम् । पर्वयुक्तमयुक्तं वा नक्षत्रं तु प्रधानकम् ॥ ३९.२२०॥ एवं परीक्ष्य मतिमान् कृत्तिकादीपमाचरेत् । पूर्वेद्युः कौतुकं बध्वा स्नाप्यचोत्सवबेरकम् ॥ ३९.२२१॥ मङ्गलाङ्कुरमन्त्रैश्च कुर्याद्विध्युक्तमार्गतः । दीपारोहणकालस्य पूर्वे स्वामिनमर्चयेत् ॥ ३९.२२२॥ मूलबेरमलङ्कृत्य भूषयेद्भूषणार्हकैः । नीलोत्पलैश्च कमलैः पट्टिकैः पुष्पकैर्यजेत् ॥ ३९.२२३॥ प्रभूतहविषं दत्वा ताम्बूलं दापयेत्ततः । आलये मण्डपे वाऽपि यागमण्डप एव च ॥ ३९.२२४(१)॥ शिवाग्निं तत्र सम्पूज्य गुहं साङ्गं समर्चयेत् । समिदाज्येन चरुणा दीपैः कार्पासबीजकैः ॥ ३९.२२४(२)॥ क्षीरेण शतमर्धं वा तदर्धं वा हुनेत्सुधीः । स्कन्दमूलेन मन्त्रेण दशांशाञ्जुहुयात्ततः ॥ ३९.२२५॥ स्कन्दसूत्रं मन्त्रषट्कैर्द्रव्यषट्कैर्हुनेत्क्रमात् । कुमारमेति मन्त्रेण प्रतिद्रव्यं हुनेक्ततः ॥ ३९.२२६॥ पूर्णाहुतिं ततो हुत्वा शिवाग्निं च विसर्जयेत् । तदग्नौ दीपमारोप्य कृत्तिकादीपमाचरेत् ॥ ३९.२२७॥ नारिकेलशमिस्तालपनसासनखादिराः । चम्पको देवदारुश्च मधुकः सालवृक्षकः ॥ ३९.२२८॥ दीपदण्डद्रुमाः प्रोक्ताः कारयेल्लक्षणान्वितम् । अलाभे तु बहिः स्थाने वृक्षयोग्यद्रुमं ग्रहेत् ॥ ३९.२२९॥ ध्वजदण्डोक्तमार्गेण दीपदण्डं प्रकल्पयेत् । त्रितालं स्तम्भनाहं स्यादृजुं शुद्धसमन्वितम् ॥ ३९.२३०॥ नवकीलं समारभ्य व्योमकीलविवर्धनात् । सप्तविंशतिकीलान्तं रोहणार्थं सुयोजयेत् ॥ ३९.२३१॥ द्वादशाङ्गुलकारस्य व्योमाङ्गुलविवर्धनात् । द्वाविंशदङ्गुलान्तं स्याद्दण्डात्कीलंविनिर्गतः ॥ ३९.२३२॥ द्व्यङ्गुलात्पादवृद्ध्यादि षडङ्गुलसमावधि । विस्तारं तद्घनं ज्ञेयं निर्गमादर्धमात्रकम् ॥ ३९.२३३॥ दण्डप्रोक्तञ्च कीलानां सुदृढं कल्पयेद्बुधः । लोहचक्रं तदूर्ध्वे तु व्योममूलं त्रिपादवत् ॥ ३९.२३४॥ सुदृढं स्थापयेत्पात्रं धारणायां महामुने । दारूद्भवानि चक्राणि प्रतिकूलं सुयोजयेत् ॥ ३९.२३५॥ न्यस्तव्याश्चक्रवद्दीपं स्तम्भमूलात्पृथक्पृथक् । दीपिका प्रतिचक्रञ्च रसद्वादशषोडश ॥ ३९.२३६॥ सहस्रदीपयुक्तं वा शतदीपयुतं तु वा । स्थापयेद्दीपदण्डांश्च मालाकारेण वास्तुनः ॥ ३९.२३७॥ तोरणाकारतो वाऽपि वृत्ताकारेण वाथवा । प्रासादस्यैव परितश्चतुर्दिक्षु विशेषतः ॥ ३९.२३८॥ कूटाकाराणि कृत्वाथ चतुर्गात्रयुतानि च । कूटबन्धेषु सर्वत्र पात्राणि न्यस्य कारयेत् ॥ ३९.२३९॥ पुण्याहप्रोक्षणं कृत्वा दण्डं पूर्वेऽपि वासयेत् । बलिपीठाग्रके वाऽपि ध्वजदण्डाग्रकेऽपि वा ॥ ३९.२४०॥ यथा दृढतरं स्थाप्य पूरयेच्छुद्धवालुकैः । वेदिमूले प्रकर्तव्यं वृत्तं वा चतुरश्रकम् ॥ ३९.२४१॥ त्रिहस्तमात्रविस्तीर्णमेकहस्तोन्नता शुभा । गोमयालेपनं कृत्वा शालिपिष्टैर्विचित्रयेत् ॥ ३९.२४२॥ नवेन युग्मवस्त्रेण दण्डमूलं प्रवेष्टयत् । पालिकाद्यैरलङ्कृत्य पुण्याहं वाचयेद्बुधः ॥ ३९.२४३॥ अस्त्रेण प्रोक्ष्य तद्दण्डं प्रणवेन तु पूजयेत् । स्तम्भयानं यथा तद्वद्दीपं कुर्यान्मनोरमम् ॥ ३९.२४४॥ कार्पासबीजैर्मतिमान्निच्छिद्रेणैव साधनम् । पोट्टलीकं ततो बध्वा घृतमात्रे निधाय च ॥ ३९.२४५॥ अष्टप्रस्थं घृतेनैव तदर्धेनैव पूरयेत् । सौवर्णं राजतं ताम्रं मृण्मयं वाऽथ पात्रकम् ॥ ३९.२४६॥ देवाग्रे मण्डलं कृत्वा शालिपिष्टैर्विचित्रयेत् । शालिभिर्विकिरेत्तत्र दर्भैश्चैव परिस्तरेत् ॥ ३९.२४७॥ तन्मध्ये विन्यसेत्पात्रं हृदयेन तु मन्त्रतः । दीपयेत्प्राङ्मुखो मन्त्री स्कन्दमूलमनुस्मरन् ॥ ३९.२४८॥ एवं त्रिधा पञ्चधा वा शरावे पात्रमाचरेत् । ब्रह्मसूक्तैश्च मन्त्रैर्वा गन्धपुष्पादिनार्चयेत् ॥ ३९.२४९॥ धूपदीपं ततो दत्वा हृदयेन तु मन्त्रतः । दीपानारोप्य हस्तैर्वा वाहयित्वा शिवद्विजैः ॥ ३९.२५०॥ सर्वातोद्यसमायुक्तं कृत्वा ग्रामप्रदक्षिणम् । गृहस्थो वा ब्रह्मचारी वा दीपं सङ्ग्राह्य पाणिना ॥ ३९.२५१॥ अघोरास्त्रेण मन्त्रेण दीपदण्डेऽधिरोपयेत् । सर्वातोद्यसमायुक्तं जयशब्दसमन्वितम् ॥ ३९.२५२॥ सर्वैर्हरहरेत्युक्त्वा दीपदण्डेऽधिरोपयेत् । प्राङ्मुखोदङ्मुखो वाऽपि दीपं मन्त्रेण विन्यसेत् ॥ ३९.२५३॥ प्रासादे गोपुरे शालपरिवारालयोर्ध्वके । प्रासादाभ्यन्तरे सर्वे पाकस्थानेन तु मण्डपे ॥ ३९.२५४॥ वापीकूपतटाकेषु सर्वत्रैव प्रदीपयेत् । स्नात्वा चोत्सवबेरन्तु समलङ्कृत्य भूषणैः ॥ ३९.२५५॥ ग्रामप्रदक्षिणं कृत्वा सर्वातोद्यसमन्वितम् । आलयन्तु प्रविश्याथ मूलबेरं समर्चयेत् ॥ ३९.२५६॥ स्नपनं कारयेत् तत्र सहस्रादिषु शक्तितः । पृथुकान् दापयेद्विद्वान् नालिकेरफलान्वितान् ॥ ३९.२५७॥ मरीचिजीरकोपेतान् नालिकेरैश्च संयुतान् । दद्यात्पृथुकलाजांश्च गुलसारसमन्वितान् ॥ ३९.२५८॥ प्रभूतहविषं दत्वा ताम्बूलमपि दापयेत् । प्रतिसंवत्सरं ह्येवं कर्तव्यं फलकाङ्क्षिभिः ॥ ३९.२५९॥ लाजान् पृथुकलाजांश्च पृथुकान् व्यञ्जनैर्युतान् । निवेदयेद्गुहस्यैवं पवित्र पापनाशनम् ॥ ३९.२६०॥ यो भक्षयेत्ततो भक्त्या अग्निष्टोमफलं लभेत् । एवं यः कुरुते मर्त्यः स मुक्तः सर्वपातकैः ॥ ३९.२६१॥ सर्वान् कामानिह प्राप्य सोऽन्ते स्कन्दपुरं व्रजेत् । कृत्तिकादीपनं प्रोक्तं धनुर्मासार्चनं श‍ृणु ॥ ३९.२६२॥ इति कार्तिकमासपूजाविधिः । धनुर्मासपूजा । मण्डपं समलङ्कृत्य मुक्तादामैश्च वस्त्रकैः । गृहद्वाराणि सर्वाणि एवमाद्यैरलङ्करेत् ॥ ३९.२६३॥ शुद्धतोयेन संस्नाप्य प्रियङ्ग्वन्नं निवेद्य च । सर्वालङ्कारसंयुक्तं सर्वातोद्यसमन्वितम् ॥ ३९.२६४॥ धनुर्मासस्य मर्त्यानां प्रत्यूषः काल उच्यते । तस्मात्समाधिरात्र्यन्ते पूजयेच्छङ्करात्मजम् ॥ ३९.२६५॥ एकवारं धनुर्मासे भक्त्या यः पूजयेद्गुहम् । वर्षद्वयञ्च पूजायाः फलं प्राप्नोत्यसंशयः ॥ ३९.२६६॥ श‍ृङ्गिबेरसहस्रार्धं व्यञ्जनैः सममुच्यते । तत्समं दधि विप्रेन्द्र धनुर्मासस्य पूजने ॥ ३९.२६७॥ अर्धरात्रात्परे तत्र जलसङ्ग्रहणं मतम् । पुष्पसङ्ग्रहणं विप्र पूर्वेद्युरह उच्यते ॥ ३९.२६८॥ नीलोत्पलञ्च कमलं तुलसीबिल्वपत्रकम् । एकाहोषितदोषाणि न दोषं तैः सुपूजयेत् ॥ ३९.२६९॥ पूजाकालस्य पूर्वे तु सुस्नाताचमनो गुरुः । पादौ प्रक्षाल्याचम्य भस्मधारणविग्रहः ॥ ३९.२७०॥ द्वारं सम्पूज्य विधिना मन्त्रकायः शिवद्विजः । विशेषार्घ्यं ततो कल्प्य रात्र्यन्तं पूजयेद्गुहम् ॥ ३९.२७१॥ स्कन्दमूर्त्यङ्गमन्त्रैश्च स्कन्दसूक्तेन मन्त्रतः । ततः कुमारमातेति स्कन्दगायत्रिया यतः ॥ ३९.२७२॥ श्रीरुद्रचमकाद्यञ्च पूजयेद्गन्धतोयकैः । धौतवस्त्रैरलङ्कृत्य भूषयेद्भूषणार्हकैः ॥ ३९.२७३॥ कर्पूरकुङ्कुमोपेतं रक्तगन्धं च लेपयेत् । नीलोत्पलारविन्दैश्च पूजयेत्तु विशेषतः ॥ ३९.२७४॥ आसनावरणादीनि सम्पूज्य विधिना ततः । नवभारादिभारान्तमुत्तमादित्रयं त्रयम् ॥ ३९.२७५॥ तण्डुलं स्यात् तदर्धेन यथाविभवविस्तरम् । शुद्धान्नमेवं कर्तव्यं श‍ृङ्गिबेरदधिप्लुतम् ॥ ३९.२७६॥ कन्दमूलफलोपेतं गुलखण्डसमन्वितम् । नालिकेरफलैर्युक्तं मधुसूपसमन्वितम् ॥ ३९.२७७॥ निवेदयेद्धृदा मन्त्री ताम्बूलमपि दापयेत् । नानाधूपैश्च दीपैश्च ततो नीराजनैरपि ॥ ३९.२७८॥ वाद्यैर्गीतैश्च नृत्तैश्च जपैः स्तोत्रैः प्रदक्षिणैः । नमस्कारैश्चमतिमान् प्रीणयेदसुरान्तकम् ॥ ३९.२७९॥ एवं यः कुरुते मर्त्यः सप्तजन्मद्विजो भवेत् । सर्वान् कामानिह प्राप्य तदन्ते मुक्तिमाप्नुयात् । धनुर्मासार्चनं प्रोक्तमार्द्रापूजाविधिं श‍ृणु ॥ ३९.२८०॥ इति धनुर्मासापूजाविधिः । आर्द्रापूजा । तस्मिन् मासे तथार्द्रायां घृतेन स्नापयेद् गुहम् । पर्वयुक्तमयुक्तं वा नक्षत्र तु प्रधानकम् ॥ ३९.२८१॥ खण्डिते सति नक्षत्रे द्वयोस्तावधिकं भवेत् । समर्थेनापरं ग्राह्यं पूर्वमङ्गलकारकम् ॥ ३९.२८२॥ एकमासे द्विनक्षत्रे सम्प्राप्ते त्वपरं वरम् । पूर्वमुत्सवबेरञ्च ततः कौतुकबेरकम् ॥ ३९.२८३॥ पूर्वेद्युः कौतुकं बध्वा देवीभ्यां सह मन्त्रवित् । कदलीपूगपनसलिकुचाद्युद्भवैः फलैः ॥ ३९.२८४॥ मण्डपं समलङ्कृत्य मुक्तादामैश्च वस्त्रकैः । गृहद्वाराणि सर्वाणि एवमाद्यैरलङ्करेत् ॥ ३९.२८५॥ शुद्धतोयेन संस्नाप्य प्रियङ्ग्वन्नं निवेद्य च । सर्वालङ्कारसंयुक्तं सर्वातोद्यसमन्वितम् ॥ ३९.२८६॥ ग्रामप्रदक्षिणं कुर्यात् प्रातरुत्सवबेरकम् । गवामाज्यं ततो विद्वान् नवं शुद्धमनिन्दितम् ॥ ३९.२८७॥ आनीय रात्रौ तत्त्वज्ञः स्नापयेन्मूलबेरकम् । शिवत्रयं सार्धभारं भारं भारार्धभारकम् ॥ ३९.२८८॥ द्वयभारस्त्रिभारञ्च षड्भारं चाष्टभारकम् । दशभारं स्मृतं ज्ञेयम्मुत्तमादित्रयं त्रयम् ॥ ३९.२८९॥ देवाग्रे स्थण्डिलं कुर्यात् समद्रोणैश्च शालिभिः । तदर्धैस्तण्डुलैर्भूष्य तदर्धैश्च तिलैरपि ॥ ३९.२९०॥ परिस्तीर्य ततो दर्भैराज्यपात्राणि विन्यसेत् । पुण्याहप्रोक्षणं कृत्वा स्कन्दमन्त्रैः समर्चयेत् ॥ ३९.२९१॥ धूपदीपं ततो दत्त्वा द्वारपूजां विधाय च । आधाराधेयपूर्वं च कृत्वा नित्यावसानके ॥ ३९.२९२॥ स्कन्दमूलेन मन्त्रेण षडङ्गाद्यङ्गमन्त्रतः । स्कन्दमूलेन मतिमान् कुमारमेव मन्त्रतः ॥ ३९.२९३॥ घृतेन मूलमन्त्रेण चास्त्रेण परिमार्ज्य च । पिष्टामलकपिण्याकैर्घर्षयेद् धृतनुत्तये ॥ ३९.२९४॥ श्रीरुद्रचमकाभ्याञ्च स्कन्दसूक्तेन मन्त्रवित् । मन्दोष्णैर्गन्धतोयैश्च स्नाप्य वस्त्रेणमार्जयेत् ॥ ३९.२९५॥ वस्त्राभरणमालादीन् गुरुर्दत्वा हृदाणुना । आसनावरणादीनि पूजयेन्मुनिपुङ्गव ॥ ३९.२९६॥ नीलोत्पलोत्थैः पुष्पैश्च नैरन्तर्यं विभूषयेत् । स्नाप्य कौतुकबेरञ्च भूषयेद्भूषणार्हकैः ॥ ३९.२९७॥ नैवेद्यं दापयेत्पश्चात् सर्वव्यञ्जनसंयुतम् । ताम्बूलञ्च ततो दत्वाकृष्णगन्धेन लेपयेत् ॥ ३९.२९८॥ ग्रामप्रदक्षिणं नित्यं वीथिं कृत्वालयं विशेत् । आलयस्याग्रके वाऽपि सौम्ये वा जनतुष्टये ॥ ३९.२९९॥ डोलारोहं ततः कुर्यात् बलिबेरं विशेषतः । डोलारोहं प्रकर्तव्यं प्रभाते चार्धरात्रके ॥ ३९.३००॥ सुवर्णरौप्य लोहैर्वा दारुणात्वथ शिल्पिभिः । सर्वलक्षणसंयुक्तं स्थाप्य स्तम्भद्वयं तथा ॥ ३९.३०१॥ तयोरूर्ध्वे कलां योज्य डोलां तस्मिन् प्रलम्बयेत् । चतुर्हस्तसमोपेतामथवा द्विभुजान्विताम् ॥ ३९.३०२॥ अधस्तात् फलकं योज्य सर्वालङ्कारसंयुताम् । डोलां सम्प्रोक्ष्य चास्त्रेण सर्वालङ्कारसंयुताम् ॥ ३९.३०३॥ फलकोर्ध्वे न्यसेद्देवं शक्तिद्वयसमन्वितम् । नैवेद्यं चैव पानीयं ताम्बूलमपि दापयेत् ॥ ३९.३०४॥ धूपदीपौ ततो दत्वा दत्वा भस्मानि मन्त्रवित् । वाद्यगीतैश्चनृत्तैश्च स्तोत्रः सन्तोषयेद्गुहम् ॥ ३९.३०५॥ नीराजनं ततो दत्वा प्रविशेदालयं सुधीः । प्रभूतहविषं दत्वा ब्राह्मणानपि भोजयेत् ॥ ३९.३०६॥ गुहस्नानार्थमम्भश्च गङ्गातोयसमं भवेत् । गुहपादोदकं पीत्वा सर्वयज्ञफलं भवेत् ॥ ३९.३०७॥ एवं यः कुरुते मर्त्यः सर्वान् कामानवाप्नुयात् । आर्द्रापूजाविधिः प्रोक्ता पुष्यमासार्चनं श‍ृणु ॥ ३९.३०८॥ इत्यार्द्रापूजाविधिः । पुष्यमासपूजा । पुष्यमासे तु पुष्यर्क्षे कुर्यात् क्षौद्राभिषेचनम् । सर्वव्याधिविनाशं च विजयप्रदकारणम् ॥ ३९.३०९॥ आर्द्राऋक्षविधानेन ऋक्षं निश्चित्य मन्त्रवित् । वस्त्रपूतं नवं शुद्धं कृमिदोषविवर्जितम् ॥ ३९.३१०॥ क्षौद्रमादाय मतिमान् शुद्धपात्रे प्रपूरयेत् । अष्टप्रस्थादिविप्रेन्द्र यावन्मानं शिवान्तकम् ॥ ३९.३११॥ शिववृद्ध्या नवं मानं कन्यसादित्रयं मतम् । देवाग्रे स्थण्डिलं कृत्वा क्षौद्रपात्राणि विन्यसेत् ॥ ३९.३१२॥ पुण्याहं वाचयित्वाथ प्रोक्षयेदस्त्रमन्त्रतः । स्कन्दसूक्तेन मन्त्रज्ञः कुमारमेति मन्त्रतः ॥ ३९.३१३॥ मूलब्रह्मषडङ्गैश्च कुर्यात् क्षौद्राभिषेचनम् । वस्त्राभरणमालादीन् दापयेत् हृदाणुना ॥ ३९.३१४॥ नीलोत्पलैश्च पद्मश्च नैरन्तर्यं विभूषयेत् । प्रभूतहविषं दत्त्वा ब्राह्मणानपि भोजयेत् ॥ ३९.३१५॥ एवं यः कुरुते मर्त्यः सर्वान् कामानवाप्नुयात् । पुष्यमासविधिः प्रोक्ता माघमासविधिं श‍ृणु ॥ ३९.३१६॥ इति पुष्यमासपूजाविधिः । माघमासपूजा । माधमासे मखऋक्षे पूजयेद्धृतकम्बलम् । भूपतिर्जयदं सौम्यं प्राणिनां रोगनाशनम् ॥ ३९.३१७॥ आर्द्राप्रोक्तविधानेन नक्षत्रं ग्राह्यमुत्तमम् । उत्तमं कपिलासर्षिः स्वर्णवर्णगवामपि ॥ ३९.३१८॥ निरोमं नूतनं शुद्धं क्षीरं कीटादिवर्जितम् । तोयैः पात्राणि सम्पूर्य वारुणं बीजमुच्चरन् ॥ ३९.३१९॥ निधाय पात्रं पात्रेषु पिण्डं कृत्वा तदाज्यकम् । कुङ्कुमागरूसंयुक्तं शुद्धपात्रे निधापयेत् ॥ ३९.३२०॥ देवाग्रे स्थण्डिलोर्ध्वे तु पुण्याहप्रोक्षणान्वितम् । घृतपात्राणि विन्यस्य ब्रह्ममूर्त्यङ्गमन्त्रकैः ॥ ३९.३२१॥ पुष्पैरभ्यर्च्य मतिमान् धूपदीपौ हृदा ददेत् । कवचेनावकुण्ठ्यापि प्रातर्मध्याह्न एव वा ॥ ३९.३२२॥ विशेषेणार्च्य सेनान्यमासनावरणैः सह । मूर्धादिपादपर्यन्तमालिप्य च स पीठकम् ॥ ३९.३२३॥ गन्धैर्लिप्यापरं नीत्वा कम्बलेन च वेष्टयेत् । महाहविर्निवेद्याथ ताम्बूलमपि दापयेत् ॥ ३९.३२४॥ सन्ध्यान्ते वा परेद्युर्वा कौतुकाद्यं विसृज्य च । विशेषस्नपनं कुर्यात् यथाविसविधिसविस्तरम् ॥ ३९.३२५॥ एवं यः कुरुते मर्त्यः सर्वरोगात् प्रमुच्यते । माघपूजाविधिः प्रोक्ता शिवरात्रिविधिं श‍ृणु ॥ ३९.३२६॥ इति माघमासपूजाविधिः । शिवरात्रिपूजा । तन्मासे कृष्णपक्षे तु विद्यते या चतुर्दशी । तद्रात्रिः शिवरात्रिः स्यात् सर्वपुण्यशुभावहा ॥ ३९.३२७॥ रात्रौ यामद्वयादर्वाक् घटिकैकामहानिशी । तत्स्याच्चतुर्दशी यस्मात्तद्रात्रं शिवरात्रकम् ॥ ३९.३२८॥ मुख्या त्रयोदशीमिश्रा पर्वमिश्राऽधमाधमा । मध्यमा शिवरात्रिः स्यादहोरात्रं चतुर्दशी ॥ ३९.३२९॥ तस्यां पूज्यो महादेवः ब्राह्मगोहितकाङ्क्षिभिः । ईश्वरोवाच- कौशिकेदं शतं सत्यं मत्पूजायाश्चतुर्गुणम् ॥ ३९.३३०॥ अप्येकदन्तसेनान्योः पूजया तोषयाम्यहम् । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तद्रात्रौ पूजयेद्गुहम् ॥ ३९.३३१॥ स्नात्वा नित्यविधिं कृत्वा कुर्याच्छुद्धोपवासकम् । देवेशं गन्धतैलेन पिष्टाद्यैरपि मन्त्रवित् ॥ ३९.३३२॥ गव्यैः पञ्चामृतश्चैव प्रतियामं विशेषतः । विल्वोदैः शुद्धतोयैश्च गन्धोदैः शुद्धतोयकैः ॥ ३९.३३३॥ चन्दनागरुकर्पूरकुङ्कुमैश्च क्रमेण तु । मल्लिकोत्पलपुष्पैश्च जातिपुष्पैश्च बिल्वकैः ॥ ३९.३३४॥ सुवर्णभूषणै रत्नैः प्रवालैर्मौक्तिकैरपि । पायसैः कृसरान्नैश्च यवान्नैश्च गुलान्नकैः ॥ ३९.३३५॥ व्यञ्जनाज्यपयः पूर्णैः प्रतियामं समाहितम् । रम्भाफलेक्षुदण्डैश्च ताम्बूलमपि दापयेत् ॥ ३९.३३६॥ मूलेन स्कन्दसूक्तेन ब्रह्ममूर्त्यङ्गमन्त्रवित् । श्रीरुद्रं चमकेनैव प्रतियामं सुपूजयेत् ॥ ३९.३३७॥ घृतवतिसुदीपांश्च दीपयेत्तोषयेद्गुहम् । जपैः स्तोत्रैः प्रदक्षिण्यैर्नमस्कारैर्महामुने ॥ ३९.३३८॥ रात्रिं जागरतो नीत्वा प्रातःस्नानादिकर्म च । कृत्वा देवं समभ्यर्च्य प्रभूतहविषं ददेत् ॥ ३९.३३९॥ ब्राह्मणान् शिवभक्तांश्च दीनानाथांश्च भोजयेत् । यथाशक्तिसुवर्णादि तेभ्यो दानं प्रयच्छताम् ॥ ३९.३४०॥ एवं यः कुरुते मर्त्यः विमुक्तः सर्वपातकैः । अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयः ॥ ३९.३४१॥ शिवरात्र्यर्चनं प्रोक्तं श‍ृणु फाल्गुनपूजनम् । इति शिवरात्रिपूजाविधिः । फाल्गुनमासपूजा । फाल्गुने मासि विधिना पूजेदुत्तरफाल्गुने । बालानाञ्च पशूनाञ्च वर्धन्ते मुनिसत्तमाः ॥ ३९.३४२॥ स्नात्वा गोपः पटाद्वक्त्रं बध्वा दुग्ध्वा गवां पयः । देवागारेऽग्निना तप्त्वा दधि कृत्वा पिधानयुक् ॥ ३९.३४३॥ घृतस्योक्तप्रमाणेषु यथालाभं प्रगृह्य च । देवाग्रे स्थण्डिले न्यस्त्वा पुण्याहप्रोक्षणं चरेत् ॥ ३९.३४४॥ पुष्पैरभ्यर्च्य मूलेन ब्रह्ममूर्त्यङ्गमन्त्रकैः । धूपदीपं ततो दत्वा मध्याह्ने पूजयेद्गुहम् ॥ ३९.३४५॥ गव्यैः पञ्चामृतैः स्नात्वा स्कन्दमूलेन मन्त्रवित् । ततः कुमारमातेति मन्त्रेण दधिपूजनम् ॥ ३९.३४६॥ ततो दधिक्राविण्णेति मन्त्रेणैवाभिषेचयेत् । वस्त्रैर्गन्धैश्च पुष्पैश्च भूषणैर्भूषणार्हकैः ॥ ३९.३४७॥ कर्णिकारभवैः पुष्पैर्नैरन्तर्यं विभूषयेत् । प्रभूतहविषं दत्वा ब्राह्मणान् भोजयेत्ततः ॥ ३९.३४८॥ एवं यः कुरुते मर्त्यः समृद्धः पशुमान् भवेत् । प्रोक्तं फाल्गुनपूजा च नवनैवेद्यमुच्यते ॥ ३९.३४९॥ इति फाल्गुनमासपूजाविधिः । नवनैवेद्यम् । सर्वसस्याभिवृद्ध्यर्थं सर्वप्राणिसुखावहम् । प्रीणयेन्नवनैवेद्य विधिना पार्वतीसुतम् ॥ ३९.३५०॥ आषाढकन्यकामासे मार्गशीर्षश्च माघकः । एते त्वशोभना वर्ज्याः शेषमासाः शुभाः स्मृताः ॥ ३९.३५१॥ गर्हितं कृष्णपक्षं स्यात् शुक्लपक्षे समाचरेत् । सप्तमी च द्वितीया च तृतीया पञ्चमी शुभाः ॥ ३९.३५२॥ पूषा मखा च सावित्री श्रविष्ठा वसवस्तथा । विशाखा च वारुणं मूलं सौम्यं चैव प्रजापतिः ॥ ३९.३५३॥ शुभान्न्येतानिऋक्षाणिवर्ज्यान्न्यन्न्यानिसुव्रत । वर्जनीयास्तथामीनमेषकर्कटवृश्चिकाः ॥ ३९.३५४॥ अन्याश्चशुभादाप्रोक्तास्तेषाम्पापंविवर्जयेत् । शुक्रश्चसोमदेवेढ्य वाराश्रेष्ठतमास्म्रुताः ॥ ३९.३५५॥ द्रेकाणदर्शणंहोरा शुभांशाश्शुभदम्भवेत् । सुमुहूर्तांसुनिश्चित्य पूरवेपाण्डरमर्पयेत् ॥ ३९.३५६॥ सर्वातोद्यसमायुक्तं छत्रध्वजसमाकुलम् । धूपदीपसमायुक्तं पालकादिसमन्वितम् ॥ ३९.३५७॥ सुमित्रशक्तिसहितं नानाभक्तजनैयुतम् । पूर्वस्यामुत्तरस्यांवा सस्यक्षेत्रम्प्रविश्यच ॥ ३९.३५८॥ दद्ध्यन्नंवागुलान्नं वादिग्देवानां बलिङ्क्षिपेत् । शाल्यानवपक्वलमान् सङ्ग्रह्यास्त्रेणमन्त्रतः ॥ ३९.३५९॥ शूकभारान्समावाह्य प्रविशेदालयन्ततः । स्नात्वाचोत्सवबेरन्तु भूषयेत्भूषणार्हकैः ॥ ३९.३६०॥ तत्कालसम्भवैः पुष्पैर्नीपपुष्पैर्विशेषतः । सर्वतोद्यसमायुक्तं छत्रध्वजसमायुतम् ॥ ३९.३६१॥ शूकभारसमायुक्तं व्रीहिभारसमायुतम् । नानाविधफलैर्युक्तं नानाधान्यसमन्वितम् ॥ ३९.३६२॥ इक्षुशाखार्द्रशाखाभिर्निशिशाखासमायुतम् । क्रमुकैस्तिलशाखाश्चमरीचीलवणैर्युतम् ॥ ३९.३६३॥ नालीकेराम्रपनसगुलखण्डैस्समन्वितम् । दद्ध्याज्यतैलकुम्भैश्चमुद्गभिन्नघटैर्नवैः ॥ ३९.३६४॥ नानापुष्पसमायुक्तं विप्रादिजनसेवितम् । उत्सवस्वामिनं विद्वान् कुर्याद्ग्रामप्रदक्षिणम् ॥ ३९.३६५॥ प्रविश्यभवनन्तत्रस्वस्थानेस्थाप्यदेवताम् । मण्टपङ्गोमयेनैव लेपयित्वा विभूषयेत् ॥ ३९.३६६॥ (मण्डप) पुण्याहतोयैसम्प्रूक्ष्यतरङ्गेणैवभूषयेत् । तस्योर्द्ध्वविन्यसेच्छूकभारणेतान् पृथक् पृथक् ॥ ३९.३६७॥ देवेशानुज्ञाशूकान् जनेभ्योदापयेत्सुधीः । नवशालियुतन्त्वेक शालीभारमनिन्दितम् ॥ ३९.३६८॥ आदित्यरस्मिभिस्तप्तान् धान्यान्मुसललूखलैः । देवस्यमण्टपेशुद्धेशालिपिष्टैरलङ्कृते ॥ ३९.३६९॥ (मण्डपे) शालिभिस्थण्डिलङ्कृत्वा पद्ममष्टदलंलुखेत् । परिस्तीर्यततोदर्भैः प्रोक्षयेदस्त्रमन्त्रतः ॥ ३९.३७०॥ लूकलन्मुसलन्तत्र विन्यस्यहृदयाणुना । नववस्त्रेणसंवेष्ट्य समभ्यर्च्ययथाविधि ॥ ३९.३७१॥ प्रहृत्य मुसलेनैव बीजमुख्येन देशिकः । चतुर्वर्णोद्भवैस्स्त्रीभिः कुट्टयेत्तदनन्तरम् ॥ ३९.३७२॥ तुषान् विपोह्य शूर्पेस्तु कणकम्बुं च वर्जयेत् । भारादिनवभारान्तं कन्यसादित्रयं त्रयम् ॥ ३९.३७३॥ प्रक्षाल्य तण्डुलं शोध्य नालिकेरगुलान्वितम् । मरीचिजीरकोपेतमिक्षुखण्डसमन्वितम् ॥ ३९.३७४॥ वस्त्राण्यास्तीर्य देवाग्रे शुद्धिं कृत्वा यथारूचि । रम्भापत्राणि तस्योर्ध्वे संस्तीर्य प्रोक्ष्य चास्त्रतः ॥ ३९.३७५॥ तण्डुलं पूरयेत् तत्र गुलान्नं व्यञ्जनैर्युतम् । कन्दमूलफलोपेतं यथाविभवविस्तरम् ॥ ३९.३७६॥ शङ्खदुन्दुभिनिर्वाषैर्वेदध्वनिसमायुतम् । हृदयेन तु मन्त्रेण सुब्रह्मण्याय दापयेत् ॥ ३९.३७७॥ परिवारामराणाञ्च दापयेत्तदनन्तरम् । परिवारबलिं दत्वा महापीठान्तमेव च ॥ ३९.३७८॥ नवपूगफलैर्युक्तं ताम्बूलं दापयेत्ततः । निवेदितन्तु यत्सर्वं सुमित्राय प्रदापयेत् ॥ ३९.३७९॥ विप्रादिसर्वभक्तेभ्यस्तण्डुलं दापयेत्क्रमात् । ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चात् दीनानाथांश्च भोजयेत् ॥ आत्मनो हितमाकाङ्क्षन् य एवं विधिमाचरेत् ॥ ३९.३८०॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे मासपूजाविधिर्नाम एकोनचत्वारिंशः पटलः । ४०. चत्वारिंशत्पटलः - अङ्कुरार्पणविधिः सर्वमङ्गलमाङ्गल्यं प्रवक्ष्याम्यङ्कुरार्पणम् । अङ्कुरं नयेत्कर्म तत्कर्म निष्फलं भवेत् ॥ ४०.१॥ तस्मान्मङ्गलकर्मदौ कारयेदङ्कुरार्पणम् । अयुगेऽह्निप्रकर्तव्यं कर्मणः पूर्वतो निशि ॥ ४०.२॥ पालिकाघटिकांश्चैव शरावञ्च त्रिधा भवेत् । ईशविष्णुविरिञ्चिश्व तेषामेवाधिपाः स्मृताः ॥ ४०.३॥ सौवर्णं राजतं ताम्रं कांस्यं वा मृण्मयन्तु वा । शरावाणि च सङ्ग्राह्य पिष्टेनैव विमर्शयेत् ॥ ४०.४॥ कालं छिन्नं च सुषिरं भेदच्छेदं जलीमुखम् । निर्दग्धञ्च पुराणञ्च वर्जयेत्तु प्रयत्नतः ॥ ४०.५॥ अश्वत्थं बिल्वपत्रैश्च तन्मध्ये बन्धयेद्दृढम् । पालिकाभ्यन्तरं दर्भैर्निर्च्छिद्रं कारयेद्बुधः ॥ ४०.६॥ गोशकृच्चूर्णसहितैर्मृद्भिः सर्वाणि पूर्य च । प्रत्येक च करे ग्राह्य वाहयित्वाथ भक्तकैः ॥ ४०.७॥ सुमित्रं चास्त्रराजं च सर्वातोद्यसमायुतम् । ग्रामप्रदक्षिणं कृत्वा मृत्सङ्ग्रहणमाचरेत् ॥ ४०.८॥ उत्तमं प्रागुदीची स्यात् मध्यमं पश्चिमं स्मृतम् । अधमं दक्षिणं प्रोक्तं मृत्सग्रहणकर्मणि ॥ ४०.९॥ पुष्पारामे च नद्यां वा तडागे बिल्वमूलके । आलये चैव निश्चित्य गत्वा शुद्धभुवस्थलम् ॥ ४०.१०॥ अस्त्रेण प्रोक्ष्य तद्देशं प्रीणयेद्भुवि नायकम् । पुण्याहं वाचयेत्तत्र गायत्र्या प्रोक्ष्य देशिकः ॥ ४०.११॥ भूपुरं तत्र संलिख्य भूबीजेनार्चयेत् भुवम् । सालङ्कृतं खनित्रं च विन्यस्यास्त्रण पूजयेत् ॥ ४०.१२॥ धूपदीपं ततो दत्वा मृदं सङ्ग्राह्य देशिकः । गन्धद्वारेति मन्त्रेण स्थालिकायां गृहेन्मृदम् ॥ ४०.१३॥ संरक्ष्यास्त्रेण सञ्छाद्य गणिकाभिस्तु वाहयेत् । तध्यवभ्रं च चतुः शालिबीजैः सम्पूज्य देशिकः ॥ ४०.१४॥ प्रविशेदालयं पश्चादङ्कुरार्पणमाचरेत् । प्रासादस्याग्रके वाऽपि दक्षिणे चोत्तरेऽपि वा ॥ ४०.१५॥ गोमयालेपिते शुद्धे मण्डपे समलङ्कृते । प्राक्सूत्रं पञ्चसूत्रं स्यादुदक्सूत्रं तथैव च ॥ ४०.१६॥ मध्ये चतुष्पदं त्यक्त्वा स्थण्डिलं तत्र कल्पयेत् । ससूत्रं सापिधानं च द्रोणोदकप्रपूरितम् ॥ ४०.१७॥ कुम्भं न्यस्त्वार्चयेत् सोममोषधीशं महामुने । शरावं पालिकां चैव घटिकां च यथाक्रमम् ॥ ४०.१८॥ शरावादि क्रमान् न्यस्त्वा हृदयेन तु मन्त्रतः । सङ्गृह्य तन्मृदं चैव पालिकादीनि पूरयेत् ॥ ४०.१९॥ मध्ये ग्रन्थिं पवित्रं च तेषां मध्ये न्यसेद् बुधः । वैवस्वतो विवस्वांश्च रविर्मार्ताण्डभास्करः ॥ ४०.२०॥ लोकप्रकाशकश्चैव लोकसाक्षित्रिविक्रमः । आदित्यश्चैव सूर्यश्च अंशुमाली दिवाकरः ॥ ४०.२१॥ दिशैता द्वादशादित्यानीशानादियथाक्रमम् । आसनैर्मूर्तिमूलैर्वा पूजयेत् स्वस्वनामभिः ॥ ४०.२२॥ तिलसर्षपनिष्पावमापमुद्गं चणं तथा । कुलुत्थं शाल्यपामार्ग श्यामाकां च प्रियङ्गवम् ॥ ४०.२३॥ यवद्वादशधान्यानि क्षीरोक्षानि च वापयेत् । या जाता इति मन्त्रेण ओषधीमभिमन्त्र्य च ॥ ४०.२४॥ यथान्यायं समभ्यर्च्य धूपदीपं प्रदापयेत् । पायसं शशिने द्वादशादित्येभ्यः प्रदापयेत् ॥ ४०.२५॥ दत्वा तेभ्यश्च ताम्बूलं जनेभ्यो दापयेत्ततः । हृदयेन तु मन्त्रेण गुरुर्बीजादिवापयेत् ॥ ४०.२६॥ तत्रस्था ब्राह्मणाः शैवशङ्करादि यथाक्रमम् । हृदास्त्रेण विधायात्र सेचयेत्कुम्भतोयकैः ॥ ४०.२७॥ यावत्कर्मादिकं तावत् सुगुप्तान्यङ्कुराणि तु । अङ्कुरं चोर्ध्वग चैव पूण चेत्तु शुभावहम् ॥ ४०.२८॥ अपूर्णानि च कुब्जानि वक्रतिर्यगतानि च । श्यामलानि च शू यानि मूषिकभक्षितानि वै ॥ ४०.२९॥ अङ्कुराण्यशुभान्यत्र तद्दोषशमनाय च । अस्त्रेणैव शतं जप्त्वा घृतेनैव शतं हुनेत् ॥ ४०.३०॥ ग्रामप्रदक्षिणं कुर्यात् तीर्थाङ्कुरमनिन्दितम् । अङ्कुराणि च कर्मान्ते पयसाऽप्लाव्य बुद्धिमान् ॥ ४०.३१॥ वाहयित्वा विधानज्ञस्सन्त्यजेत्तु जलाशये । चतुर्विंशतिपक्षे तु प्रत्येकं चाष्टकं ग्रहेत् ॥ ४०.३२॥ प्राक्सूत्रं वसुसूत्रं स्यादुदवसूत्रं तथैव च । मध्ये व्योमपदं ग्राह्य लोपयेदभितोऽष्टकम् ॥ ४०.३३॥ त्रिकोणाभ्यन्तरे मूर्त्या चतुर्दिक्षुक्रमाद्बुधः । द्वारार्थञ्च महाशासु पदमेकं परित्यजेत् ॥ ४०.३४॥ स्थण्डिलं कारयेत्तत्र तिलतण्डुलशालिभिः । तस्य मध्ये लिखेत्पद्मं साष्टपत्र सकर्णिकम् ॥ ४०.३५॥ स्थापयेत्कर्णिकामध्ये चन्द्रकुम्भं नवं शुभम् । पालिके द्वे न्यसेद्धीमान् द्वाराणां पार्श्वयोर्बुधः ॥ ४०.३६॥ विन्यसेद्घटिके द्वे च कोणेष्वेवं पदद्वये । शेषेषु च शरावाणि स्थापयेद्धृदयेन तु ॥ ४०.३७॥ पूजयित्वा यथान्यायं भागान्दिक्पालकान्वसून् । वस्त्रेणाच्छाद्य परितः दर्भैश्चैव परिस्तरेत् ॥ ४०.३८॥ शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं विश्वामित्र महामुने । कर्मणामभिवृद्ध्यर्थं कर्माङ्गं मङ्गलाङ्कुरम् ॥ एवं यः कुरुते मर्त्यस्सर्वान् कामानवाप्नुयात् ॥ ४०.३९॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे अङ्कुरार्पणविधिर्नामचत्वारिंशत्पटलः । ४१. एकचत्वारिंशत्पटलः - महावल्लीदेवसेनास्थापनविधिः महावल्लीदेवसेनास्थापनं श‍ृणु सुव्रत । स्कन्दस्य दक्षिणे वामे शक्तिगेहं प्रकल्पयेत् ॥ ४१.१॥ सर्वसम्पत्करं पुण्यं सर्वमङ्गलकारकम् । स्कन्दस्य कर्णसीमान्तं बाहुसीमान्तमेव वा ॥ ४१.२॥ स्तनसीमान्तमुत्तुङ्गमुत्तमं मध्यमाधमम् । मध्यमं दशतालेन मानोन्मानादि कारयेत् ॥ ४१.३॥ सर्वलक्षणसम्पूर्णं स्निग्धगात्रं सुयौवनम् । लोहजं शैलजं चैव दारुजं मृण्मयं तु वा ॥ ४१.४॥ आयादिशुद्धसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम् । कुञ्चितं समपादं तु सव्यपादं प्रलम्बितम् ॥ ४१.५॥ पद्मधृत् वामहस्तं च दक्षहस्तं प्रलम्बितम् । श्यामवर्णं विशालाङ्गं महावल्लीस्वरूपकम् ॥ ४१.६॥ वामपादस्थितं चैव सव्यपादं तु कुञ्चितम् । पद्मधृत् सव्यहस्तं च वामहस्तं प्रलम्बितम् ॥ ४१.७॥ रक्तवर्णं विशालाक्षं देवसेनास्वरूपकम् । एवं सङ्कल्प्य मतिमान् प्रतिष्ठामाचरेत्ततः ॥ ४१.८॥ उत्तरायणकाले तु शुक्लपक्षे शुभे दिने । तिथिवारादिभिर्युक्ते सुलग्ने चैव कारयेत् ॥ ४१.९॥ प्रसादस्याग्रतः कृत्वा मण्डपं चतुरश्रकम् । दशाङ्गतालमायामं षोडशस्तभ्भसंयुतम् ॥ ४१.१०॥ पङ्क्तित्रयसमायुक्तं चतुर्द्वारसमन्वितम् । तत्त्रिभागैकतो मध्ये वेदीदर्पणसन्निभाम् ॥ ४१.११॥ कुण्डानि च चतुर्दिक्षु पद्माकाराणि कारयेत् । प्रधानकुण्डमैशान्ये योन्याकारं प्रकल्पयेत् ॥ ४१.१२॥ एकांशं योनिकुण्डं स्यात् वेदिपूर्वं विधीयते । मेखलात्रयसंयुक्तं नाभियुक् योनिनैव च ॥ ४१.१३॥ तदर्धमायतं कुर्यात्तद्वामे स्नानमण्डपम् । तन्मध्ये वेदिकां कुर्यात्तालमात्रसमायतम् ॥ ४१.१४॥ स्थण्डिलं वेदिकोर्ध्वे तु तिलतण्डुलशालिभिः । कृत्वा सम्प्रोक्ष्य चास्त्रेण बेरं तत्रैव विन्यसेत् ॥ ४१.१५॥ शैलजे रत्नविन्यासं प्रतिष्ठाकाल एव च । दक्षिणे च महावल्लीं देवसेनां तदुत्तरे ॥ ४१.१६॥ न्यस्त्वाऽथ रत्नविन्यासं कारयेद्विधिपूर्वकम् । यथा दृढतरं सम्यक् कारयेच्छिल्पिना बुधः ॥ ४१.१७॥ नयनोन्मीलनं कुर्यात् नेत्रयुग्मयुते दिने । स्वर्णसूचीप्रहाराभ्यां दृष्टिमण्डलमालिखेत् ॥ ४१.१८॥ कृष्णमण्डलमालिख्य ज्योतिर्मण्डलमालिखेत् । विसृज्य शिल्पिनं धीमान् स्वर्णदूर्वाङ्कुरैरपि ॥ ४१.१९॥ नेत्रद्वारं विलिख्याथ नेत्रमुद्रां प्रदर्शयेत् । मधुवाता ऋतायेति तर्पयेन्मधुना दृशम् ॥ ४१.२०॥ घृतं मिमिक्षेति मन्त्रेण घृतेनैव तु तर्पयेत् । आप्यायस्वेति मन्त्रेण क्षीरेणैव तु तर्पयेत् ॥ ४१.२१॥ सुवर्णं रजतं ताम्रं कांस्यं मध्वाज्यपात्रकम् । प्रस्थं प्रस्थेन सम्पूर्णं सर्वेषां कांस्यमेव च ॥ ४१.२२॥ गोर्धेनुहव्यमन्त्रेण सवत्सां गां प्रदर्शयेत् । ब्रह्मजज्ञानमन्त्रेण ब्राह्मणानपि दर्शयेत् ॥ ४१.२३॥ प्रच्छन्नपटमावर्ज्य जनान् सर्वान् प्रदर्शयेत् । अष्टमृत्सलिलेन व पञ्चत्ववसलिलेन च ॥ ४१.२४॥ कारयेत्प्रतिमाशुद्धिं शुद्धिश्शुद्धिरिति ब्रुवन् । आपोहिष्ठामयेनेति पवमानैश्च पञ्चभिः ॥ ४१.२५॥ सर्वालङ्कारसंयुक्तं सर्वातोद्यसमन्वितम् । स्वस्तिवाचसमश्चेति सन्निवेश्य यथा बलम् ॥ ४१.२६॥ ग्रामप्रदक्षिणं कुर्यात् सर्वभक्तजनैः सहः । ततो जलाशयं प्राप्य तीरे समतले शुभे ॥ ४१.२७॥ प्रोक्षयेदस्त्रमन्त्रेण बेरं तत्रैव विन्यसेत् । कूर्चं शिरसि बध्वा तु वस्त्रयुग्मेन वेष्टयेत् ॥ ४१.२८॥ जलमध्ये प्रपायुक्तं कृत्वा पीठद्वयेन्यसेत् । ऋगाद्यध्ययनं कुर्वन् द्विजैः प्रागादिदिक्षु च ॥ ४१.२९॥ एकरात्रं द्विरात्रं वा त्रिरात्रमपि वासयेत् । यागशालां गुरुर्गत्वा प्राक्षयेदस्त्रमन्त्रतः ॥ ४१.३०॥ दर्भमाल्यैरलङ्कृत्य वितानस्तम्भवेष्टनैः । पुण्याहप्रोक्षणं कुर्यात् स्थण्डिलं वेदिकोपरि ॥ ४१.३१॥ अष्टद्रोणैः शालिभिश्च तदर्धैस्तण्डुलैरपि । तदर्धैश्च तिलैश्चैव कृत्वा पद्मस्य मालिकाम् ॥ ४१.३२॥ दर्भैरास्त्रीर्यशयनमण्डलाद्यैः प्रकल्पयेत् । पर्यग्निकरणं कुर्यात् वास्तुहोमेन वह्निना ॥ ४१.३३॥ प्रक्षिप्य विकिरान् मन्त्री मण्डपं शुद्धिमाचरेत् । जलादुत्तीर्य शक्ती द्वे स्नानवेद्युपरिन्यसेत् ॥ ४१.३४॥ कर्तव्यं प्रतिमाशुद्धिं पवमानमुदीरयन् । महावल्लीं देवसेनां कौतुकं बन्धयेत् बुधः ॥ ४१.३५॥ शयने शाययेद्देवीं प्राक्शिरश्चोर्ध्ववक्त्रकम् । नववस्त्रेण सञ्छाद्य गन्धपुष्पादिनार्चयेत् ॥ ४१.३६॥ द्रोणतोयेन सम्पूर्णं सकूर्चं सापिधानकम् । हेमवस्त्रसमायुक्तं गन्धाद्यैः परिपूरितम् ॥ ४१.३७॥ वर्धनीद्वयमादाय शिरोभागे निधापयेत् । तदर्धमात्रवर्धन्याः प्रागाद्यष्टौ न्यसेततः ॥ ४१.३८॥ दक्षिणस्थितवर्धन्यां महावल्लीं स्वबीजतः । उत्तरस्थितवर्धन्यां देवसेनां स्वबीजतः ॥ ४१.३९॥ आवाह्य गन्धपुष्पाद्यैस्तदङ्गानि च पूजयेत् । उषा च प्रत्युषा चैव सती च सत्वती तथा ॥ ४१.४०॥ स्वधा विश्वमुखी चैव सुराध्यक्षा सरस्वती । देवसेना महावल्ल्योरेताश्चैवाष्टमूर्तयः ॥ ४१.४१॥ वराम्बुजकरा स्थूला स्वस्वनामाभिरर्चयेत् । धूपदीपं ततो दत्त्वा पायसं तु निवेदयेत् ॥ ४१.४२॥ द्वारद्वाराधिपानिष्ट्वा सास्त्रान् दिक्पालकानपि । अग्निकार्योक्तमार्गेण नामकर्मान्तमाचरेत् ॥ ४१.४३॥ कुण्डमध्ये यजेद्देवीं तत्र मूलाङ्गमन्त्रकैः । पलाशखादिराश्वत्थवटाः पूर्वादिदिक्षु च ॥ ४१.४४॥ प्रधानस्य पलाशः स्यात् समिधः सम्प्रकीर्तितः । समिदाज्य चरूंश्चैव लाजसक्तुतिलानि च ॥ ४१.४५॥ सर्षपं माषमुद्गं च प्रियङगुमधुपायसम् । मूलसद्यादि चास्त्रान्तर्मन्त्रैर्होमं समाचरेत् ॥ ४१.४६॥ द्रव्यान्ते व्याहृतीर्हुत्वा स्पृष्ट्वा स्पृष्ट्वा हुनेद्गुरुः । शतमर्धं तदर्धं वा देवीभ्यां प्रतिहोमयेत् ॥ ४१.४७॥ देवसेनामहावल्ल्योः गायत्र्या हविषा हुनेत् । गौरीमिमाय मन्त्रेण द्वादशाहुतिमाचरेत् ॥ ४१.४८॥ दिशास्वध्ययनं कुर्यात् चतुर्वेदान् द्विजोत्तमैः । स्विष्टकृच्च हुनेत्तेन मूलात्पूर्णाहुतिं हुनेत् ॥ ४१.४९॥ प्रातः स्नानादिकं कृत्वा सन्ध्यानुष्ठानकर्म च । औपासनञ्च कृत्वाथ मण्डपं प्रविशेद्गुरुः ॥ ४१.५०॥ पादौ प्रक्षाल्य चाचम्य बेरपूजां विधाय च । सामान्यार्घ्यकरो मन्त्री द्वारद्वाराधिपान् यजेत् ॥ ४१.५१॥ विशेषार्घ्यं ततः कल्प्य तेनैव प्रोक्ष्य वर्धनीम् । प्राग्वदभ्यर्च्य वर्धन्यैर्गन्धपुष्पादिभिर्गुरुः ॥ ४१.५२॥ कुण्डाधिदेवान् सम्पूज्य परिषिच्य यथाविधि । जयादिरभ्याधानञ्च राष्ट्रभृच्च क्रमाद्धुनेत् ॥ ४१.५३॥ वह्नेर्देव्यौ समादाय वर्धन्योर्विन्यसेत् पृथक् । शयनात् बिम्बमुत्थाप्य तत्तद्धृदयमन्त्रतः ॥ ४१.५४॥ स्नानवेद्युपरिन्यस्त्त्वा पूजयेद्बिल्वतोयकैः । स्कन्दसूक्तेन मन्त्रेण ततो गौरी मिमेति च ॥ ४१.५५॥ दुर्गान्देवीति मन्त्रेण गायत्र्याभ्यर्च्य धूपयेत् । वस्त्राभरणमालाद्यैरलङ्कृत्य विशेषतः ॥ ४१.५६॥ सुलग्ने सुमुहूर्ते च यजमानानुकूलके । स्थापयेत्तु महावल्लीं स्कन्ददक्षिणपार्श्वके ॥ ४१.५७॥ वामपार्श्वे महासेनां स्थापयेत्तु यथा दृढम् । किञ्चिद् गुहाभिवक्त्रे च स्थाप्य शिल्पिनमुत्सृजेत् ॥ ४१.५८॥ शान्तिकुम्भजलेनैव प्रोक्षयेन्मुनिपुङ्गव । वर्धनीद्वयमादाय कृत्वा धामप्रदक्षिणम् ॥ ४१.५९॥ तत्तदग्रे तु विन्यस्य वर्धनीद्वयमेव च । प्रत्येकमक्षरन्यासं कारयेद् विधिना बुधः ॥ ४१.६०॥ पूर्वमेव महावल्लीं देवसेनां ततः परम् । वर्धन्योर्बीजमादाय विन्यसेत् स्वस्वचूचुके ॥ ४१.६१॥ वर्धनीसलिलैः पूज्य कुर्यात् प्राणप्रतिष्ठिकाम् । वर्धन्यष्टाम्बुभिः पीठे प्रागादिष्वभिषेचयेत् ॥ ४१.६२॥ गन्धपुष्पादिनाभ्यर्च्य प्रभूतहविषं ददेत् । प्रायश्चित्तार्थमस्त्रेण शतमष्टोत्तरं हुनेत् ॥ ४१.६३॥ आचार्यं पूजयेत् पश्चात् वस्त्रहेमाङ्गुलीयकैः । यागोपकरणं सर्वं देशिकाय प्रदापयेत् ॥ ४१.६४॥ उत्तमं दशनिष्कं तु मध्यमं तु तदर्धकम् । तदर्धमधमं ज्ञेयं देशिकस्य तु दक्षिणा ॥ ४१.६५॥ निष्कद्वयेन मतिमान् मूर्तिमान् सम्प्रपूजयेत् । जापकान् वास्तुहोतारं शिल्पिनं प्रीणयेत् ततः ॥ ४१.६६॥ ब्राह्मणान् भोजयेत् पश्चात् दीनानाथांश्च भोजयेत् । ततः स्कन्दस्य देव्योश्च कुर्यादुद्वाह कर्म च ॥ ४१.६७॥ मालिकां दापयेत् तेषां मालां हस्तैः परस्परम् । महावल्ली पिता कृष्णो देवसेना गुरुर्वृषा ॥ ४१.६८॥ एताभ्यां कारयेन्मन्त्री विध्युक्तं सर्वकर्म च । तेषां प्रक्षाल्य पादौ च वस्त्रैः स्वैर्मन्त्रशास्त्रवित् ॥ ४१.६९॥ स्वसूक्तेनैव मतिमान् कर्म वैवाहिकं चरेत् । शक्तिद्वयं समासाद्य प्रत्येकं मन्त्रवाससा ॥ ४१.७०॥ चतुर्मुखः पुरोधाश्च दातारौ कृष्णवज्रिणौ । मङ्गल्यतन्तुनानेन माङ्गल्यं कारयेद् बुधः ॥ ४१.७१॥ स्वसूक्तेन विधानेन कर्म वैवाहिकं हुनेत् । महावल्ल्यायुतः कामो वसन्ते देवसेनया ॥ ४१.७२॥ एताभ्यां लाजदानं च कुर्याल्लाजान् स्वमन्त्रतः । जयादिरभ्याधानं च राष्ट्रभृच्च क्रमाद्धुनेत् ॥ ४१.७३॥ पूर्णाहुतिं ततः कुर्यात् मूलमन्त्रेण मन्त्रवित् । ताम्बूलं दापयेत् तत्र जनेभ्यश्च यथाक्रमम् ॥ ४१.७४॥ शुद्धान्नं पायसं मौद्गं गुलान्नं च तिलान्नकम् । प्रियङ्ग्वन्नं च मधुना सूपापूपैः फलैः सह ॥ ४१.७५॥ दत्वा देवाय देवीभ्यां ब्राह्मणानपि भोजयेत् । चन्द्रार्कतारकं यावत् मन्त्रादिशक्तिभिः सह ॥ ४१.७६॥ युवाभ्यां स्वेच्छया देव्यौ स्थातव्यमिह मन्दिरे । इति विज्ञाप्य नत्वाथ प्रार्थयेदर्थमीप्सितम् ॥ ४१.७७॥ चतुर्थे दिवसे पश्चात् पञ्चमेऽहनि वा पुनः । शेषहोमं स्वसूत्रेण कारयेन्मुनिपुङ्गव ॥ ४१.७८॥ स्नपनं कारयेदन्ते यथाविभवविस्तरम् । एवं यः कुरुते मर्त्यः पुत्रपौत्रकलत्रकैः ॥ सर्वान् कामानिह प्राप्य देहान्ते मुक्तिमाप्नुयात् ॥ ४१.७९॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे महावल्लीदेवसेनास्थापनविधिर्नाम एकचत्वारिंशत्पटलः । ४२. द्विचत्वारिंशत्पटलः - सुमित्रस्थापनविधिः सुमित्रस्थापनं वक्ष्ये श‍ृणु कौशिक सुव्रत । उक्त्वैव जननं पूर्वे प्रतिष्ठां च ततः परम् ॥ ४२.१॥ वसिष्ठगोत्रो स्वर्णाक्ष पुत्रः काशीपुरे वसन् । त्रिजन्मसु पुरा स्कन्दं समभ्यर्च्य यथाविधि ॥ ४२.२॥ सुमित्र इति सेनान्या प्रोक्तः प्रीतेन देवलः । सुब्रह्मण्यस्य सामीप्ये गाणपत्यमवाप्तवान् ॥ ४२.३॥ मूलबेरार्थमत्यर्धं पञ्चांशं द्व्यर्धमेव च । पञ्चाशं मुनिभागे च द्वात्रिंशे द्व्यंशमेव वा ॥ ४२.४॥ उत्तमं नवतालेन सुमित्रं कारयेद्बुधः । द्विनेत्रं द्विभुजं रक्तं सुवक्त्रं च सुयौवनम् ॥ ४२.५॥ दक्षिणे शक्तिहस्तं च वामं च कटिबन्धनम् । अलकं ज्योतिसंयुक्तं दंष्ट्रिणं रुचिराननम् ॥ ४२.६॥ करण्डमकुटं वाऽपि जटामकुटमेव वा । हस्तौ मुकुलवद्बद्धौ दक्षिणं शक्तिसंयुतम् ॥ ४२.७॥ सर्वाभरणसंयुक्तमासनस्थानकं तु वा । यज्ञोपवीतसंयुक्तं पद्मपीठोपरिस्थितम् ॥ ४२.८॥ इत्थं रूपं सुमित्रस्य गुहेन विहितं पुरा । लोहेन शिलया चैव कारयेन्मुनिपुङ्गव ॥ ४२.९॥ प्रासादार्धं तदर्धं वाप्यैशान्ये तस्य गेहकम् । एवं सङ्कल्प्य मतिमान् स्थापनं सम्यगाचरेत् ॥ ४२.१०॥ षान्तं षष्ठस्वरोपेतं सुमित्रस्यैव बीजकम् । उत्तरायणकाले तु शुक्लपक्षे शुभेदिने ॥ ४२.११॥ प्रासादस्याग्रके वाऽपि पश्चिमे चोत्तरेपि वा । षोडशद्वादशस्तम्भयुक्तं मण्डपमाचरेत् ॥ ४२.१२॥ कृत्वाऽथ वेदिकामध्ये तत्त्रिभागैकभागेतः । चतुरश्रं चतुर्दिक्षु प्रधानं तु षडश्रकम् ॥ ४२.१३॥ नाभियोनिसमायुक्तं सर्वलक्षणसंयुतम् । मण्डपं समलङ्कृत्य वितानस्तम्भवेष्टनैः ॥ ४२.१४॥ दर्भमालासमायुक्तं दशायुधसमायुतम् । उत्तरे स्नानवेदिं तु तदर्धेनैव कारयेत् ॥ ४२.१५॥ रत्नन्यासं यथान्यायं सुदृढं कारयेद्बुधः । नयनोन्मीलनं कुर्यान्नेत्रयुग्मदिने शुभे ॥ ४२.१६॥ बेरशुद्धिं ततः कृत्वा कुर्याद्ग्रामप्रदक्षिणम् । एकरात्रं त्रिरात्रं वा जले चैवाधिवासयेत् ॥ ४२.१७॥ स्थण्डिलं वेदिकोर्ध्वे तु कल्पयेच्छालितण्डुलैः । शयनं कल्पयेद्विद्वानण्डजाद्यैरनुक्रमात् ॥ ४२.१८॥ जलादुत्तीर्य विमलतुङ्गवेद्युपरिन्यसेत् । अष्टमृत्सलिलैर्विद्वान् तल्लिङ्गेनाभिषेचयेत् ॥ ४२.१९॥ कौतुकं बन्धयित्वाथ गन्धमाल्यैर्विभूषयेत् । शयने शाययेद्बिम्बं प्राक्शिरश्चोर्ध्ववक्त्रकम् ॥ ४२.२०॥ नववस्त्रद्वयेनैव छादयेत्तु सुमित्रकम् । षट्सूत्रं सापिधानञ्च सवस्त्रं हेमसंयुतम् ॥ ४२.२१॥ सुमित्रस्य शिरोभागे स्थापयेत्कुम्भमुत्तमम् । तस्मिन् सुमित्रमावाह्य स्वबीजं साङ्गमुच्चरेत् ॥ ४२.२२॥ अभितः कलशानष्टौ न्यसेत् प्रागाद्यनुक्रमात् । इन्द्रादिलोकपालांश्च स्वस्वनामभिरर्चयेत् ॥ ४२.२३॥ अर्चयित्वा सुगन्धांश्च नैवेद्यं दापयेत्ततः । वास्तुहोमं ततः कृत्वा पर्यग्निकरणं ततः ॥ ४२.२४॥ समिदाज्य चरुं लाजं सक्तुचैव तिलानपि । मुद्गं सुमित्रमूलेन षडङ्गेनैव होमयेत् ॥ ४२.२५॥ तदर्धं वा तदर्धं वा द्रव्यान्ते व्याहृतिं हुनेत् । स्पृष्ट्वा स्पृष्ट्वा विशेषेण हृदापूर्णाहुतिं हुनेत् ॥ ४२.२६॥ प्रातः स्नात्वा तु विधिवत्कृतनित्यविधिर्गुरुः । प्राक् शिरोऽर्पणकं कुर्यात् हेमदूर्वाङ्कुराक्षतैः ॥ ४२.२७॥ जयादिरभ्याधानञ्च राष्ट्रभृच्च क्रमाद्धुनेत् । स्नानवेद्यां चलं बेरमचलं मानुषे पदे ॥ ४२.२८॥ संस्थाप्य स्थापयेद्विद्वानष्टमृत्सलिलेन च । आपोहिष्ठेति मन्त्रेण पावमानेन वा पुनः ॥ ४२.२९॥ अभ्यसेत् षडक्षरं न्यासं ब्रह्माङ्गानि ततः परम् । कुम्भमादाय मतिमान् कृत्वा धामप्रदक्षिणम् ॥ ४२.३०॥ बेराग्रे स्थण्डिले न्यस्त्वा सुमुहूर्ते सुलग्नकै । कुम्भाद्बीजं समादाय बेरस्य हृदि विन्यसेत् ॥ ४२.३१॥ प्राणप्रतिष्ठकां कुर्यात् यथाविधि समाहितः । अर्चयेद्गन्धपुष्पाद्यर्धूपदीपैः प्रदापयेत् ॥ ४२.३२॥ आचार्यं पूजयेत्पश्चात् वस्त्रहेमाङ्गुलीयकैः । उत्तमं दशनिष्कन्तु मध्यमन्तु तदर्धकम् ॥ ४२.३३॥ तदर्धमधमं ज्ञेयं देशिकस्य तु दक्षिणा । ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चाच्छिवभक्तांश्च वैदिकान् । एवं यः कुरुते मर्त्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ४२.३४॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे सुमित्रस्थापनविधिर्नामद्विचत्वारिंशत्पटलः ॥ ४३. त्रिचत्वारिंशत्पटलः - गजस्थापनविधिः अतः परं प्रवक्ष्यामि गजस्थापनमुत्तमम् । गजं वा स्वमयूरं वा स्थापनीयं गुहाग्रतः ॥ ४३.१॥ अन्तरावरणे प्रोक्ता देवाभिमुखमासनम् । त्रिविधं स्थानकं प्रोक्तं शैलं लोहसुधामयम् ॥ ४३.२॥ लोहजं शैलजं बेरं स्थानकं परिचक्षते । सुधामयन्तु कर्तव्यं शयनं मुनिपुङ्गव ॥ ४३.३॥ उत्तमं लोहजं प्रोक्तं शैलजं मध्यमं भवेत् । सुधामयं कनिष्ठंस्यात्फलं कर्तुः प्रचक्षते ॥ ४३.४॥ द्वारोत्सेधं चतुर्थांशमर्धपादोनमेव च । समं वा द्विगुणं वाऽपि त्रिगुणं वा विशेषतः ॥ ४३.५॥ षट्तालेन तु कर्तव्यं पञ्चतालेन वा मतम् । ऐरावतकुले जातं श्वेतरूपं महाबलम् ॥ ४३.६॥ चतुःश‍ृङ्गं द्विश‍ृङ्गं वा गजलक्षणसंयुतम् । मयूरमुत्तमं पूर्वं प्रोक्तं तद्वत्समाचरेत् ॥ ४३.७॥ चतुर्द्वारसमायुक्तं शिखरेण समन्वितम् । गजस्यायतनं प्रोक्तं पीठाग्रे परिकल्पयेत् ॥ ४३.८॥ प्रासादाग्रेऽथपूर्वे वा दक्षिणे चोत्तरेऽपि वा । पञ्चादिनवहस्तान्तं मण्डपस्य विशालकम् ॥ ४३.९॥ षोडशस्तम्भसंयुक्तं चतुस्तोरणसंयुतम् । तन्मध्ये वेदिकां कुर्यादुपवेदिसमन्वितम् ॥ ४३.१०॥ तत्पूर्वे कुण्डमेकन्तु चतुरश्रं प्रकल्पयेत् । अङ्कुरार्पणमादौ तु रत्नन्यासं ततः परम् ॥ ४३.११॥ नयनोन्मीलनं बेरशुद्धिं ग्रामप्रदक्षिणम् । जलाधिवासनं पश्चात् शयनं विधिना पुरः ॥ ४३.१२॥ शयने शाययेद्बेरं प्राक्शिरोत्तरवक्त्रकम् । कौतुकं बन्धयेत्कण्ठे नैवेद्यं दापयेत्ततः ॥ ४३.१३॥ कुम्भं तस्य शिरोभागे सर्वोपकरणान्वितम् । न्यस्त्वा गजं समावाह्य गजमूलेन मन्त्रवित् ॥ ४३.१४॥ परितः कलशाष्टेषु लोकपालान् समर्चयेत् । त्रिखण्डकल्पनां कृत्वा जानुकण्ठशिरोऽवधि ॥ ४३.१५॥ गजात्मविद्यासशिवतत्त्वं सेश्वरमर्चयेत् । शिवाग्निं विधिना कृत्वा ततो होमं समाचरेत् ॥ ४३.१६॥ अश्वत्थकं शमीवृक्षं घृतलाजोदनैस्तिलैः । यवैर्माषैश्च जुहुयात् गजमूलषडङ्गकैः ॥ ४३.१७॥ गजगायत्रिणा चैव सहस्रन्तु तदर्धकम् । प्रतिद्रव्यं हृदेनैव द्रव्यान्ते व्याहृतिं हुनेत् ॥ ४३.१८॥ ब्रह्ममूर्त्यङ्गमन्त्रैश्च होमयेन्मन्त्रवित्तमः । प्रातः स्नात्वाथ विधिवत् कृतनित्यविधिर्गुरुः ॥ ४३.१९॥ जयादिरभ्याधानञ्च राष्ट्रभृच्च हुनेत्क्रमात् । पूर्णाहुतिञ्च शिरसा कृत्वाग्निञ्च विसर्जयेत् ॥ ४३.२०॥ शयनाद्गजमुत्थाप्य स्थाप्य तद्गेहमध्यमे । कुम्भाद्बीजं गजश‍ृङ्गे विन्यसेन्न्यासपूर्वकम् ॥ ४३.२१॥ गन्धपुष्पादिनाभ्यर्च्य मुद्गान्नं दापयेद्गुरुः । ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चात् वित्तशाढ्यं न कारयेत् ॥ ४३.२२॥ प्रदक्षिणे तु मतिमान् गजयुक्तं समाचरेत् । परिवारामरान् सर्वान् युक्तं वाऽथ विमुक्तकम् । एवं यः कुरुते मर्त्यः सर्वान् कामानवाप्नुयात् ॥ ४३.२३॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे गजस्थापनविधिर्नाम त्रिचत्वारिंशत्पटलः । ४४. चतुश्चत्वारिंशत्पटलः - रथप्रतिष्ठाविधिः रथप्रतिष्ठां वक्ष्येऽहं तल्लक्षणपुरः सरम् । रथोऽनेकविधः प्रोक्तः सलक्षणविभेदतः ॥ ४४.१॥ विजयं चैव कान्तञ्च श्रीकेशश्च विशालकम् । निभद्रं श्रीविशालञ्च भद्रं भद्रविशालकम् ॥ ४४.२॥ एवमष्टविधं प्रोक्तं विश्वामित्र महामुने । त्रिचक्रात् दशचक्रान्तं विजयादि यथाक्रमम् ॥ ४४.३॥ त्रिविधस्य समारभ्य षट् षडङ्गुलवर्धनात् । निष्कम्पकावसानन्तु त्रिपञ्चाङ्घ्रिविशालकम् ॥ ४४.४॥ चक्रतारत्रिभागैकं पञ्चभागाद्विभागकम् । षड्भागे तु त्रिभागञ्च मध्ये कुक्षिविशालकम् ॥ ४४.५॥ कुक्षिद्विलक्षणं तारं चतुर्भागैकमेव च । पञ्चमांशैकभागञ्च तन्मध्ये नाभिविस्तृतम् ॥ ४४.६॥ अथवाङ्गुलमानेन नाभेर्मानं प्रचक्षते । चतुरङ्गुलमारभ्य चैकाङ्गुलविवर्धनात् ॥ ४४.७॥ एकादशाङ्गुलान्तं स्यादष्टाधानादि विस्तृतम् । चित्रवृत्तं यथा नाभेश्चाक्षाग्रस्य प्रवेशनम् ॥ ४४.८॥ वृक्षैकेन विना चक्रं कारयेद्बहुवृक्षकैः । त्रिद्रव्यैर्योजयेच्चक्रं पञ्चद्रव्येण वा मतम् ॥ ४४.९॥ दारुकीलेन युञ्जीयादधः पट्टेन बन्धयेत् । द्रारुपट्टिकया युक्तं यथाबलवशं तथा ॥ ४४.१०॥ भारबाह्यन्तरं चक्रं युक्त्या युञ्जीत बुद्धिमान् । सपादकिष्कुमारभ्य षट्पडङ्गुलिवर्धयेत् ॥ ४४.११॥ भारस्य रुद्रकिष्कं तत् चत्वारिंशत्प्रमाणकम् । भारबाह्येतरे मध्ये त्रिविधं मानमूहयेत् ॥ ४४.१२॥ भारञ्च त्रिचतुःपञ्चसप्तमं मुनिसत्तम । वेदाङ्गुलादिरुद्रान्तं भारतारं धनं क्रमात् ॥ ४४.१३॥ भारतारसमायामं सपादं सार्धमेव च । पादोशद्विगुणायारं द्विगुणायाममेव च ॥ ४४.१४॥ सपादद्विगुणायामं द्विगुणार्धमथापि वा । त्रिपादद्विगुणं वाऽपि त्रिगुणं भारमायतम् ॥ ४४.१५॥ एवं नवविधं प्रोक्तमिष्टायामं परिग्रहेत् । तद्भारञ्च ललाटे च पट्टिका योजयेद्दृढम् ॥ ४४.१६॥ भारस्यार्धं विशालोच्चं तस्याधो चोपधारकम् । उपधानादयो देशे चाक्षं तिर्यक् समुन्नयेत् ॥ ४४.१७॥ षड्वितस्तिसमारभ्य एकैकाङ्गुलवर्धनात् । त्रयोदशवितस्त्यन्तमक्षयाममुदाहृतम् ॥ ४४.१८॥ अक्षस्याधो शिखां कुर्यादायसा वा स्वदारुणा । दण्डाग्रे चक्रवास्याधः कीलेनैव तु योजयेत् ॥ ४४.१९॥ भारस्योपरिदेशे तु शक्तिं कुर्यान्नवाङ्गुलम् । मध्यभारो मुखे चोर्ध्वे द्वित्रिहस्तोन्नतं तु वा ॥ ४४.२०॥ उपधानादधस्तात्तु कुलीराङ्घ्र्यक्षवेशनम् । षडङ्गुलसमारभ्य द्वित्र्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ४४.२१॥ एकहस्तावसानान्तमधः पट्टेन बन्धयेत् । यथेष्टञ्च स्मृतं नालं चक्राग्रे मुकुलान्वितम् ॥ ४४.२२॥ तन्मूले ग्राहकं भूष्यं मुष्टिबन्धादिबन्धितम् । भारोर्ध्वे तु ततः कुर्यात् पालिकां चोपपीठकम् ॥ ४४.२३॥ तत्तुङ्गं पञ्चमात्रान्तं व्यक्तिकं चाष्टमानकम् । पालिकोपरि मध्ये तु चोन्नतिश्चतुरश्रकम् ॥ ४४.२४॥ वितस्त्यैकं समारभ्य षट् षडङ्गुलवर्धनात् । सार्धद्विहस्तपर्यन्तं दारुवर्गोदयं क्रमात् ॥ ४४.२५॥ उपपीठादिपादाढ्यं सर्वालङ्कारसंयुतम् । तदूर्ध्वे रथमानस्य लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ ४४.२६॥ भारारञ्च समारभ्य सार्धाधिकमेव वा । वितस्त्येकं समारभ्य त्रित्र्यङ्गुलवर्धनात् ॥ ४४.२७॥ त्रिवितस्त्यन्तमुद्दिष्टं नवधा भारविस्तरम् । तद्बहिर्भद्रयुक्तं चेत्तन्मानेनैव कारयेत् ॥ ४४.२८॥ एकद्वित्रितलोपेतं तालाधिष्ठानवेदिवत् । वितस्त्येकं समारभ्य द्वित्र्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ४४.२९॥ अष्टाविंशाङ्गुलान्तञ्च नवाधिष्ठानतुङ्गकम् । सैकात्क्रमाङ्गुलारभ्य द्वित्र्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ४४.३०॥ नवविंशतिमात्रान्तं प्रत्येकं च यथा भवेत् । एवं तलोदयं प्रोक्तं चैकादित्रितलान्तिकम् ॥ ४४.३१॥ एकादिनवतालान्तं भारतोर्ध्वं प्रकल्पयेत् । एकादिचोर्ध्ववेदीनां पीठमानं प्रवेशयेत् ॥ ४४.३२॥ वितस्त्येकं समारभ्य द्वित्र्यङ्गुलविवर्धनात् । एकहस्तावसानन्तु पञ्चधा तालवेशनम् ॥ ४४.३३॥ एकनेत्रं त्रिनेत्रं वा द्विमुखं वा चतुर्मुखम् । एवमेवं रथाः सर्वे भद्रदेशे मुखं मतम् ॥ ४४.३४॥ भारं भारोपधानञ्च भारोपरि च चाङ्घ्रिकम् । दारुवर्गसमायुक्तं भद्रहीनं त्रिचक्रयुक् ॥ ४४.३५॥ नाम्ना विजयमित्युक्तं विश्वामित्र महामुने । चतुश्चक्रसमायुक्तं दारुवर्गसमन्वितम् ॥ ४४.३६॥ चतुरश्रमेकतालं रथं कान्तमिति स्मृतम् । चक्रं पञ्चसमायुक्तं चैकं तद्वितलन्तु वा ॥ ४४.३७॥ श्रीकेशं नामतः प्रोक्तं प्रसारिततलं क्रमात् । ततश्चक्रस्य चैकं चेद्विशालमितिकोर्तितम् ॥ ४४.३८॥ तदेकपृष्ठभद्रं चेत् श्रीभूतमिति कथ्यते । पुरतः पार्श्वयोर्भद्रं नाम्ना तत्त्रिविशालकम् ॥ ४४.३९॥ द्वे चतुर्भद्रयुक्तं चेद्भद्रमित्यभिधीयते । रसादिदशचक्रान्तं संयुक्तं त्रितलान्वितम् ॥ ४४.४०॥ चतुर्मुखं रथं प्रोक्तं नाम्ना भद्रविशालकम् । प्रासादवलयं कुर्यात् कूटशालादिमण्डितम् ॥ ४४.४१॥ यथा तलं यथा शोभं तदा युञ्जीत वर्धनम् । अधिकं सोच्चपट्टैश्च योजनीयं विचक्षणः ॥ ४४.४२॥ सुवर्णभारताम्रेश्च तद्रव्या द्वादशान्तं यथा बलम् । तलेषु भद्रसंयुक्तं वा चोर्ध्वे चतुरश्रकम् ॥ ४४.४३॥ वेदिकोपरि सर्वत्र पादादिस्तूपिकान्तरम् । एकतोऽनेकतालं वा पादोर्ध्वे द्वितलं भवेत् ॥ ४४.४४॥ शालाकूटं विना वाऽपि वैकास्यैकतलन्तुवा । नानावर्णैश्च वस्त्रैश्च स्तम्भादूर्ध्वमलङ्करेत् ॥ ४४.४५॥ नानाध्वजसमोपेतं नानादामैश्च चामरैः । ऊर्ध्ववेद्युपरिष्टात्तु सिंहरूपाङ्घ्रिकासनम् ॥ ४४.४६॥ नित्ये नैमित्तिके वाऽपि कुर्यादासनमुत्तमम् । अथवा वेदिकाधारं देवासनमुदीरितम् ॥ ४४.४७॥ आयादिशुभवर्गाढ्यं सर्वालङ्कारसंयुतम् । दारुवर्गेषु सर्वत्र कुर्यात्स्कन्दविनोदनम् ॥ ४४.४८॥ रथमेवञ्च सम्पाद्य प्रतिष्ठां सम्प्रकारयेत् । सर्वमासे प्रकर्तव्यं शुक्लपक्षे शुभे दिने ॥ ४४.४९॥ तैलाभ्यङ्गं रथं कृत्वा शुद्धोदैरभिषेचयेत् । पञ्चगव्येन सम्प्रोक्ष्य पुण्याहप्रोक्षणं तथा ॥ ४४.५०॥ अस्त्रेणार्घ्यजलेनैव प्रोक्ष्य गन्धादिनार्चयेत् । कौतुकं बन्धयेत् पद्मं मुखे तु हृदयेन तु ॥ ४४.५१॥ वस्त्रैराच्छाद्य तद्देशं तत्त्वतत्त्वेश्वरं न्यसेत् । मूर्तिमूर्तीश्वरोपेतं यथाविधि समर्चयेत् ॥ ४४.५२॥ दक्षिणेषु च चक्रेषु यजेत्कुर्याद्दिशां पतिम् । इन्द्रमक्षेषु भारेषु यजेदाधारशक्तिकाम् ॥ ४४.५३॥ उपपीठे गजं न्यस्त्वा तदूर्ध्वेऽनन्तमर्चयेत् । गन्धस्तम्भेषु सर्वेषु धर्माधर्मादि विन्यसेत् ॥ ४४.५४॥ देवासनेऽधच्छदने मूर्ध्वच्छदनमूर्ध्वतः । कर्णिका नवशक्तीश्च सुब्रह्मण्यासनं तथा ॥ ४४.५५॥ जयन्ताद्यष्टविद्येशा रथाधिपतयः स्मृताः । मयूरः शिखिराशीशाः सेनानी स्तूपिनायकाः ॥ ४४.५६॥ रथाग्रे पार्श्वयोर्वापि मण्डपं कल्पयेत्सुधीः । षोडशस्तम्भसंयुक्तं मध्ये वेदिसमन्वितम् ॥ ४४.५७॥ सर्वालङ्कारसंयुक्तं गोमयालिप्तभूतलम् । कुण्डानि परितः कृत्वा नव पञ्चैकमेव वा ॥ ४४.५८॥ प्रधानन्तु षडश्रं स्यात्सर्वलक्षणसंयुतम् । वेद्यूर्ध्वे स्थण्डिलं कुर्यादष्टद्रोणैश्च शालिभिः ॥ ४४.५९॥ कूर्चादि सहितं तस्य तत्तत्कुम्भान् न्यसेततः । तत्र वध्ये गुहं पूर्वे भानुमिन्दुं तथानले ॥ ४४.६०॥ दक्षिणे दृढमाधारं शक्तिं निरृतिगोचरे । गजं मयूरं वरुणे वायव्येन तमर्चयेत् ॥ ४४.६१॥ धर्मादि चोत्तरे शेषमीशाने गोचरे तथा । गन्धाद्यैरर्चयित्वाथ होमकर्मसमाचरेत् ॥ ४४.६२॥ अग्न्याधानादिकं सर्वमग्निकार्योक्तमाचरेत् । गुहं साम्बं प्रधानान्तमष्टमूर्तिपरेषु च ॥ ४४.६३॥ अर्चयेदेककुण्डेषु गुहमूर्तिञ्च तत्र वै । पालाशोदुम्बरोश्वत्थ वटाः पूर्वादिदिक्षु च ॥ ४४.६४॥ शम्यपामार्गमायूरंवुशयेव विदिक्षु च । प्रधाने तु पलाशत्स्यात्समिधः सम्प्रकीर्तितः ॥ ४४.६५॥ समिधाज्यान्नलाजेश्च तिलैश्चैव प्रियङ्गुभिः । स्कन्दमूलेन चाङ्गैश्च होमयेत्तु यथाक्रमम् ॥ ४४.६६॥ शतमर्धं तदर्धं वा जुहुयाद्देशिकोत्तमः । पूर्णां हुत्वा द्वितीयेऽह्नि यागेशानर्च्य देशिकः ॥ ४४.६७॥ स्नात्वा शुक्लाम्बरधरः शुचिर्भूत्वा समाहितः । मुहूर्ते समनुप्राप्ते मन्त्रन्यासं समाचरेत् ॥ ४४.६८॥ तत्तत्कुम्भस्थतोयेन तत्तद्देवान् ततस्थले । जयादिरभ्याधानञ्च राष्ट्रभृच्च हुनेत्क्रमात् ॥ ४४.६९॥ कुम्भानुद्धृत्य शिरसा पूरयेत्तु यथाक्रमम् । अनुक्तमन्यतो ग्राह्यमधिकं नैवदोषभाक् ॥ ४४.७०॥ देशिकस्य तु यच्चित्तं देवानान्तुष्टिकारकम् । मूर्तिधारास्तु दैवज्ञादधिकं तोषयेत्ततः ॥ ४४.७१॥ एवं यः कुरुते मर्त्यः स पुण्याङ्गतिमाप्नुयात् । इहैव पुत्रधनवान् प्राप्नुयाद्वाञ्छितं फलम् । सोऽन्तेप्सरगणैः सेव्यो विमानं सर्वकामिकम् ॥ ४४.७२॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे रथप्रतिष्ठाविधिर्नामचतुश्चत्वारिंशत्पटलः । ४५. पञ्चचत्वारिंशत्पटलः - महाभिषेकविधिः महाभिषेकं वक्ष्येऽहं स्कन्दस्य श‍ृणु कौशिक । धर्मार्थकाममोक्षार्थं शान्तिकं पौष्टिकं शुभम् ॥ ४५.१॥ आयुः श्रीवर्धनं पुण्यं सर्वव्याधिविनाशनम् । रिपुक्षयं राज्यलाभं बालानां वृद्धिकारकम् ॥ ४५.२॥ एकाहञ्च त्रयाहञ्च पञ्चाहं त्वभिषेचयेत् । कृत्तिकायां विशाखायां षष्ठ्यां वाङ्गारवारके ॥ ४५.३॥ यजमानस्य नक्षत्रे शुभयोगे शुभावहम् । रिपुक्षयार्थं पञ्चाहं त्र्यधाहं सर्वकामदम् ॥ ४५.४॥ एकाहं रोगनाशार्थं कारयेन्मुनिपुङ्गव । पूर्वेद्युरङ्कुरान् पाद्यं कौतुकं बन्धयेत्ततः ॥ ४५.५॥ क्षीराभिषेचनं कृत्वा पायसन्तु निवेदयेत् । निर्वाणदीपं तद्रात्रौ गोघृतेनैव कारयेत् ॥ ४५.६॥ प्रातस्नानादिकं कृत्वा शिष्यैश्चैव गुरुस्ततः । गोमयालेपनं कृत्वा पुण्याहं प्रोक्षणं ततः ॥ ४५.७॥ जलभाण्डानि कलशान् पाद्याचमनपात्रकम् । पटलीसमहाकारं सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ ४५.८॥ अस्त्रेण क्षाल्यतोयैश्च न्यसेद्दत्वासनोपरि । निरीक्ष्य हृदयेनैव प्रोक्षयेत्पुरुषेण च ॥ ४५.९॥ ताडनं हुम्फडन्तास्त्रैर्दर्शनं सद्यममन्त्रतः । नेत्रेणोन्मीलनं कुर्यात्कवचेनावकुण्ठनम् ॥ ४५.१०॥ वस्त्रपूतैश्च तोयैश्च जलभाण्डानि पूरयेत् । एलालवङ्गकर्पूरगन्धपुष्पजलान्वितैः ॥ ४५.११॥ पञ्चाङ्गभूषणैर्युक्तं शिष्यैः सह गुरुस्ततः । अङ्गन्यासकरन्यासमन्तर्यागं समाचरेत् ॥ ४५.१२॥ प्राणप्रकृतियोगन्तु ज्ञात्वा कर्मसमाचरेत् । वर्धनीकुम्भकलशान् सूत्रेणैव तु वेष्टयेत् ॥ ४५.१३॥ देवाग्रे वाऽपि वर्तव्यं मण्डपे स्नपनादिकम् । शालिभिस्तण्डुलन्तत्र कल्पयेन्मुनिसत्तम ॥ ४५.१४॥ कारयेद्विधिना पञ्चविंशतिस्नपनं कुरु । स्कन्दकुम्भं न्यसेन्मध्ये तत्पार्श्वे वर्धनीद्वयम् ॥ ४५.१५॥ पाद्यमाचमनं चार्घ्यं वस्त्रयुग्गन्धतैलकम् । तिलकुम्भञ्च नीवारं प्रथमावरणे न्यसेत् ॥ ४५.१६॥ द्वितीयावरणे विद्वान् पूर्वादिषु प्रकल्पयेत् । मधुकेक्षुगुलं पश्चादुशीरं चन्दनन्तथा ॥ ४५.१७॥ तक्कोलं सर्वगन्धञ्च जातिं चैव मरुं तथा । कल्हारञ्च कदम्बञ्च मल्लिकाद्रोणमेव च ॥ ४५.१८॥ बीजलक्ष्मीप्रदानञ्च कैतकं पुष्पमेव च । एतत् षोडशकं द्रव्यमभ्यर्च्य स्वर्णतोयकम् ॥ ४५.१९॥ स्कन्दं शक्तिद्वयं मध्ये विद्येशान् प्रथमावृतौ । दिक्पालान् वसूंश्चापि द्वितीयावरणे न्यसेत् ॥ ४५.२०॥ तत्पश्चिमदिशि स्थाप्य पञ्चगव्यं विधानतः । स्थण्डिलं पश्चिमं तस्य कल्प्य पञ्चामृतम्बुधः ॥ ४५.२१॥ क्षीरन्तु मध्यमे स्थाप्य गोमूत्रं पूर्व एव च । आग्नेये गोमयं न्यस्त्वा याम्ये दधि महामुने ॥ ४५.२२॥ आज्यं निरृतिदेशे तु पश्चिमे मधु विन्यसेत् । फलसारन्तु वायव्ये सौम्ये स्यादिक्षुसारकम् ॥ ४५.२३॥ ऐशान्यां नालिकेरञ्च नवद्रव्यनिहोच्यते । प्रस्थमर्धं तदर्धञ्च प्रस्थं कुडुपमेव च ॥ ४५.२४॥ कुडुपञ्च चतुःप्रस्थं प्रस्थं त्रिःप्रस्थमेव च । एवं क्षीरादिसङ्कल्प्य प्रोक्षयेदस्त्रमन्त्रतः ॥ ४५.२५॥ अभ्यङ्गञ्च ततः कृत्वा पञ्चगव्याभिषेचनम् । आधाराधेयपूजाञ्च कुर्यादावाहनाष्टकम् ॥ ४५.२६॥ पञ्चामृतादिसम्पूज्य स्नपनेन ततः परम् । पूजयेत्स्कन्दमूलेन ब्रह्ममूर्त्यङ्गमन्त्रतः ॥ ४५.२७॥ स्कन्दसूक्तेन मन्त्रज्ञः कुमारायेति मन्त्रतः । अयं कुमारमन्त्रेण माते कुमारमन्त्रतः ॥ ४५.२८॥ मालामन्त्रेण मतिमान् रुद्रसूक्तेन तत्परम् । श्रीरुद्रचमकाभ्याञ्च पुरुषसूक्तन तत्परम् ॥ ४५.२९॥ षड्वारं मन्त्रितैर्मन्त्रैः स्नापयेत्पञ्चशान्तिकैः । वस्त्रोपवीतगन्धञ्च सर्वाण्याभरणानि च ॥ ४५.३०॥ दत्वाथ मन्त्रवित्कुर्यात्पञ्चावरणपूजनम् । विन्यसेन्मातृकान्यासं सैकत्रिंशत्कला मता ॥ ४५.३१॥ तत्काले पुष्पदामैश्च सर्वत्रैव प्रकल्पयेत् । प्रभूतहविषं दत्वा यथाविभवविस्तरम् ॥ ४५.३२॥ सर्वोपदेशसंयुक्तं नानापुष्पसमन्वितम् । नानाफलसमोपेतमाज्यपूर्णदधिप्लुतम् ॥ ४५.३३॥ पानीयं मुखवासञ्च ताम्बूलञ्च विशेषतः । धूपदीपादिकं दत्वा गुहाग्निञ्च नयेत्ततः ॥ ४५.३४॥ श्यामवृक्षसमिद्भिश्च वरुणं सर्पिषा हुनेत् । षडक्षरेण मन्त्रेण प्रत्येकं द्विसहस्रकम् ॥ ४५.३५॥ अङ्गमन्त्रैर्दशांशं तु पूर्णाहुतिसमाचरेत् । स्विष्टकृच्च जयादिञ्च सर्वकामार्थसिद्धये ॥ ४५.३६॥ स्वर्णपुष्पैश्च दानैश्च वाद्यैर्गीतैश्च नर्तनैः । जपैः प्रदक्षिणैः स्तात्रैर्नमस्कारैश्च भक्तितः ॥ ४५.३७॥ प्रीणयित्वा महासेनं प्रार्थयेदर्थमीप्सितम् । यान् यान् कामयते कामान् तांस्तान् सत्यमवाप्नुयात् ॥ ४५.३८॥ आचार्यं पूजयेत्कर्ता गोभूमीधान्यकाञ्चनैः । वस्त्रहेमाङ्गुलीयैश्च दासीदासैश्च भक्तितः । कुमारं गण्डरोगस्य नाशार्थमपि कारयेत् ॥ ४५.३९॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे महाभिषेकविधिर्नाम पञ्चचत्वारिंशत्पटलः । ४६. षट्चत्वारिंशत्पटलः - स्कन्दकलान्यासविधिः ततः स्कन्दकलान्यासं सैकत्रिंशत्कलास्मृतम् । स्कन्दसूक्तस्य षण्मन्त्रैः सकलाभिर्न्यसेत् सुधीः ॥ ४६.१॥ सैकत्रिंशत्कलां वक्ष्ये श‍ृणु कौशिक सुव्रत । जया बलोन्नता वामा नन्दिनी विजया रमा ॥ ४६.२॥ सेना माया च शान्ती च सत्या सूक्ष्मा सुमत्यपि । वज्रामृता यशश्चैव वरिष्ठा सुप्रतिष्ठिका ॥ ४६.३॥ रुचिरा भ्रामिणी भूती मान्या जीवातुरेव च । शुद्धा कृपा सत्वरा च जगती वरदा ततः ॥ ४६.४॥ कामदा हरिणी श्यामा सैकत्रिंशत्कला स्मृताः । स्कन्दसूक्तस्य षण्मन्त्रैः प्रथमे षट्कला शिरः ॥ ४६.५॥ द्वितीये षट्कला वक्त्रे तृतीये पञ्चमी कला । हृदये कण्ठदेशे तु बाह्वोर्नाभौ तु विन्यसेत् ॥ ४६.६॥ वेदमन्त्रैः कला पञ्च कुक्षौ पृष्ठे ततः परम् । उरः स्थले च गुह्ये च शिश्ने चैव न्यसेद् बुधः ॥ ४६.७॥ एते मन्त्रकला वेदा ऊर्वोर्जान्वोश्च विन्यसेत् । षष्ठे मन्त्रे कला पञ्च जङ्घयोः पादयोरपि ॥ ४६.८॥ व्यापकाञ्जलिना धीमान् न्यसेदेवं विधानतः । सैकत्रिंशत्कलान्यासं न ज्ञात्वा न समर्चयेत् ॥ ४६.९॥ तस्मात् सर्वप्रयत्नेन न्यासं कृत्वार्पयेद् गुहम् । य एतत् कुरुते नित्यं सोऽग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ ४६.१०॥ कलान्यासक्रमः - ॐ जगद्भुवं जयायै नमः । । १। --ईशानमूर्ध्नि ॐ बहुतो वलायै नमः । । २। --पूर्वमूर्ध्नि ॐ हुतं उन्नतायै नमः । । ३। --दक्षिणमूर्ध्नि ॐ वचद्भुवे वामायै नमः । । ४। --उत्तरमूर्ध्नि ॐ नमस्तेऽस्तु नन्दिन्यै नमः । । ५। --पश्चिममूर्ध्नि ॐ विश्वभुवे विजयायै नमः । । ६। --नैरृतमूर्ध्नि ॐ जगद्भुवोऽधिपतिर्जरायै नमः । । ७। --ईशानवक्त्रे ॐ सेनानीः सेनायै नमः । । ८। --पूर्ववक्त्रे ॐ मयूरप्रियायै नमः । । ९। --दक्षिणवक्त्रे ॐ षडाननः शान्त्यै नमः । । १०। --उत्तरवक्त्रे ॐ सत्त्वायाहं नमस्तेऽस्तु सत्यायै नमः । । ११। --पश्चिमवक्त्रे ॐ सुखं वहस्व सूक्ष्मायै नमः । । १२। --नैरृतवक्त्रे ॐ सुब्रह्मण्य सुमत्यै नमः । । १३। --हृदये ॐ बृहस्पतेः सुतां प्रज्ञायै नमः । । १४। --गले ॐ अस्य पद्मयोने अमृतायै नमः । । १५। --दक्षिणबाहौ ॐ अयस्यात्मयशसे नमः । । १६। --वामबाहौ ॐ वहने वहन्तु वरिष्ठायै नमः । । १७। --नाभौ ॐ सुब्रह्मण्य सुप्रतिष्ठायै नमः । । १८। --कुक्षौ ॐ रुद्रभुवे रुचायै नमः । । १९। --पृष्ठे ॐ ब्रह्मभुवे भ्रामिण्यै नमः । । २०। --उरसि ॐ भुवद्भुवे भूत्यै नमः । । २१। --गुह्ये ॐ अभूताय मान्यायै नमः । । २२। --शिश्ने ॐ जगद्भुवे जीवातवे नमः । । २३। --दक्षिणोरौ ॐ सुब्रह्मण्य रुद्धायै नमः । । २४। --वामोरौ ॐ कृत्तिकासुतकृपायै नमः । । २५। --दक्षिणजानुनि ॐ षष्ठाङ्गसत्त्वरायै नमः । । २६। --वामजानुनि ॐ जगद्भवे जगत्यै नमः । । २७। --दक्षिणजङ्घायां ॐ वचद्भुवे वरदाय नमः । । २८। --वामजङ्घयां ॐ स्कन्दविशाखिने कामदायै नमः । । २९। --दक्षिणपादे ॐ हव्यं यस्माद्धरिभ्यै नमः । । ३०। --वामपादे ॐ षण्मुखाय श्यामायै नमः । । ३१। --व्यापकाञ्जलिः इति श्रीकुमारतन्त्रे स्कन्दकलान्यासविधिर्नाम षट्चत्वारिंशत्पटलः । ४७. सप्तचत्वारिंशत्पटलः - मातृकान्यासविधिः श‍ृणु कौशिक वक्ष्येऽहं सुब्रह्मण्यस्य मातृकाम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं पुंसां सर्वोपद्रवनाशनम् ॥ ४७.१॥ केशान्ते मुखवृत्ते च नेत्रयोः श्रोत्रनासयोः । कर्णयोरोष्ठयोर्दन्तपङ्क्तौ मूर्ध्निमुखेस्वरम् ॥ ४७.२॥ कवर्गं दक्षिणे हस्ते चवर्गं वामहस्तके । टवर्गं दक्षपादे च तवर्गं वामपादके ॥ ४७.३॥ पफौ पर्वद्वये न्यस्य बकारं पृष्ठदेशके । भकारं नाभिदेशे तु मकारं कुक्षिदेशके ॥ ४७.४॥ यकारं हृदये न्यस्य रलौ दोर्मूलयोर्न्यसेत् । वकारं कण्ठपृष्ठे तु शषौ कक्षद्वये न्यसेत् ॥ ४७.५॥ सहौ शिश्ने च गुह्ये च लकारं भुजयोर्न्यसेत् । क्षकारं व्यापकं शेषां सुब्रह्मण्यस्य मातृकाम् ॥ ४७.६॥ तान्येतानि न चोक्तानि वर्णेश्वराननं श‍ृणु । अमरेश्वर आराध्यस्तत इन्द्रपुरोगमाः ॥ ४७.७॥ ईशपुत्र उमापुत्र ऊर्ध्वरेतो मम प्रिय । ऋणोॠणऌन्यश्च ॡहन्तैकनायकः ॥ ४७.८॥ ऐश्वर्यप्रद ओजस्वी औपम्यरहितः पुमान् । ततोऽम्बुजासनक्षीणं तेषां स्युः स्वरदेवताः ॥ ४७.९॥ कमण्डलुधरः खड्गपाणिर्गङ्गासुतस्ततः । घण्टाहस्तोङप्रियश्च चन्द्रशेखर ईरितः ॥ ४७.१०॥ छन्दोमयश्चैव जगत्पतिश्च झषकेतुजित् । ञमूर्तिष्टङ्कहस्तश्च ठस्वरूपोऽथडम्बरः ॥ ४७.११॥ ढक्कप्रियोणगम्यश्च तत्त्वरूपस्थपिष्टकः । दण्डपाणिर्धनुष्पाणिर्नगरन्ध्रकरस्ततः ॥ ४७.१२॥ तथैव पद्महस्तश्च फणिहस्तस्तथैव च । ततस्तु बहुलापुत्रो भवात्मज इतीरितः ॥ ४७.१३॥ महासेनो यज्ञमूर्ति रमणीयस्तथैव च । लम्बोदरानुजश्चैव वचद्भूः शरसम्भवः ॥ ४७.१४॥ षण्मुखः सर्वलोकेशो हरात्मज इति स्मृतः । लक्ष्मीवांश्च क्षमाक्षेत्रः कादिक्षान्ताधिदेवताः ॥ ४७.१५॥ अकारादिक्षकारान्तं न्यसेद्देहे स्वनामभिः । प्रणवादिनमोऽन्तैश्च ब्राह्मणक्षत्रियोऽपि वा ॥ ४७.१६॥ वैश्यो वाप्यथ शूद्रो वा सुब्रह्मण्याख्यमातृकाम् । जपकाले जपेद्यस्तु जयसिद्धिमवाप्नुयात् ॥ ४७.१७॥ पूजाकाले न्यसेदेतत्प्रतिष्ठाकाल एव च । गायत्रीजपकाले तु सुब्रह्मण्यस्य मातृकाम् ॥ ४७.१८॥ यः करोति मुखं तस्य सहस्रगुणितं फलम् । सप्तजन्म भवेद्विप्रः सोऽन्ते कौमारमाप्नुयात् ॥ ४७.१९॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे मातृकान्यासविधिर्नाम सप्तचत्वारिंशत्पटलः । ४८. अष्टचत्वारिंशत्पटलः - सुब्रह्मण्यकवचविधिः सुब्रह्मण्यस्य कवचं वक्ष्येऽहं श‍ृणु कौशिक । सर्वपापप्रशमनं सर्वोपद्रवनाशनम् ॥ ४८.१॥ ब्रह्मानुष्टुप्छन्दः सुब्रह्मण्यस्य देवता । षान्तदीर्घेण कल्पेन षडङ्गन्यासकल्पना ॥ ४८.२॥ ध्यानम्- सिन्दूरारुणमिन्दुकान्ति वदनं केयूरहारादिभिः दिव्यैराभरणैर्विभूषिततनुः स्वर्गस्य सौख्यप्रदम् । अम्भोजाभयशक्तिकुक्कुटधरं रक्ताङ्गरागोज्वलं सुब्रह्मण्यमुपास्महे प्रणमतां भीतिप्रणाशोद्यतम् ॥ ४८.३॥ सुब्रह्मण्योऽग्रतः पातु सेनानीः पातु पृष्ठतः । गुहो मां दक्षिणे पातु भूपतिः पातु वामतः ॥ ४८.४॥ शिरः पातु महासेनः स्कन्दो रक्षेल्ललाटकम् । नेत्रयोर्द्वादशाक्षश्च श्रोत्रं रक्षतु विश्वभूः ॥ ४८.५॥ मुखं मे षण्मुखः पातु नासिकां मकरात्मजः । ओष्ठं वल्लीपतिः पातु जिह्वां पातु षडक्षरः ॥ ४८.६॥ देवसेनापतिर्दन्तान् चिबुकं बहुलासुतः । कण्ठं तारकजित्पातु बाहुं द्वादशबाहुमान् ॥ ४८.७॥ हस्तौ शक्तिधरः पातु वक्षः पातु शरोद्भवः । हृदयं ब्रह्मभूः पातु कुक्षिं पात्वम्बिकासुतः ॥ ४८.८॥ नाभिं शम्भुसुतः पातु कटिं पातु हरात्मजः । ऊरुं पातु गजारूढो जानू द्वे जाह्नवीसुतः ॥ ४८.९॥ जङ्घे विशाखो मे पातु पादयोः शिखिवाहनः । सर्वाण्यङ्गानि भूतेशः सप्तधातूंश्च षण्मुखः ॥ ४८.१०॥ सन्ध्याकाले निशीथिन्यां मध्याह्ने दुस्तरे जले । दुर्गमे च महारण्ये राजद्वारे सहायके ॥ ४८.११॥ तुमुले रणमध्ये च सर्पदुष्टमृगादिषु । चोरादिसाध्वसेऽभेद्ये ज्वरादिव्याधिपीडिते ॥ ४८.१२॥ दुष्टग्रहादिभीतौ च दुर्निमित्तादिभीषणे । अस्त्रशस्त्रनिघातेषु त्रातु मां क्रौञ्चरन्ध्रकृत् ॥ ४८.१३॥ सुब्रह्मण्यस्यकवचमिष्टसिद्धिफलं भवेत् । तस्य तापत्रयं नास्ति सत्यं सत्यं वदाम्यहम् ॥ ४८.१४॥ धर्मार्थी लभते धर्मानर्थार्थी चार्थमाप्नुयात् । कामार्थी लभते कामान् मोक्षार्थी मोक्षमाप्नुयात् ॥ ४८.१५॥ यत्र यत्र जपेत् तत्र तत्र सन्निहितो गुहः । पूजाप्रतिष्ठाकाले च जपकाले पठेदिदम् ॥ ४८.१६॥ तेषामेव फलावाप्त्यै महापातकनाशनम् । यः पठेच्छृणुयाद्भक्त्या नित्यं देवस्य सन्न्निधौ । सर्वान् कामानिह प्राप्य सोऽन्ते स्कन्दपुरं व्रजेत् ॥ ४८.१७॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे सुब्रह्मण्यकवचविधिर्नाम अष्टचत्वारिंशत्पटलः । ४९. एकोनपञ्चाशत्पटलः - प्रदक्षिणनमस्कारविधिः प्रदक्षिणनमस्कारविधिं श‍ृणु वदाम्यहम् । प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा नमस्कारन्तु पञ्चकम् ॥ ४९.१॥ पुनः प्रदक्षिणं कृत्वा पुनर्जन्म न विद्यते । यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च ॥ ४९.२॥ तानि तानि प्रणश्यन्ति प्रदक्षिणपदे पदे । प्रभाते भुक्तिदम्प्रोक्तं मध्याह्ने भुक्तिमुक्तिदम् ॥ ४९.३॥ रात्रौ च मोक्षदं प्रोक्तं षण्मुखस्य प्रदक्षिणम् । आत्मप्रदक्षिणे विप्रा दक्षिणेनैव कारयेत् ॥ ४९.४॥ कुमारगजयोर्मध्ये नैव कार्यन्तु लङ्घनम् । परिवारालयं तत्र लङ्घयेन्नैव दोषभाक् ॥ ४९.५॥ गजवालाग्रकं स्पृष्ट्वा कुम्भमध्येऽवलोकयेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तः स्कन्दलोके महीयते ॥ ४९.६॥ पद्भ्यां कराभ्यां शिरसा पञ्चाङ्गः स्यात् प्रमाणकम् । उरसा शिरसा दृग्भ्यां मनसा वचसा तथा ॥ ४९.७॥ पद्भ्यां कराभ्यां जानुभ्यां प्रणामोऽष्टाङ्ग ईरितः । वामपार्श्वे शिरो न्यस्त्वा सव्यपादे प्रलम्बितौ ॥ ४९.८॥ नमस्कारः प्रकर्तव्यः प्रागादिद्वारवेश्मसु । नित्यानुष्ठानकर्मान्ते प्रकर्तव्यं प्रदक्षिणम् ॥ ४९.९॥ उपोषितः शुचिः स्नात्वा यः करोति प्रदक्षिणम् । सहस्रं श्रद्धया धीमान् अश्वमेधफलं लभेत् ॥ ४९.१०॥ पुनः प्रदक्षिणं कुर्यात्सुमित्रेशं प्रदर्शयेत् । प्रदक्षिणान् स्वेन कृतान् वित्तादर्धफलं लभेत् ॥ ४९.११॥ अङ्गप्रदक्षिणत्वेन तुल्यं कोटिप्रदक्षिणम् । गुहाग्रे देवमभ्यर्च्य करसंस्फोटनादिभिः ॥ ४९.१२॥ उड्डीयन्ते शरीरस्थाः महापातककोटयः । पातकानि च सर्वाणि मोक्तुं कामयते च यः । कुमारगजयोर्मध्ये दण्डवत्प्रणमेन्नरः ॥ ४९.१३॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे प्रदक्षिणनमस्कारविधिर्नाम एकोनपञ्चाशत्पटलः । ५०. पञ्चाशत्पटलः - आचार्यलक्षणविधिः आचार्यलक्षणं वक्ष्ये श‍ृणु कौशिक सुव्रत । आर्यावर्तभृतो गोत्रः सूत्रं चैव समन्वितम् ॥ ५०.१॥ आदिशैवकुलोद्भूतः शिवद्विज उदीरितः । परार्थपूजनं तेन कर्तव्यं मुनिपुङ्गव ॥ ५०.२॥ शिवागमपुराणज्ञो गुहपूजाविधानवित् । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो जपहोमविधानवित् ॥ ५०.३॥ देवाग्निगुरुभक्तिश्च मेधावी कुशलः शुचिः । सर्वावयवसम्पूर्णः समयाचारसंयुतः ॥ ५०.४॥ कुलीनः सर्वशास्त्रज्ञः सत्यवादी जितेन्द्रियः । शिवशास्त्ररतश्चैव परशास्त्रपराङ्मुखः ॥ ५०.५॥ शिखया बद्धकेशी वा भस्मोद्धूलितविग्रहः । दम्भासूयादिरहितः समयाचारपालकः ॥ ५०.६॥ प्रत्युत्पन्नमनः शान्तस्तपस्वी प्रियदर्शनः । उपवीतञ्च रुद्राक्षमुष्णीषं चोत्तरीयकम् ॥ ५०.७॥ भस्मशैवादिशैवानां पञ्चमुद्रा प्रकीर्तिताः । एवमादिगुणोपेतः कारयेत्स्वामिपूजनम् ॥ ५०.८॥ नास्तिकोऽप्यशुभः क्रुद्धो देवाग्निगुरुनिन्दकः । कुष्ठाङ्गी कुमुखी चैव परदाररतोऽशुचिः ॥ ५०.९॥ कुसुमाक्षश्च विकटो मात्सर्यो मददम्भयुक् । मधुमांसरतः पापी चोरो रोगसमावृतः ॥ ५०.१०॥ विकलाङ्गोऽतिरिक्ताङ्गश्श्यावदन्तः सुकुब्जकः । कुण्डको गोलकश्चैव समयाचारवर्जितः ॥ ५०.११॥ एवमादिगुणोपेतं वर्जयेत्स्वामिपूजने । कारयेद्यदिमोहेन कर्ता भर्ता विनश्यति ॥ ५०.१२॥ स्वयम्भुलिङ्गे विच्छिन्ने गौरीहीनेऽपि पूजयेत् । आचार्यः पत्निहीनश्चेत् न दोषो मन्त्रविग्रहः ॥ ५०.१३॥ उत्सवस्य तु मध्ये वा प्रतिष्ठादिनमध्यमे । सूतके प्रेतकार्ये च आचार्यस्य न विद्यते ॥ ५०.१४॥ न लिप्यते मलैः सोऽपि पद्मपत्रमिवाम्भसा । शावकं कर्म कृत्वा तु स्नात्वा देवालयं विशेत् ॥ ५०.१५॥ महोत्सवे समाप्तौ च शेषकर्म समाचरेत् । शिवः क्रुद्धो गुरुस्त्राता गुरुः क्रुद्धो गुहेन च ॥ ५०.१६॥ गुरुस्तुष्टो गुहस्तुष्टस्तस्मात् सम्प्रीणयेद्गुरुम् । यावत्तोषणमाचार्यस्तावद्देवस्तु तोषणम् ॥ ५०.१७॥ इति श्रीकुमारतन्त्रे आचार्यलक्षणविधिर्नाम पञ्चाशत्पटलः । ५१. एकपञ्चाशत्पटलः - सायरक्षाविधिः सायरक्षाविधिं वक्ष्ये कौशिक सुव्रत । सर्वलोकहितार्थाय सर्वप्राणिसुखावहम् ॥ ५१.१॥ विशेषाद्बालरक्षार्थं सायरक्षां महामुने । जनानां नयनोच्छिष्टनिवृत्त्यर्थं प्रदोषके ॥ ५१.२॥ धूपदीपावसाने तु सायरक्षां समाचरेत् । सौवर्णं राजतं ताम्रं कांस्यमेवास्य पात्रकम् ॥ ५१.३॥ विंशत्यङ्गुलविस्तारमोष्ठमेकाङ्गुलं भवेत् । एकाङ्गुलं समारभ्य रव्यङ्गुलसमावधि ॥ ५१.४॥ दोपाधारन्तु तन्मध्ये वृत्ताकारं प्रकल्पयेत् । नवदीपयुतं श्रेष्ठं पञ्चदीपन्तु मध्यमम् ॥ ५१.५॥ कन्यसं त्वेकदीपन्तु युक्त्या युञ्जीत बुद्धिमान् । दीपाधारेषु सर्वेषु वर्तिं गोघृतसंयुतम् ॥ ५१.६॥ हस्ताङ्गुलसमुत्सेधं कर्पूरावर्तिरन्तकम् । सुब्रह्मण्यश्च लोकेशो नवदीपाधिदेवताः ॥ ५१.७॥ महादिग्देवता स्कन्दः पञ्चदीपाधिदेवताः । एकदीपे गुहं प्रोक्तं चतुष्पात्राभितो न्यसेत् ॥ ५१.८॥ निम्बपत्रं सर्षपञ्च ततः कार्पासबीजकम् । लवणञ्च क्रमान्न्यस्य द्रव्यं प्रसृतिमात्रकम् ॥ ५१.९॥ एवं सर्वं समासाद्य मण्डपाभ्यन्तरे बुधः । स्कन्दायतनयोषिद्भिरथवा परिचारकैः ॥ ५१.१०॥ तानि पात्राणि सर्वाणि वाहयित्वा विचारतः । समानीय गुहस्याग्रे न्यस्त्वा वर्तीन् प्रदीपयेत् ॥ ५१.११॥ सायं रक्षा प्रकर्तव्या धूपदीपावसानके । गुहस्याचमनं दत्वाभ्यर्च्य तन्मूलमन्त्रतः ॥ ५१.१२॥ अर्चयित्वा विधानेन वह्निबीजमनुस्मरन् । अस्त्रेणैव तु मन्त्रेण दिग्विरेचनमाचरेत् ॥ ५१.१३॥ मुकुलीं पद्ममुद्राञ्च दर्शयेद्देशिकेन तु । धूपदीपौ समौ दत्वा नृत्तं वाद्यं समाचरेत् ॥ ५१.१४॥ धूपं धूरसिमन्त्रेण दीपमुद्दीप्यमन्त्रतः । सायं रक्षां प्रदीप्याथ धूपदीपं ततो न्यसेत् ॥ ५१.१५॥ जगद्भुवादिमन्त्रेण सायं रक्षा प्रदापयेत् । त्रिवारं परया भक्त्या भ्रामयेत्स्कन्दमूर्धनि ॥ ५१.१६॥ नृत्तवाद्यं समायुक्तं शङ्खध्वनिसमन्वितम् । भेरीमृदङ्गवाद्यैश्च स्तोत्रशब्दैः समन्वितम् ॥ ५१.१७॥ द्रव्याण्यथ क्रमाद्विद्वानावर्त्यावर्त्य मूर्धनि । सायं रक्षां प्रदत्वैव दद्याच्छिष्यकरे ततः ॥ ५१.१८॥ पात्रापात्रविधानेषु करं प्रक्षाल्य देशिकः । पश्चादाचमनं दत्वा प्रणवेन तु मन्त्रतः ॥ ५१.१९॥ ततोऽस्य स्तबकं गृह्य कर्पूरादिसुगन्धियुक् । गृहीत्वा मुद्रया शक्त्या भ्राम्य स्कन्दोपरि त्रिधा ॥ ५१.२०॥ प्रक्षिपेद्दीपपात्रेषु कर्तव्यं स्कन्धमूर्धनि । अस्त्रेण विन्यसेदीषत् दक्षिणे धारयेत्ततः ॥ ५१.२१॥ पार्श्वयोर्हृदयेनैव विन्यसेद्भस्म मन्त्रवित् । वृन्दञ्च चामरं छत्रं दर्पणञ्च निदर्शयेत् ॥ ५१.२२॥ तानि पात्राणि गणिका मूर्ध्नादिभिधृतानि हि । सर्वातोद्यसमायुक्तं पूर्वे वा चोत्तरेऽपि च ॥ ५१.२३॥ वर्तिद्रव्यं तत्र त्यक्त्वा पुनः पात्राणि सङ्गृहेत् । सायरक्षां च देवाय दिनं प्रति दिनं प्रति ॥ ५१.२४॥ एवं यः कुरुते मर्त्यो राजा विजयमाप्नुयात् । इति श्रीकुमारतन्त्रे सायरक्षाविधिरेकपञ्चाशत्पटलः । श्लोकसङ्ख्या ॥ ३५२३॥ ॥ इति श्रीमल्ललितागमभेदे कुमारतन्त्रं सम्पूर्णम् ॥ शयनविधिपटलः कोशेषुत्यक्तः । ॥ शुभम् ॥ The content within the ( ) at the end of a line contains footnote / variation. The content within [ ] pertains to additional information. The book kumAratantram was edited by E.M. Kandaswami Sarma. Lord Ishvara revealed the nectar of Kumara Tantram to Kaushika Mahamuni. Composed of 3523 verses, the Kumara Tantram is a part of Shrimal Lalitagamabheda scripture which in turn is part of the ocean of Shaivagama. The Kumara Tantram gives detailed methods in the worship of our beloved Lord Subrahmanyam Swami. The following are observations and possible variations: When drawing up the vargas (groups) of the mantrodhara as per verse 2.3, the eight groups may be (1) अ to अः, (2) क to ङ, (3) च to ञ, (4) ट to ण, (5) त to न, (6) प to म, (7) य to श (8) ष to क्ष - this is likely with ळ . First group contains sixteen vowels अ to अः. Second group onwards, each varga has five syllables. Thus, the eight groups are formed of all syllables from अ to क्ष . Based on the above grouping, the third alphabet of the eighth varga is ह and as given in verse 2.18 the beeja akshara of ह्रीं is formed. Hence, the mantra ॐ देवसेनायै नमः । (14) may be ॐ ह्रीं देवसेनायै नमः । (14) along with the beeja akshara of ह्रीं. As given in verse 2.23, the first akshara of the name with bindu is to be added. Hence, instead of ॐ यं वायवे नमः , the variation may be ॐ वं वायवे नमः . Similarly, as given in verse 2.26 instead of ॐ यं पूतायै नमः the variation may be ॐ पं पूतायै नमः. These are observations through Academic study. --- Preeti Proofread by Preeti N Bhandare pnbhandare at gmail.com % Text title : Kumara Tantram % File name : kumAratantram.itx % itxtitle : kumAratantram % engtitle : kumAratantram % Category : subrahmanya, tantra % Location : doc_subrahmanya % Sublocation : subrahmanya % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/religion % Proofread by : Preeti N. Bhandare pnbhandare at gmail.com % Description/comments : Edited by E.M. Kandaswami Sarma (Vykarana Shiromani) 1974 % Indexextra : (Scan) % Acknowledge-Permission: Shridhar Ayer % Latest update : December 27, 2022, Skanda Shashthi Pausha, Shukla Shashthi, April 25, 2023 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % Site access : https://sanskritdocuments.org

kumāratantram oṃ subrahmaṇyāya namaḥ | anukramaṇikā 1. prathamaḥ paṭalaḥ - kauśikapraśne tantrāvatārakrama | 2. dvitīyaḥ pāṭalaḥ - mantroddhāra vidhiḥ | 3. tṛtīyaḥ paṭalaḥ - śaucācamanavidhiḥ | 4. caturthaḥ paṭalaḥ - snānānuṣṭhānavidhiḥ | 5. pañcamaḥ paṭalaḥ - nityapūjāvidhiḥ | 6. ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ - naivedyavidhiḥ | 7. saptamaḥ paṭalaḥ - agnikāryavidhiḥ | 8. aṣṭamaḥ paṭalaḥ - nityotsavavidhiḥ | 9. navamaḥ paṭalaḥ - kuṇḍalakṣaṇa | 10. daśamaḥ paṭalaḥ - maṇḍala vidhiḥ | 11. ekādaśaḥ paṭalaḥ - dīkṣāvidhiḥ | 12. dvādaśaḥ paṭalaḥ - snapanavidhiḥ | 13. trayodaśaḥ paṭalaḥ - skandotsavavidhiḥ | 14. caturdaśaḥ paṭalaḥ - prāyaścittavidhiḥ | 15. pañcadaśaḥ paṭalaḥ - jīrṇoddhāravidhiḥ | 16. ṣoḍaśaḥ paṭalaḥ - vāstuhomavidhiḥ | 17. saptadaśaḥ paṭalaḥ - śāntihomavidhiḥ | 18. aṣṭādaśaḥ paṭalaḥ - diśāhomavidhiḥ | 19. ekonaviṃśaḥ paṭalaḥ - mūrtihomavidhiḥ | 20. viṃśaḥ paṭalaḥ - pañcagavyavidhiḥ | 21. ekaviṃśaḥ paṭala - pañcāmṛtavidhiḥ | 22. dvāviṃśaḥ paṭalaḥ - bālasthāpanavidhiḥ | 23. trayoviṃśaḥ paṭalaḥ - samprokṣaṇavidhiḥ | 24. caturviṃśaḥ paṭalaḥ - pratimālakṣaṇavidhiḥ | 25. pañcaviṃśaḥ paṭalaḥ - śūlasthāpanavidhiḥ | 26. ṣaḍviṃśaḥ paṭalaḥ - acalasthāpanavidhiḥ | 27. saptaviṃśaḥ paṭalaḥ - calaberapratiṣṭhāvidhiḥ | 28. aṣṭāviṃśaḥ paṭalaḥ - śaktyastrasthāpanavidhiḥ | 29. ekonatriṃśaḥ paṭalaḥ - garbhanyāsavidhiḥ | 30. triṃśaḥ paṭalaḥ - ādyeṣṭakāvidhiḥ | 31. ekatriṃśaḥ paṭalaḥ - prāsādalakṣaṇavidhiḥ | 32. dvātriṃśaḥ paṭalaḥ - mūrdhneṣṭikāvidhiḥ | 33. trayastriṃśaḥ paṭalaḥ - prākāralakṣaṇavidhiḥ | 34. catustriṃśaḥ paṭalaḥ - parivāravidhiḥ | 35. pañcatriṃśaḥ paṭalaḥ - karaṇalakṣaṇavidhiḥ | 36. ṣaṭtriṃśaḥ paṭalaḥ - pādukāprokṣaṇavidhiḥ | 37. saptatriṃśaḥ paṭalaḥ - ātmārthayajanavidhiḥ | 38. aṣṭatriṃśaḥ paṭalaḥ - tailābhyaṅgavidhiḥ | 39. ekonacatvāriṃśaḥ paṭalaḥ - māsapūjāvidhiḥ | 40. catvāriṃśatpaṭalaḥ - aṅkurārpaṇavidhiḥ | 41. ekacatvāriṃśatpaṭalaḥ - mahāvallīdevasenāsthāpanavidhiḥ | 42. dvicatvāriṃśatpaṭalaḥ - sumitrasthāpanavidhiḥ | 43. tricatvāriṃśatpaṭalaḥ - gajasthāpanavidhiḥ | 44. catuścatvāriṃśatpaṭalaḥ - rathapratiṣṭhāvidhiḥ | 45. pañcacatvāriṃśatpaṭalaḥ - mahābhiṣekavidhiḥ | 46. ṣaṭcatvāriṃśatpaṭalaḥ - skandakalānyāsavidhiḥ | 47. saptacatvāriṃśatpaṭalaḥ - mātṛkānyāsavidhiḥ | 48. aṣṭacatvāriṃśatpaṭalaḥ - subrahmaṇyakavacavidhiḥ | 49. ekonapañcāśatpaṭalaḥ - pradakṣiṇanamaskāravidhiḥ | 50. pañcāśatpaṭalaḥ - ācāryalakṣaṇavidhiḥ | 51. ekapañcāśatpaṭalaḥ - sāyarakṣāvidhiḥ | āmukhaṃ nijaśaktibhittinirmita- nikhilajagajjālacitranikurumbaḥ | sa jayati śivaḥ parātmā nikhilāgamasārasarvasvam || ayi bhoḥ vipaścidapaścimāḥ āgamābhijñāḥ sajjanāḥ | vijñātameva hi bhavatāṃ yatkila paramakāruṇiko viśvavandyaḥ sakalakalyāṇaguṇagaṇaikanilayo bhagavān paśupatiḥ lokānanujighṛkṣuḥ svayaṃ praśnottarairvākyaiḥ tantrāparābhidhamāgamaṃ samavatārayat, yacca kalpabhedena pravāhānādividhayā avicchedenānuvartamānaṃ, prācīnārvācīnatantrajñaparamparayā sātiśayaṃ paripoṣitaṃ, pratisaṃskṛtaṃ, pracāritaṃ, prasāritaṃ sat carīvarti iti | āgataṃ pañcavaktrāttu gataṃ ca girijānane | mataṃ ca vāsudevasya tasmādāgamamucyate || guruśiṣyapade sthitvā svayaṃ devaḥ sadāśivaḥ | praśnottarapadairvākyaiḥ tantraṃ samavatārayat || iti mahāsvacchandatantre āgamaniruktipūrvakaṃ tantrāgamayoranarthāntaramabhyadhāyi | ``āsamantāt gamayati abhedena vimṛśati pārameśaṃ svarūpamiti kṛtvā paraśaktirevāgamaḥ, tatpratipādakastu śabdasandarbhaḥ tadupāyatvāt śāstrasya,'' iti svacchandodyote āgamapadasya arthaṃ vivṛṇvan, īśvarasvarūpapratipādakaśabdarāśiriti prakaṭīkṛtam | ``āgacchanti buddhimārohanti yasmāt abhyudayaniḥśreyasopāyāḥ sa āgamaḥ'' iti vācaspatimiśrāḥ tattvavaiśāradyāmavocan | idamāgamaśāstraṃ nityamanādi, vedamūlatvāt | na jātvakartṛkaṃ kaścidāgamaṃ pratipadyate | bījaṃ sarvāgamāpāye trayyevādau vyavasthitā || iti vaiyyākaraṇatallajabhartṛhariṇā āgamānāṃ pravāhānāditvapratipādanena nityatvamanumoditam | ``tāni pūrvāgameṣu vicchinneṣu anyeṣu praṇetṛṣu āgamāntarānusandhāne bījavadavatiṣṭhante | tānyeva bījānyāsādya punaḥ praṇetṛbhirāgamā nibadhyante iti pravāhānāditvaṃ siddhamiti nāgamā apramāṇam'' iti vākyapadīyaṭīkākārāḥ granthakārāśayaṃ viśadīcakruḥ | pañcavaktrodgatatvoktyā āgamasya nityatāyāḥ na kṣatiḥ | śrīkaṇṭhācāryaiḥ śāstrayonitvādhikaraṇe vedānāṃ īśvarapraṇītatve'pi nityatvasyāviruddhatā suṣṭhu upapāditā | taddatrāpi | ``pralaye vedānāṃ parameśvarabuddhigocara tayaivānuvṛttiḥ, sargādau tu teṣāṃ paraśravaṇago caratayā vaikharīvṛttiviśiṣṭatvena parameśvarapraṇītatvaṃ ityubhayamapyavirodhenopapadyate'' iti śivārkamaṇidīpikākārāḥ appayyadīkṣitāḥ asandigdhamabhyavadan || maivaṃ, ``tatpūrvapūrvakramamanusaratā śambhunā nirmitāstāḥ sākṣādeva pramāṇaṃ sa hi bhavati tato naiva kasyāpi hāniḥ'' iti nayamaṇimālākāravacanaṃ śrīkaṇṭhāśayaṃ viśadayadvijṛmbhate | ``ahameva paśūnāmadhipatirasānīti tasmāt rudraḥ paśūnāmadhipatiḥ'' iti tripurabhedanaśulkarūpeṇa svayaṃvṛtapaśupatikasya, aṣṭādaśānāmetāsāṃ vidyānāṃ bhinnavartmanām | ādikartā kaviḥsākṣācchūlapāṇiriti śrutiḥ || sadyojātastu ṛgvedo vāmadevo yajuḥ smṛtaḥ | aghoraḥ sāmavedastu puruṣo'tharva ucyate | īśānaśca suraśreṣṭhaḥ sarvavidyātmakaḥ smṛtaḥ || ityādyārṣeyavacanānumoditasya veda-vedāṅga -tadupabṛṃhaṇasamastavidyātmakasya jagadavanaikajāgarūkasya parameśvarasya sadyojātavāmadevāghoratatpuruṣeśāna-mukhapañcakanirgalitakāmika-yogaja-kāraṇa-prasṛta-ajita-dīpta- aṃśumatsupra-bheda-vijaya-niḥśvāsa-svāyambhuva-anala-vīra-raurava mukuṭa-vimala-candrajñāna-bimba-prodgīta-lalita-siddha-santāna- kiraṇa-vātula-sūkṣma-sahasra-sarvottara pārameśvarābhidhānāṃ jñānavijñānātmakaihikāmuṣmikābhyudayani śreyasoyapāya- varṇanaparasadāśivābhinnavibhinnadevatoddeśyasāṅgopāṅgapūjā kriyāvidhiprayogaprakāśakātmakāgamaprabhedānāṃ prāmāṇye, ko vā sacetāḥsandegdhi | sadāśivasamudīritānāṃ aṣṭāviṃśatyāgamabhedānāṃ svarūpaṃ kāmike tantrāntareṣu ca vistareṇa pratipāditam | śrīmadabhinavaguptācāryaistantrāloke śaivāgamasyāṣṭāviṃśatiprabhedatvamullikhitam- ``daśāṣṭādaśa vasvaṣṭabhinnaṃ yacchāsanaṃ vibhoḥ'' iti || sarvatantrasvatantraiḥ śrīmadappayyadīkṣitaiḥ śivārcanacandrikāyāṃ- strotasyūrdhve bhavejjñānaṃ śivarudrābhidhaṃ dvidhā | kāmajaṃ yogajaṃ cintyaṃ maukuṭaṃ cāṃśumatpunaḥ || aṣṭāviṃśatirityevamūrdhvasrotovinirgatāḥ || ityādinā śaivāgamasyāṣṭāviṃśatividhā vivṛtā | śrīmadbhiḥ bhāskarācāryaiḥ saubhāgyabhāskare tripurasundarīvarṇana-vyājena kāmikaprabhedānāmāgamānāṃ nāmanirdeśaḥ kṛtaḥ- kāmikaṃ pādakamalaṃ yogajaṃ gulphayoryugam | pādadvayāṅgulīrūpe kāraṇaprasṛtāhvaye || ajitā jānunoryugmaṃ dīptamūrudvayaṃ vibhoḥ | pṛṣṭhabhāgeṃśumānasya nābhiḥ śrīsuprabhedakam || vijayaṃ jaṭharaṃ prāhuḥ niḥśvāsaṃ hṛdayātmakam | svāyambhuvaṃ stanadvandvaṃ analaṃ locanatrayam || vīrāgamaḥ kaṇṭhadeśo rurutantraṃ śrutidvayam | mukuṭaṃ mukuṭaṃ tantraṃ bāhavo vimalāgamaḥ || candro jñānamuraḥ proktaṃ bimbaṃ vadanapaṅkajam | prodgītatantraṃ rasanā lalitaṃ gaṇḍayoryugam || siddha lalāṭaphalakaṃ santānaṃ kuṇḍaladvayam | kiraṇaṃ ratnabhūṣā syāt vātulaṃ vasanātmakam || aṅgopāṅgāni romāṇi tantrāṇyanyāni kṛtsnaśaḥ | evaṃ tantrātmakaṃ rūpaṃ mahādevyā vicintayet || iti aṣṭāviṃśatyāgamānyatamalalitāgamāntargataṃ prakṛtaṃ kaumāraṃ tantram | lalitāgamasya ``lalitaṃ lalitāttaraṃ komāra'' miti trayā bhedāḥ uktāḥ | īśvaraḥ svavidyāguroḥ kumārasya pūjā kriyāvidhipratipādakaṃ tantraṃ sāñjalibandhaṃ pṛṣṭavate kauśikāyopadideśa | tantre'smin uktam- īśvara uvāca- yattvayā coditaṃ tantraṃ tatpravakṣyāmi kauśika | kumāratantramadhunā nityaṃ naimittikaṃ tataḥ || iti kāmike āgamotpattau, uttarakāmike gotranirṇayapaṭale, kāraṇe praśnapaṭale ca kumāratantrollekhaḥ kṛtaḥ | ``mantrabhedā bhavedatra kriyābhedo na vidyate | aṣṭāviṃśatitantreṣvapyanuktaṃ saṅgrahedbudhaḥ'' || iti praśnapaṭalāntyavacanāt jñāyate kumārapūjākriyāvidhipratipādakeṣvāgamāntareṣvanuktā viśeṣavidhaya evātra saṅgṛhītāḥ iti | tantramidaṃ praśnamantroddhāraśaucācamanasnānānuṣṭhāna- nityapūjānaivedyāgnikāryanityotsavakuṇḍalakṣaṇamaṇḍalaguhadīkṣā- snapanaskandotsava- prāyaścittādyekapañcāśatpaṭalavibhaktaṃ kumārasya pūjā kriyāvidhimupadiśati | idañca tantraṃ granthalipyāṃ mudritapūrvamapi idānīṃ aprāpyaṃ vartate | granthalipimudraṇāta auttarāṇāṃ tāntrikāṇāṃ apraveśaṃ paryālocya,devanāgarīlipyāṃ mudraṇāya prayatna ādṛtaḥ | tantramidaṃ prācīnaṃ tālapatralikhitaṃ granthalipyāṃ ekaṃ kāgajalikhitaṃ āndhralipyāṃ ekaṃ, granthalipyāṃ mudritaṃ ekaṃ iti āhatya granthatrayeṇa saṃvādya saṃśodhya apekṣitapāṭhabhedapurassaraṃ devanāgarīlipyāṃ mudritaṃ bhavatsamakṣamupahārīkṛtam | jīrṇālayoddharaṇadharmato'pi garīyasi atra viluptaprabandhapunarujjīvane śramasādhye vyavasāye pravṛttānāṃ vārdhavayamapyanādṛtya aviratodyamānāṃ dākṣiṇātyārcakasaṅghasañcālakānāṃ śrīsvāmināthaśivācāryāṇāṃ mahīyānayaṃ saṃrabhaḥ āgamikānāṃ abhijñānāṃ praśaṃsāpātratāmāvahati | kośasaṃvāde, saṃśodhane, pāṭhabhedanirṇaye ca sotsukaṃ dattāvadhānāḥ mama suhṛdaḥ śrīmatparameśvaranāmānaḥ āgamikaiḥ nūnaṃ bahumānārhāḥ | atyantajāgarūkatayaitadgranthasampādane kṛtapariśramāṇāṃ śrīkandasvāmiśivācāryāṇāmādyo'yamudyogaḥ stutyo vidvadādaraṇīyaśca | idaṃ grantharatnaṃ tatra tatra apekṣitānāṃ mantrabhāgānāṃ vivaraṇapurassaraṃ, āgamāntarasaṃvādasahitaṃ prayogaviśeṣāṇāṃ vivecanapūrvakaṃ mudrālakṣyanirdeśena sākaṃ sammudrya prakāśayitavyamiti saṅkalpitamāsīt | kintu śreyāṃsi bahuvidhnāni iti rītyā pade pade vidhnavāhulyāt āgamikānāmākāṅkṣāpūrti manasi nidhāya prakāśane avilamba ādṛtaḥ | yathāsaṅkalpitaṃ cedaṃ tantraṃ prakāśameṣyatīti viśvasimi | itthaṃ vidvajjanavidheyaḥ ke| vi| śeṣādrināthaśarmā sāhitya -āyurvedaśiromaṇiḥ sāhityācāryaḥ 31-1-1975 saṃskṛtakala śālā, madrapurī | oṃ oṃ śivābhyāṃ namaḥ | || atha kumāratantram || 1. prathamaḥ paṭalaḥ - kauśikapraśne tantrāvatārakrama kailāsaśikhare ramye bhūtasandhairniṣevite | siddhagandharvasaṅgīte vicitrakusumojjvale || 1.1|| devarṣiyakṣagandharvadivyastrīgaṇasevite | tatrāsīnaṃ mahādevaṃ sphurati sphāṭike sthale || 1.2|| devaṃ trilocanaṃ natvā prāñjaliḥ kauśiko muniḥ | prasīda devadeveśa prasīda vṛṣabhadhvaja || 1.3|| prasīda parameśāna bhava sarvajña śaṅkara | (parameśāna bharga) prasīda me virūpākṣa prasīda vṛṣasañcara || 1.4|| prasīda manmathārāte kālakāla prasīda me | prasīda gaurīramaṇa gaṅgādhara maheśvara || 1.5|| prasīda viśvadeveśa prasīda skandavatsala | stutvaivaṃ parayā bhaktyā paryapṛcchan mahātapāḥ || 1.6|| kumāratantraṃ bhagavan śrotuṃ kautūhalaṃ hi me | kāraṇākhyaṃ mahātantraṃ granthakoṭipravistaram || 1.7|| bahmaṇe yat purā proktaṃ tvayā sarvavidā mudā | tasmiṃstantre samākhyātaṃ kaumāraṃ tantramīśvaram || 1.8|| tat tantramakhilaṃ deva vistareṇa vada prabho | īśvara uvāca- yat tvayā coditaṃ tantraṃ tat pravakṣyāmi kauśika || 1.9|| kumāratantramadhunā nityaṃ naimittikaṃ tataḥ| kāmyaṃ ca trividhaṃ proktaṃ rājarāṣṭrābhivṛddhaye || 1.10|| tantrasaṅkaradoṣeṇa rājarāṣṭraṃ vinaśyati | tasmāt kumāratantroktamārgeṇaiva guhaṃ yajet || 1.11|| mantroddhāravidhiṃ pūrvaṃ śaucamācamanaṃ tataḥ | snānānuṣṭhānamārgaṃ ca subrahmaṇyārcanāvidhim || 1.12|| naivedyaṃ cāgnikāryaṃ ca nityotsavavidhiṃ tataḥ | kuṇḍānāṃ lakṣaṇaṃ caiva maṇḍalasya tu lakṣaṇam || 1.13|| guhadīkṣāvidhānaṃ ca snāpanānāṃ tu lakṣaṇam | (snapanasya ca lakṣaṇam) skandotsavavidhiṃ caiva prāyaścittavidhānakam || 1.14|| jīrṇoddhāravidhiṃ caiva vāstuhomakramaṃ tataḥ | śāntihomavidhānaṃ ca diśāhomavidhiṃ punaḥ || 1.15|| mūrtihomavidhānaṃ ca pañcagavyavidhiṃ tataḥ | pañcāmṛtavidhiṃ caiva bālasthāpanamārgakam || 1.16|| samprokṣaṇavidhiṃ caiva pratimālakṣaṇaṃ tataḥ | dāruśūlapratiṣṭhāṃ ca sarvaberapratiṣṭhikām || 1.17|| calaberapratiṣṭhāṃ ca guhāstrasya pratiṣṭhikām | garbhanyāsavidhānaṃ ca tathaiva prathameṣṭikām || 1.18|| prāsādalakṣaṇaṃ caiva tato mūrdhneṣṭikāvidhim | prākāralakṣaṇaṃ caiva parivāravidhiṃ tataḥ || 1.19|| lakṣaṇaṃ kāraṇānāṃ tu pādukāprokṣaṇaṃ tataḥ | ātmārthayajanaṃ caiva tailābhyaṅgavidhiṃ tataḥ || 1.20|| māsapūjāvidhiṃ paścādaṅkurārpaṇamārgakam | mahāvallīdevasenāsthāpanasya vidhiṃ tataḥ || 1.21|| sumitrasthāpanaṃ caiva gajasthāpanamārgakam | rathapratiṣṭhikāṃ caivāpyabhiṣekavidhiṃ tataḥ || 1.22|| tataḥ skandakalānyāsaṃ śrīsubrahmaṇyamātṛkām | śrīsubrahmaṇyakavacaṃ pradakṣiṇanamaskriyām || 1.23|| ācāryalakṣaṇaṃ caiva sāyaṃ rakṣāvidhiṃ tataḥ | śayyāgṛhapraveśaṃ ca pravakṣyāmi yathākramam || 1.24|| mantrabhedo bhavedatra kriyābhedo na vidyate | aṣṭāviṃśatitantreṣvapyanuktaṃ saṅgrahed budhaḥ || 1.25|| iti śrī kumāratantre kauśikapraśne tantrāvatārakramo nāma prathamaḥ paṭalaḥ | 2. dvitīyaḥ paṭalaḥ - mantroddhāravidhiḥ īśvara uvāca- mantroddhāraṃ pravakṣyāmi śa‍ṛṇu kauśika suvrata | sthale manorame śuddhe cakraṃ kṛtvā lipiṃ tathā || 2.1|| arcayitvā yathānyāyaṃ raktacandanapuṣpakaiḥ | yeneṣṭamāgamat teṣāṃ tacchṛṇuṣva mahāmune || 2.2|| (yatheṣṭamagamaddevāḥ) akārādivisargāntamavargamiti coditam | kakārādikṣakārāntaṃ pañcapañcākṣarāṇi tu || 2.3|| akārādikṣakārāntamaṣṭavargāḥ prakīrtitāḥ | See the note at the end aṣṭavargadvitīyaṃ tu skandabījamidaṃ param || 2.4|| ṣaṣṭhānalasamopetaṃ bindunādasamāyutam | mūlamantramidaṃ jñeyaṃ sarvakāmārthasiddhidam || 2.5|| ayaṃ mūlamantraḥ - oṃ srūṃ skandāya namaḥ | (1) aṣṭavargadvitīyaṃ ca ṣaṣṭhasvarayutaṃ punaḥ | caturdaśasvaraṃ tasya bindunādasamāyutam || 2.6|| subrahmaṇyacaturthyantaṃ namo'ntaṃ praṇavādikam | oṃ sūṃ sauṃ subrahmaṇyāya namaḥ | (2) dvivargaprathamaṃ caiva ṣaṣṭhānalasamāyutam || 2.7|| kavargaprathamaṃ caiva pañcamasvarasaṃyutam | kumāramantramitthaṃ syād bindunādavibhūṣitam || 2.8|| oṃ krūṃ kuṃ kumārāya namaḥ | (3) aṣṭavargadvitīyaṃ tu pañcamasvarasaṃyutam | svāmin guhāya mantrānte namo'ntaṃ praṇavādikam || 2.9|| bindunādasamāyuktaṃ sarvakāmārthasiddhidam | oṃ suṃ svāmin guhāya namaḥ | (4) saptavargasya pañcārṇaṃ caturthasvarasaṃyutam || 2.10|| śaravaṇabhavabījaṃ syād bindunādasamāyutam | (śaravaṇabhavasya) svanāmādyakṣareṇaiva namo'ntaṃ praṇavādikam || 2.11|| oṃ śī śaṃ śaravaṇabhavāya namaḥ | (5) aṣṭavargatṛtīyaṃ tu agnimāyāsamāyutam | tasya vargādimaṃ caiva bindunādasamāyutam || 2.12|| idaṃ bījaṃ vijānīyāt ṣaṇmukhāya namo'ntakam | oṃ hrīṃ ṣaṃ ṣaṇmukhāya namaḥ | (6) atha pañca brahmabījāni- sakāraṃ prathamaṃ binduḥ sadyojātasya bījakam || 2.13|| oṃ saṃ sadyojātāya namaḥ | (7) tṛtīyasvarasaṃyuktaṃ vāmadevamudāhṛtam | oṃ siṃ vāmadevāya namaḥ | (8) pañcamasvarasaṃyuktamaghoraṃ brahmabījakam || 2.14|| oṃ suṃ aghorāya namaḥ | (9) ekādaśasvaropetaṃ puruṣaṃ paripaṭhyate | oṃ seṃ tatpuruṣāya namaḥ | (10) trayodaśasvaropetamīśānaṃ pañcamaṃ vinduḥ || 2.15|| oṃ soṃ īśānāya namaḥ | (11) iti pañca brahmabījāni | atha ṣaḍaṅgamantrāḥ- akṣi 2 veda 4 rasā 6 ditya 12 manu 14 ṣoḍaśabhiḥ 16 svaraiḥ oṃ sāṃ hṛdayāya namaḥ; oṃ sīṃ śirase svāhā; oṃ sūṃ śikhāyai vaṣaṭ; oṃ saiṃ kavacāya huṃ; oṃ sauṃ netratrayāya vauṣaṭ; oṃ saḥ astrāya phaṭ | iti ṣaḍaṅgamantrāḥ | (12) hṛdayādyastraparyantaṃ ṣaḍaṅgaṃ parikīrtitam || 2.16|| oṃ sāṃ sīṃ sūṃ saiṃ sauṃ saḥ bījādyantaṃ ca vidyāṃ ca namo'ntaṃ ca namo yajet | atha mahāvallībījamantraḥ-- saptavargacaturthaṃ ca (tva) agnimāyāsamanvitam || 2.17|| bindunādasamāyuktaṃ mahāvallyāstu bījakam | oṃ vrīṃ mahāvallyai namaḥ | (13) aṣṭavargatṛtīyaṃ ca (tva) agnimāyāsamāvṛtam || 2.18|| bindunādasamāyuktaṃ devasenāsubījakam | oṃ devasenāyai namaḥ | (14) atha ṣaṇmūrtimantrāḥ- subrahmaṇyaḥ kumāraśca harasūnuḥ surāgrajaḥ || 2.19|| senāpatiḥ sureśaśca ṣaṇmūrtiriha kathyate | svanāmādyakṣareṇaiva namo'ntaṃ praṇavādikam || 2.20|| ṣaṇmūrtīnāṃ hi kathitaṃ sāmprataṃ tu samāsataḥ | oṃ suṃ subrahmaṇyāya namaḥ; oṃ kuṃ kumārāya namaḥ; oṃ haṃ harasūnave namaḥ; oṃ suṃ surāgrajāya namaḥ; oṃ seṃ senāpataye namaḥ; oṃ suṃ sureśāya namaḥ || iti mūrtimantrāḥ | (15) jagadbhūśca vacadbhūśca viśvabhūrudrabhūstataḥ || 2.21|| brahmabhūśca bhuvobhūśca śrutau ṣaṇmūrtayaḥ punaḥ | oṃ jagadbhuve namaḥ; oṃ vacadbhuve namaḥ; oṃ viśvabhuve namaḥ; oṃ rudrabhuve namaḥ; oṃ brahmabhuve namaḥ; oṃ bhuvanabhuve namaḥ || iti ṣaṇmūrtimantrāḥ | (16) atha parivārāṣṭakamantrāḥ - gajāgnī ca yamaścaiva rakṣo vāruṇavāyavaḥ || 2.22|| somaḥ sumitro vasumān parivārāḥ prakīrtitāḥ | svanāmādyakṣareṇaiva bindunādasamāyutāḥ || 2.23|| oṃ gaṃ gajendrāya namaḥ; oṃ aṃ agnaye namaḥ; oṃ yaṃ yamāya namaḥ; oṃ naṃ nirṛtaye namaḥ; oṃ vaṃ varuṇāya namaḥ; oṃ yaṃ vāyave namaḥ; oṃ saṃ somāya namaḥ; oṃ suṃ sumitrāya namaḥ; iti parivāradevatāmantrāḥ | (17) atha mayūrabījam- ṣaṣṭhavargāntimaṃ bījaṃ māyānalasamāyutam | bindunādasamāyuktaṃ māyūraṃ bījamucyate || 2.24|| oṃ mrīṃ mayūrāya namaḥ | iti mayūramantraḥ | (18) atha śaktibījam- saptavargāntimaṃ bījaṃ māyāgnisamabindukam | śaktibījamidaṃ proktaṃ sarvakāmārthasiddhidam || 2.25|| oṃ śrīṃ śaktaye namaḥ | iti śaktimantraḥ | (19) atha navaśaktibījamantrāḥ- śakunī revatī pūtā mahāpūtā niśīthinī | mālinī śyāmalā buddhyā navamī viśvatomukhī || 2.26|| (śyāmalā buddhā) svanāmādyakṣareṇaiva namo'ntaṃ praṇavādikam | oṃ śaṃ śakunyai namaḥ; oṃ raṃ revatyai namaḥ; oṃ yaṃ pūtāyai namaḥ; oṃ maṃ mahāpūtāyai namaḥ; oṃ naṃ niśīthinyai namaḥ; oṃ maṃ mālinyai namaḥ; oṃ śaṃ śyāmalāyai namaḥ; oṃ baṃ buddhayai namaḥ; oṃ vaṃ viśvatomukhyai namaḥ || iti navaśaktimantrāḥ | (20) atha pañcāyudhamantraḥ śaktiścaiva dhanuścaiva śaraścākṣaḥ kamaṇḍaluḥ || 2.27|| pañcāyudhamidaṃ proktaṃ svanāmapraṇavādikam | oṃ śaṃ śaktaye namaḥ | oṃ dhaṃ dhanuṣe namaḥ | oṃ śaṃ śarāya namaḥ | oṃ aṃ akṣāya namaḥ | oṃ kaṃ kamaṇḍalave namaḥ || iti pañcāyudhamantraḥ | (21) athāṣṭamūrtimantraḥ- kārtikeyo viśākhaśca guhaścaivāsurāntakaḥ || 2.28|| senānīḥ ṣaṇmukhaścaiva mayūravāhanastathā | śaktipāṇiriti khyātā ete caivāṣṭamūrtipāḥ || 2.29|| oṃ asya śrī skandaṣaḍakṣarī mahāmantrasya | śaktiḥ ṛṣiḥ | devīgāyatrī chandaḥ | śrī ṣaṇmukho devatā | vaṃ bījam | bhaṃ śaktiḥ | maṃ kīlakam | mama iṣṭasiddhyarthe jape viniyogaḥ || yantraḥ - ṣaṭkoṇantu praṇavamabhito mā camāryāṇamiśre | ṣaḍvarṇaṃ syādvasuyugadale bindunādaṃ kalārṇam || kāmyaṃ triṃśadvidaśadalayutaṃ mantravarṇaiṣṣaḍaṅgam | śrīmaccakraṃ śaravaṇabhavasyeṣṭasiddhipradāyi || nyāsaḥ - oṃ vaṃ hṛdayāya namaḥ | oṃ caṃ śirase svāhā | oṃ bhuṃ śikhāyai vaṣaṭ | oṃ veṃ kavacāya hum | oṃ naṃ netrebhyo vauṣaṭ | oṃ maṃ astrāya phaṭ | dhyānam - naumyāditya pradīptaṃ dvidaśanayanakaṃ ṣaṇmukhaṃ mandahāsam | vāmāṅge susthitāyāssarasiruhadhṛtā'liṅgitāyāḥ priyāyāḥ | uttuṅgorustanāgre vihitakaratalaṃ bhītikheṭādiśūla- hrādinyuddīptaśaktīṣvasanaghanagadā kukkuṭābjeṣu hastam || ṣaḍakṣaramantraḥ | vacadbhuve namaḥ | ayabhiṣṭakāmyamantraḥ | oṃ vaṃ varadasenānye bāhuleyavacadbhuve skanda skandasubrahmaṇyāya namaḥ | svāmin guhāya huṃ phaṭ || skandagāyatrī - oṃ kārtikeyāya vidmahe śaktihastāya dhīmahi | tannaḥ skandaḥ pracodayāt || oṃ subrahmaṇyamahāmantrasya | tripurāntaka ṛṣiḥ | anuṣṭap chandaḥ | subrahmaṇyo devatā | bhogamokṣārthe jape viniyogaḥ | oṃ hrīṃ hṛdayāya namaḥ | oṃ śrīṃ śirase svāhā | oṃ klīṃ śikhāyai vaṣaṭ | oṃ suṃ kavacāya hum | oṃ vaṃ netrebhyo vauṣaṭ | oṃ yaṃ astrāya phaṭ || mantraḥ - oṃ śrīṃ hrīṃ klīṃ suṃ vaṃ yaṃ sarvalokaṃ me vaśamānaya ṣaṇmukhāya mayūravāhanāya sarvarājabhayavināśanāya sarvadevasenāpataye sarvaśatruṃ nāśaya nāśaya subrahmaṇyāya svāhā | oṃ saṃ gaṃ viṃ yaṃ kṣauṃ skandeśvarāya namaḥ | ṣaḍakṣaramaḥ - oṃ śaravaṇabhava hrīṃ | kārtikeya yantraḥ | ṣaṭkoṇantu praṇava | nyāsaḥ | tanmantreṇa | dhyānam | sindūrāruṇamindukāntivadanaṃ keyūrahārādibhi- rdivyairābharaṇairvibhūṣitatanuṃ svargādisaukhyapradam | ambhojābhayaśaktikukkuṭadharaṃ raktāṅgarāgāṃśukaṃ subrahmaṇyamupāsmahe praṇamatāṃ bhītipraṇāśodyatam || oṃ suṃ subrahmaṇyāya svāhā | oṃ kārtikeya pārvatīnandana skanda varada varada sarvajanaṃ me vaśamānaya svāhā| oṃ sauṃ sūṃ subrahmaṇyāya śaktihastāya ṛgyajussāmātharvaṇāya asurakulamardanāya yogāya yogādhipataye śāntāya śāntarūpiṇe śivāya śivanandanāya ṣaṣṭhīpriyāya sarvajñānahṛdayāya ṣaṇmukhāya śrīṃ śrīṃ hrīṃ kṣaṃ guha ravi kaṃ kālāya kālarūpiṇe surarājāya subrahmaṇyāya namaḥ | oṃ namo bhagavate mahāpuruṣāya mayūravāhanāya gaurīputrāya īśātmajāya skandasvāmine kumārāya tārakāraye ṣaṇmukhāya dvādaśanetrāya dvādaśabhujāya dvādaśātmakāya śaktihastāya subrahmaṇyāya oṃ namaḥ || mālāmantraḥ | mālā mantraṃ pravakṣyāmi śa‍ṛṇu kauśika suvrata | pūrvapaścimasūtraikaṃ dakṣiṇottarameva hi || 2.30|| vāyavyādagnibhāgāntaṃ yugmasūtraṃ prasārayet | nairṛtyādīśabhāgāntaṃ sūtramevaṃ prasārayet || 2.31|| bindudvādaśakaṃ bhrāmya raktasūtreṇa sādhakaḥ | tanmadhye nalinaṃ likhya sāṣṭapatraṃ sakarṇikam || 2.32|| karṇikāyāṃ nyasenmantraṃ mūlamantraṃ pradhānakam | praṇavaṃ vinyasetpūrve hyāgneyyāṃ tu nakārakam || 2.33|| mokāraṃ yāmyadeśe tu bhakāraṃ nairṛte dale | vāruṇe tu gakāraṃ syādvāyavye tu vakārakam || 2.34|| tekāraṃ saumyadigbhāge aiśānyāṃ savisargataḥ | evaṃ pradakṣiṇe naiva vinyasedakṣarāṇi tu || 2.35|| aṣṭavarga dvitīyantu pañcamasvarasaṃyutam | subrahmaṇyāya tatpaścāt śaktihastāya tatparam || 2.36|| tārakāriṃ caturthyantaṃ tathā śaravaṇodbhavam | tasyādho ṛgyajussāmātharvaṇāya padaṃ punaḥ || 2.37|| devadvayapadaṃ devasenāpati caturthakam | akāraśca sukāraśca rakāraśca kulastathā || 2.38|| mardanāya padaṃ divyaṃ saṃhitāya padaṃ tathā | antarikṣāya tatpaścādyogādhipataye punaḥ || 2.39|| tataḥ kuru kuru padaṃ paścāccaṭacaṭākhyakam | īśānantāya śāntāya śāntarūpīcaturthakam || 2.40|| ṣaṣṭhīpriyāya tasyānte caturthyantaṃ śivānanam | vacadbhuveti ca punaḥ sarvajñānapadaṃ tathā || 2.41|| hṛdayāya padaṃ paścāt ṣaṇmukhāya tataḥ param | dīpāya dīpakartre ca śrīṃ hrīṃ kṣaṃ kruṃ tataḥ param || 2.42|| kumārāya padaṃ paścāt kālāya padamityapi | kālarūpaṃ caturthyantaṃ surarājāya tatparam || 2.43|| namo varṇāśca catvāraścatvāriṃśacchatādhikam | etaccakraṃ samālikhya caitān varṇāṃśca likhya ca || 2.44|| yaḥ prīṇayenmahāsenaṃ sarvān kāmānavāpnuyāt | aṅgārake ṣaṣṭhiyukte kṛṣṇapakṣasamanvite || 2.45|| śataṃ sahasramayutaṃ phalamāpnotyasaṃśayaḥ | vidyārthī labhate vidyāṃ dhanārthī dhanamāpnuyāt || 2.46|| jayārthī jayamāpnoti mokṣārthī mokṣamāpnuyāt | mālāmantraṃ guhasyaitatsarvasiddhipradāyakam || 2.47|| śāradātilake- tāraḥ khaṅgīśvarakramo nisvareṇāntarantataḥ | bhuvanaissaptavarṇāssyussubrahmaṇyātmako manuḥ | vahnibījena ṣaṭtriṃśadyuktenāṅgakriyā matā || 2.48|| dhyānam - sindūrāruṇamindukāntivadanaṃ iti | lakṣamekaṃ japenmantraṃ sāddhyena haviṣātataḥ || 2.49|| daśāṃśaṃ juhuyādante brāhmaṇānapi bhojayet | dharmādikalpite pīṭhe vahnimaṇḍalapaścime || 2.50|| pūjayedvidhinā devamupacārairyathocitam | kesareṣvaṅgapūjāsyāt patramaddhye gatānimān || 2.51|| jayantamagnikeśāntaṃ kṛttikāputrasaṃjñakam | hemaśūlaviśālakṣavajradhārānyajet kramāt || 2.52|| pūrvādi digdagdalāgreṣu devasenāpatiṃ punaḥ | vidyāṃ medhāṃ tato vajra koṇasthaṃ śaktikukkuṭau || 2.53|| mayūraṃ dvipamabhyarcya bāhye lokeśvarānyajet | astrāṇi teṣāmante syussubrahmaṇyārcaneritā || 2.54|| dṛksaṅkhyān bhakṣyabhojyādyaiḥ ṣaṣṭhyāṃ samprīṇayedvibhum | pūjayeddevatā bhaktyā kumārān brahmacāriṇaḥ || 2.55|| santānaṃ vijayaṃ vīryaṃ rakṣāmāyuḥ śriyaṃ yaśaḥ | pradadyāt sādhakasyāśu subrahmaṇyassurārcitaḥ || 2.56|| oṃ vacadbhuve namaḥ | || iti śāradātilake || nārāyaṇīye- tāraṃ vacannābhijale śivayoniyute tataḥ | mantradevo guhaśśaktiḥ kukkuṭābjābhayāndadhat || 2.57|| rakto raktāṃśuko muktā pracurākalpabhūṣitaḥ | kalāṅganyāsavattena karṇikāyāṃ yajedamum || 2.58|| tāraṃ vacaditi- oṃ vacadbhuve namaḥ | || iti mālāmantraḥ || atha ṣaḍakṣaranyāsaḥ- mūrdhyāsye hṛdaye nābhau guhye pādadvaye nyaset | oṃ vaṃ hṛdayāya namaḥ; oṃ caṃ śirase svāhā | oṃ bhuṃ śikhāyai vaṣaṭ; oṃ veṃ kavacāya hum | oṃ naṃ netratrayāya vauṣaṭ; oṃ maḥ astrāya phaṭ | iti ṣaḍakṣaranyāsaḥ | asya śrī vacadbhūmahāmantrasya sanatkumāra ṛṣiḥ brahmāviśvāmitro vā, gāyatrī chandaḥ uṣṇigvā, guho devatā | akṣaralakṣajape viniyogaḥ | prathamāvṛttau || puraścaraṇamaṅgaiḥ || dvatīyāvṛttau || jayantāya namaḥ; agnikeśāya namaḥ; kṛttikāputrāya namaḥ; bhūtapataye namaḥ; senānye namaḥ; guhāya namaḥ; hiraṇyaśūlāya namaḥ; viśālākṣāya namaḥ || tṛtīyāvṛttau || patreṣu - devasenā pataye namaḥ; vidyāyai namaḥ; medhāyai namaḥ; vajrāya namaḥ; śaktaye namaḥ; kukkuṭāya namaḥ | mayūrāya namaḥ | dvipāya namaḥ; iti pūrvādidikṣu āgneyādikoṇeṣu ca || caturthāvṛttau || punaḥ indrāya namaḥ ityādyaṣṭadikpālān || pañcamāvṛttau || vajrāya namaḥ || ityādidaśāyudhāni || mayūragāyatrī - śuklāpāṅgāya vidmahe pakṣirājāya dhīmahi | tannomayūraḥ pracodayāt || gajagāyatrī - śvetavarṇāya vidmahe vakratuṇḍāya dhīmahi | tannogajaḥ pracodayāt || skandamantrāssamākhyātā mūrtidhyānānyatha śa‍ṛṇu || 2.59|| atha ṣoḍaśamūrtidhyānabhedāḥ- jñānaśaktidharaḥ skando devasenāpatistathā | subrahmaṇyo gajārūḍhaḥ śarakānanasambhavaḥ || 2.60|| kārtikeyaḥ kumāraśca ṣaṇmukhastārakāntakaḥ | senānīrbrahmaśāstā ca vallīkalyāṇasundaraḥ || 2.61|| bālaśca krauñcabhettā ca śikhivāhana eva ca | etāni svāmināmāni ṣoḍaśa pratyahaṃ naraḥ || 2.62|| yaḥ paṭhetsarvapāpebhyoḥ sa mucyeta mahāmune | eteṣāṃ pratirūpāṇāṃ dhyānabhedamathocyate || 2.63|| (1) atha śaktidharasvāmidhyānam - ekāsyaṃ dvibhujaṃ vāme vajraṃ dakṣiṇaje kare | icchājñānakriyāśaktirūpaṃ śaktidharaṃ bhaje || 2.64|| (2) skandasvāmidhyānam - kalpadrumaṃ praṇamatāṃ kamalāruṇābhaṃ skandaṃ bhujadvayamanāmayamekavaktram | kātyāyanīsutamahaṃ kaṭibaddhadāma kaupīnadaṇḍadharadakṣiṇahastamīḍe || (3) senāpatidhyānam - naumyādityapradīptaṃ dvidaśanayanakaṃ ṣaṇmukhaṃ mandahāsaṃ vāmāṅke susthitāyāssarasiruhadhṛtāliṅgitāyāḥ priyāyāḥ | uttuṅgorustanāgre vihitakaratalaṃ bhītikheṭādiśūla- hrādinyuddīptaśaktīṣvasanavanagadākukkuṭābjeṣu hastam || (4) subrahmaṇyasvāmidhyānam- sindūrāruṇamindukāntivadanaṃ keyūrahārādibhi- rdivyairābharaṇairvibhūṣitatanuṃ svargādisaukhyapradam | ambhojābhayaśaktikukkuṭadharaṃ raktāṅgarāgojjvalaṃ (raktāṅgarāgāṃśukaṃ) subrahmaṇyamupāsmahe praṇamatāṃ bhītipraṇāśodyatam || anyacca- ekavaktraṃ dvidordaṇḍaṃ kaṭibaddhābhayānvitam | taruṇāruṇasaṅkāśaṃ subrahmaṇyamupāsmahe || (5) gajavāhanasvāmidhyānam- ekānanaṃ dvinayanaṃ varakukkuṭau ca vāmadvaye niśitaśaktyabhayadvayaṃ ca | bibhrāṇamīśvarasutaṃ tapanāyutābhaṃ nityaṃ namāmi gajavāhanamiṣṭasiddhyai || (6) śaravaṇabhavasvāmidhyānam- śaktiṃ ghaṇṭāṃ dhvajasarasije kukkuṭaṃ pāśadaṇḍau ṭaṅkaṃ bāṇaṃ varadamabhayadaṃ kārmukaṃ codvahantam | pītaṃ saumyaṃ dvidaśanayanaṃ devasaṅaghairupāsyaṃ sadbhiḥ pūjyaṃ śaravaṇabhavaṃ ṣaṇmukhaṃ bhāvayāmi || (7) kārtikeyasvāmidhyānam- varadakuliśakheṭaṃ vāmahastatraye ca dadhatamabhayaśaktiṃ khaṇḍamanyattraye ca | taruṇaravisamābhaṃ sādhubhiḥ pūjyamānaṃ kamalavadanaṣaṭkaṃ kārtikeyaṃ namāmi || (8) kumārasvāmidhyānam- savyadvaye niśitaśaktyasimādadhānaṃ vāmadvaye'bhimatakukkuṭakheṭakaṃ tvām | (kheṭakaṃ ca) vallīpatiṃ vibudhalocanapūrṇacandraṃ kalyāṇadānanirataṃ kalaye kumāram || (9) ṣaṇmukhasvāmidhyānam- vande sindūrakāntiṃ śaravipinabhavaṃ śrīmayūrādhirūḍhaṃ ṣaḍvaktraṃ devasainyaṃ madhuriputanayāvallabhaṃ dvādaśākṣam | śaktiṃ bāṇaṃ kṛpāṇaṃ dhvajamapi ca gadāṃ cābhayaṃ savyahastaiḥ cāpaṃ vajraṃ sarojaṃ kaṭakamapi varaṃ śūlamanyairdadhānam || (10) tārakārisvāmidhyānaṃ varadamaṅkuśadhvaje ca kaṭakau cāpavajra- mabhayapāśacakrakhaḍgamusalaśaktimanvaham | dvidaśapāṇibhirdadhānamaruṇakoṭisannibhaṃ bhajata tārakārimatra bhavavināśakāraṇam || (11) senāpatisvāmidhyānam- abhayamasirathāṅgaṃ cāṅkuśaṃ śaktiśūlaṃ varadakuliśapāśaṃ padmadaṇḍau gadāṃ ca | dadhatamubhayapakṣadvādaśāyāmahastai- rdvidaśakamalanetraṃ devasenānyamīḍe || (12) brahmaśāstṛdhyānam- vāme kare ca yugale varakuṇḍike ca savye'kṣasūtramabhayaṃ dadhataṃ viśākham | vallyāyutaṃ vanajalocanamekavaktraṃ vandāmahe vanajasambhavaśāsitāram || (13) vallīkalyāṇasundarasvāmidhyānam- hastadvandve'kṣamālāmabhayamapi dhṛtaṃ kuṇḍikāṃ śroṇibandhaṃ savye vāme niṣaṇṇaḥ śravadhṛtavidhināhūyamānena yuktam | sarvālaṅkārayuktaṃ jalakalaśadhṛtā viṣṇunā cāruṇābhaṃ vallīkalyāṇamūrtiṃ sakalasuragaṇaiḥ stūyamānaṃ prapadye || (14) bālasvāmidhyānam- padmasavyakaṭisaṃyutavāmaṃ padmakāntinibhamekamukhaṃ ca | bālavṛddhikaramīśvarasūnuṃ bālamunnatabhujaṃ praṇato'smi || anyacca- ekavaktraṃ dvinayanaṃ padmadvayakaradvayam | viprapriyakaraṃ vande bālarūpaṃ raviprabham || (15) krauñcabhedanasvāmidhyānaṃ - abhayaśitakṛpāṇau śaktibāṇau ca savye varadakuliśacāpaṃ kheṭake cānyahaste | dadhatamamarasenānāyakaṃ cāṣṭabāhuṃ kamalavadanaṣaṭkaṃ krauñcabhettāramīḍe || (16) śikhivāhanasvāmidhyānaṃ vidrumaprabhamekamukhaṃ vibhuṃ vajraśaktivaradābhayapāṇim | devalokaripughnamavighnadaṃ naumi rudrabhavaṃ śikhivāham || || iti ṣoḍaśamūrtidhyānabhedāḥ || dāḍimīpuṣpasaṅkāśaṃ guñjābhaṃ kuṅkumākṛtim | ṣaḍvaktrasahitaṃ devaṃ dvādaśākṣaṃ suyauvanam || 2.65|| caturbhujamudārāṅgaṃ yajñasūtreṇa saṃyutam | varadābhayasaṃyuktaṃ kamaṇḍalvakṣadhāriṇam || 2.66|| nakrakuṇḍalasaṃyuktaṃ karaṇḍamakuṭojjvalam | hārakeyūrakaṭakaṃ kaṭisūtrairvibhūṣitam || 2.67|| ratnavidrumabhūṣāḍhyaṃ navavīrasamāyutam | pādanūpurasaṃyuktaṃ sarvābharaṇabhūṣitam || 2.68|| sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ kumāraṃ śaṅkarātmajam | mahāvallīdevasenāyuktaṃ suragaṇapriyam || 2.69|| itthaṃ rūpaṃ yajennityaṃ sarvalokahitāvaham | caturbhujaṃ bālaveṣaṃ skandaṃ kanakasaprabham | śaktikukkuṭahastaṃ ca varadābhayasaṃyutam || 2.70|| vidrumanibhadvidaśahasta ravinetra śaktiśarakhaḍgamabhayadhvajagadāṃ ca | vāmakaracāpakuliśābjavaraśūla kheṭadhara savyakara ṣaṇmukha namaste || 2.71|| dvibhujaśca dvinetraśca subrahmaṇyassusundaraḥ | padmadhṛtsavyapāṇiśca itaraḥ padmadhṛtkaraḥ || 2.72|| bālarūpaḥ pratiṣṭhāyāṃ grāmasyaivābhivṛddhaye | dvihasto yajñasūtrāḍhyāssaśikhassatrimekhalaḥ || 2.73|| kaupīnadaṇḍadhṛtsavyapāṇiḥ kaṭyāśritaḥ paraḥ | sthāpayeddaivataṃ skandaṃ parvateṣu vanādiṣu || 2.74|| caturbhujastriṇetraśca karṇayoḥ patrakuṇḍalaḥ | nakrakuṇḍalayukto vā samīpe śaktikādvayaḥ || 2.75|| dakṣiṇe vāmahaste ca sākṣamālā kamaṇḍaluḥ | varadābhayasaṃyuktaḥ kaṭisūtreṇa bhūṣitaḥ || 2.76|| mayūravāhasaṃyuktopyathavā yuktasāmajaḥ | śaktibhyāṃ ca yuto vā'pi tayorlakṣaṇamucyate || 2.77|| dvinetre dvibhuje śānte padmadhārakarāvubhau | lambamānakare caiva śyāmā raktasamaprabhe || 2.78|| mahāvallīdevasenā sarvāṅgamatisundare | itthaṃ lakṣaṇasaṃyukto grāme vā nagare'pi vā || 2.79|| ṣaḍānano dviṣaḍbāhurarkaśrotrekṣaṇānvitaḥ | dviṣaṭkarṇekṣaṇairyuktapratimaulibhiranvitaḥ || 2.80|| saśaktissābhayassāsissākṣamālassakukkuṭaḥ | sakheṭakastvayaṃ sthāpyo vṛddhaye pattanādike || 2.81|| raktāmbarasamāyukto bālacandrasamaprabhaḥ | karaṇḍamakuṭopeto hastadvādaśakastu vā || 2.82|| śaktiṃ ca musalaṃ khaḍgaṃ cakrapāśābhaye vahan | dakṣiṇe dakṣiṇe vajraṃ kārmukaṃ kheṭakaṃ tathā || 2.83|| mayūraṃ vā dhvajaṃ vā'pi sāṅakuśaṃ varamāvahan | somapīthī mayūrasthaḥ śaktidvayasamāyutam | grāmādau sthāpanīyo'yaṃ prāsādādau tu siddhaye || 2.84|| ṣaḍvaktraṃ śikhivāhanaṃ trinayanaṃ raktāmbarālaṅkṛtaṃ śaktiṃ carma ca khaḍgaśūlaviśikhābhītiṃ dhanuścakrakam | pāśaṃ kukkuṭamaṅkuśaṃ ca varadaṃ dorbhirdadhānaṃ tathā dhyāyedīpsitasiddhidaṃ śaśidharaṃ skandaṃ surārādhitam || lokālokāndhakārapratihatakiraṇairbhānukoṭiprakāśaṃ bhūminyastaikakoṭiṣvasanamapi śaraṃ lambamānordhvakāyam | hastābhyāṃ cetarābhyāṃ dhṛtamatha kuliśaṃ śaktimambhoruhākṣaṃ sarvālaṅkārayuktaṃ bhajata surapurīpālakaṃ bāhuleyam || (bhajata suraparipālakaṃ) || iti śrīkumāratantre mantroddhāravidhirnāmadvitīyaḥ paṭalaḥ || 3. tṛtīyaḥ paṭalaḥ - śaucācamanam ataḥ paraṃ pravakṣyāmi śaucamācamanaṃ śa‍ṛṇu | utthāya ca bahirgrāmāt viṇmūtraṃ tu visarjayet || 3.1|| ahanyudaṅmukho bhūtvā rātrau vai dakṣiṇāmukhaḥ | grāmapārśve mahākṣetre taḍāge kūpapārśvake || 3.2|| valmīke ca tathā nadyāṃ vṛkṣamūle tathālaye | jalāśayasamīpe tu śilāyāṃ parvate tathā || 3.3|| puṇyārāme gavāṃ goṣṭhe caityavṛkṣasamīpake | (puṣpārāme) sthāneṣveteṣu matimān viṇmūtraṃ na visarjayet || 3.4|| anyasthāne yathā vāyustathābhimukhamāsthitaḥ | (anyasthāne tathā bhūmau) vāmenaivopavītaṃ tu karṇamūle nyaset budhaḥ || 3.5|| tṛṇāni vinyaset bhūmau viṇmūtre ca visarjayet | gṛhītvā vāmahastena liṅgaṃ yāvat samāptikam || 3.6|| nāsāṃ pidhāya hastena dakṣiṇāṅgulikaṃ ca yat | yāvacchuddhirbhavedasya tāvanmaunaṃ samācaret || 3.7|| dakṣiṇena kareṇaiva mṛdaṃ gṛhya vicakṣaṇaḥ | (mṛdaṃ grāhya) triḥkṛtvākṣālya liṅgaṃ tu pañcāpānaṃ ca mṛttikāḥ || 3.8|| daśavāraṃ vāmakaraṃ pañcavāraṃ karadvayam | śodhayedambhasā nityaṃ gṛhasthānāṃ vidhīyate || 3.9|| dviguṇaṃ brahmacārīṇāṃ triguṇaṃ vanavāsinām | caturguṇaṃ yatīnāṃ tu śaucamevaṃ vidhīyate || 3.10|| yāvacchuddhirbhaved buddhistāvacchaucaṃ samācaret | (yāvacchuddhirbhaved buddhe) śuddhatīramanuprāpya punarācamanaṃ caret || 3.11|| karañjanimbāpāmārgaplakṣacampakavaiṇavaiḥ | vakulakṣīravṛkṣairvā dantadhāvanamācaret || 3.12|| kaniṣṭhāṅgulināhaṃsyādāyataṃ ca daśāṅgulam | (ca dvādaśāṅgulaṃ) samacchedamṛjuṃ śubhraṃ hyārdraṃ ca tvagapavargakam || 3.13|| (samacchedamṛjuṃ śuddhaṃ) ṣaṣṭhiparvanavamyāṃ ca dvādaśyāṃ pratipadyapi | mātāpitrośca divase nācareddantadhāvanam || 3.14|| gaṇḍūṣaṃ ravisaṅkhyābhirvidhāya matimān punaḥ | sapavitrakareṇaiva sarvakarmasamācaret || 3.15|| triḥkṛtvā tu jalaṃ pītvā māṣamagnaṃ punaḥ punaḥ | ṛgyajussāmabhirbhantraistribhiḥ pītvā vicakṣaṇaḥ || 3.16|| āsyaṃ dviḥpramṛjettatra sakṛnmṛjya mukhaṃ śanaiḥ | īśānamantrataḥ prājñaḥ ūrdhvādhomārjayettataḥ || 3.17|| aṅguṣṭhānāmikābhyāṃ tu netrayoḥ sparśayetpunaḥ | aṅguṣṭhatarjanībhyāṃ tu nāsikāyāḥ puṭadvayam || 3.18|| kaniṣṭhāṅguṣṭhakābhyāṃ tu netrayoḥ sparśayet kramāt | madhyamāṅguṣṭhakābhyāṃ tu bāhvoḥ saṃsparśayeddvayoḥ || 3.19|| aṅgulībhiśca vasubhirnābhau hṛnmūrdhni ca spṛśet | evamācamanaṃ proktaṃ niyamena mahāmune || 3.20|| iti śrīkumāratantre kauśikapraśnamahāsaṃhitāyāṃ śaucācamana- vidhirnāma tṛtīyaḥ paṭalaḥ | 4. caturthaḥ paṭalaḥ - snānānuṣṭhānavidhiḥ atha vakṣye viśeṣeṇa snānaṃ pāpaharaṃ param | mṛdaṃ ca gośakṛt puṣpaṃ kuśamāmalakaṃ tilam || 4.1|| dhautavastraṃ ca saṅgrāhya jalatīraṃ samāviśet | vāpīkūpataḍāgeṣu nānyatra mṛdamāharet || 4.2|| jale prādeśamātre ca maṇibandhājjale budhaḥ | gomayāmalakenaiva sarvāṅgāni ca mardayet || 4.3|| malasnānaṃ tataḥ kṛtvā jalasnānaṃ samācaret | mūlamantreṇa mṛtpiṇḍaṃ tridhā bhajya mahāmune || 4.4|| pṛṣṭhe ca dakṣiṇe caiva vinyaseduttare'pi ca | puruṣaṃ pūrvadigbhāge hyaghoraṃ dakṣiṇe nyaset || 4.5|| uttare vinyaseddhīmān vāmadevena mantrataḥ | astreṇa pūrvato nyastvā daśadikṣu mṛdaṃ kṣipet || 4.6|| dakṣiṇena mṛdā śodhya sarvāṅgaṃ mūlavidyayā | uttarasthaṃ ca mṛdbhāgaṃ tīrthamadhye vinikṣipet || 4.7|| snātvā rājopacāreṇa rajanyāmalakādinā | pañcabrahmaṣaḍaṅgaiśca guhatīrthaṃ sa kalpayet || 4.8|| snātvā gurūktamārgeṇa dhautavastradharo dvijaḥ | ācamya vidhivat paścātprāṇāyāmaṃ samācaret || 4.9|| āpohiṣṭheti navabhiḥ padaiḥ prokṣaṇamācaret | sūryaścetyanuvākena jalaṃ prātaḥ pibed budhaḥ || 4.10|| āpaḥ punantu madhyāhne sāyāhne'gniśca mantrataḥ | dadhikrāviṇṇeti tatastrikālaṃ prokṣayettataḥ || 4.11|| gāyatryārghyaṃ tataḥ kṛtvā bhūrbhuvaḥsveti pūrvayā | praṇavena samāyuktaṃ bhūrbhuvaḥsvariti bruvan || 4.12|| vāmetare jalaṃ grāhya pradakṣiṇamathācaret | asāvādityo brahmeti sūryaṃ smṛtvā praṇamya ca || 4.13|| sūryāditarpaṇaṃ kṛtvā gaṅgāyai nama ityatha | avakuṇṭhya jalaṃ grāhya mahālakṣmyai namastribhiḥ || 4.14|| mukhaṃ kṣālya pramṛjyāthāpyastreṇa triḥpibejjalam | tenaiva daśadhā prokṣya tenaivārdhyatrayaṃ dadet || 4.15|| yathāśakti japet tena triḥpibettu yathāvidhi | savyena hastaṃ saṅgrāhya vāmahaste nidhāya ca || 4.16|| tadbhasma sajalaṃ kṛtvā kiñcidaṅguṣṭhena karmaṇā | (kṛtvā kiñcidaṅgullakeva tu) śiraḥ prabhṛti pādāntaṃ darśayitvātha deśikaḥ || 4.17|| nairṛtyāṃ diśi tatkṛtvā paścāt ṣaṭkoṇa mālikhet | (ṣaṭkoṇa mācaret) skandamūlaṃ tato madhye oṃ śrīṃ hrīṃ klīṃ tataḥ param || 4.18|| aiṃ sauṃ koṇeṣu saṃllikhya śirasīśānamantrataḥ | (aiṃ saḥ) lalāṭe puruṣeṇa syādaghoreṇa stanāntare || 4.19|| nābhau tu vāmamantreṇa jānvorbāhvośca sadyataḥ | śeṣāṅgeṣu ca tanmantrairarpayedbhasmanā budhaḥ || 4.20|| hastau prakṣālya śirasi mudrayā kumbhasaṃjñayā | prokṣayitvā jalaṃ paścānmūlenaivāvakuṇṭhayet || 4.21|| astramantreṇa santāḍya jalaṃ vāmakare kṣipet | tasmātkarātpadaṃ toyaṃ dakṣiṇena kareṇa ca || 4.22|| pañca brahmaṣaḍaṅgaiśca prokṣayitvātha mantravit | śeṣaṃ jalaṃ samādāya dakṣiṇena kareṇa ca || 4.23|| puṭenadakṣanāsāyāṃ pūrya vāmena recya ca | tajjalaṃ dakṣiṇe bhāge humphaṭantena saṃvrajet || 4.24|| paścādācamanaṃ kṛtvā prāṇāyāmaṃ samabhyaset | (prāṇāyāmaṃ samācaret) aṅganyāsaṃ karanyāsaṃ pūrvoktavidhinācaret || 4.25|| trirardhyaṃ śivagāyatryā yathāśakti japecchatam | mūlamantreṇa rudrasya tarpayedrudrasaṅkhyayā || 4.26|| pañcabrahmaṣaḍaṅgaiśca gauryā mūlena ca tridhā | brahmādipañcamūrtīśca tarpayetsvasvanāmataḥ || 4.27|| gaṇeśaṃ mūlamantreṇa tarpayedekatarpaṇam | subrahmaṇyaṣaḍaṅgena nyāsaṃ kṛtvātha deśikaḥ || 4.28|| trivāraṃ skandagāyatryā tarpayeddeśikottamaḥ | skandasya mūlamantreṇa ṣaḍāvṛttyā pratarpayet || 4.29|| (mūlamantreṇa ṣaṣṭhavāraṃ) subrahmaṇyaṣaḍaṅgena tarpayet tu viśeṣataḥ | mahāvallīdevasenāṃ tattannāmnā tu tarpayet || 4.30|| bhuvaneśīṃ mahālakṣmīṃ vāgdevīṃ ca pratarpayet | kṣetrapālasya mūlena gurūn paścāttu tarpayet || 4.31|| saurāṅgeṇaiva matimān ṣaḍaṅganyāsamācaret | mūlamantreṇa sūryasya kaṣolkāyeti mantrataḥ || 4.32|| trivāraṃ tarpayeddhīmānuṣāñca pratyuṣāmapi | tejaścaṇḍaṃ sakṛttarpya sarvaṃ brahmaṇi yojayet || 4.33|| sāvitrīṃ ca japet paścāt pūrvoktavidhinā budhaḥ | upasthānaṃ tataḥ kuryot prātarmitrasya carṣaṇīḥ || 4.34|| āsatyeneti madhyāhne sāye'maṃ meti mantrataḥ | brahmayajñaṃ tataḥ kṛtvā skandamantraṃ śataṃ japet || 4.35|| iti śrīkumāratantre snānānuṣṭhānavidhirnāma caturthaḥ paṭalaḥ | 5. pañcamaḥ paṭalaḥ - nityārcanavidhiḥ ataḥ paraṃ pravakṣyāmi subrahmaṇyārcanāvidhim | sarvasiddhikaraṃ puṇyaṃ sarvavyādhivināśanam || 5.1|| sarvaduḥkhopaśamanaṃ sadā vijayavardhanam | ātmārthaṃ ca parārthaṃ ca pūjā dvividhameva ca || 5.2|| (pūjā dvividhamucyate) gṛhārcanaṃ tathātmārthaṃ tattatsiddhikaraṃ bhavet | devarṣibhirmanuṣyādyaiḥ sthāpitaṃ beramādarāt || 5.3|| tat parārthaṃ samākhyātaṃ sarveṣāmātmanāṃ phalam | viprakṣatriyaviṭśūdrā dīkṣitāśca praveśakaḥ || 5.4|| ātmārthayajanaṃ kuryāt na kuryāttu parārthakam | ādiśaivaḥ prakartavyaṃ ātmārthaṃ ca parārthakam || 5.5|| ādiśaivā iti proktāste śivabrāhmaṇā mune | śaucamācamanaṃ kṛtvā vidhisnānaṃ samācaret || 5.6|| sandhyāvandanakarmādi kṛtvā devālayaṃ vrajet | (devālayaṃ viśet) pādau prakṣālya vidhinā bhasma nikṣipya mantravit || 5.7|| sūryapūjāvidhānena saurapūjāṃ samācaret | prakṣālya pādāvācamya vidhinā bhasma dhārayet || 5.8|| praṇavaṃ saṃsmaranmantrī prāṇāyāmaṃ samācaret | puṇyāhaṃ vācayettatra brāhmaṇaiḥ saha mantribhiḥ || 5.9|| vidhinā pañcagavyañca pañcāmṛtamathācaret | sakalīkṛtya matimān praṇavārdhyaṃ tu sādhayet || 5.10|| (praṇavārdhyaṃ taṃ tu sādhayet) snapanaṃ kārayedvidvān yathāvidhipuraḥsaram | dvāramantreṇa samprokṣya gaṇeśañca sarasvatīm || 5.11|| savyavāme pataṅgordhve tattadvījena pūrayet | (tattadvījena pūjayet) madhye lakṣmīñca sampūjya hastidvayābhiṣecitām || 5.12|| (hastidvayābhiṣecanaṃ) sudehasumukhau vipro guhasya dvārapālakau | ekavaktrau dvibāhū ca gadābhayadharau smṛtau || 5.13|| (gadābhayakarau) caturbhujau cettasyordhve vajraśaktidharau tathā | raktaśyāmalavarṇāḍhyau sarvābharaṇabhūṣitau || 5.14|| sudaṃṣṭrau smitavaktrau ca karaṇḍamakuṭojjvalau | dakṣiṇe tu sudehañca sumukhañca tathottare || 5.15|| paścādakṣiṇaśākhāyāṃ dīptāñcāmaradhāriṇīm | (dīptāñcāmaracāriṇīṃ) uttarāyāñca śākhāyāṃ sūkṣmāntaṃ pūjayet tayā || 5.16|| (śākhāyāṃ sūkṣmāṃ sampūjayet tathā) athodumbaramūle tu pṛthivīṃ samprapūjayet | divyāntarikṣabhūmīṣu vighnānuccāṭya cāstrataḥ || 5.17|| (vighnānuccārya smṛtaḥ) antaḥ praviśya matimānnityaṃ taddvārapālakau | madhyadakṣiṇavāme tu dehalyāṃ pūjayettadā || 5.18|| kavāṭau prokṣya cāstreṇa jayaṃ vijayamarcayet | nairṛtyāṃ vāstunāthañca svasvanāmabhirarcayet || 5.19|| devasya dakṣiṇe pārśve rucirāsanasaṃsthitaḥ | pañcaśuddhiṃ tataḥ kṛtvā teṣāṃ bhedamatha śa‍ṛṇu || 5.20|| (tataḥ kuryāt) ātmaśuddhistu prathamaṃ sthānaśuddhirdvitīyakam | (ātmaśuddhistu pūrva syāt) dravyaśuddhistṛtīyañca bimbaśuddhiścaturthakam || 5.21|| mantraśuddhistu pañcaite ātmaśuddhiṃ tataḥ śa‍ṛṇu | talau ca hastapṛṣṭhau ca mantreṇāstreṇa śodhayet || 5.22|| aṅguṣṭhādikaniṣṭhāntamīśānādīṃśca vinyaset | hrīṃ mantrādīṃśca madhyādi tarjanyāntaṃ caturthakam || 5.23|| netraṃ karatale nyasya tarjanyāmastrakaṃ nyaset | ātmānaṃ yojayetpaścāt śikhāgre vyomasaṃjñake || 5.24|| śuṣkavṛkṣamivātmānaṃ śoṣayedvāyumantrataḥ | agnibījena taddehaṃ bhasmakūṭamiva smaret || 5.25|| vāyorbījena tadbhasma plāvayedamṛtasravam | sañcintya pūrvavaddehaṃ mudrayāṅkuśasaṃjñayā || 5.26|| (pūrvavaddehaṃ mudrayā kuśasaṃjñayā) ātmānaṃ mūlamantreṇa vinyaseddhṛdaye punaḥ | kṛtvātha mātṛkānyāsaṃ kuryātprāṇapratiṣṭhikām || 5.27|| īśānaṃ mūrdhni vinyasya mukhe tatpuruṣaṃ nyaset | aghoraṃ hṛdaye nyasya vāmadevaṃ tu guhyake || 5.28|| sadyojātaṃ nyasetpādau punaraṅgāni buddhimān | hṛdaye hṛdayaṃ nyasya śiraśśirasi vinyaset || 5.29|| śikhāyāṃ tu śikhāṃ nyasya kavacaṃ stanamadhyame | netraṃ netradvaye vidvān astraṃ hastapradeśake || 5.30|| saikatriṃśatkalānyāsaṃ prāguktavidhinācaret | evaṃ śuddhatanurbhūtvā skando'hamiti mantrataḥ || 5.31|| antaryāgaṃ tataḥ kṛtvā tatpūjārhakamantrataḥ | āsanāvaraṇādyaiśca hṛtpadme cārcayedguham || 5.32|| ātmaśuddhiriti proktā sthānaśuddhiṃ tataḥ śa‍ṛṇu | mūle nyastena netreṇa nirīkṣya prokṣaṇādibhiḥ || 5.33|| (mūla nyastena) avakuṇṭhañcadigbandhaṃ prākāraiḥ snānaśodhanam | mārjanaṃ prokṣaṇaṃ caiva gomayālepanaṃ hṛdā || 5.34|| (mārjanaṃ nirīkṣaṇaṃ) guhāgre bhūpuraṃ likhya bhūbījena samarcayet | sthānaśuddhiriti khyātā dravyaśuddhiṃ tataḥ śa‍ṛṇu || 5.35|| pādyapātraṃ śarāvañca arghyācamanapātrakam | śaṅkhañca sthālikāñcaiva jalabhāṇḍādi vardhanīm || 5.36|| astreṇa kṣālya ca hṛdā nirīkṣya kavacena tu | avakuṇṭhya guruḥ paścāt sāmānyārghyaṃ prakalpayet || 5.37|| brahmāṅgairmūrtimantraiśca skandagāyatrimantrataḥ | tattoyenāstramantreṇa sarvaṃ samprokṣya buddhimān || 5.38|| vastrapūtena toyena jalabhāṇḍaṃ prapūrayet | nidhāya savyahastena saptavāraṃ tataḥ smṛtam || 5.39|| (vidhāya savyahastena) āpo vā iti mantreṇa japtvā padmākhyamudrikām | astramudrāṃ pradarśyātha sarvadravyāṇi śodhayet || 5.40|| dravyaśuddhirbhavedevaṃ bimbaśuddhiṃ tataḥ śa‍ṛṇu | namaskṛtvā mahāsenamidaṃ mantraṃ samarcayet || 5.41|| siddhadevarṣisaṅghaiśca manuṣyaiśca samarcitam | arcayiṣye yathā śaktyā prasīda guhamūrtiman || 5.42|| arghyadravyaiśca matimān viśeṣārghyaṃ prakalpayet | kuśāgrāpaḥ payobhiśca tilataṇḍulakairyutam || 5.43|| akṣatairyavasiddhārthairarghyamaṣṭāṅgamuttamam | mūlabrahmaṣaḍaṅgaiśca skandasūktena mantrataḥ || 5.44|| mūrtimantraiśca gāyatryā viśeṣārghyaṃ prakalpya ca | candanośīrasaṃyuktaṃ pādyaṃ saṅkalpayeddhṛdā || 5.45|| tuṭipatraṃ ca karpūraṃ phalatrayayutaṃ tathā | (bilvapatraṃ ca) *puruṣayuktaṣaḍaṅgenācamanaṃ parikalpayet || 5.46|| (*chandobhaṅgaḥ) hṛdayena tu mantreṇa pracchannapaṭamānayet | nirmālyaṃ ca visṛjyātha sumitrāya pradāpayet || 5.47|| astramantreṇa matimān beraśuddhiṃ samācaret | skandagāyatrimantreṇa kṣālayettu punaḥ punaḥ || 5.48|| lohajaṃ yadi tadberaṃ snānaṃ parvaṇi parvaṇi | citrādipratimā cettu śuddhiṃ kūrcena kārayet || 5.49|| bimbaśuddhirbhavedevaṃ mantraśuddhiṃ tataḥ śa‍ṛṇu | oṅkārādinamo'ntāśca mantrāḥ pūjārhakā bhavet || 5.50|| manasopāṃśunā vācā mantraśuddhirudāhṛtā | yo vetti pañcaśuddhiṃ ca sa pūjāṃ kartumarhati || 5.51|| skandasūktena matimān mūlabrahmaṣaḍaṅgakaiḥ | mālāmantreṇa matimān kārtikeyaṃ tu pūjayet || 5.52|| āsanaṃ kalpayetpaścācchāstradṛṣṭena vartmanā | praṇavaṃ pūjayenmantrī pīṭhādhastāt guhasya tu || 5.53|| ādhāraśaktiṃ tasyordhve tato'nantāsanaṃ yajet | dharmaṃ pāṇḍarasaṃjñaṃ ca jñānaṃ vai padmarāgakam || 5.54|| (dharmaṃ pāṇḍuravarṇaṃ) vairāgyaṃ hemavarṇaṃ syādaiśvaryaṃ śyāmavarṇakam | āgneyādiṣu koṇeṣu pūjayettu viśeṣataḥ || 5.55|| adharmājñānāvairāgyānaiśvaryāṃśca punaḥ punaḥ | rājāvartanibhā ete prāgādiṣu prakalpayet || 5.56|| māyādhacchadanaṃ raktaṃ nairṛtyāṃ diśi pūjayet | vedyordhvacchadanaṃ śvetamaiśānyāṃ diśi pūjayet || 5.57|| evaṃ siṃhāsanaṃ proktaṃ padmāsanaṃ tatocyate | kandaṃ bījāṅkuraṃ nālaṃ dalaṃ kesarakarṇikām || 5.58|| bījaṃ padmaṃ ca matimān pūrvādiṣu ca madhyame | śakunīṃ revatīṃ pūtāṃ mahāpūtāṃ niśīthinīm || 5.59|| mālinīṃ śītalāṃ buddhāṃ prāgādiṣu supūjayet | (śītalāṃ śuddhāṃ) madhye viśvamukhāṃ pūjya namo'ntairnāmabhiḥ kramāt || 5.60|| maṇḍalatrayamatraiva pūjayedvimalāsanam | kṣityādiprakṛtiḥ proktā tattvarūpaṃ sanātanam || 5.61|| subrahmaṇyāsanaṃ divyaṃ tasyopari yajed budhaḥ | tattatsvarūpadhyānena tasmin mūrtiṃ prakalpayet || 5.62|| āpādya binduṃ tadbindorānīya kusumāñjalim | tanmūlamantrasaṃyuktaṃ hṛdā cāvāhayet guham || 5.63|| sthāpanaṃ tu pradātavyamīśānena tu mantrataḥ | sannidhānaṃ tatpuruṣādaghorāt sannirodhanam || 5.64|| svāgataṃ vāmadevena digbandhaṃ cāstramantrataḥ | kavacenāvakuṇṭhyātha sadyenāmṛtakalpanā || 5.65|| svāmin sarvajagannātha yāvat pūjāvasānakam | tāvat tvaṃ prītibhāvena bimbe'smin sannidhiṃ kuru || 5.66|| idaṃ mantraṃ samuccārya viśvāmitra mahāmune | padmamudrāṃ mahāmudrāṃ ṣaṇmukhīṃ darśayettataḥ || 5.67|| pādau sakṛt sakṛtpādyaṃ hṛdayena pradāpayet | puruṣayuktaṣaḍarṇena vaktreṣvācamanīyakam || 5.68|| ardhyaṃ śirasi vinyasya vauṣaḍantena mūlataḥ | āpohiṣṭheti mantreṇa pañcagavyena pūjayet || 5.69|| abhiṣicyātha toyena piṣṭena karṣayeddhṛdā | gandhādyairabhiṣicyāthāmalakaiḥ parimardayet || 5.70|| snāpya bilvodakaiḥ paścāddharidreṇa ca pīṭhakam | śaktidvayaṃ ca saṃlepya pūjayettu punaḥ punaḥ || 5.71|| pañcāmṛtena saṃsnāpya śuddhatoyena vā punaḥ | śrīrudracamakābhyāṃ ca puruṣasūktena mantravit || 5.72|| tataḥ kumāramāteti ṛcā caiva viśeṣataḥ | skandasūktena gāyatryā senānyaṃ pañcaśāntinā || 5.73|| ayaṃ kumāramantreṇa māte kumāramantrataḥ | mālāmantreṇa matimān mūlabrahmaṣaḍaṅgakaiḥ || 5.74|| itthaṃ śuddhāmbubhiḥ snāpya hṛdā cācamanaṃ dadet | vastreṇa parimṛjyātha vastrāṇi ca hṛdā dadet || 5.75|| gandhaṃ tatpuruṣeṇaiva yajñasūtrākṣasūtrikām | makuṭaṃ kuṇḍalaṃ paṭṭaṃ hārakeyūranapuram || 5.76|| channaṃ vīrāṅgulīyaṃ syāddadedābharaṇasya tu | puṣpamīśānamantreṇa dhūpadīpau ca pūruṣāt || 5.77|| manorathākhyamudrāṃ ca darśayet deśikottamaḥ | śirovadanahṛtkukṣiguhyapādadvaye punaḥ || 5.78|| brahmapañcakamuccārya sarvavaktraṃ tathā punaḥ | jagadbhuvādiṣaṇmūrtimantrairabhyarcayetsadā || 5.79|| daṇḍabhaṅgiriti khyātā vaktrabhaṅgimatha śa‍ṛṇu | īśaprāgdakṣiṇodīcī pratīcī nairṛteṣu ca || 5.80|| ṣaḍvaktreṣvarcayeddhīmān pūrvoktairmantraṣaṭkakaiḥ | hṛdayaṃ hṛdaye'bhyarcya śiraḥ śirasi mantravit || 5.81|| śikhāṃ śikhāyāmabhyarcya sarvāṅge kavacaṃ yajet | netraṃ netreṣu matimānastraṃ haste samarcayet || 5.82|| pañcāvaraṇapūjāṃ ca tataḥ śa‍ṛṇu mahāmune | īśānapadamuccārya jagadbhuva iti bruvan || 5.83|| nama ityarcayedvidvānīśānadalamūlataḥ | pūrve tu dalamūle tu japtvā tatpuruṣeṇa ca || 5.84|| vacadbhuve nama iti samabhyarcya yathāvidhi | aghoraṃ padamuccārya tato viśvabhuve namaḥ || 5.85| ityuktvā muniśārdūla dakṣiṇe tu dale yajet | vāmaṃ tu padamuccārya tato rudrabhuvaṃ bruvan || 5.86|| uttare tu dale vidvān pūjayettu yathāvidhi | sadyaṃ ca padamuccārya tato brahmabhuvaṃ bruvan || 5.87|| paścime tu dale vidvān pūjayeddeśikoktamaḥ | nairṛte tu dale dhīmān sadyavaktrapadāntakam || 5.88|| bhuvadbhuve nama iti pūjayenmunipuṅgava | netramīśānabhāge tu hṛdaye vahnigocare || 5.89|| śirastvīśānabhāge tu nairṛte tu śivaṃ yajet | kavacaṃ vāyudeśe tu caturdikṣvastramarcayet || 5.90|| prathamāvaraṇe proktaṃ dvitīyāvaraṇaṃ śa‍ṛṇu jayantākhyamagniśikhaṃ kṛttikāputrasaṃjñakam || 5.91|| anantaraṃ bhūtapatiṃ senānyaṃ guhasaṃjñakam | hemaśūlaṃ viśālākṣaṃ śaktivajradharaṃ yajet || 5.92|| pūrvādīśānaparyantaṃ svasvadikṣu prapūjayet | dvitīyāvaraṇaṃ proktaṃ tṛtīyāvaraṇaṃ śa‍ṛṇu || 5.93|| dakṣiṇe tu mahāvallīṃ devasenāṃ tathottare | gajendraṃ pūrvadigbhāge mayūraṃ paścime yajet || 5.94|| agnibhāge sudehaṃ ca sumukhaṃ nairṛte yajet | devasenāpatiṃ vāyau caiśānyāṃ tu sumitrakam || 5.95|| tṛtīyāvaraṇe proktaṃ caturthāvaraṇaṃ śa‍ṛṇu | indrādilokapālāṃśca yajet svasvadiśi kramāt || 5.96|| caturthāvaraṇaṃ proktaṃ pañcamāvaraṇaṃ śa‍ṛṇu | vajraṃ śaktiṃ ca daṇḍaṃ kheṭaṃ pāśaṃ tathāṅakuśam || 5.97|| gadā triśūlaṃ padmaṃ ca cakraṃ ceti daśāyudham | aindyādyaṣṭadiśordhve'pi adhastāccaiva pūjayet || 5.98|| svasvanāmādimantreṇa pūjayettu yathākramam | dhenuṃ padmaṃ triśūlākhyaṃ makarāṃ sṛṅnamaskṛtām || 5.99|| ṣaḍaṅganyāsamantreṇa kalpayet vidhivattathā | guhāya darśayet paścāddadedācamanārdhyakam || 5.100|| saikatriṃśatkalānyāsaṃ makuṭādikramānyaset | naivedyaṃ dāpayet paścāt upadaṃśasamanvitam || 5.101|| nālikerāmrapanasaṃ kadalīphalasaṃyutam | gulakhaṇḍasamopetamājyapūrṇaṃ dadhiplutam || 5.102|| apūpairvividhaiścaiva śa‍ṛṅgiberasamanvitam | vyāhṛtyā cāstramantreṇa samprokṣyārghyajalena ca || 5.103|| (āhṛtya cāstramantreṇa) annasūktaṃ japitvā tu naivedyaṃ dāpayeddhṛdā | karpūrośīrasaṃyuktaṃ pānīyamapi dāpayet || 5.104|| hastasyodvartanaṃ kṛtvā paścādācamanaṃ dadet tāmbūlaṃ dāpayet paścāt karpūrādisamanvitam || 5.105|| niveditaṃ tu yatsarvaṃ sumitrāya pradāpayet tatsarvamannapānādibhoktavyaṃ brāhmaṇādibhiḥ || 5.106|| bhuktimuktipradaṃ nṛṇāṃ sarvarogavināśanam | parivārabaliṃ kṣiptvā dhūpadīpādidāpayet || 5.107|| vibhūtidarpaṇacchatracāmaravyajanādikam | darśayitvātha nityāgnikārya caiva samācaret || 5.108|| nityotsavaṃ tataḥ kuryāt vidhidṛṣṭena vartmanā | nṛttaṃ gītaṃ ca vādyaṃ ca ṣaṇmukhāya pradarśayet || 5.109|| mūlamantraṃ śataṃ japtvā tannivedya stutiṃ vadet | pradakṣiṇanamaskārau kṛtvā santoṣayedguham || 5.110|| mantrahīnaṃ kriyāhīnaṃ bhaktihīnaṃ ṣaḍānana | yat pūjitaṃ mayā deva paripūrṇaṃ tadastu te || 5.111|| prārthayitvātha senānyaṃ namaskṛtvā punaḥ punaḥ | sādhuvāsādhu vā karma yadyadācaritaṃ mayā || 5.112|| tatsarvaṃ devadeveśa gṛhāṇārādhanaṃ param | pūjāphalaṃ tu tatsarvamātmanā saha buddhimān || 5.113|| nivedayettu senānyai kare puṣpānvitairjalaiḥ | ekakālaṃ dvikālaṃ vā trikālaṃ vā samarcayet || 5.114|| uttamottamamevaṃ syānnavakālārcanaṃ mune | vittaśāṭhyaṃ na kuryāttu yathāvibhavavistaram || 5.115|| ardhayāme mahāsenaṃ pūjāṃ kuryādviśeṣataḥ | tatpaścāt kṣetrapālaṃ ca sumitraṃ pūjayedguruḥ || 5.116|| saukhyaṃ kuryāttadanteṣu śāstradṛṣṭena vartmanā | evaṃ krameṇa vidhivaduttamārādhanaṃ smṛtam || 5.117|| samṛddhidaṃ tāṇḍavāntaṃ balyantaṃ śāntikaṃ bhavet | (balyantaṃ śāntakaṃ) haviṣyantamaśaktaścet dīpāntaṃ vāpi pūjayet || 5.118|| evaṃ yaḥ kurute martyaḥ sapuṇyāṃ gatimāpnuyāt | bhaved vipraḥ suvedāḍhyo rājā vijayamāpnuyāt | dhanaṃ vaiśyastathāpnoti śūdraḥ sukhamavāpnuyāt || 5.119|| iti kumāratantre nityapūjā vidhirnāma pañcamaḥ paṭalaḥ | 6. ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ - naivedyavidhiḥ ataḥ paraṃ pravakṣyāmi naivedyavidhimuttamam | grāmavṛddhikaraṃ puṇyaṃ rājarāṣṭravivardhanam || 6.1|| vrīhiveṇupriyaṅgūśca nīvāraṃ yavameva ca | godhūmaṃ ṣaḍvidhaṃ proktaṃ naivedyaṃ ṣaṇmukhapriyam || 6.2|| ātmano hitamanvicchet prāgdravyaṃ yat supakvakam | yo dadāti guhāyaiva tāṃ tāṃ vṛddhimavāpnuyāt || 6.3|| (vṛddhiṃ samāpnuyāt) adatvā yena bhuktaṃ cet taddravyaṃ kṣīyate bhṛśam | nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ naivedyaṃ trividhaṃ smṛtam || 6.4|| nityaṃ navavidhaṃ proktaṃ tathā naimittikaṃ tu vā | (tu tathā) yatheṣṭaṃ kāmyamityuktaṃ teṣāṃ bhedamihocyate || 6.5|| naivedyamāḍhakaṃ pakvaṃ madhyamaṃ cādhamaṃ smṛtam | (pakvaṃ adhamādadhamaṃ) dviguṇaṃ triguṇaṃ tasmin naivedyaṃ madhyamottamam || 6.6|| ardhabhāreṇa naivedyaṃ madhyamādhamamucyate | bhāraṃ bhārārdhakaṃ proktaṃ madhyame madhyamottamam || 6.7|| tribhāraṃ taṇḍulaiḥ pakvamuttamādhamamucyate | ṣaḍbhāradvitayaṃ cānnamuttame madhyamottamam || 6.8|| ekakālasya naivedyamevameva mahāmune | nityameva samākhyātaṃ naimittikamatha śa‍ṛṇu || 6.9|| khāriṣaṭkaṃ samārabhya tena vṛddhiṃ navoditam | navadviguṇabhārāntaṃ madhyamāditrayaṃ trayam || 6.10|| evaṃ naimittikaṃ proktaṃ śa‍ṛṇu kāmyaṃ mahāmune | prāthitaṃ yena yanmātraṃ tāvanmātraṃ hi kāmyakam || 6.11|| kuḍuvaṃ tu catuḥ prasthaṃ paiśācānnaṃ prakīrtitam || (paiśācānnaṃ prakalpitaṃ) dviḥprasthaṃ carusaṃjñaṃ syāt āḍhakaṃ havirucyate || 6.12|| cāturvarṇyodbhavā nārī patiputravatī tathā | (patiputravatī matā) yadā sumaṅgalī kanyā vrīhipraharakarmaṇi || 6.13|| ādityaraśmibhistaptaṃ dhānyaṃ śodhitalūkhale | (dhānyaṃ śuddhamulūkhale) nikṣipya musalaṃ grāhya kuṭṭayetprāgudaṅmukhaḥ || 6.14|| tuṣānapohya śūrpeṇa tuṣakambuvivarjitam | viśadaṃ taṇḍulaṃ grāhya śuddhātmā paricārakaḥ || 6.15|| navabhāṇḍāni saṅkṣālya teṣu nikṣipya taṇḍulān | vastrapūtena toyena hṛdā kṣālya punaḥ punaḥ || 6.16|| taṇḍulāddviguṇaṃ toyaṃ kalpayet bījamukhyataḥ | taṇḍulairarcayeccullīṃ sadyena paricārakaḥ || 6.17|| culyā kāṣṭhaṃ samānīya vahniṃ prajvālya cāstrataḥ | keśakīṭopaviddhaṃ ca śarkarā tuṣasaṃyutam || 6.18|| atipakvamapakvaṃ ca naivedyaṃ na prakalpayet | śuddhānnaṃ pāyasaṃ mudgaṃ gulānnaṃ kṛsarānnakam || 6.19|| upadaṃśaṃ tato vakṣye śa‍ṛṇu kauśika suvrata | mudgamāṣakulutthaṃ ca niṣpāvaṃ śimbamāḍhakam || 6.20|| tathā vai rājamāṣaṃ ca sūpamevaṃ prakalpayet | panasālābukadalī bṛhatī dvayameva ca || 6.21|| āmrorvārukakūśmāṇḍaṃ kāravallī paṭolikā | mudganiṣpāvakaphalaṃ vallīmūlaṃ supakvakam || 6.22|| kandaṃ priyaṅagupiṣṭaṃ ca yathālābhaṃ pragṛhya ca | sarvopadaṃśakānuktān marīcilavaṇājyakān || 6.23|| jīrakāmlarasopetān yathāyogaṃ pacet punaḥ | etān saṃyojya vividhān sūpān pakvalādikān || 6.24|| dvātriṃśāṃśaṃ ghṛtaṃ caiva sūpaṃ vai ṣoḍaśāṃśakam | aṣṭāṃśāṃśaṃ dadhikṣīraṃ tadardhaṃ śarkarā madhu || 6.25|| pakvānnasamaye caiva mārjanyā śodhya bhūtalam | samprokṣya cāstramantreṇa citraśākādinā yutam || 6.26|| (citraṃśākādinā) āsyaṃ vastreṇa sañcchādya cotthāpya paricārakaḥ | naivedyotthāpane kāle yo naraśca na laṅghayet || 6.27|| pramādāt patitaṃ cettu sasyānāṃ nāśanaṃ bhavet | taddravyaṃ varjayitvā ca mūlamantraiḥ śataṃ japet || 6.28|| punaḥ pacyātha naivedyaṃ taddravyaṃ pratirūpakam | maṇḍape dakṣiṇe bhāge maṇḍale vinyaset kramāt || 6.29|| dāruhastena darvyā vā pātramannena pūrayet | sauvarṇaṃ rājataṃ kāṃsyamathavā kadalīdalam || 6.30|| sarvavyañjanasaṃyuktaṃ tripādyūrdhve nidhāpayet | turyāṃśaṃ bhāṇḍatonītvā śeṣaṃ tryaṃśaṃ nivedayet || 6.31|| nityamevaṃ samākhyātaṃ kāmyaṃ naimittikaṃ śa‍ṛṇu | sthalaśuddhiṃ tataḥ kṛtvā prokṣayedastramantrataḥ || 6.32|| mahīṃ samyak paristīrya ghṛtenaivābhighārayet | pātraśeṣaṃ tribhāgaikaṃ nītvā śeṣaṃ nayettataḥ || 6.33|| sarvopadaṃśasaṃyuktaṃ prabhūtaṃ haviruttamam | astraṃ daśāsu vinyasya cāstramudrāṃ pradarśayet || 6.34|| bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca lehyaṃ ca peyaṃ caiva caturvidham | dāpayet kārtikeyāya hṛdayena tu deśikaḥ || 6.35|| naivedyavidhirākhyāto vakṣye pānīya lakṣaṇam | nivedyāyāmṛtaṃ śuddhe mṛdbhāṇḍe pūrayejjalam || 6.36|| vastrapūtaṃ suśītaṃ ca sarvadravyasamāyutam | naivedyānte tu senānye pānīyaṃ dāpayeddhṛdā || 6.37|| niveditāni sarvāṇi sumitrāya pradāpayet | akṣadvayapramāṇāntaṃ balidānaṃ prakortitam || 6.38|| dvārasya dakṣiṇe pārśva sudehāya pradāpayet | dvārasya vāmapārśve tu sumukhāya pradāpayet || 6.39|| gajendrāya dadedagre mahāśāstre'gnigocare | yāmye pitāmahāyai mātṛbhyāṃ nirṛte dadet || 6.40|| paścime syādagastyāya jyeṣṭhāyai vāyugocare | saumye nāradāyaiva bhāskarāyaiśagocare || 6.41|| tataḥ puraḥsthite pīṭhe baliṃ dadyād viśeṣataḥ yakṣarākṣasapaiśācāḥ bhūtagandharvakinnarāḥ || 6.42|| pitṛdānavanāgāśca tena prītiṃ prayāntu te | brahmādīśānaparyantaṃ tattannāmnā baliṃ kṣipet || 6.43|| punarācamanaṃ kṛtvā mukhavāsaṃ guhapriyam | lavaṅgacūrṇakarpūralaghukhaṇḍasya cūrṇakam || 6.44|| phalatrayāṇāṃ cūrṇaṃ ca saṅgrāhya suvicakṣaṇaḥ | bhojanānantare dadyāt mukhavāsaṃ hṛdāṇunā || 6.45|| tāmbūlaṃ dāpayet tasmai kramukaṃ prasthapūritam | patraṃ caturguṇaṃ dadyāt tajjihvāghrāṇavarjitam | karpūrādisamāyuktaṃ dāpayettu viśeṣataḥ || 6.46|| iti śrīkumāratantre naivedyavidhirnāma ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ | 7. saptamaḥ paṭalaḥ - agnikāryavidhiḥ agnikāryavidhiṃ vakṣye śa‍ṛṇu kauśika suvrata | kuṇḍe vā sthaṇḍile vāpi homaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ || 7.1|| gomayālipya vastrādyairalaṅkṛtya manoharaiḥ | homadravyāṇi pātrāṇi sampādya vividhāni ca || 7.2|| labdhānujño viśet kuṇḍaṃ paścimevātha dakṣiṇe | puṇyāhavācanaṃ kuryāt mūrtipaiḥ saha deśikaḥ || 7.3|| nirīkṣaṇaṃ prokṣaṇaṃ ca tāḍanaṃ cāstramantrataḥ | varmaṇābhyukṣya cāstreṇa khananaṃ cāvakīraṇam || 7.4|| hṛdāpūrya samākṛṣya varmaṇā secayed guruḥ | astreṇa kuṭṭanaṃ carma mārjanālepane tathā || 7.5|| madhyādipaścimānteṣu śāntyātītādayaḥ kalāḥ | vinyasya varmaṇā kuṇḍe sūtratrayeṇa veṣṭya ca || 7.6|| kalāmayāya kuṇḍāya nama ityarcayedbudhaḥ | rekhātrayamudīcyantaṃ prācyantaṃ tvekarekhayā || 7.7|| astreṇaiva samullikhya tena vajrīkṛtaṃ nayet | pūrvodagagradarbhābhyāṃ hṛdā kṛtvā catuṣpadam || 7.8|| ityaṣṭādaśasaṃskāraṃ kṛtvā kuṇḍākṣipāṭanam | kavacena caturdarbhān tatkuṇḍe vinyasedguruḥ || 7.9|| kuṇḍamadhye hṛdā vidvān viṣṭaraṃ vinyasedbudhaḥ | nābhimadhye tu vāgīśīṃ nīlotpaladalaprabhām || 7.10|| ṛtusnātāṃ sakūrcasthāṃ dhyāyet tanmūlamantrataḥ | vāgīśvarau samabhyarcya kuṇḍasyāgre'gnipātrakam || 7.11|| nidhāya cāstramantreṇa kravyādāṃśaṃ parityajet | bhautikaṃ baindavaṃ jāṭharāgnimekākṛtiṃ nayet || 7.12|| trivāraṃ bhrāmya tatkuṇḍaṃ tvagnipātraṃ ca buddhimān | vāgīśīgarbhanāḍyāyāṃ vāgīśena niṣiñcitam || 7.13|| hṛdā badhvā truṭīkṛtya tayorācamanaṃ dadet | varmaṇendhanamācchādya prajvālyāstreṇa pūjayet || 7.14|| darbhakaṅkaṇamastreṇa dakṣiṇe mekhalopari | tasya vāmakaraṃ dhyātvā rakṣārthaṃ ca nidhāya vai || 7.15|| sadyojātena sampūjya garbhādhānaṃ hṛdā caret | tilāhutitrayeṇaiva paścāt puṃsavanakriyām || 7.16|| vāmadevena śirasā samabhyarcya hunettilām | sīmantaṃ bahurūpeṇa śikhayā caiva kārayet || 7.17|| jātakarmaśiromantraiḥ kavacena ca kārayet | astreṇa prokṣya tatkuṇḍaṃ darbhakaṅkaṇakaṃ tyajet || 7.18|| darbhān pūrvodagagrāṃśca tanmadhye mekhalāsu ca | viṣṭarān tatra paridhīn vinyasedanupūrvaśaḥ || 7.19|| mekhalordhve caturdikṣu caturvedān prapūjayet | indrādilokapālāṃśca viṣṭare svasvadikṣu ca || 7.20|| sruksruvau ca ghṛtasthālīṃ praṇītāṃ prokṣaṇīṃ tathā | samitkūrcaṃ caruṃ darvīṃ darbhāṃścaiva kamaṇḍalum || 7.21|| dravyapātrāṇi sarvāṇi nyased vāme kuśopari | adhomukhāni pātrāṇi dvandvarūpāṇi sādhayet || 7.22|| prokṣaṇīpātramādāya jalenaiva prapūrayet | vitastimātradarbhāgraṃ madhyagranthipavitrakam || 7.23|| aṅaguṣṭhānāmikābhyāṃ ca udakotplavanaṃ caret | pātraprokṣaṇakaṃ kṛtvā pātrasādhanamācaret || 7.24|| sruksruvau ca hṛdācāryaḥghṛtasaṃskāramācaret | nāḍīsandhānakaṃ kṛtvā cājyabhāgāhutiṃ hunet || 7.25|| pariṣicya tato vahniṃ mūlenedhmān sakṛddhunet | sadyātmakaikamantreṇa homayet vaktradīpanam || 7.26|| vaktrasandhānakaṃ kṛtvā vaktraikīkaraṇaṃ hunet | nāmakarma tato'streṇa ghataṃ pañcāhutiṃ hunet || 7.27|| śivāgne tvaṃ hutāśeti nāma dadyād vicakṣaṇaḥ | upaniṣkrāmaṇaṃ paścācchirasā kārayedbudhaḥ || 7.28|| prāśanaṃ hṛdayenaiva caulakarma śivāṇunā | hṛdopanayanaṃ kṛtvā paścāddeśikasattamaḥ || 7.29|| prādhānyaṃ homakarmāṇi mūlamantreṇa homayet | tat kuṇḍāgniṃ vibhajyātha sarvakuṇḍeṣu nikṣipet || 7.30|| śivāgnayeti juhuyāt pratyekaṃ śatasaṅkhyayā | āsanāvaraṇairdhīmān senānyaṃ pūjayettataḥ || 7.31|| yadrūpaṃ tu pratiṣṭhāpya tattu dhyānena buddhimān | kārtikeyo viśākhaśca guhaścaiva surāntakaḥ || 7.32|| senānīḥ ṣaṇmukhaścaiva mayūravāhanastathā | śaktipāṇiriti khyātā ete vai cāṣṭamūrtayaḥ || 7.33|| (cāṣṭamūrtipāḥ) samidājyacarūn lājān saktuṃ caiva tilaṃ tathā | māṣamudgagulāṃścaiva sarṣapaṃ yavameva ca || 7.34|| dravyamekādaśaṃ proktaṃ sarveṣvevaṃ viśeṣataḥ | samidhaṃ tvīśamantreṇa ghṛtaṃ vai puruṣeṇa tu || 7.35|| aghoreṇa caruṃ hutvā lājaṃ vāmena homayet | saktuṃ sadyena juhuyāt tilaṃ hṛdayamantrataḥ || 7.36|| māṣaṃ ca śirasā hutvā mudgaṃ ca śikhayā hunet | gulaṃ kavacamantreṇa sarṣapaṃ netramantrataḥ || 7.37|| yavamastreṇa juhuyāt ācāryo mūrtipaiḥ saha | śatamardhaṃ tadardhaṃ vā pratyekaṃ juhuyātkramāt || 7.38|| dravyānte vyāhṛtiṃ hutvā sviṣṭamagnau tu homayet | jayādirabhyādhānaṃ ca rāṣṭrabhṛcca hunet kramāt || 7.39|| pūrṇāhutiṃ tato hutvā vahniṃ samprārthayedguruḥ | brahmodvāsanakaṃ kuryāt praṇītāmokṣaṇaṃ tathā || 7.40|| naimittikamidaṃ proktaṃ nityakarma tataḥ śa‍ṛṇu | agnau vā dakṣiṇe vāpi tathaiśānye'pi maṇḍape || 7.41|| kuṇḍe vā sthaṇḍile vāpi nityahomaṃ samācaret | aśraṃ vātha ṣaḍaśraṃ vā mekhalātrayasaṃyutam || 7.42|| nābhiyonisamāyuktaṃ kuṇḍaṃ kṛtvā mahāmune | garbhādhānādikaṃ sarvaṃ pūrvoktavidhinā hunet || 7.43|| avicchinnaṃ sadārakṣyaṃ nityāgniṃ ṣaṇmukhāya vai | praṇītāghārasamidhaṃ brahmakūrcaṃ vinācaret || 7.44|| ājyena caruṇā mantrī nityahomaṃ tu kārayet | ājyaṃ hṛdayamantreṇa mūlenaiva caruṃ hunet || 7.45|| pratyekaṃ ṣoḍaśaṃ hutvā brahmāṅgāni tato hunet | mahāvallīṃ devasenāṃ pṛthak pañcāhutiṃ hunet || 7.46|| parivārān tato hutvā sviṣṭamagneti homayet | dhūpadīpādibhiḥ stotrairnityāgnau pūjayedguham || 7.47|| iti śrīkumāratantre agnikāryavidhirnāma saptamaḥ paṭalaḥ | 8. aṣṭamaḥ paṭalaḥ - nityotsavavidhiḥ ataḥ paraṃ pravakṣyāmi nityotsavavidhikramam | sarvalokahitārthāya bhūpatervijayāya ca || 8.1|| svarṇena rajatenaiva kārayettāmrakeṇa vā | uttamaṃ ṣoḍaśāṅgulyaṃ madhyamaṃ dvādaśāṅgulam || 8.2|| adhamaṃ daśāṅagulaṃ jñeyaṃ balipātrasya vistaram | oṣṭhamekāṅgulaṃ proktaṃ nimnonnatavivarjitam || 8.3|| vistāraṃ hi tribhāgaikaṃ padmamaṣṭadalaṃ bhavet | (padmamaṣṭadalaṃ likhet) karṇikāntaṃ tribhāgaikaṃ kārayettu manoharam || 8.4|| evaṃ pātraṃ tu saṅgrāhya vinyasenmaṇḍapottare | prokṣayeddhṛdayenaiva balipātraṃ salakṣaṇam || 8.5|| prātarmadhyāhnasāyāhne puṣpārghyaṃ tu kanīyasam | prātarmadhyāhnayorannaṃ sāyetvarghyaṃ tu madhyamam || 8.6|| trikāleṣvannaliṅgaṃ cet uttamañceti kīrtitam | utsedhaṃ dvādaśāṅgulyaṃ nāhaṃ dvyaṅgulamucyate || 8.7|| agraṃ pakṣāṅgulaṃ dvāraṃ gandhamālyairalaṅkṛtam | tasmin sampūjayecchaktiṃ guhāstramamitaujasam || 8.8|| indrādīśānaparyantaṃ śakunyādyāḥ prapūjayet | mūlaberaṃ tribhāgaikamuttamaṃ baliberakam || 8.9|| dvitvāṅgulavihīnena madhyamādhamamucyate | subrahmaṇyasvarūpaṃ vā skandarūpamathāpi vā || 8.10|| ekavaktraṃ caturbāhuṃ kamaṇḍalvakṣadhāriṇam | kaṭibandhābhayayutaṃ tvathavā varadābhayam || 8.11|| sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ sarvābharaṇabhūṣitam | śaktyekayā yutaṃ vāpi śaktidvayayutaṃ tu vā || 8.12|| itthaṃ rūpaṃ muniśreṣṭha kārayedbaliberakam | vastrābharaṇagandhādyairalaṅkṛtya ca puṣpakaiḥ || 8.13|| nāgāśvaratharaṅge vā śibikāyāṃ praropayet | soṣṇīṣaiḥ sottarīyaiśca sopavītaiḥ suvastrakaiḥ || 8.14|| maunavratadharairviprairdhārayedbaliberakam | pādukāṃ lakṣaṇopetāṃ vastrādyairupaśobhitām || 8.15|| astreṇa prokṣya tasyāṃ tu mayūraṃ samprapūjayet | susnātayā gaṇikayā dhārayecca suvāsasā || 8.16|| chatraṃ dhvajasamāyuktaṃ piñcchacāmarasaṃyutam | nānāvādyasamāyuktaṃ nānāgeyasamanvitam || 8.17|| nānādīpasamāyuktaṃ nānābhaktajanairyutam | pūrvāhne dvijavṛddhiḥ syānmadhyāhne rājavṛddhidam || 8.18|| rātrau viṭśūdravṛddhiḥ syādbaliberasya yānataḥ | bherī muravasaṃyuktaṃ prathamaṃ vai pradakṣiṇam || 8.19|| (murajaḥsaṃyuktaṃ) varanṛttaṃ dvitīyasya gītena triḥpradakṣiṇam | brahmasthāne muniśreṣṭha brahmaṇastālasaṃyutam || 8.20|| aindre tu samatālaṃ syādagnau sāvaraṇaṃ bhavet | yāmyāyāṃ bhṛṅgiṇītālaṃ nairṛtyāṃ mallatālakam || 8.21|| vāruṇyāṃ navatālaṃ syāt vāyavyāṃ balitālakam | some kauśikatālaṃ syādaiśānyāṃ ḍhakkarī bhavet || 8.22|| pradakṣiṇatrayasyaivaṃ bhūrbhuvaḥsvaḥ kramādiha | sarveṣāṃ prāṇināṃ samyak baladā balirucyate || 8.23|| gopuradvāramāgatya śaṅkhaghoṣasamanvitam | tataḥpuraḥsthite padme triḥpradakṣiṇamācaret || 8.24|| śanaiḥpradakṣiṇaṃ kuryānmahāpātakanāśanam | utsave balikāle ca yaḥ karoti pradakṣiṇam || 8.25|| pade pade'śvamedhasya phalaṃ prāpnotimānavaḥ | dvārinīrājanaṃ kṛtvā praviśedālayaṃ tataḥ || 8.26|| pādau prakṣālya matimān pādukāṃ śikhidevatām | pādyādibhiḥ samabhyarcya bahirgāyatrimantrataḥ | vinyasetpūrvadeśe tu dhūpadīpaṃ pradāpayet || 8.27|| baliberākṛtiṃ devaṃ vinyasenmūlaberake | evaṃ yaḥ kurute nityaṃ kaumāraṃ lokamāpnuyāt || 8.28|| iti śrīkumāratantre nityotsavavidhirnāmāṣṭamaḥ paṭalaḥ | 9. navamaḥ paṭalaḥ - kuṇḍalakṣaṇavidhiḥ ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kuṇḍānāṃ lakṣaṇaṃ śa‍ṛṇu | śatārdhaṃ śatahomaṃ tu muṣṭyāratniyutaṃ bhavet || 9.1|| sahasrāyutahomaṃ tu hastaṃ hastadvayaṃ kramāt | koṭyāhutāvaṣṭahastaṃ tadūrdhvaṃ naiva kārayet || 9.2|| mātrāṅgulena kartavyaṃ vistārasya padaṃ samam | kuṇḍaṃ trimekhalopetamekamekhalameva ca || 9.3|| vedādyugāṅgulaṃ proktaṃ mekhalānāṃ tathonnatam | yoniṃ kuryāttadūrdhve tu gajoṣṭrākṛtivadbudhaḥ || 9.4|| vedāṅgulaṃ tu vistāramāyāmaṃ tu ṣaḍaṅgulam | krameṇa kṛśatāṃ yāti tāratrayāṃśamunnatam || 9.5|| nābhiṃ padmākṛtiṃ kuryātkuṇḍamadhye vicakṣaṇaḥ | ṣaḍaṅgulaṃ tu vistāraṃ tṛtīyāṃśaṃ samunnatam || 9.6|| yonau yonirna kartavyaṃ padme nābhiṃ na kārayet | koṇeṣu ca na kuryāttu nābhiṃ tasyāgnisammukham || 9.7|| yadākārāṇi kuṇḍāni tadākārāstu mekhalā | vedāśraṃ yonicāpāśraṃ tryaśraṃ vṛttaṃ ṣaḍaśrakam || 9.8|| padmamaṣṭārakaṃ dikṣu ṣaḍaśraṃ tu pradhānakam | pūrvāgraṃ gaṇasūtraṃ ca dakṣiṇottarameva hi || 9.9|| catuṣpadamidaṃ samyak tatkuṇḍaṃ caturaśrakam | kṣetrāṃśaṃ daśadhā kṛtvā digbhāgaṃ pūrvato nyaset || 9.10|| punaḥkoṇeṣu vedāṃśādbhrāmayetkoṇakāvadhi | sūtradvayaṃ prayogācca yonyākāraṃ bhavedidam || 9.11|| vyāse'ṣṭāṃśāddvyaṃśamagraṃ pārśvayornyasya madhyamāt | bhrāmayetpārśvaparyantaṃ tatkuṇḍaṃ cārthacāndrakam || 9.12|| (cārthacandrakaṃ) kṣetraṣaḍbhāgake nyasya bhāgaikaṃ tvatha pārśvayoḥ | tanmānena trisūtreṇa trikoṇaṃ kuṇḍamīritam || 9.13|| nyāse'ṣṭādaśabhāgāṃśādbahirvinyasya buddhimān | tadaśraṃ bhrāmayeddhīmān vṛttakuṇḍaṃ bhavedidam || 9.14|| kṣetravedāṃśapādāṃśaṃ dvyaṃśaṃ vinyasya pārśvayoḥ | tasmātkṣetrārdhamānaṃ tu pārśvayostaddvimastakam || 9.15|| kṛtvā tenaiva ṣaṭsūtraṃ nyaset ṣaṭkoṇakukṣikam | karṇikādalasaṃyuktaṃ padmakuṇḍaṃ tu vṛttavat || 9.16|| vyāse vedarasāṃśāṃśaṃ bahūnnyastvā samantrataḥ | koṇārdhaṃ koṇake likhya vasvaśraṃ vasusūnatā || 9.17|| mānahīne mahāvyādhiradhike śatruvardhanam | bhede mahadbhayaṃ proktaṃ sphuṭite sasyanāśanam | tasmātsarvaprayatnena kuṇḍaṃ kuryātsalakṣaṇam || 9.18|| iti śrīkumāratantre kuṇḍalakṣaṇavidhirnāma navamaḥ paṭalaḥ | 10. daśamaḥ paṭalaḥ - maṇḍalavidhiḥ ataḥ paraṃ pravakṣyāmi maṇḍalasya vidhiṃ śa‍ṛṇu | dīkṣāyāṃ tu pratiṣṭhāyāṃ pavitrāropaṇe'pi ca || 10.1|| utsave'pi ca tattvajñaḥ pūjayenmaṇḍale guham | caturaśraṃ tato madhye ṣaḍdalaṃ padmamālikhet || 10.2|| karṇikāṃ ca tribhāgaikaṃ pītavarṇena kārayet | śvetaṃ pītaṃ ca raktaṃ ca sphaṭikaṃ śyāmavarṇakam || 10.3|| etairvarṇaiśca matimān ṣaḍdalāni ca pūrayet | rajobhirvividhairvarṇairyathāśobhaṃ vibhūṣayet || 10.4|| mūlenāvāhayenmadhye devībhyāṃ saha ṣaṇmukham | āsanāvaraṇādyaiśca maṇḍale pūjayet tataḥ || 10.5|| śrībhadramaṇḍalamidaṃ subrahmaṇyātmakaṃ śubham | viprādīnāṃ tu sarveṣāṃ varṇānāṃ tu praśastakam || 10.6|| guhadīkṣāṃ tataḥ kuryādetanmaṇḍalasannidhau | maṇḍalena vidhānena skandakarma karoti yaḥ || 10.7|| naitatphalamavāpnoti sādhakemantravānapi | tasmāttatkarmasiddhyarthaṃ maṇḍalaṃ kārayedbudhaḥ || 10.8|| iti śrīkumāratantre maṇḍalavidhirnāma daśamaḥ paṭalaḥ | 11. ekādaśaḥ paṭalaḥ - dīkṣāvidhiḥ ataḥ paraṃ pravakṣyāmi guhadīkṣāvidhiṃ param | sarvapāpaharampuṇyaṃ sarvakāmaphalapradam || 11.1|| śivadīkṣāvidheḥ paścāt guhadīkṣāñca kārayet | sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ snānaṃ kauśeyakojjvalam || 11.2|| tripuṇḍradhāraṇaṃ śiṣyaṃ hṛdā prokṣyārghyavāriṇā | netraṃ netreṇa matimān bandhayecchvetavastrataḥ || 11.3|| hṛdayena tu mantreṇa daśa japtvā salakṣaṇam | pūrvadvārantu viprāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ tu dakṣiṇam || 11.4|| vaiśyānāṃ paścimadvāraṃ śūdrāṇāṃ dvāramuttaram | anyeṣāmapi varṇānāṃ paścimadvāramuttamam || 11.5|| śiṣyamantaḥ praviśyātha praṇavena tu mantrataḥ | darbhāsanamprakuryācca deśikasya tu dakṣiṇe || 11.6|| mumukṣoruttaraṃ vaktraṃ bubhukṣoḥ pūrvatomukham | śiṣyaṃ sthitvā ca matimān kuryāddīkṣāṃ gurūttamaḥ || 11.7|| skandasya mūlamantrañca ṣaḍakṣaramataḥ param | skandabījena saṃyuktaṃ pañcabrahmaṣaḍaṅgakam || 11.8|| īśānammūrdhni vinyasya mukhe tatpuruṣaṃ yajet | aghoraṃ hṛdi vinyasya guhye vāmaṃ nyased budhaḥ || 11.9|| sadyojātaṃ nyaset pāde śiṣyadehe vicakṣaṇaḥ | hṛdayaṃ hṛdi vinyasya śiraḥ śirasi vinyaset || 11.10|| śikhāyāṃ tu śikhāṃ nyasya kavacaḥ stanamadhyataḥ | astraṃ hastapradeśe tu netraṃ netradvaye nyaset || 11.11|| sarveṣāmeva varṇānāmevaṃ kuryādgurūttamaḥ | dvijādīnāṃ viśeṣo'sti vacadbhūrādimantrataḥ || 11.12|| śirovadanahṛnnābhiguhyapādeṣu vinyaset | ayaṃ kumāramantrañca punarmūrdhni ca vinyaset || 11.13|| mālāmantrañca sarvāṅge vinyasenmantravittamaḥ | māte kumāramantrañca hṛdaye vinyasedbudhaḥ || 11.14|| punaśca toyasaṃyuktaṃ maṇḍale tu vipāsya ca | yasmin mantre paṭhetpuṣpaṃ nāmagotraṃ tathātmakam || 11.15|| dakṣiṇāṃ tu gurordattvā śiṣyo vittānusārataḥ | guhadīkṣāṃ ca yaḥ kuryāt guhaprītikarāṃ guham | bhuktvā bhogāṃśca dehānte kaumāraṃ lokamāpnuyāt || 11.16|| iti śrīkumāratantre dīkṣāvidhirnāma ekādaśaḥpaṭalaḥ | 12. dvādaśaḥ paṭalaḥ - snapanavidhiḥ ataḥ paraṃ pravakṣyāmi snapanaṃ ṣaṇmukhasya tu | aṅgāravāre ṣaṣṭhyāṃ vā viṣuvāyanasaṅkrame || 12.1|| māsarkṣe grahaṇe vāpi kṛttikāyāṃ dviparvaṇi utsavānte pratiṣṭhānte prokṣaṇānte suyogake || 12.2|| kartuśca janmadivase tadviyogadine'pi vā | nitye naimittike kāmye śāntikarmaṇi vā punaḥ || 12.3|| eteṣu snapanaṃ kuryāt taccānekavidhiṃ śa‍ṛṇu | aṅkurārpaṇamādau syānmahāsnapanakarmaṇi || 12.4|| prāsādasyāgrataḥ kuryāt maṇḍapaṃ vedihīnakam | athavā pūrvakḷpte tu dāruṇā śilayā tathā || 12.5|| pañcagavyādike pañcatriṃśaddhastāṅgule'pi vā | caturgrāmādikeṣāṃ ca gātraparyaṅkamaṇḍape || 12.6|| toraṇādisamāyukte sarvālaṅkārasaṃyute | astreṇa śodhite bhūmau vāmadevena lepayet || 12.7|| sūtranyāsaṃ guṇāstreṇa tālamātrāṅgulaṃ yathā | dvitālaṃ skandakumbhasya vardhanyostālamātrakam || 12.8|| tritālaṃ mūrtikāmānaṃ sarvaṃ sāmānyamīritam | athavā dvayatālena karṇikāmānamīritam || 12.9|| paścāddravyapramāṇāni vakṣye'haṃ śa‍ṛṇu kauśika | guñjādiniṣkaparyantaṃ pādādyaṅgapramāṇakam || 12.10|| ekadvitricatuḥ prasthaṃ pañcagavyādimānakam | madhyādīnāṃ ca samproktaṃ pādamardhamathāpi vā || 12.11|| ājyatailapramāṇena tathaiva parikalpayet | karpūrakuṅkumādīnāṃ mānamitthaṃ pragṛhyatām || 12.12|| uttamaṃ navakāśaistu madhyamaṃ saptadarbhakaiḥ | adhamaṃ pañcakāśaistu rudradharmagrahāyutam || 12.13|| granthirekāṅgulaṃ proktamagraṃ tu caturaṅgulam | tadgranthicaturāvartiṃ kūrcalakṣaṇamīritam || 12.14|| ūrdhvāgraṃ puṣṭidaṃ proktaṃ adho'graṃ śāntidaṃ bhavet | kūrcānāṃ lakṣaṇaṃ proktaṃ kumbhānāṃ lakṣaṇaṃ śa‍ṛṇu || 12.15|| kālaṃ bhinnaṃ ca suṣiraṃ bhedaṃ chedaṃ ca līnakam | durgandhaṃ ca purāṇañca kalaśaṃ ca vivarjayet || 12.16|| kālaṃ ca kalahaṃ vidyādbhinnaṃ caiva kulakṣayam | (caiva kulakṣaṇaṃ) mahāmārī prakopassyātsuṣiraṃ ca mahāmune || 12.17|| bhedaṃ vibhedanaṃ kuryāt chedaṃ chedakaraṃ bhavet | līnaṃ vyādhikaraṃ caiva durgandhaṃ bālanāthanam || 12.18|| strīnāśaṃ syātpurāṇaścetsaṅgrahe bimbasannibham | tasmātsarvaprayatnena doṣāṇyetāni varjayet || 12.19|| kalaśān veṣṭayedvidvānekadvitrikatantubhiḥ | ekadvitriyavāntāḍhyaṃ skandakumbhaṃ ca vardhanīm || 12.20|| anyāṃśca kalaśān sarvān gavākṣasadṛśāntarān | maṇḍapasyottare bhāge darbhaiḥ śuddhaiḥ paristaret || 12.21|| kṣālayet kalaśānastrān prokṣayet puruṣeṇa tu | adhomukhāṃśca kalaśān sthāpayettu kuśopari || 12.22|| prokṣayeddhṛdayenaiva kalaśonmīlanaṃ tathā | vastrapūtairgandhayuktairjalaiḥ sampūrayeddhṛdā || 12.23|| sthaṇḍilasya vidhiṃ vakṣye śa‍ṛṇu kauśika suvrata | śālīnāmāḍhakaṃ śreṣṭhaṃ triḥprasthaṃ madhyamaṃ smṛtam || 12.24|| dviḥprasthaṃ taṇḍulaṃ proktaṃ tadardhaṃ tilamīritam | bhūśodhanaṃ tu prathamaṃ anulepaṃ dvitīyakam || 12.25|| sūtranyāsaṃ tṛtīyaṃ syātsthaṇḍilaṃ vai caturthakam | kalaśasthāpanaṃ pañca ṣaṣṭhaṃ kūrcādhivāsanam || 12.26|| saptamaṃ dravyavinyāsamaṣṭamaṃ devatārcanam | vidhānaṃ navamaṃ proktaṃ daśamaṃ vastraveṣṭanam || 12.27|| ekādaśaṃ gandhapuṣpaṃ dvādaśaṃ dhūpadīpakam | mudrā trayodaśaṃ proktaṃ prokṣaṇaṃ ca caturdaśam || 12.28|| daśapañca ghaṭodghāraṃ snānakarma ca ṣoḍaśa | astreṇa śodhayedbhūmiṃ vāmadevena lepanam || 12.29|| sūtranyāsamaghoreṇasthaṇḍilaṃ puruṣeṇa tu | praṇavena ghaṭodghāraṃ skandasūktena mantrataḥ || 12.30|| pañcabrahmaṣaḍaṅgaiśca snāpayet ṣaṇmukhaṃ sudhīḥ | lājapuṣpatilairdarbhairvikarān prakṣipettataḥ || 12.31|| puṇyāhaṃ vācayitvātha paścāt snapanamācaret | (snapanamārabhet) pravakṣyāmi samāsena snapanaṃ navasaṅkhyakam || 12.32|| prāksūtraṃ devasūtraṃ syādudavasūtraṃ tathaiva ca | tanmadhye skandakumbhaṃ tu vardhanīṃ tasya pārśvake || 12.33|| pādyamācamanaṃ cārghyaṃ pañcagavyaṃ mahādiśi | kṣīraṃ dadhi ghṛtaṃ caiva madhvanyāsu vidikṣu ca || 12.34|| saptasūtrān sāpidhānāṃśca savastrān vāripūritān | sthāpayet kalaśān vā syāt pūjayettu yathāvidhi || 12.35|| dakṣiṇasthitavardhanyāṃ mahāvallīṃ yajettataḥ | tanmadhye uttarasthāṃ ca devasenāṃ prapūjayet || 12.36|| śakunyādyaṣṭaśaktīśca pūrvādikalaśeṣu ca | arcayettu yathānyāyaṃ snāpayedasurāntakam || 12.37|| navākhyaṃ kalaśaṃ proktaṃ pañcaviṃśatikaṃ śa‍ṛṇu | prāksūtraṃ vasusūtraṃ syādudagagraṃ tathaiva ca || 12.38|| madhye navapadaṃ grāhyaṃ tatpārśvaikaṃ padaṃ tyajet | vasudvārasamāyuktaṃ śālibhiḥ sthaṇḍilaṃ nayet || 12.39|| tadardhaistaṇḍulaiścaiva tadardhaiśca tilairapi | tanmadhye nalinaṃ likhya sāṣṭapatraṃ sakarṇikam || 12.40|| madhyakumbhaṃ kumārākhyaṃ tatpārśve vardhanīdvayam | pādyamācamanañcārghyaṃ pañcagavyaṃ caturdiśi || 12.41|| kṣīraṃ dadhighṛtañcaiva madhvanyāsu vidikṣu ca | (dadhighṛtañcaiva madhvājyādi) madhu kuṣṭhaṅgulañcaiva kṣīraśca sarpiṣaṃ tathā || 12.42|| (kṣīraśca sarṣapaṃ) lavaṅgaṃ caiva takkolaṃ dadhimekaṃ tilaṃ tathā | uśīrañca ghṛtaṃ caiva śaṅkhacūrṇaṃ ca saktukam || 12.43|| nālikerañca hāridraṃ dravyāṇyetāni ṣoḍaśa | pūrvādiklaśeṣvatra dvitīyāvaraṇaṃ nyaset || 12.44|| madhvakumbhe yajetskandaṃ pārśve śaktidvayaṃ yajet | śakunyādyaṣṭaśaktiśca prathamāvaraṇe yajet || 12.45|| lokapālāmarān dikṣu jayantādyān vidikṣu ca | pūjayitvā yathānyāyaṃ senānyamabhiṣecayet || 12.46|| snapanaṃ proktamevaṃ hi pañcaviṃśatisaṅkhyakam | paścādekonapañcāśatsnapanaṃ procyate'dhunā || 12.47|| prāgagraṃ daśasūtraṃ syādudaksūtraṃ tathaiva ca | madhye navapadaṃ grāhyaṃ lepayetparitaḥ padam || 12.48|| dvārāṣṭakasamāyuktaṃ tālamātrāntaraṃ padam | sthaṇḍilaṃ pūrvavatkṛtvā tanmadhye nalinaṃ likhet || 12.49|| kalaśān lakṣaṇopetān catuḥprasthena pūritān | sasūtrān sāpidhānāñca savastrān hemasaṃyutān || 12.50|| vāme kuśopari nyastvā vinyasettu yathākramam | gandhāmburatnasahitaṃ kumbhamadhye guhākhyakam || 12.51|| (kumbhamadhye guhāhtrayaṃ) dakṣiṇottarabhāge tu vardhanyā hemasaṃyutau | pādyamācamanaṃ cārghya gavyaṃ pūrvādidikṣu ca || 12.52|| kṣīraṃ dadhi ghṛtaṃ caiva madhvanyāsu vidikṣu ca | takkolaṃ bhasma niryāsaṃ hāridraṃ caiva mañjarī || 12.53|| nālikeraṃ ca bilvaṃ ca jambūkaccolameva ca | pāṭalī caiva punnāgaṃ śaṅkhapuṣpaṃ tathaiva ca || 12.54|| lakṣmī vyāghrīca siṃhī ca dhuttūraṃ caiva ṣoḍaśa | dravyāṇyetāni pūrvādidvitīyāvaraṇe nyaset || 12.55|| dūrvā ca sarṣapaṃ cāmraṃ nāraṅgaṃ panasaṃ tathā | kadalī ca kadambaṃ ca dhātakī śvetapaṅkajam || 12.56|| ikṣusārañca lājaṃ ca campakaṃ gandhatailakam | nīvāraṃ kuṅkumaṃ caiva tilamāñjīmaruṃ tathā || 12.57|| saktuśca mātuluṅgaṃ ca candanaṃ cāgarustathā | uśīraṃ rātricūrṇaṃ ca tṛtīyāvaraṇe nyaset || 12.58|| caturviṃśatidravyāṇi saṅkhyānyeva hi kauśika | madhye guhaṃ samāvāhya pārśvayoḥ śaktikaṃ dvayam || 12.59|| śakunyādyaṣṭaśaktīśca prathamāvaraṇe yajet | indrādyān dvijavarṇādyān dvitīyāvaraṇe yajet || 12.60|| śāstārandvādaśādityān tathaikādaśarudrakān | pūrvādiṣu krameṇaiva tṛtīyāvaraṇe yajet || 12.61|| arcayitvā yathānyāyaṃ sthāpayecchaṅkarātmajam | vardhanīdvayatoyena pūjayecchaktikādvayam || 12.62|| snāpayetkalaśaissarvairyathāpūrvaṃ sureśvaram | proktamekonapañcāśatsnapanammunisattama || 12.63|| athaikāśītikalaśasthāpanaṃ vakṣyate'dhunā | prāksūtraṃ ravisūtraṃ syādudaksūtraṃ tathaiva ca || 12.64|| pañcaviṃśatpadammadhye gṛhītvā tatsamaṃ tataḥ | padamekaṃ nyasedbāhye dvārāṣṭakasamāyutam || 12.65|| sthaṇḍilaṅkārayettatra tilataṇḍulaśālibhiḥ | tanmadhye nalinaṃ likhya sāṣṭapatraṃ sakarṇikam || 12.66|| skandakumbhaṃ nyasenmadhye tatpārśve vardhanīdvayam | pādyamācamanañcārdhyaṃ gavyaṃ pūrvādidikṣu ca || 12.67|| kṣīraṃ dadhi ghṛtaṃ caiva madhvājyādividikṣu ca | aṣṭadravyāṇi matimān prathamāvaraṇe nyaset || 12.68|| madhu lājān haridrāṃśca śakṛccūrṇañca kuṣṭhakam | ikṣusāraṃ ca panasaṃ nāraṅgadvayameva ca || 12.69|| dāḍimī nālikerañca kadalī mātuluṅgakam | āmrakaccolamuśiraṃ dravyāṇyetāni ṣoḍaśa || 12.70|| dvitīyāvaraṇe kumbheṣvācāryo vinyaset kramāt | candanaṃ caiva karpūraṃ lavaṅgaṃ jātimeva ca || 12.71|| truṭipatrañca takkolaṃ kārpāsaṃ puṣpapatrakam | nimbañca navanītañca meghaṃ caiva kuṭaṃ naṭam || 12.72|| gugguluṃ caiva niryāsaṃ gulakhaṇḍaṃ tathaiva ca | tilaṃ ca sarṣapaṃ caiva yavamudgaṃ tathaiva ca || 12.73|| priyaṅguṃ caiva nīvāraṃ caturviṃśatisaṅkhyakam | dravyāṇyetāni matimān tṛtīyāvaraṇe nyaset || 12.74|| apāmārgaṃ ca tulasīṃ padmanīlotpalaṃ tathā | nandyāvartaṃ ca takkolaṃ karavīraṃ tapasvinīm || 12.75|| (ca tathā kolaṃ) bhūtaṃ kuñjarapunnāgaṃ mandāraṃ bahukarṇikam | (mandāraṃ bahukarṇikā) śvetārkaṃ ketakīpuṣpaṃ viṣṇukrāntā balistathā || 12.76|| (śvetārkaṃ śaṅkhapuṣpaṃ) lakṣmī ca sahadevī ca mālatī jāti puṣpakam | sugandhī campakaṃ caiva pāṭalaṃ pūgameva ca || 12.77|| aśvatthodumbaraṃ caiva lakṣmīvṛkṣaṃ vaṭaṃ tathā | indravallī mahādroṇaṃ sthalāravindamīśvaram || 12.78|| dvātriṃśatparisaṅkhyāni dravyāṇyetāni kauśika caturthāvaraṇeṣvatra pūrvādikramaśo nyaset || 12.79|| dravyeṣveteṣu tatkāle yathālābhaṃ pragṛhya ca | pūjayenmadhyame skandaṃ vardhanyoḥ śaktikādvayam || 12.80|| śakunyādyaṣṭaśaktīśca prathamāvaraṇe yajet | dharo dhruvaśca somaśca āpaścaivānilo'nalaḥ || 12.81|| pratyūṣaśca prabhāvaśca vasvādīnyaṣṭakān nyaset | ṣaṭśaktīraṣṭadevāṃśca dvitīyāvaraṇe yajet || 12.82|| kārtikeyaṃ viśākhañca guhaṃ caiva surāntakam | senānīḥ ṣaṇmukhaṃ caiva mayūravāhanaṃ tathā || 12.83|| śaktipāṇinamīśānaṃ kumbheṣu ca samarcayet | vacadbhuvaṃ viśvabhuvaṃ tato rudrabhuvaṃ tathā || 12.84|| paścād brahmabhuvaṃ caiva bhuvadbhuvamanantaram | śaktiṃ ca musalaṅkhaṅgaṃ varmapāśamataḥ param || 12.85|| vajrañca kārmukaṃ caiva kheṭakañca mayūrakam | aṅkuśañca krameṇaiva caturviṃśatidaivatam || 12.86|| tṛtīyāvaraṇe mantrī tattannāmnā samarcayet | īśānaṃ caiva parjanyo jayantaśca mahendrakaḥ || 12.87|| ādityaḥ satyakaścaiva bhraṃśaścaivāntarikṣakaḥ | agniḥ pūṣā ca vitato gṛhakṣatayamau tathā || 12.88|| gandharvo bhṛṅgarājaśca mṛgaśca nimatistathā | dauvārikaśca sugrīvaḥ puṣpadantābhidhānakaḥ || 12.89|| vāruṇāsuraśoṣāśca pāparakṣastathaiva ca | vāyuvegastathā mukhyo bhallāṭaḥ soma eva ca || 12.90|| mṛgaścaivāditiścaiva ditireva prakīrtitā | dvātriṃśaddevatā bāhye caturthāvaraṇe yajet || 12.91|| praṇavādinamo'ntaśca svasvanāmabhirarcayet | skandakumbhaśca vardhanyau kṛtvā dhāmapradakṣiṇam || 12.92|| antaḥ praviśya kumbhasthaṃ bījaṃ vai mūlaberakam | vardhanīdvitayambījaṃ yajecchaktidvaye'pi ca || 12.93|| snāpayet sarvakumbhādbhiḥ skandaṃ gururyathākramam | arcanoktavidhānena pūjayecchaṅkarātmajam || 12.94|| prabhūtahaviṣaṃ dadyāt prārthayedarthamīpsitam | ācāryaṃ pūjayetpaścādvastrahemāṅgulīyakaiḥ || 12.95|| brāhmaṇān bhojayet paścāddīnānāthāṃśca pūjayet | ekonāśītikalaśaṃ snapanaṃ proktameva ca || 12.96|| paścādaṣṭottaraśataṃ snapanaṃ vakṣyate'dhunā | prāgagrantu kalāsūtramudagagraṃ tathaiva ca || 12.97|| pañcaviṃśatpadaṃ madhye parito dvipadaṃ tyajet | bāhyeṣu ca caturdikṣu madhye tritripadaṃ nyaset || 12.98|| dvādaśadvārasaṃyuktaṃ skandavyūhasya madhyame | āgneyādiṣu catvāro vyūhadharmādayaḥ kramāt || 12.99|| tritrivyūhāśca koṇeṣu ekaviṃśatpadambhavet | sthaṇḍilaṅkārayettatra tilataṇḍulaśālibhiḥ || 12.100|| pratyekaṃ sarvakumbhānāṃ madhye nalinamālikhet | prāgagraiścottarāgraiśca vyūhān darbhaiḥ paristaret || 12.101|| lakṣaṇālaṅkṛtopetān kalaśān sthāpayetsudhīḥ | madhye skandañca vinyasya vardhanyā tasya pārśvayoḥ || 12.102|| pādyamācamanañcārghyaṃ gandhaṃ pūrvādidikṣu ca | dadhisarpirmadhukṣīraṃ vidikṣu prathamāvṛtau || 12.103|| tilaṃ bilvaṃ malayajaṃ meghacampakameva ca | karavīraṃ sarṣapañca nāgakesarameva ca || 12.104|| takkolaṃ ca phalaṃ kundaṃ kaccolaṃ lohameva ca | lavaṅgapatraṃ karpūraṃ vinyasecca krameṇa tu || 12.105|| dravyāṇi ṣoḍaśaitāni dvitīyāvaraṇe punaḥ | tṛtīyāvaraṇe saktubāhau kalaśapañcasu || 12.106|| bhasitaṃ caiva nairṛtyāṃ kalaśeṣu ca pañcasu | hāridracūrṇaṃ vāyavyāṃ kalaśeṣu ca pañcasu || 12.107|| śaṅkhacūrṇaṃ tathaiśānyāṃ kalaśeṣu ca pañcasu | dhātrīṃ ca nālikerañca likucaṃ mātuluṅgakam || 12.108|| vahnikoṇe tu matimān kalaśeṣu ca pañcasu | caturthāvaraṇe dhīmān vinyasenmūlavidyayā || 12.109|| lakṣmīṃ ca sahadevīñca viṣṇukrāntiṃ tathaiva ca | rudraparṇī ca vanhyādikalaśeṣu navasvapi || 12.110|| pañcamāvaraṇe'pyevaṃ vinyasettu krameṇa tu | skandaṃ yajenmadhyakumbhe pārśvayoḥ śaktikādvayam || 12.111|| śakunyādyaṣṭaśaktīśca prathamāvaraṇe yajet | indrādyāṃśca jayantādyān dvitīyāvaraṇe yajet || 12.112|| śāstāraṃ vāstunāthañca sudevasumukhāhvayam | āgneyādiṣu koṇeṣu pañcapañcaghaṭeṣu ca || 12.113|| tṛtīyāvaraṇe mantrī pūjayettu yathākramam | gaṅgāṃ lakṣmīṃ ca vāgdevīṃ durgāṃ saptasu saptasu || 12.114|| caturthāvaraṇe dhīmānāgneyādiṣu pūjayet | agniṃ sūryañcandramasaṃ guhāstrañca navasvapi || 12.115|| pañcamāvaraṇe vahnikoṇādiṣu samarcayet | garbhagehaṃ tataḥ prāpya beraśuddhiṃ samācaret || 12.116|| skandakumbhasthatoyena skandaṃ sampūjayedguhaḥ | mahāvallīdevasenāṃ vardhanyau dvau prapūjayet || 12.117|| sthāpitaiḥ kalaśaissarvaiḥ pūjayecchāmbhavaṃ kramāt | prabhūtahaviṣaṃ dadyātprārthayedarthamīpsitam || 12.118|| ācāryaṃ pūjayetpaścādgobhūmidhanavāhanaiḥ | proktamaṣṭottaraśataṃ snapanakramameva ca || 12.119|| aṣṭottarasahasrākhyaṃ snapanaṃ vakṣyate'dhunā | sūtraiḥ prāgādikairbhūmau catvāriṃśat ṣaḍuttaraiḥ || 12.120|| udagagrastathāśālyāṃ śālipiṣṭarasānvitaiḥ | pañcaviṃśatpadaṃ madhye gṛhītvā tad bahirbudhaḥ || 12.121|| mārgāya dvipadaṃ lopya bahiḥ pañcapadaṃ grahet | tadbahirdvipadaṃ lopya bahiḥ pañcapadaṃ grahet || 12.122|| dvipadaṃ lopya tadbāhye vidyate tu catuṣpadam | bahirvīthyāntarāleṣu kalaśeṣu padeṣu ca || 12.123|| mārgāya lopayed vidvān tanmadhye tu catuṣpadam | caturdikṣu tato mantrī kalpayet kalpavittamaḥ || 12.124|| pañcaviṃśatpadaṃ vyūhaṃ pañcaviṃśadbhavediha | catuṣkoṇe ṣoḍaśabhiḥ padairvyūhacatuṣṭayam || 12.125|| aṣṭabhiśca padairvyūhaiścatvāriṃśadbhavedbahiḥ | mahādvārāṣṭadaśakaṃ kṣudradvāraṃ tu viṃśatiḥ || 12.126|| aṣṭottarasahasre'smin snapane ṣoḍaśāvṛtau | vṛttakumbhamatho vakṣye śa‍ṛṇu kauśikasuvrata || 12.127|| ṣaṭtriṃśadgātrasaṃyukte maṇḍape caturaśrake | caturgātrāṣṭagātrāṇi madhye paṅktivivarjite || 12.128|| śrutidvārasamāyukte sarvālaṅkārasaṃyute | maṅgalāṣṭakasaṃyukte catustoraṇabhūṣite || 12.129|| daśāyudhasamāyukte darbhamālābhirāvṛte | maṇḍape madhyadeśe tu hastasūtrāntaraṃ yathā || 12.130|| tathā paścimapūrvoktaṃ yugmasūtraṃ prakalpayet | dakṣiṇottaramārgeṇa yugmasūtraṃ prasārayet || 12.131|| tanmadhye sthāpayecchaṅkhaṃsamantādbhrāmayettataḥ | tatra ṣoḍaśasūtrāṇi vṛttavadbhrāmayetsudhīḥ || 12.132|| tāvatsūtrāntaramproktaṃ ṣoḍaśāvaraṇaṃ kramāt | dvārārthakaṃ mahāśāsu dvārasūtrāṇi vinyaset || 12.133|| svarṇālaṅkārayormadhye tilataṇḍulaśālibhiḥ | sthaṇḍilaṅkalaśānāntu kalpayetkalaśamprati || 12.134|| prathamāvaraṇe cāṣṭau ṣoḍaśaṃ dvitīyāvṛtau | trayāvṛtau caturviṃśaddvātriṃśaccaturāvṛtau || 12.135|| catvāriṃśacca kalaśān pañcamāvaraṇe nyaset | aṣṭācatvāriṃśatikān kalaśān ṣaṣṭhamāvṛtau || 12.136|| ṣaṭpañcāśadghaṭān paścāt saptamāvaraṇe nyaset | catuḥṣaṣṭighaṭān paścādaṣṭāmāvaraṇe nyaset || 12.137|| dvisaptatighaṭān paścānnavamāvaraṇe nyaset | aśītisaṅkhyān kalaśān daśamāvaraṇe nyaset || 12.138|| aṣṭāśītighaṭān paścāt nyasedekādaśāvṛtau | kalaśān ṣaṇṇavatikān dvādaśāvaraṇe nyaset || 12.139|| trayodaśāvṛtau paścāt kumbhān caturaśītikān | ghaṭān dvinavatīnmantrī caturdaśamahāvṛtau || 12.140|| kalaśān śatasaṅkhyāṃśca nyaset pañcadaśāvṛtau | aṣṭottaraśatān kumbhān ṣoḍaśāvaraṇe nyaset || 12.141|| evaṃ vinyasya kalaśān aṣṭottarasahasrakān | ratnalohakadhātūtthaṃ bījodaṃ gandhatoyakam || 12.142|| mṛnmārjanañcādyupari mārjanaṃ patrapuṣpakam | (mārjanaṃ patrapuṣpayuk) dhānyāstraṃ phalatoyañca kaṣāyaṃ madyodakaṃ tathā || 12.143|| (mānyāstraṃ phalatoyañca - *chandobhaṅgaḥ) kāntamūlodakambrahmakūrcaṅkalkāmbuvalkalam | māṇikkañcendranīlañca vaiḍūryaṃ ca pravālakam || 12.144|| muktā vajraṃ puṣparāgaṃ sphaṭikaṃ marakataṃ tathā | navaratnāni nikṣipya athavā pañcaratnakam || 12.145|| ebhiryuktaṃ śuddhatoyaṃ ratnodakamudīritam | suvarṇaṃ rajataṃ tāmramāyasaṃ trapusīsakam || 12.146|| ārakūṭantu tairyuktaṃ lohodakamiti smṛtam | sauvīramañjanaṃ śyāmaṃ haritālaṃ manaḥśilām || 12.147|| gairikaṃ rocanāyuktaṃ dhātūdakamiti smṛtam | śālikodraṃ ca nīvāraṃ priyaṅgutilasarṣapam || 12.148|| śyāmamāṣayavairyuktaṃ bījodakamihocyate | navanītaṃ ca karpūraṃ tvagelāpatrasaṃyutam || 12.149|| candanaṃ laghukoṣṭhaṃ ca varālośīramustakāḥ | kuṅkumaṃ hariberaṃ ca takkolaṃ jātireva ca || 12.150|| eteṣāṃ cūrṇasaṃyuktaṃ gandhodakamiti smṛtam | parvate ca nadītīre valmīke karkaṭe vaṭe || 12.151|| vṛṣaśa‍ṛṅgedarbhamūle samudre gajadantayoḥ | aṣṭamṛdbhissamāyuktaṃ mṛdambhaḥ parikīrtitam || 12.152|| gokṣīraṃ sahadevīṃ ca viṣṇukrāntaṃ kṛtāñjalim | sarṣapendīvaraṃ rātriṃ ebhirmārjanamucyate || 12.153|| tulasīṃ bilvapatrañca tamālañca tapasvinīm | apāmārgaṃ śamīyuktaṃ patratoyamihocyate || 12.154|| padmaṃ raktotpalaṃ paścāt pāṭalaṃ campakaṃ tathā | punnāganāgaṃ kuravaṃ nandyāvartañca mallikām || 12.155|| śvetārkaṃ vakulairyuktaṃ puṣpatoyamihocyate | kuṣṭhaṃ kuṭannaṭaṃ lohaṃ candanaṃ kuṅkumaṃ tathā || 12.156|| karpūrośīrasaṃyuktaṃ mānyodakamiti smṛtam | vajraṃ śaktiṃ ca musalaṃ khaḍgaṃ pāśāṅkuśaṃ dhanuḥ || 12.157|| cakraṃ kheṭadhvajaṃ svarṇanirmitānyāyudhāni ca | ebhiryuktaṃ śuddhatoyamastrodakamiti smṛtam || 12.158|| panaso nālikeraśca mātuluṅgāmravṛkṣakau | nāraṅgadvayameteṣāṃ phalairyuktaṃ phalodakam || 12.159|| palāśodumbarāśvatthamadhūkaplakṣapāṭalāḥ | jambureṣāṃ samatvagbhiḥ kaṣāyodakamucyate || 12.160|| abhyaṅgatritayaṃ paścāt mākṣikatritayaṃ tathā | gandhatrayasamāyuktaṃ madhyatoyamiti smṛtam || 12.161|| sūryakāntamayaḥkāntaṃ candrakāntatrayaṃ tathā | ebhiśca pañcakairyuktaṃ kāntatoyamiti smṛtam || 12.162|| uśīro hariberaṃ ca puṣpakaṃ ca śatāvarī | śrīparṇaṃ pañcabhirmūlairmūlodakamiti smṛtam || 12.163|| gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhisarpiḥ kuśodakam | ebhirdravyaiḥ samāyuktaṃ brahmakūrcamiti smṛtam || 12.164|| mayūraśikhikūrcatvakrocanābhṛṅgarājakam | kṛtāñjaliḥ pañcabhiśca kalkodakamiti smṛtam || 12.165|| lodhradvayaṃ lavaṅgaṃ ca bhūrjatvakcūtavṛkṣakaḥ | ebhistvagbhiḥ samāyuktaṃ valkodakamiti smṛtam || 12.166|| agnikoṇakramāttailaṃ kṣīraṃ dadhi ghṛtaṃ nyaset | catvāriṃśadvyūhakeṣu kalaśadravyamuttamam || 12.167|| viṃśadbhedodakaṃ proktaṃ dravyāṇāṃ ca vidhiṃ śa‍ṛṇu | varālatruṭikarpūratvagelośīrakādayaḥ || 12.168|| skandakumbhasya vardhanyormadhyameṣu ca vinyaset | pādyamācamanaṃ cārghyaṃ pañcagavyaṃ kuśodakam || 12.169|| kṣīrandadhighṛtānyaṣṭau prathamāvaraṇe nyaset | kṣaudraṃ gulaṃ yavaṃ koṣṭhaṃ tilaṃ rambhāphalaṃ tathā || 12.170|| sarṣapaṃ nālikerañca rajanīmātuluṅgakam | lājadāḍimasaktūni panasaṃ padmacūtakam || 12.171|| nyaseddvitīyāvaraṇe dravyāṇyetāni ṣoḍaśa | raktodakaṃ lohatoyaṃ tṛtīyāvaraṇe nyaset || 12.172|| dhātūdakaṃ bījabhavaṃ caturthāvaraṇe nyaset | gandhodakaṃ mṛdambhaśca pañcamāvaraṇe nyaset || 12.173|| mārjanamparimārjaṃ ca ṣaṣṭhamāvaraṇe nyaset | patrodaṃ puṣpatoyañca saptamāvaraṇe nyaset || 12.174|| mānyodamastratoyañcāpyaṣṭamāvaraṇe nyaset | navāvṛtauphalodañca kaṣāyodaṃ daśāvṛtau || 12.175|| madyodamekādaśake kāntodaṃ dvādaśāvṛtau | trayodaśāvṛtau dhīmān mūlodakamathārcayet || 12.176|| caturdaśāvṛtau paścāt brahmakūrcaṃ jalaṃ kṣipet | kalkodakaṃ nyaseddhīmān tathā pañcadaśāvṛtau || 12.177|| ṣoḍaśāvaraṇe samyakū nyasedvalkodakambudhaḥ | vajraṃ samastaratnānāṃ lohānāmagnidaivatam || 12.178|| dhātūnāṃ haritālaṃ ca bījānāṃ yavamuttamam | candanaṃ sarvagandhānāṃ mṛdaṃ darbhasya mūlajam || 12.179|| mārjanīrajanīcarṇadūrvā ca parimārjane | bilvapatraṃ ca patrāṇāṃ puṣpāṇāmutpalaṃ smṛtam || 12.180|| mānyodake ca karpūramastrāṇāṃ śaktireva ca | phalānāṃ kadalījātaṃ tvacāmaśvatthasambhavā || 12.181|| phalatrayaṃ madyatoye kāntānāṃ sūryakāntakam | kuṭannaṭaśca mūlānāṃ gomūtraṃ brahmakūrcake || 12.182|| kalkodake bhṛṅgarājaṃ valkānāṃ lodhravalkale | sahadevyauṣadhīnāṃ ca sitābhāve gulaṃ smṛtam || 12.183|| phalapuṣpādyabhāve tu tatpatrādikameva ca | dravyāṇyetāni sarvāṇi mūlamantreṇa vinyaset || 12.184|| vidhāya bījaṃ mukhyena pallavairvā śarāvakaiḥ | datvā hṛdayamantreṇa vastrāṇi vividhāni ca || 12.185|| śubhāni sarvavarṇāni kṛṣṇa vastrāṇi varjayet | gandhaṃ svanāmamantreṇa puṣpaṃ dhūpaṃ tathaiva ca || 12.186|| kumārasvāmināṃ madhye kumbhe saṃsthāpya pūjayet | dakṣiṇāyāṃ tu vardhanyāṃ mahāvallīṃ prapūjayet || 12.187|| uttarāyāṃ tu vardhanyāṃ mahāsenāṃ prapūjayet | śakunyādyaṣṭaśaktīśca prathamāvaraṇe nyaset || 12.188|| jayantākhyamagniśikhaṃ kṛttikāputrasaṃjñakam | anantarambhūtapatiṃ senānyaṃ guhasaṃjñakam || 12.189|| hemaśūlaṃ viśālākṣaṃ pūrvādikramameva ca | dvitīyāvaraṇe dhīmān dvivāraṃ samyagarcayet || 12.190|| pṛthivyādiprakṛtyantaṃ tattvānīha trayovṛtau | caturvāraṃ vasūnmantrī caturthāvaraṇe yajet || 12.191|| gaṅgāṃ ca yamunāṃ caiva narmadāṃ ca sarasvatīm | sindhuṃ godāvarīṃ caiva kāverīṃ kumarīṃ tathā || 12.192|| pañcavāraṃ yajeddhīmān pañcamāvaraṇe kramāt | anantaṃ vāsukiṃ caiva takṣaṃ kārkoṭakaṃ tathā || 12.193|| śaṅkhaṃ padmaṃ mahāpadmaṃ gulakaṃ ṣaṣṭhamāvṛtau | ṣaḍvāraṃ pūjayedvidvān pūrvādiṣu punaḥ punaḥ || 12.194|| bhūrādisaptalokānāṃ daivatāni punaḥ punaḥ | aṣṭavāraṃ yajeddhīmān saptamāvaraṇe kramāt || 12.195|| asitāṅgo ruruścaṇḍaḥ krodha unmattabhairavaḥ | kapālī bhīṣaṇaścaiva saṃhāraścāṣṭabhairavaḥ || 12.196|| aṣṭavāraṃ yajedetān aṣṭamāvaraṇe kramāt | mahāpadmaśca padmaśca śaṅkho makarakacchapau || 12.197|| mukundaḥ kundanīlāśca vārāśca nidhayo nava | aṣṭavāraṃ yajetpaścānnavamāvaraṇe tathā || 12.198|| kṣmāvahniyajamānārkajalā vātendukhāni ca | aṣṭamūrtīnnyasedetāndaśavāraṃ daśāvṛtau || 12.199|| mahādevaśśivo rudraḥ śaṅkaro nīlalohitaḥ | īśāno vijayo bhīmo devadevo bhavodbhavaḥ || 12.200|| kapālyekādaśākhyātā rudrā ekādaśāvṛtau | aṣṭavāraṃ yajedetānpūrvādikalaśeṣu ca || 12.201|| vaivasvato vivasvāṃśca mārtāṇḍo bhāskaro raviḥ | lokaprakāśakaścaiva lokasākṣī trivikramaḥ || 12.202|| ādityaścaiva sūryaśca aṃśumālī divākaraḥ | dvādaśāvaraṇe mantrī pūjayedaṣṭavārakam || 12.203|| lavaṇekṣustathā kṣīraṃ dadhisvādusaritpatim | surābhirghṛtasindhuśca pūjyā dvādaśavārakam || 12.204|| trayodaśāvṛtau mantrī pūrvādikalaśeṣu ca | caturvedānyajenmantrī trayoviṃśativārakam || 12.205|| caturdaśāvṛtau samyaggandhapuṣpādibhiryajet | indro vahniḥ pitṛpatirnairṛto varuṇo marut || 12.206|| someśo brahmagovindaḥ pūjanīyāstathaiva ca | daśavāraṃ ca guruṇā tathā pañcadaśāvṛtau || 12.207|| grahānbhāskaramukhyāṃśca yajeddvādaśavārakam | ṣoḍaśāvaraṇe mantrī pūjayettu yathākramam || 12.208|| gandhapuṣpādibhiścaiva pūjayetsvasvanāmataḥ | vālukaiśca mahāśāsu sthaṇḍilaṅkalpayedbudhaḥ || 12.209|| agnyādhānādikaṃ sarvamagnikāryoktamārgataḥ | samidannaghṛtaisskandaṃ mūlabrahmaṣaḍaṅgakaiḥ || 12.210|| pratyekantu śataṃ hutvā skandagāyatrimantrataḥ | jagadbhuvādiṣaṇmantraiḥ ṣaḍvāraṃ homayetsudhīḥ || 12.211|| jayādirabhyādhānañca rāṣṭrabhṛcca kramāddhunet | yadasyeti tato hutvā pūrṇāhutimathācaret || 12.212|| madhye kumbhaṃ ca vardhanyau kṛtvā dhāmapradakṣiṇam | garbhagehaṃ praviśyātha beraśuddhimathācaret || 12.213|| skandabījaṃ tatoddhṛtya berasya hṛdi vinyaset | tatkumbhasthitatoyena pūjayecchaṅkarātmajam || 12.214|| dakṣiṇasthitavardhanyāṃ mahāvallīṃ prapūjayet | uttarasthitavardhanyāṃ devasenāṃ prapūjayet || 12.215|| sthāpitānkalaśānsarvānuddhṛtya ca yathākramam | sarvadevātmakaṃ skandaṃ pūjayeddvidhipūrvakam || 12.216|| arcanoktavidhānena pūjayedambikāsutam | mahāhavirnivedyātha tāmbūlādiviśeṣataḥ || 12.217|| yathepsitaṃ prārthayitvā namaskṛtya yathāvidhi | ācāryaṃ pūjayetpaścāt gobhūmidhanakāñcanaiḥ || 12.218|| adhamaṃ pañcaniṣkantu dviguṇaṃ madhyamaṃ bhavet | triguṇaṃ cottamaṃ vidyāddeśikasya tu dakṣiṇā || 12.219|| bhaktāṃśca parivārāṃśca dīnānāthāṃśca pūjayet | brāhmaṇān bhojayet paścādvittaśāḍhyaṃ na kārayet || 12.220|| evaṃ yaḥ kurute martyaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate | vidyākāmo labheddvidyāṃ dhanakāmo dhanaṃ labhet || 12.221|| rājyakāmo labhedrājyaṃ jayakāmo jayaṃ labhet | sarvān kāmāniha prāpya kaumāraṃ lokamāpnuyāt || 12.222|| iti śrī kumāratantre snapanavidhirnāmadvādaśaḥ paṭalaḥ | 13. trayodaśaḥ paṭalaḥ - skandotsavavidhiḥ ataḥ paraṃ pravakṣyāmi skandotsavavidhikramam | bhuktimuktipradaṃ divyaṃ sarvabhūtasukhapradam || 13.1|| sarvalokasukhaṃ puṇyaṃ sadā vijayavardhanam | sarvasiddhikaraṃ vaśyaṃ sarvaśāntikaraṃ śubham || 13.2|| sarvaśatrukṣayakaramiṣṭakāmyaphalapradam | bhūtarākṣasanāśañca martyānāṃ poṣaṇārthakam || 13.3|| utsaveti trivarṇoyaṃ sṛṣṭisthityantasaṃjñakam | utsavastrividhaḥ prokto munimukhya mahāmate || 13.4|| māsotsavastu prathamo dvitīyastu mahotsavaḥ | bhaktotsavastṛtīyastu vakṣyate munipuṅgava || 13.5|| kṛtastvamāyāṃ māsādye sa tu māsotsavo bhavet | trayāhañcaiva pañcāhaṃ saptāhañcanavāhakam || 13.6|| dvādaśāhantu vidhinā caritastu mahotsavaḥ | bhaktyā puṇyadine bhaktaiḥ kriyate yaḥ sa utsavaḥ || 13.7|| balihīnaṃ tathā kuryāt bhaktotsavaviśeṣataḥ | mahotsavantu ṣaḍbhedaṃ vakṣyāmi śa‍ṛṇu suvrata || 13.8|| paitṛkaṃ dvādaśāhaṃ tu navāhaṃ saukhyamucyate | saptāhaṃ śrīkaraṃ proktaṃ pañcāhaṃ bhautikaṃ smṛtam || 13.9|| sāttvikaṃ ca tryahaṃ proktaṃ caikāhaṃ śivamucyate | bhautike sāttvike śaive varjayet keturohaṇam || 13.10|| anyeṣu śrīkarādīṣu kartavyaṃ keturohaṇam | kṛttikā sarvamāseṣu tīrthanakṣatramuttamam || 13.11|| kṛttikāṃ viśākhāṃ vā tīrtharkṣaṃ sarvamāsake | kṛṣṇapakṣe tu ṣaṣṭhyāṃ vā sarvamāse guhotsavam || 13.12|| (tu ṣaṣṭhyantaṃ) sarvamāseṣu tāṃ hitvā māsarkṣe vātha kārayet | rājajanmadine vāpi ṛkṣe rājābhiṣekake || 13.13|| grāmajanmadine vā tu bhūpālamaraṇe dine | rājayuddhajayārthe vā cotsavaṃ kārayedbudhaḥ || 13.14|| mārgaśīrṣe tathārdrāntaṃ puṣyarkṣe puṣyamāsake | māghamāse tu māghāntaṃ phālgune cottarottare || 13.15|| caitre citrāntamuditaṃ kartavyaṃ munipuṅgava | vaiśākhe tu viśākhāntaṃ mūlāntaṃ jyeṣṭhamāsake || 13.16|| uttarāṣāḍhamāṣāḍhe śrāvaṇe śrāvaṇāntakam | uktaṃ proṣṭhapade māse pūrvābhādrāntamuttamam || 13.17|| aśvinyantamāśvayuji kārtike kṛttikāntakam | citrāditārakādyantaiḥ pūrvapakṣe tu saṅgataḥ || 13.18|| māsāścaitrādikā jñeyāḥ tribhiḥ ṣaṣṭhyantasaptamāḥ | ekamāse dvinakṣatre samprāpte tvaparaṃ param || 13.19|| neṣṭaṃ prathamaṛkṣaṃ syādantyarkṣe tīrthamācaret | kṛtaṃ cetpūrvanakṣatre yaḥ kartā sa vinaśyati || 13.20|| khaṇḍite sati nakṣatre tvantyarkṣe tīrthamācaret | nāḍīdaśavihīne tu pūrvatīrthamanuṣṭhitam || 13.21|| yukto vātha viyukto vā māsarkṣeṇa tu parvaṇi | tithipradhānaṃ sāmudramanyadṛkṣaṃ pradhānakam || 13.22|| yasmin māse dvijaśreṣṭha pūrvaṃ saṅkḷptamutsavam | tasminneva prakartavyamanyasminneva kārayet || 13.23|| dhvajāvarohaṇaṃ tīrthaṃ divaseṣu mahāmune | anyotsavantu kartavyaṃ prakartavyaṃ dhvajaṃ vinā || 13.24|| prathamañcāṅakuraṃ karma dvitīyaṃ śikhiyāgajam | tṛtīyaṃ tāḍayed bherīṃ caturthaṃ ropayed dhvajam || 13.25|| pañcamaṃ yāgakarma syādastrayāgamataḥ param | saptamaṃ balidānaṃ syādaṣṭayānaṃ kramaṃ param || 13.26|| navamaṃ pariveṣaṃ syānnīrājanamatho daśa | ekādaśaṃ kautukaṃ ca tīrthasaṅgrahaṇaṃ param || 13.27|| trayodaśaṃ cūrṇakāraṃ tīrthaṃ caiva caturdaśa | dhvajāvarohaṇaṃ paścātmnapanaṃ ṣoḍaśaṃ bhavet || 13.28|| evaṃ ṣoḍaśabhedena cotsavaṃ parikīrtitam | dhvajārohaṇapūrvantu bherītāḍanapūrvakam || 13.29|| aṅakurārpaṇapūrvantu trividhā utsavāḥ smṛtāḥ | dhvajamāropayitvā hi bherīṃ rātrau tu tāḍayet || 13.30|| utsavasya tu rātrau tu bījanirvāpamucyate | dhvajārohaṇapūrvaṃ tu proktaṃ vedavidāṃ vara || 13.31|| bherī tu tāḍayet pūrvaṃ dhvajamāropayettataḥ | aṅakurāṇyarpayetpaścādbherītāḍanapūrvakam || 13.32|| dhvajamāropayetpaścādaṅkurārpaṇapūrvakam | prātaḥ kāle tvavabhṛthaṃ sāyaṃ kāle samācaret || 13.33|| niśi sāyaṃ divā prātariti śāstrasya nirṇayam | mantrabhedo bhavettatra kriyābhedo na vidyate || 13.34|| śivotsavaprakāreṇa kriyāḥ sarvāḥ samācaret | vighneśaṃ pūjayetpūrvaṃ bhakṣyabhojyādibhirbudhaḥ || 13.35|| anaṅakurantu yatkarma bhavettatkarma niṣphalam | dhvajāṅakurārpaṇampūrvaṃ dvitīyañcotsavāṅakuram || 13.36|| tīrthāṅakuraṃ tṛtīyantu vakṣyate kramaśastataḥ | dhvajāṅkuraṃ dhvajāṅgaṃ syāddhvajātpūrvaṃ tu tarpayet || 13.37|| navāhe vātha saptāhe pañcāhe tridine'pi vā | taddinevāṅakuraṃ karma śubhādhikye samācaret || 13.38|| utsavāṅakuramātrañca taddine kārayedbudhaḥ | tīrtharkṣamādau niścitya ayugme'pyaṅkurārpaṇam || 13.39|| adhamaṃ saptahastantu madhyamaṃ navahastakam | uttamandaśahastaṃ syāddairghyaṃ dhvajapaṭasya tu || 13.40|| āyāmaṃ dhvajavastrasya navarudrakalākaram | dairghyasya pañcabhāgaikaṃ paṭavistāramucyate || 13.41|| athavā'nyaprakāreṇa bhūtaṣaṭsaptatālakam | vistārārdhantu śikharaṃ pucchaṃ vistāramātrakam || 13.42|| vetradvayasamāyuktaṃ pucchadvayasamāyutam | dukūlapaṭṭadevāṅgairatha kārpāsakena vā || 13.43|| vastreṇaiva navenaiva kuryāt dhvajapaṭaṃ budhaḥ | śvetaṃ vipradhvajaṃ proktaṃ raktaṃ kṣatradhvajāmbaram || 13.44|| pītaṃ vaiśyantu śūdrāṇāṃ sarveṣāṃ śvetavarṇakam | śvetavarṇadhvajapaṭaṃ rājarāṣṭrābhivardhanam || 13.45|| śubhāyādisamāyuktammayūraṃ vilikhedbudhaḥ | mayūraṃ vā gajaṃ vāpi kukkuṭaṃ vā mahāmune || 13.46|| paṭamadhye tu vilikhet sarvalakṣaṇasaṃyutam | padmapīṭhamadho likhya pārśve dīpau samālikhet || 13.47|| tadūrdhve śaktimālikhya chatracāmaramūrdhvake | adhobhāge dvibhāge tu maṅgalāṣṭakamālikhet || 13.48|| mayūraṃ śyāmavarṇaṃ tu gajaṃ vai śvetavarṇakam | kukkuṭaṃ raktavarṇaṃ tu yathā yuktyā likhedbudhaḥ || 13.49|| sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ sarvābharaṇabhūṣitam | ālikhetpratimāṃ tattat pratimālakṣaṇoktitaḥ || 13.50|| vaśyaṃ vai raktavarṇaṃ tu stambhanaṃ pītavarṇakam | vijayaṃ kapilābhañca kṛṣṇaṃ vai tvābhicārakam || 13.51|| dhūmraṃ vyādhipradaṃ jñeyaṃ varṣārthaṃ śyāmavarṇakam | kṣīrābhaṃ sarvaśāntyarthañcaivamevaṃ krameṇa tu || 13.52|| dhvajadaṇḍapaṭañcaiva mayūragajakukkuṭān | mānaṃ mātrāṅgulābhyāntu kalpayetkalpavittamaḥ || 13.53|| śāntyai śayānaṃ puṣṭyarthaṃ sthitaṃ vai dhvajamālikhet | viśvamātrādiṣaṭtriṃśat mātrotsedhaṃ pracakṣate || 13.54|| jātyaṃśakaṃ samāyuktaṃ citraberadhvajaṃ likhet | vakṣye'haṃ dhvajadaṇḍasya sthānaṃ śa‍ṛṇu mahāmune || 13.55|| pīṭhagopurayormadhye pīṭhāgre vā gajāgrake | sthānaṃ syāddhvajadaṇḍasya daṇḍaṃ vakṣyāmyatha śa‍ṛṇu || 13.56|| veṇuḥ palāśo nyagrodho candanaḥ khādiro'rjunaḥ | bilvaḥ pūgo nālikeraḥ sālastālorathadrumaḥ || 13.57|| madhukaścandanaścaite dhvajavṛkṣā udīritāḥ | vakraṃ bhinnañca suṣiraṃ krimikoṭarasaṃyutam || 13.58|| svayaṃ śuṣkañca patitaṃ nirghātena hatadrumam | bālavṛkṣaṃ viśeṣeṇa varjayenmunipuṅgava || 13.59|| antaḥsāraṃ bahissāraṃ prahasyādanyavṛkṣakam | bahissāradrumān sarvān kriyānte varjayed budhaḥ || 13.60|| dārusaṅgrahaṇoktena mārgeṇaiva samācaret | prāsādasya samaṃ tuṅgaṃ gopurasya samaṃ tu vā || 13.61|| prāsādagrīvamānaṃ vā vṛṣasthalasamaṃ tu vā | dvitalatritalāntaṃ vā gopuragrīvatuṅgakam || 13.62|| rudrahastaṃ samārabhya hastaikena vivardhanāt | (hastaikena vivardhayet) viṃśaddhastāntakaṃ vāpi daṇḍāyāmaṃ samīritam || 13.63|| saptaviṃśāṅgulāyāmaṃ dhvajadaṇḍamathottamam | madhyamantu caturviṃśatkanyasaṃ dvādaśāṅgulam || 13.64|| triṃśāṃśonaṃ tadagraṃ syāt suvṛttaṃ nirbraṇaṃ dṛḍham | ubhayoryogasiddhyarthaṃ skandhatrayamathāharet || 13.65|| yān yān kāmayate kāmān tāṃstān sādhayate dvijaḥ | pūrvāhne vipravṛddhiḥ syāt madhyāhne rājavṛddhidam || 13.66|| rātrau viṭśūdravṛddhiḥ syāt dhvajārohaṇakarmaṇi | skandhatrayaṃ vā taddairghyaṃ dvādaśāṅgulamāyatam || 13.67|| (skandhadvayaṃ vā) ṣaṭtriṃśamātraparyantaṃ skandhadairghyaṃ prakīrtitam | saptāṅgulaṃ samārabhya gāyatryaṃśāṅgulāvadhi || 13.68|| skandhavistāramuddiṣṭaṃ mūlādagraṃ tribhāgataḥ | ardhena vā tripādena darvyākāro yathā tathā || 13.69|| ūrdhvāgre suṣiropetā daṇḍayaṣṭyā svarūpakam | ardhacitrastvayaḥskandhaḥ prokto yaṣṭyāgradeśikaḥ || 13.70|| daṇḍaprānte vidheyaṃ syāt valayaṃ skandha eva ca | daṇḍaprotapramāṇantu daṇḍāgrādvalayasthitaḥ || 13.71|| tadardhaṃ valayādūrdhvaṃ yaṣṭyāyāma pracakṣate | upadaṇḍādideśe tu hitvā vasvaṅgulaṃ dṛḍham || 13.72|| āyasaṃ valayaṃ badhvā yatra rajjupraveśane | valayaṃ sudṛḍhaṃ kāryamupadaṇḍāgranāhataḥ || 13.73|| kārpāsatantuto rajjurbhaveddṛḍhataraḥ samaḥ | taddaṇḍadviguṇāyāme trivṛdgranthivivarjitam || 13.74|| prādākṣiṇyakrameṇaiva veṣṭito darbhamālayā | śatadarbhakṛtaṃ kūrcaṃ yaṣṭyagre viniveśayet || 13.75|| catustālasamaṃ khātvā tasmin kūrmaṃ hiraṇmayam | gajaṃ padmaṃ saptadhānyaṃ nyastvā tasyopari kramāt || 13.76|| sthāpya daṇḍaṃ tadūrdhve tu vālukaiḥ pūrayeddṛḍham | prāsādābhimukhaṃ skandhaṃ valayaṃ dakṣiṇe bhavet || 13.77|| tanmūle vedikāṃ kuryāccatustālapramāṇataḥ | iṣṭakābhiśśilābhirvā kṛtvordhvābjaṃ prakalpayet || 13.78|| vyomāṅgulapravṛddhyāṣṭadaśāṅgulasamāvadhi | caturaṅgulamārabhya karṇikāyāmamīritam || 13.79|| karṇikānirgamo daṇḍāt pādavṛddhyaikamātrataḥ | guṇāṅgulāvadhi tathā tadutsedhaḥ prakīrtitaḥ || 13.80|| caturaṣṭāṅkulaṃ padmaṃ vikāradalameva ca | vṛttaṃ vā caturaśraṃ vā vidheyaṃ dalapeśalam || 13.81|| tathopadalasaṃyuktaṃ tadayuktaṃ na kārayet | dhvajārohaṇapūrvedyurniśāyāmadhivāsayet || 13.82|| skandaṃ sampūjya vidhivat natvā vijñāpya cotsavam | prāsādasyāgrake ramye maṇḍapaṃ kārayed budhaḥ || 13.83|| gomayālepanaṃ kṛtvā rājasīṃ vinipātayet | maṇḍapaṃ samalaṅkṛtya vitānaiḥ stambhaveṣṭanaiḥ || 13.84|| kṛtvā maṇḍapasaṃskāraṃ puṇyāhaṃ vācayetsudhīḥ | tridhā vai sthaṇḍilaṃ kuryādaṣṭadroṇaiśca śālibhiḥ || 13.85|| jagadbhuveti mantreṇa prokṣayetsthaṇḍilatrayam | śilpinā dhvajaberaṃ tu netramokṣaṇamācaret || 13.86|| pañcagavyena samprokṣya tripādūrdhve nyasettataḥ | akṣimokṣaṇakaṃ kuryāt hemasūcikayā punaḥ || 13.87|| (hemasūcikayā guruḥ) vinyasya sūryasomāṇuṃ mayūrasya tu netrayoḥ | tarpayenmadhusarpibhyāṃ gāyatryā prokṣayettataḥ || 13.88|| jalādhivāsanaṃ kuryāddarpaṇe cārdhanāḍikā | śayanaṃ pūrvavatkṛtvā devāgre sthaṇḍile tadā || 13.89|| darbhaiḥ puṣpaiḥ paristīrya prākśiraśśāyayed dhvajam | ṣaṭsūtrairātrisahitaiḥ kautukaṃ bandhayettataḥ || 13.90|| madhyame sthaṇḍile sthāpya mayūraṃ kumbhamuttamam | arcayettatra dharmādīnadhordhvacchadanaṃ punaḥ || 13.91|| mayūrāsanamabhyarcya mūrtiṃ sampūjya mūlataḥ | āvāhayenmayūrantu taddhyānaṃ saṃsmaredguruḥ || 13.92|| citravarṇaṃ surārighnaṃ bhujagoddhṛtavaktrakam | mahābalaṃ mahākāyaṃ mayūraṃ praṇamāmyaham || 13.93|| ṣaḍaṅgaṃ kalpayedvidvān bāhyadīrdhaissabindukaiḥ | āvāhanādikānsarvān datvā tanmūlamantrataḥ || 13.94|| sasūtratoyaṃ vastrāḍhyānaṣṭakumbhānsakūrcakān | pūrvādikramaśo nyasya lokapālānsamarcayet || 13.95|| nīlakaṇṭhāya vidmahe citrapakṣāya dhīmahi | tanno mayūraḥ pracodayāt || (iti mayūragāyatrī) || 13.96|| tasyāgre sthaṇḍilaṃ kuryādvālukairhastamātrakam | agnikāryoktamārgeṇa śivāgniṃ janayedbudhaḥ || 13.97|| tasminmayūramāvāhya sampūjya vidhivadguruḥ | samidājyacarūna lājān kṛtvā tanmūlamantrataḥ || 13.98|| śatamardhaṃ tadardhaṃ vā daśāṅgaṃ tat ṣaḍaṅgakaiḥ | dravyānte vyāhṛtīrhutvā spṛṣṭvā dabhairdhvajaṃ punaḥ || 13.99|| ṣaḍāhutistadgāyatryā pūrṇāṃ tu śirasā hunet | jayādirabhyādhānañca rāṣṭrabhṛccakramāddhunet || 13.100|| dhūpadīpādikaṃ datvā rakṣāṃ vidhāya bhasmanā | balimantreṇa baliṃ kṣiptvā kṣetrapālabaliṃ kṣipet || 13.101|| dhvajādhivāsanaṃ proktaṃ bheritāḍanamucyate | tadagre sthaṇḍilaṃ kṛtvā śālibhirdroṇaṣaḍguṇaiḥ || 13.102|| tanmadhye padmamālikhya sāṣṭapatraṃ sakarṇikam | taṇḍulaiśca tilairdarbhairbhūṣayettu dalaṃ prati || 13.103|| vacadbhuveti mantreṇa prokṣayetkumbhavāriṇā | (prokṣayetkuśavāriṇā) tasyordhve vinyasedbherīṃ navavastreṇa veṣṭayet || 13.104|| tanmadhye rudramabhyarcya dakṣiṇe viṣṇumarcayet | vāme brahmāṇamabhyarcya sūryasomau ca vṛttayoḥ || 13.105|| mātarastasya kīlāsu nāgāṃścarmasu pūjayet | arcayitvā yathānyāyaṃ bheryai dadyādgulodanam || 13.106|| tasyāgre sthaṇḍilaṃ kuryāttilataṇḍulaśālibhiḥ | ṣaṭpadaṃ padmamālikhya pūjayettu ṣaḍakṣaraiḥ || 13.107|| alaṅkṛtyāstrarājaṃ vai tasyordhve vinyasedbudhaḥ | icchājñānakriyāśaktisvarūpāṃ śaktimarcayet || 13.108|| rudraṃ tadūrdhvapatre tu madhyapatre tu mādhavam | adhaḥpatre vidhātāraṃ phalakāyāntu pārvatīm || 13.109|| sarasvatīṃ mahālakṣmīṃ tasya dakṣiṇavāmayoḥ | mahāsenaṃ kumbhamukhe vallīṃ senāñca pārśvayoḥ || 13.110|| daṇḍāgre gaṇanāthañca daṇḍamadhye tu bhāskaram | daṇḍamūle sumitreśaṃ mayūraṃ pīṭhamadhyame || 13.111|| tasya pāśrve cāṣṭaśaktiṃ pīṭhamūle vasundharām | agniṃ sampūjya tadvaktre dhūpadīpādibhirbudhaḥ || 13.112|| mayūramantramuccārya kīlaṃ saṅgṛhya deśikaḥ | tryambakeṇa tu mantreṇa tāḍayedekatāḍanam || 13.113|| idaṃ viṣṇuśca mantreṇa dvivāraṃ tāḍayedguruḥ | brahmajajñānamantreṇa trivāraṃ tāḍayet punaḥ || 13.114|| deśikaḥ snāpayed bherīṃ prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ | gurvājñayā tataḥ paścāt vādyakaḥ sarvatāḍavit || 13.115|| upoṣitaḥ śuciḥ snāyī śuklapakṣopavītakaḥ | śuklavastradharoṣṇīṣaḥ śikhībhasmatripuṇḍrakaḥ || 13.116|| śivadīkṣā viśuddhātmā skandhe bherīṃ praropayet | śivādisarvadeveśānindrādīn lokapālakān || 13.117|| trayastriṃśatkoṭidevānaṣṭādaśagaṇānapi | samudrān parvatānnāgān pātālasthānmahoragān || 13.118|| ṛṣīnanyāmarānsarvānāhūya ca samarcayet | vādyakastāḍayedbherīṃ balitālaṃ viśeṣataḥ || 13.119|| paścādapi puṭaṃ tāḍyaṃ punaścāpi puṭāhvayam | tataścodghaṭṭitaṃ caiva tato maṭṭayameva ca || 13.120|| tato jampuṭamevoktaṃ siṃhanādaṃ tato bhavet | tataśca jhampaṭaścaiva pañcavādyamataḥ param || 13.121|| tataḥ kumbhakavādyañca jayaśabdādisaṃyutam | chatraṃ piñchsamākīrṇaṃ cāmarāmbarasaṃyutam || 13.122|| dhūpadīpasamāyuktaṃ ghaṇṭānādasamāyutam | subrahmaṇyamastrarājamantraliṅgaṃ sumitrakam || 13.123|| dhvajañca dhvajadaṇḍañca śanairgrāmapradakṣiṇam | brahmādīśānaparyantaṃ sandhidevān samantrakaiḥ || 13.124|| āvāhyābhyarcya puṣpādyairastramudrāṃ pradarśayet | dhvajotsaveṣu kartavyaṃ devatāvāhanaṃ balim || 13.125|| droṇaṃ vāpi tadardhaṃ vā balyarthaṃ taṇḍulaṃ pacet | paṭenāstaraṇaṃ kṛtvā kṣālayet puruṣeṇa tu || 13.126|| tasminnikṣipya pakvānnamannadravyasamāyutam | annaliṅgāya matimān dviḥprasthaṃ taṇḍulaṃ pacet || 13.127|| antena kārayelliṅgaṃ muniśreṣṭha na saṃśayaḥ | śuddhodanaṃ gulānnaṃ vā baliṃ dadyāt svamantrataḥ || 13.128|| brahmādīśānaparyantaṃ brahmāntaṃ vā baliṃ kṣipet | varuṇādinirṛtyantaṃ paścimadvāraharmyake || 13.129|| balidānāvasāne tu tālaṃ nṛttaṃ ca gītakam | brahmaṇe brahmatālaṃ syāt megharāgaṃ tu taddiśi || 13.130|| indrasya samatālaṃ syādgāndhāraṅgītameva ca | agnerardhāvaṇaṃ tālaṅgītaṅkollī ca taddiśi || 13.131|| yamasya bhṛṅgiṇītālaṅkauśikaṅgītamucyate | nairṛtyāṃ mallatālañca naṭṭabhāṣāṃ tu gītakam || 13.132|| vāruṇyānnavatālañca śrīkāmarañca gītakam | vāyavyāṃ balitālañca takkeśīgītameva ca || 13.133|| saumye naṭṭaprahāraṃ syāttarkarāgantu taddiśī | aiśānyāṃ ḍhakkarītālaṃ śālāpāṇiśca gītakam || 13.134|| madhyame daṇḍapādaṃ syātpūrvasyāmūrdhvapādakam | āgneyyāṃ maṇḍalaṃ caiva bhujaṅganāsitaṃ yame || 13.135|| bhujaṅganṛttaṃ nairṛtyāṃ vāruṇyāṃ nartanī tathā | vāyavyāṃ bhramarīnṛttamālīḍhañca tathottare || 13.136|| pratyālīḍhaṃ tathaiśānyāṃ nānārāgantu tuṣṭaye | evaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā dhvajamāropayettataḥ || 13.137|| tato dhvajapaṭaṃ samyakbandhayedastrarajjunā | astreṇa kṣudraghaṇṭāñca raktamālāñca baddhayet || 13.138|| tato janebhyastāmbūlaṃ dāpayenmaṅgalāya vai | puṇyāhaṃ vācayettatra toyenābhyukṣya vedikām || 13.139|| ādhārākhyamanantaṃ ca kūrmañca viniveśayet koṇamadhye tu dharmādīnadharmādīṃśca dikṣu ca || 13.140|| dalāṣṭake śakunyādimadhyame viśvato mukhīm | daṇḍe tu svāminaṃ pūjya skandheṣvarkendupāvakān || 13.141|| upadaṇḍe'nilaṃ caiva takṣādīṃstasya rajjuni | kumbhādbījaṃ samādāya mayūraṃ hṛdi vinyaset || 13.142|| paraṃ samprokṣya kumbhādbhirgandhapuṣpādinārcayet | mudgānnaṃ pāyasānnaṃ vā mayūrāya nivedayet || 13.143|| svāminsampūjya vidhivadvijñāpyotsavamuttamam | sumuhūrte sulagne tu sarvavādyasamanvitam || 13.144|| mayūratālaghoṣeṇa gajatālena vā dhvajam | mayūramūlamantreṇa śīghramāropayedguruḥ || 13.145|| ādau spṛṣṭvā svayaṃ cānyaṃ prerayedrohaṇāya vai | pūrvendupaścimāśāsu dhvajāgragamanaṃ śubham || 13.146|| kṣemārogyaṃ yaśovṛddhikrameṇa phalamīritam | tāpomṛtyumahārogo vahnipitreśanairṛte || 13.147|| vāyau bhayaṃ vijānīyāt puccho'pyevaṃ bhavet sudhīḥ | ārohaṇe niruddhaścet paṭo deśikadoṣakṛt || 13.148|| doṣaśaṅkāṃ tiraskāryo bahurūpamanusmaran | daṇḍe savyakrameṇaiva mūle rajju nibaddhayet || 13.149|| śuddhodakakṛtaṃ piṇḍamaṣṭadikṣu daleṣu ca | athavā navapiṇḍāni digvidikṣu ca madhyame || 13.150|| dviguṇaṃ triguṇaṃ piṇḍaṃ caturguṇamathāpi vā | nivedyābhyarcayeddhīmān dhūpadīpairviśeṣataḥ || 13.151|| tatpiṇḍaprāśanaphalaṃ śa‍ṛṇu kauśika sattama | putrakāmā tu yā nārī snātvopoṣya viṣaśetaḥ || 13.152|| prāśayet prathamaṃ piṇḍaṃ sā tu putravatī bhavet | vidhavā kanyakā vāpi dhvajapiṇḍaṃ na kārayet || 13.153|| rogī rogavināśārthaṃ pāpī pāpakṣayāya ca | yatrāste dhvajayaṣṭistu tadrāṣṭraṃ vṛddhimāpnuyāt || 13.154|| akālamṛtyustatrāsti durbhikṣaṃ ca na jāyate | kṛtaghno brahmahā goghno dṛṣṭvā dhvajaniveśanam || 13.155|| sarvapāpavimukto'bhūt kimuktaṃ darśanāt phalam | praviśedālayaṃ paścāt vāpayedutsavāṅkuram || 13.156|| aiśānye pūrvabhāge vā dakṣiṇe pāvake'pi vā | uttare paścime vāpi kārayedyāgamaṇḍapam || 13.157|| rasādirudrahastāntaṃ maṇḍapasya tu vistṛtam | yugāśraṃ tu kalāstambhaṃ śrutidvārasamanvitam || 13.158|| tanmadhye vedikāṃ kuryānnavabhāgaikabhāgataḥ | darpaṇodarasaṅkāśaṃ ratnimātronnataṃ dṛḍham || 13.159|| kuṇḍāni paritaḥ kṛtvā navapañcaikameva vā | caturaśraṃ bhagākāramardhacandraṃ trikoṇakam || 13.160|| vṛttaṃ ṣaḍaśrakaṃ padmamaṣṭāśraṃ cāṣṭadikṣu vai | aindreśakuṇḍayormadhye pradhānaṃ tu ṣaḍaśrakam || 13.161|| caturaśraṃ caturdikṣu caiśānyāṃ tu ṣaḍaśrakam | navapañcavidhiḥ proktamekakuṇḍavidhiṃ śa‍ṛṇu || 13.162|| aindraśāṅkarayormadhye pradhānaṃ tu ṣaḍaśrakam | mekhalātrayasaṃyuktaṃ nābhiyonisamāyutam || 13.163|| kuṇḍalakṣaṇamātreṇa sarvakuṇḍāni kārayet | uttamaṃ navakuṇḍaṃ syāt pañcakuṇḍaṃ tu madhyamam || 13.164|| adhamaṃ tvekakuṇḍaṃ syāt vittaśāṭhyaṃ na kārayet | gomayālepanaṃ kuryādalaṅkṛtya yathāvidhi || 13.165|| puṇyāhaṃ vācayitvātha prokṣayettajjalena tu | nairṛte īśabhāge vā vāstuhomaṃ samācaret || 13.166|| paryagnikaraṇaṃ kṛtvā prakṣipya vikirānapi | vedyūrdhve sthaṇḍilaṃ kuryādaṣṭadroṇaiśca śālibhiḥ || 13.167|| tadardhaistaṇḍulaiścaiva tadardhaiśca tilairapi | tatraiva padmamālikhya ṣaḍdalañca sakarṇakam || 13.168|| tanmadhye skandakumbhañca droṇodakasupūritam | pūritaṃ śivatoyena dvipārśrve vardhanīdvayam || 13.169|| sasūtrān sāpidhānāṃśca savastrān hemasaṃyutān | navaratnaṃ pradhāne tu hemābjaṃ vardhanīdvayam || 13.170|| madhye kumāramāvāhya mūlamantreṇa buddhimān | āsanāvaraṇairiṣṭvā brahmāṅgairapi pūjayet || 13.171|| pūrve jagadbhuvaṃ proktaṃ pāvake tu caturbhuvam | nairṛrtyāṃ muniśārdūla yajedviśvabhuvaṃ tathā || 13.172|| āpye rudrabhuvaṃ pūjya vāyau brahmabhuvaṃ tathā | bhuvadbhuvaṃ tathaiśānye kumbhamūle samarcayet || 13.173|| ṣaḍvaktraṃ caikavaktraṃ ca beradhyānākṛtiṃ yajet | mahāvallīṃ devasenāmarcayedvardhanīdvaye || 13.174|| pūrvādīśānaparyantamaṣṭakumbhānnyasedbhuvaḥ | jayantākhyamagniśikhaṃ kṛttikāputrasaṃjñakam || 13.175|| anantaraṃ sūtapatiṃ senānyaṃ guhasaṃjñakam | hemaśūlaṃ viśālākṣaṃ pūrvādyaṣṭaghaṭe yajet || 13.176|| sasūtrān sāpidhānāṃśca savastrān vāripūritān | pratyekaṃ hemasaṃyuktān kumbhān pūrvādiṣu kramāt || 13.177|| pañcaikā caturo vahnibāṇa stricaturastrayam | saṃsthāpya parito vidvān aiśānyāmastravardhanīm || 13.178|| darpaṇaṃ pūrṇakumbhañca mayūraṃ yugmacāmaram | śrīvatsaṃ svastikaṃ śaṅkhaṃ dīpe devāṣṭamaṅgalam || 13.179|| vedibāhye tu parito nyastvābhyarcya yathāvidhi | vajra śaktiṃ ca daṇḍaṃ ca khaḍgaṃ pāśaṃ tathāṅkuśam || 13.180|| gadāṃ triśūlaṃ padmaṃ ca cakraṃ ceti daśāyudham | rakṣārthaṃ sthāpayeddevānastrāṇi daśadikṣu ca || 13.181|| toraṇāni caturdikṣu nyastvā sampūjayet kramāt | śāntibhūtibalārogyān toraṇeṣu vicakṣaṇaḥ || 13.182|| śāntiṃ sudehaṃ sumukhaṃ śakraṃ sarve samarcayet | indrāgnimadhye mārtāṇḍaṃ vahnikoṇe ca pāvakam || 13.183|| yāmye vidyāṃ mahāvallīṃ tataḥ senāpatiṃ yamam | nairṛte nirṛtiṃ viṣṇuṃ mahālakṣmīṃ prapūjayet || 13.184|| āpyeti mūrtiṃ viśikhaṃ gajaṃ varuṇamastakam | (mūrtiṃ śikhinaṃ) vāyuṃ gaṇeśaṃ kṣetreśaṃ vāyavyāṃ diśi pūjayet || 13.185|| pratiṣṭhāṃ devasenāṃ ca sumitraṃ somamuttare | īśānamapi dhātāraṃ gurumaiśānyake yajet || 13.186|| tattatsvanāmamantreṇa sarvakumbhān samarcayet | tāṃ vāhanādiśaktyantān parivārayutān yajet || 13.187|| daśāyudhāni sampūjya humphaḍiti svanāmataḥ | bhobho śakra tvayā svasyāṃ diśi vighnapraśāntaye || 13.188|| sāvadhānena yāgāntaṃ tāvat stheyaṃ guhājñayā | ityevaṃ daśalokeśān pratyekaṃ śrāvayedguruḥ || 13.189|| tṛṇe baddhe ca vaṃśe ca medhyā stambhe ca pañcasu | pūjayettu pṛthivyādi pañcabhūtāni ca kramāt || 13.190|| tatastīrthāṅkuraṃ kāryamagnikāryamathācaret | mūrtipañcāṣṭacatvāraparivārasamāyutaḥ || 13.191|| ācāryastaiḥ samāyukto homadravyāṇi gṛhya ca | agnikāryoktamārgeṇa pradhānāgnau hunedguruḥ || 13.192|| kuṇḍasaṃskārakaṃ kṛtvā sarvakuṇḍāni homayet | samidājyacaruṃ lājaṃ tvapūpaṃ gulakaṃ madhu || 13.193|| tilasarṣapamudgāni priyaṅguṃ ca daśocyate | palāśadūrvākhadirakuśāśvatthagalūcikāḥ || 13.194|| vaṭārkau samidhaḥ proktā pūrvādīnāṃ diśāṃ kramāt | pradhāne tu palāśaḥ syāt paridhistena tena vai || 13.195|| jagadbhubādi ṣaḍvaktraiḥ ṣaṅbhistanmūrtimantrakaiḥ | dravyāṇyetāni matimān ekaikāhutimācaret || 13.196|| mūlamantreṇa samidhaṃ ājyaṃ vai śīrṣamantrataḥ | tanmantreṇa caruṃ hutvā lājaṃ vai śikhayā hunet || 13.197|| saktuṃ netreṇa matimānastraṃ pañca nivedayet | gulamīśānamantreṇa madhu tatpuruṣeṇa ca || 13.198|| tilaṃ vai vāmamantreṇa sarṣapaṃ kavacena tu | mudgaṃ tvaghoramantreṇa priyaṅguṃ sadyamantrataḥ || 13.199|| śatamardhaṃ tadardhaṃ vā juhuyāttu viśeṣataḥ | dravyānte vyāhṛtiṃ hutvā pūrṇāṃ tu śirasā hunet || 13.200|| sarvadravyasamāyuktaṃ havyavāhena homayet | jayādirabhyādhānaṃ ca rāṣṭrabhṛcca kramādyajet || 13.201|| brahmādīnāṃ caturdikṣa mekhalordhve baliṃ kṣipet | vajrādīnāṃ tato madhye mekhalāyāṃ tathā balim || 13.202|| ācāryaṃ dakṣiṇe pārśrveṃ kalpayenmaṇḍalatrayam | prathame maṇḍale vidvān rudrādīnāṃ baliṃ kṣipet || 13.203|| dvitīye'pyaṣṭanāgānāṃ ādityānāṃ tṛtīyake | agnemūrtiṃ samādāya kumbhamadhye suyojayet || 13.204|| havirnivedayettatra guhāya ca mahāmune | homakāle sadā kāryaṃ bherī ghaṇṭāravasvanam || 13.205|| astrarājaṃ puraskṛtya sarvakarma samācaret | evaṃ tīrthadināntaṃ vai sāyaṃ prātarhunet budhaḥ || 13.206|| homānte dhvajadevāya naivedyaṃ dāpayed guruḥ | gajādiparivārāṇāṃ tattatsthāne baliṃ kṣipet || 13.207|| indrādiviṣṇuparyantaṃ mahāpīṭhe baliṃ kṣipet | tato vai vāstudevānāṃ tattaddikṣu baliṃ kṣipet || 13.208|| anantādupadaṃśaṃ ca balipātraṃ nivāpayet | baliberaṃ yathānyāyaṃ arcayedgandhapuṣpakaiḥ || 13.209|| śirasā dhārayitvā tu pañcāyudhamihottamam | mahāśaktiṃ dhanurbāṇaṃ akṣamālāṃ kamaṇḍalum || 13.210|| pañcāyudhamidaṃ proktaṃ balyarthaṃ ca viśeṣataḥ | mahāśaktiyuto vāpi baliṃ grāme vinikṣipet || 13.211|| dhvajādibalipīṭhāntaṃ krameṇa munisattama | pūrvāṇhe cānnaliṅgaṃ tu madhyāhne puṣpaliṅgakam || 13.212|| sāyāhne cākṣataṃ liṅgaṃ trikāle tu viśeṣataḥ | guhāgre sthaṇḍilaṃ kalpya śaktyastraṃ tatra vinyaset || 13.213|| skandhadevyā samāyuktaṃ kautukaṃ bandhayet kramāt | sauvarṇaṃ rājataṃ vāpi kārpāsasamathāpi vā || 13.214|| ṣaṭtantunā tu taṃ sūtraṃ bhogamokṣapradaṃ śubham | kuṅkumena samāyuktaṃ tāmbūlenopaśobhitam || 13.215|| navavastrasamopetaṃ ṣaṭsūtraṃ sādhakottamaḥ | sthalikā sthaṇḍilordhve tu rakṣāsūtraṃ tathaiva ca || 13.216|| aṅkurārpaṇasaṃyuktaṃ sarvavādyasamāyutam | saṃvāhya paricāraiśca kṛtvā grāmapradakṣiṇam || 13.217|| devāgre nyasya matimān puṇyāhaṃ vācayettataḥ | tryambakena tu mantreṇa sūtraṃ prāgabhimantrya ca || 13.218|| skandhasavyakare badhvā viśveśāyeti mantrataḥ | bṛhatsāmeti mantreṇa bhasma nikṣipya buddhimān || 13.219|| devyorgaurīmimāyeti tathā vāme ca bandhayet | mahāśakteḥ sumitrasya guruḥ sūtraṃ ca bandhayet || 13.220|| arcayed gandhapuṣpādyairnavavastreṇa veṣṭayet | tadrātrau tu viśeṣeṇa prabhūtahaviṣaṃ dadet || 13.221|| tāmbūlaṃ dāpayet paścāt dhūpaṃ dīpaṃ tato rajaḥ | ārātramarcayet dhīmān datvā bhasma guhāya vai || 13.222|| raṅge vā śibikāyāṃ vā devamāropya śāstravit | śaṅkhaghoṣasamāyuktaṃ brahmaghoṣasamanvitam || 13.223|| sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ citradhvajasamanvitam | gaṇikāyūthamabhyāśe sarvavādyāstadantike || 13.224|| tasya pāśupataḥ prānte mahāvratadharāstathā | mahāśaivāstadante tu brāhmaṇāste tadantike || 13.225|| sumitreśastadante tu janāḥ sarve tadantike | mahābherīṃ purastāttu yānakāle viśeṣataḥ || 13.226|| skandaṃ śaktidvayayutaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam | sarvābharaṇasaṃyuktaṃ sarvadīpasamāyutam || 13.227|| utsave yānakāle ca yaḥ karoti pradakṣiṇam | pade pade'śvamedhasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ || 13.228|| grāmapradakṣiṇaṃ caiva pañcanṛttasamanvitaḥ | vādyādisarvasaṅghaiśca pradakṣiṇamathācaret || 13.229|| brahmasthānaṃ samārabhya praviśet brahmasandhiṣu | (brahmasthānaṃ samāgatya) pādyamācamanaṃ cārghyaṃ phalādiṣu nivedanam || 13.230|| ghaṭadīpaiśca karpūramārādhayettu ṣaṇmukham | punaścācamanaṃ caiva śanaiḥ kṛtvālayaṃ viśet || 13.231|| sabhāyāṃ maṇḍape vāpi sarvālaṅkāraśobhite | siṃhe padmāsane vāpi khaṭvā paryaṅkamadhyame || 13.232|| anyeṣvāsanabhedeṣu vāñchiteṣu kumārakam | nītvāgre saṃsthitāḥ sarve mṛdaṅgādimahāravāḥ || 13.233|| nartako maddalaḥ savye vāmato vaṃśageyakau | gururdakṣiṇapārśve tu mūrtipaiḥ saṃyutaḥ sthitaḥ || 13.234|| vāmapārśve sthito rājā sthānācāryastu tatra vai | pārśvayordevagaṇikā nṛttamadhyeṣya gāyakam || 13.235|| devasyoparibhāge tu paricārasamanvitāḥ | nāryaśca vibudhāḥ pārśve cāmaravyajanāni ca || 13.236|| pādyāmācamanaṃ cārghyaṃ dhūpadīpamataḥ param | ārattyāpyarcayeddhīmān bhasma datvā guhāya ca || 13.237|| darśayeddarpaṇaṃ chatraṃ cāmaraṃ vyajanaṃ guruḥ | nārikelodakaṃ paścāt panasaṃ kadalīphalam || 13.238|| naivedyaṃ hṛdayenaiva tāmbūlamapi dāpayet | devotsavasya madhye tu na kuryānmānuṣotsavam || 13.239|| mohenaiva kṛtaścettu yaḥ kartā sa vinaśyati | dhvaje dhvajaṃ na kartavyaṃ kartavyaṃ barhiṇadhvajam || 13.240|| rathe vā śibikāyāṃ vā raṅge vā gajavāhane | grāmapradikṣaṇaṃ kuryādahnirātrau mahotsavam || 13.241|| uccaiḥ pādapradīpastu rātrau grāmapradakṣiṇam | prathame dvijavṛndaṃ tu dvitīyaṃ vādyavṛndakam || 13.242|| tṛtīyaṃ gaṇikāyūthaṃ caturthaṃ ketupuñjakam | dīrghachatravidhiṃ pañca ṣaṣṭhaṃ muravasañcayam || 13.243|| saptamaṃ tu sumitreśaṃ bhaktānāṃ yūthamaṣṭamam | utsavasyopakaraṇaṃ navamaṃ parikīrtitam || 13.244|| daśamaṃ janasaṅghaṃ tu gacchet grāmapradakṣiṇam | dhūpadīpasamāyuktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam || 13.245|| nityaṃ vai yāgahomañca kuryāt grāmapradakṣiṇam | agnikāryoktamārgeṇa homaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ || 13.246|| pūrṇāhutiṃ ca mūlena pariṣecanamācaret | sāyāhne cotsavārambhaḥ prātastvavabhṛthaṃ bhavet || 13.247|| udayādyekayāmaṃ tu prātaḥ kālamihocyate | bhānorastamanasyāgre yāmamekaṃ tathāpare || 13.248|| sāyaṃ kālamiti proktamutsave homakarmaṇi | homasyānte baliḥ kāryaḥ pūjāvṛddhikarāya vai || 13.249|| annaliṅge pāśupatamastraṃ caiva samācaret | sampūjya mukulaṃ liṅgaṃ padmamudrāṃ pradarśayet || 13.250|| balidānaṃ prakartavyaṃ bherīśaṅkhādinisvanaiḥ | astreśamannaliṅgañca kṛtvā grāmapradakṣiṇam || 13.251|| gajādiparivārāṇāṃ dinadevabaliṃ kṣipet | navāhe'ṣṭādaśabaliḥ saptāhe tu caturdaśa || 13.252|| pañcāhe syāddaśabalistrayāhe ṣaṭbaliḥ smṛtaḥ | ekāhe dvibaliḥ kāryo viśvāmitra mahāmune || 13.253|| āvāhane baliḥ pūrvamante codvāsanambaliḥ | grāmapradakṣiṇe kāle deveśaṃ mañcasaṃsthitam || 13.254|| yāgeśābhimukhīkṛtvā dhūpadīpaṃ hṛdā dadet | jagadbhuveti mantreṇa lājapuṣpāñjaliṃ kṣipet || 13.255|| vighneśvaraścaturvaktro bhūtagandharvajātayaḥ | indraśca ṛṣayo viṣṇuḥ asuraśca śivastathā || 13.256|| ete dinādhipāḥ proktā ekāhādikramāttataḥ | laḍḍukaṃ madhu mudgañca nandyāvartaṃ ghṛtānvitam || 13.257|| vighneśamantraṃ tatprītyai prathame dāpayettadā | pāyasaṃ raktapadmañca rambhāphalaghṛtānvitam || 13.258|| brahmamantramanusmṛtya dvitīye'hani dāpayet | haridrānnañca punnāgakūśmāṇḍaghṛtasaṃyutam || 13.259|| gandharvamantraṃ saṃsmṛtya caturthe'hani dāpayet | mulānnaṃ jātipuṣpañca panasāmraphalaṃ ghṛtam || 13.260|| indramantramanusmṛtya pañcame'hani dāpayet | dūrvālakṣmīpuṣpayuktaṃ veṇvanna sūpasaṃyutam || 13.261|| padmakandamṛṣibhyo vai ṣaṣṭhe'hani ca dāpayet | tulasīghṛtasayuktaṃ gulānnaṃ bṛhatīphalam || 13.262|| viṣṇumantramanusmṛtya saptame'hani dāpayet | apūpaṃ kṛsarānnañca kaitakaṃ lājasaṃyutam || 13.263|| madhunāpyasurāṇāṃ vai dāpayedaṣṭame'hani | āragvadhañca śuddhānnaṃ niṣpāvaṃ panasājyakam || 13.264|| śivamantramanusmṛtya navame'hani dāpayet | dinadevabalidravyairlokapālabaliṃ kṣipet || 13.265|| balipīṭhe'thavā śuddhe bhūtapṛṣṭhe balikriyā | balidānavidhau tatra ye devā balipārśvayoḥ || 13.266|| teṣāmagre baliṃ dadyāt svanāmapadamantrataḥ | athavā vīthimadhye tu tānudiśya pradāpayet || 13.267|| catuṣpathe piśācebhyastripathe rakṣasāṃ baliḥ | sabhāsthāne sarasvatyai jyeṣṭhāyai tu jalāśaye || 13.268|| gosthāne caṇḍarudrasya bhīmarudrasya gopure | utsavādau samārabhya sāyamprātarbaliṃ kṣipet || 13.269|| evameva baliṃ datvā sarvaprāṇisukhāvaham | puṣpālābhe yathā lābhaṃ puṣpaṃ grāhya baliṃ kṣipet || 13.270|| dadhyājyayuktaṃ śuddhānnaṃ sarveṣāmapi dāpayet | kukkuṭāṇḍapramāṇaṃ vā mahāpīṭhe caturguṇam || 13.271|| baliṃ kṣipya yathānyāyaṃ pādau prakṣālya deśikaḥ | yāgasthānaṃ praviśyātha matimān munipuṅgava || 13.272|| annaliṅgaṃ pāśupataṃ pūrvasthāne niyojayet | pūjāparyuṣitaṃ puṣpaṃ sumitrāya pradāpayet || 13.273|| balinānugato devo balyante ca pradakṣiṇam | prathame candanaṃ śubhraṃ dvitīye kuṅkumānvitam || 13.274|| tṛtīye koṣṭhasaṃyuktaṃ caturthe jātigandhakam | pañcame tu haridrañca ṣaṣṭhe'hani lavaṅgakam || 13.275|| elālavaṅgasaṃyuktaṃ candanaṃ saptame'hani | dhanakuṅkumakarpūraṃ truṭijātimurānvitam || 13.276|| himatoyayutaṃ gandhamaṣṭame'hani dāpayet | navame divase vipra kṛṣṇagandhaṃ viśeṣataḥ || 13.277|| padmaṃ nīlotpalaṃ jātimallikānīpacampakam | pāṭalīkaravīrañca vakulaṃ hallakaṃ tathā || 13.278|| navaitāni ca puṣpāṇi divaseṣu navasvapi | gugguluñca ghṛtaṃ kuṣṭhaṃ candanaṃ bilvameva ca || 13.279|| niryāsañca ghanaṃ caiva karpūramuśiraṃ tathā | sarvamadhvājyasaṃyuktaṃ dhūpadravyaṃ prakīrtitam || 13.280|| karpūravartinā dīpaṃ dāpayellaghuvartinā | śuddhānnaṃ pāyasaṃ mudgaṃ gulānnaṃ kṛsarānnakam || 13.281|| (gulānnaṃ kṛśarānnakaṃ) veṇvannaṃ ca priyaṅgvannaṃ māṣānnaṃ tu yavānnakam | odanāni navaitāni dineṣu ca navasvapi || 13.282|| padmarāgaṃ mauktikaṃ ca pravālaṃ marakataṃ tathā | puṣparāgaṃ vajranīlaṃ sūryavārādibhūṣaṇam || 13.283|| sarvavāreṣu yogyāni hārakābharaṇāni ca | tadvarṇāni ca puṣpāṇi tattaddvāreṣu dāpayet || 13.284|| prathame'hani mañcaṃ syāt dvitīye bhūtavāhanam | siṃhārūḍhaṃ tṛtīye'hni gajārūḍhaṃ caturthake || 13.285|| pañcame ca mayūraṃ syāt ṣaṣṭhe vai kalpatoraṇam | saptame'hni rathārūḍhaṃ vājī syādaṣṭame'hani || 13.286|| navame'hani mañcaṃ syād dinavāhanamīritam | divākāle sadā mañcaṃ rātrikāle tu vāhanam || 13.287|| saptame divase prāpte rathārūḍhaṃ divā bhavet | caturthe divase rātrau panthānakaṃ pracakṣate || 13.288|| ṣaṣṭhe'hni muniśārdūla vasantotsavamuttamam | hāridracūrṇaṃ dūrvāpi datvā dhūriti mantrataḥ || 13.289|| guhāya vallīsenābhyāṃ sarvamaṅgalakārakam | sarveṣāmapi varṇānāṃ dāpayeddānakālake || 13.290|| saptame divase vipra rathārohaṇakarmaṇi | yātrādānaṃ prakartavyaṃ gobhūmitilakāñcanaiḥ || 13.291|| śrotriyāya daridrāya śivabhaktāya dāpayet | rathāḍhyāṅgāni sarvāṇi śodhayecchilpivittamaḥ || 13.292|| puṇyāhaṃ vācayitvātha rathaṃ samprokṣya tajjalaiḥ | sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ rathaṃ sampūjayet kramāt || 13.293|| chatradaṇḍeṣu māyākhyā chatreṣu śaśibhāskarau | bhārākhyeṣu ca daṇḍeṣu tvādhārāyāṃ samarcayet || 13.294|| paritaḥ paṭṭikājālaistathaikādaśa rudrakān | gātreṣu gātravṛndeṣu dharmādharmādikān yajet || 13.295|| gātraṃ gātrāntare vāyuṃ sthūpikāyāṃ guhaṃ yajet | rathaprānte svasvadikṣu lokapālān samarcayet || 13.296|| tadagrapārśvayorvidvān jayaṃ ca vijayaṃ tathā | mayūraṃ madhyadaṇḍeṣu devān sarvāṃśca rajjuṣu || 13.297|| evaṃ sampūjya matimān dhūpadīpaṃ dadettataḥ | baliṃ kṣiptvā tu tatraiva tattannāmādimantrataḥ || 13.298|| deveśaṃ prīṇayitvātha rathamāropya taddine | grāmapradakṣiṇaṃ kṛtvā praviśedālayaṃ prati || 13.299|| mudgasāraṃ nālikeraṃ dāpayettu viśeṣataḥ | aṣṭame divase vipra mṛgayātrāṃ samācaret || 13.300|| pūrvādiṣu caturdikṣu gantavyā mṛgayā vane | keciddhanurdharāḥ kecit khaḍgakheṭakadhāriṇaḥ || 13.301|| aśvārūḍhāḥ gajārūḍhāḥ kecidyuddhasamudyatāḥ | evaṃ kṛtvā surādhyakṣā mṛgakrīḍāṃ vilokayet || 13.302|| yuddhārambhaprabhāvena kuryādgrāmapradakṣiṇam | nālikerajale toyaṃ mudgasāraṃ gulānvitam || 13.303|| nivedayedviśeṣeṇa tāmbūlamapi dāpayet | navame divase vipra kṛṣṇagandhānulepanam || 13.304|| ṣaṇmukhaṃ pūrvarātre tu kautukaṃ bandhayetsudhīḥ | arcayitvā sugandhādyairnaivedyamapi dāpayet || 13.305|| grāmapradakṣiṇaṃ kuryāt saptaviṃśadgrahāvadhi | praviśedālayaṃ paścāt pradoṣe navame'hani || 13.306|| devasyāgre tripādyūrdhve sthalikāṃ sthaṇḍilopari | vinyasya kṛṣṇagandhaṃ tu kṛtvā dhāmapradakṣiṇam || 13.307|| puṇyāhaṃ vacayettatra prokṣayeccāstramantrataḥ | aṅganyāsaṃ karanyāsaṃ antaryajanamācaret || 13.308|| ghṛtasnānādikaṃ kṛtvā bhūṣayedbhūṣaṇārhakaiḥ | (vratasnānādikaṃ) karpūramiśraṃ tadgandhaṃ sarvāṅgamapi lepayet || 13.309|| ādhārādheyapūjāṃ ca kuryādapi viśeṣataḥ | ṣaṇmukhīṃ padmamudrāṃ ca namaskāraṃ ca darśayet || 13.310|| pañcavaktraṃ tataḥ kuryāt saikatriṃśat kalāṃ nyaset | nyasecca mātṛkānyāsaṃ sumuhūrte sulagnake || 13.311|| dhūpadīpaṃ hṛdā datvā pādyamācamanaṃ haviḥ | jambūphalapramāṇena kṛṣṇagandhena ṣaṇmukham || 13.312|| jagadbhuveti mantreṇa mūlamantreṇa deśikaḥ | devyorgaurīmimāyeti yadi tanmūlamantrataḥ || 13.313|| lepayet kaṇṭhadeśe tu stanamadhye gurūttamaḥ | mūlaberasya tatpaścād vāgīśānāṃ tataḥ param || 13.314|| ācāryasya tataḥ paścād bhaktānāṃ tu tataḥ param | tato rājñāṃ prakartavyaṃ varṇānāmapi tatparam || 13.315|| yo vai bhaktyā kṛṣṇagandhaṃ lepayet ṣaṇmukhasya tu | janmāntarakṛtaṃ pāpaṃ tasya naśyatyasaṃśayaḥ || 13.316|| tasmāt sarvaprayatnena lalāṭe lepayennaraḥ | alaṅkṛtya muniśreṣṭha raktotpalamahotpalaiḥ || 13.317|| raktamālyairbhūṣaṇaiśca devyoḥ ṣaṇmukhamādarāt | dhūpadīpādikaṃ dattvā naivedyaṃ cānnasūktataḥ || 13.318|| mukhavāsasamāyuktaṃ tāmbūlaṃ dāpayeddhṛdā | paṭaṃ visṛjya devāya dhūpadīpādidāpayet || 13.319|| dattvā bhasma namaskṛtya prārthayedarthamīpsitam | savatsāṃ gāṃ suvarṇaṃ ca kāṃsyapātraṃ ghṛtānvitam || 13.320|| tilaṃ priyaṅgudānaṃ ca dāpayedgurave nṛpa | yātrādānamidaṃ proktaṃ karturiṣṭapradāyakam || 13.321|| uṣṇīṣaṃ cottarīyaṃ ca sarvābharaṇabhūṣitam | gururarghyakaro maunī pīṭhe devasya dakṣiṇe || 13.322|| sthitvā ṣaḍakṣaraṃ mantraṃ japet sarvārthasiddhaye | bherīmaddalavīṇābhiḥ śaṅkhadundubhikāhalaiḥ || 13.323|| nānāvādyasamāyuktaṃ chatradhvajasamanvitam | cāmarairvyajanairyuktaṃ gaṇikāyūthasaṃyutam || 13.324|| yantradīpaiḥ sudīpaiśca triśūlo yaṣṭidīpakaiḥ | śibikāsthitadeveśaṃ kṛtvā grāmapradakṣiṇam || 13.325|| śanaiḥśanaiśca matimān bāhye saptagrahāvadhi | darśayitvā natiṃ kṛtvā praviśya sthānamaṇḍapam || 13.326|| pṛṣṭhabhāge vādyagītairnṛttaiḥ santoṣayedguham | snāpayitvā mahāsenaṃ śuklavastraiśca veṣṭayet || 13.327|| karpūradhūlinoddhṛtya mallikājātipuṣpakaiḥ | muktādāmairalaṅkṛtya naivedyaṃ dāpayed guruḥ || 13.328|| tāmbūlaṃ mukhavāsaṃ ca dhūpadīpādidāpayet | raṅge vā śibikāyāṃ vā rātrau yāmatrayātparam || 13.329|| paṅktiyānaṃ prakartavyaṃ harmye vā purato'pi vā | vedadhvanisamāyuktaṃ stotradhvanisamanvitam || 13.330|| vādyasaptasamāyuktaṃ gītanṛttasamanvitam | āsthānamaṇḍapaṃ prāpya rātriśeṣaṃ vyapohya ca || 13.331|| aruṇodayavelāyāṃ punaḥ snānaṃ samācaret | nadītīre taḍāge vā prapāyāṃ śuddhabhūtale || 13.332|| puṇyāhaṃ vācayitvātha navakumbhañca vinyaset | gaṅgāṃ ca yamunāṃ caiva narmadāṃ ca sarasvatīm || 13.333|| sindhuṃ godāvarīṃ caiva kāverīṃ kumarīṃ tathā | skandatīrthañca tanmadhye pūjayetsvasvamantrataḥ || 13.334|| abhiṣicya yathāśakti deśikaḥ paricārakaiḥ | snāpayetskandatīrtheśca gaṅgāsnānaphalaṃ labhet || 13.335|| ālayaṃ tu praviśyātha samalaṅkṛtya ṣaṇmukham | rathe vā śibikāyāṃ vā mañce vāropya ṣaṇmukham || 13.336|| grāmapradakṣiṇaṃ kṛtvā sarvopakaraṇānvitam | mahāvīthīṃ kṣudravīthīṃ sarvavīthīṃ viśeṣataḥ || 13.337|| āsthānamaṇḍapaṃ prāpya dhūpadīpañca dāpayet | devasya paramabhāge tu vādyaghoṣaiśca gītakaiḥ || 13.338|| devasyāgre viśeṣeṇa sthalaśuddhiṃ vidhāya ca | pādyamācamanaṃ cārghyaṃ dhūpadīpañca dāpayet || 13.339|| mudgasāraṃ nivedyātha piṣṭāpūpaṃ gulānvitam | upadaṃśājyasaṃyuktaṃ mahāhavirnivedayet || 13.340|| pānīyācamanīyañca tāmbūlamukhavāsakam | dhūpadīpādikaṃ dattvā ṣaṇmukhaṃ pūjayedguruḥ || 13.341|| tataścūrṇotsavaṃ kuryāt utsavānte dine guruḥ | (dine budhaḥ) devāgre śuddhadeśe tu kalpayetsthaṇḍiladvayam || 13.342|| jagadbhuveti mantreṇa darbhaiḥ puṣpaiḥ paristaret | puṇyāhaṃ vācayettatra hṛdā samprokṣya buddhimān || 13.343|| maṅgalāṅkurasaṃyukte prācyāṃ sthaṇḍilamadhyame | kautukaṃ tu visṛjyātha tanmadhye vinyasetkramāt || 13.344|| musalolūkhale nyastvā raktavastreṇa veṣṭayet | śaktiñca paścime sthāpya guhāstraṃ samprapūjayet || 13.345|| lūkhale śaktimādhāraṃ musale skandamarcayet | śūrpe viṣṇuṃ samabhyarcya kuryāttatraśiro'rpaṇam || 13.346|| suślakṣṇaṃ rajanīcūrṇaṃ droṇaṃ vāpi tadardhakam | lūkhale hṛdayenaiva nikṣipedrātricūrṇakam || 13.347|| vyomavyāpipadairmantrairlūkhalenaiva ghaṭṭayet | tatrāgatajanairvāpi cūrṇayedgaṇikājanaiḥ || 13.348|| rajanīcūrṇamādāya dūrvā tailena saṃyutam | tīrthakāle prayoktavyaṃ skandaṃ skandāstrayorapi || 13.349|| mastake devadevīnāṃ skandāstre madhyapatrake | subrahmaṇyeti mantreṇa dāpayeddeśikottamaḥ || 13.350|| ayaṃ kumāramantreṇa tāmbūlamapi dāpayet | sumitrāya guruḥ paścāt bhaktānāmapi dāpayet || 13.351|| tatpaścādrajanīcūrṇaṃ yajamānāya dāpayet | cūrṇaṃ grāmajanānāṃ vai datvā śīghraṃ pradakṣiṇam || 13.352|| praviśya bhavanaṃ paścāt tīrthasnānamathācaret | sāyaṅkāle'thavā rātrī tīrthakarmaviśeṣataḥ || 13.353|| nadyāṃ vātha taḍāge vā samudre vāpyathāpi vā | tīre samatalaṃ samyak prapāṃ kṛtvātisundarām || 13.354|| jalakrīḍāsamāyuktaṃ kṛtvā grāmapradakṣiṇam | kumārañca guhāstrañca prapāmāropya śāstravit || 13.355|| sthaṇḍiladvitayaṃ kṛtvā śālibhirvimalaistathā | saṅkalpamapi puṇyāhaṃ brāhmaṇaiḥ saha vācayet || 13.356|| jagadbhuveti mantreṇa prokṣayecchuddhavāriṇā | paścime sthaṇḍile śaktiṃ pūrvakumbhāṃśca vinyaset || 13.357|| sasūtrān sāpidhānāṃśca savastrān vāripūritān | jayantādyaṣṭavidyeśān madhye senānyamarcayet || 13.358|| jayaśabdādisaṃyuktaiḥ svastimaṅgalavācakaiḥ | āvāhya sarvadevāṃśca gandhādyairarcayet kramāt || 13.359|| digbandhañca tataḥ kṛtvā tīrthasnānāya mantravit | sthāpitaiḥ kalaśairvidvānastrarājaṃ prapūjayet || 13.360|| tattīrthaṃ vārimadhye tu vyāhṛtyā vinyaset kramāt | he devi gaṅge yamune narmade ca sarasvati || 13.361|| sindhu godāvarī caiva kāveryatra jalāśaye | sannidhī bhavataḥ svāndatīrthārthamiha śuddhaye || 13.362|| tasmin tīrthe ca yaḥ snātvā gaṅgāsnānaphalaṃ labhet | jalakrīḍāṃ prakurvīta tato bhaktajanaiḥ saha || 13.363|| tattīrthenaiva matimān senānyamabhiṣecayet | praviśya bhavanaṃ paścāt sarvātodyasamanvitam || 13.364|| yāgapūjāvidhiṃ kuryāt homānte yāgamūrtipam | (yāgamūrtinam) mūlabere niyojyātha snapanaṃ tatra kārayet || 13.365|| yāgavedisthitaiḥ kumbhaiḥ pūjayenmūlaberakam | gandhatoyaiḥ śuddhatoyairgandhādyairarcayettataḥ || 13.366|| mahāhavirnivedyātha dhūpadīpādi dāpayet | baliṃ datvā krameṇaiva balipīṭhe samarcayet || 13.367|| grāmapradakṣiṇaṃ kuryāt maunavratadharastathā | sandhidevān visṛjyātha balipīṭhasya dakṣiṇe || 13.368|| sthitvāśiṣaṃ tato japtvā śaṅkhabheryādibhiḥ svanaiḥ | dhvajāvarohaṇaṃ kuryāt puṇyāhaṃ vācayedguruḥ || 13.369|| dhvajasya daṇḍamūle tu piṇḍādi ca nivedayet | gaje vā mūlaberasya vāhane yojayed dhvajam || 13.370|| garbhagehaṃ praviśyātha pādyamācamanārghyakam | dhūpadīpaṃ hṛdā dattvā sarvakarma samācaret || 13.371|| sumitrayāgaṃ vakṣye'haṃ śa‍ṛṇu kauśika suvrata | alaṅkṛtya sumitreśaṃ vastrairābharaṇairapi || 13.372|| tasyāgre sthaṇḍilaṃ kṛtvā sarvakarma samācaret | samidannājyadhānyaiśca mūlenaiva hunedbudhaḥ || 13.373|| śatamardhaṃ tadardhaṃ vā daśāṃśaṃ tat ṣaḍaṅgakaiḥ | hutvā havirnivedyātha tāmbūlamapi dāpayet || 13.374|| dhūpadīpādikaṃ datvā sandhidevabaliṃ kṣipet | balipātraṃ cānnaliṅgamastrarājaṃ viśeṣataḥ || 13.375|| paricāraiḥ parivṛto gururmaunavratastataḥ | huṅkāro dopahīnaḥ san kuryādgrāmapradakṣiṇam || 13.376|| sandhau sandhau baliṃ dadyāt tripathe ca catuṣpathe | balipīṭhe baliṃ dadyāt pādau prakṣālya buddhimān || 13.377|| ālayaṃ tu praviśyāśu sarveṣāṃ bhasma dāpayet | ācāryaṃ pūjayet kartā vastrahemāṅgulīyakaiḥ || 13.378|| dakṣiṇāṃ dāpayet paścāt gobhūmikāñcanaiḥ saha | ṣaṇṇiṣkamadhamaṃ jñeyaṃ madhyamaṃ daśaniṣkakam || 13.379|| niṣkāṇāṃ viṃśatiḥ śreṣṭhaṃ ācāryasya tu dakṣiṇā | daśabhāgaikabhāgaṃ tu mūrtipānāṃ tu dakṣiṇā || 13.380|| yāgopakaraṇaṃ sarvaṃ deśikāya pradāpayet | bhaktānāṃ paricārāṇāṃ yathāśaktyā ca dakṣiṇā || 13.381|| dīnānandhāṃśca bhaktāṃśca brāhmaṇān bhojayet sudhīḥ | apare divase vipra devyutsavamathācaret || 13.382|| tato'dhivāsanaṃ kuryāt sarvarātraṃ mahāmune | samalaṅkṛtya deveśaṃ devyorbhūṣairviśeṣataḥ || 13.383|| śaktidvayaṃ puraskṛtya senānyaṃ tadanantaram | grāmapradakṣiṇaṃ kṛtvā praviśyāsthānamaṇḍapam || 13.384|| dhūpadīpaṃ hṛdā dattvā nīrājanamanantaram | mahāhavirnivedyātha tāmbūlamapi dāpayet || 13.385|| nityaṃ nityaṃ rātrikāle nṛttaiḥ santoṣayedguham | guhotsavavidhiḥ proktaḥ samāsānmunipuṅgava || 13.386|| evaṃ yaḥ kurute martyaḥ sa puṇyāṃ gatimāpnuyāt | dharmārthī labhate dharmamarthārthī cārthamāpnuyāt || 13.387|| kāmārthī labhate kāmaṃ mokṣārthī mokṣamāpnuyāt | vijayastu bhavennityaṃ satyaṃ satyaṃ vadāmyaham | ihaiva kāmān bhuktvānte kaumāraṃ lokamāpnuyāt || 13.388|| iti śrīkumāratantre utsava vidhirnāma trayodaśaḥ paṭalaḥ | 14. caturdaśaḥ paṭalaḥ - prāyaścittavidhiḥ kauśikaḥ- utsavasyopakaraṇe kriyāmantravihīnake | nimitte samanuprāpte pūjāvicchinnake punaḥ || 14.1|| prāyaścittaṃ kathaṃ deva vaktumarhasi śaṅkara | īśvara uvāca- sādhu sādhu tvayā pṛṣṭaṃ tacchṛṇuṣva mahāmune || 14.2|| māyūrayāgahīne tu dhvajārohaṇahīnake | dhvajalakṣaṇahīne tu daṇḍahrasvādihīnake || 14.3|| skandhahīne vedihīne dhvajadaṇḍasya bhagnake | dhvajasya rajjuvicchinne tatraiva dhvajapātane || 14.4|| dhvajaghaṇṭāvihīne tu ghaṇṭāpātanake punaḥ | bherītāḍanahīne ca vedikuṇḍavihīnake || 14.5|| vedyūrdhvasthaṇḍile hīne yāgaśālādidagdhake | ghoṇacchedena patite chinnayoryajane'pi ca || 14.6|| śālālaṅkaraṇe vastre dagdhe sati ghaṭaiḥ saha | vitānadhvajahīne ca toraṇānāṃ vihīnake || 14.7|| srukūsruvau tu vihīne cedetau lakṣaṇahīnake | darbhaviṣṭarahīne ca homadravyavihīnake || 14.8|| daśāyudhavihīne ca aṣṭamaṅgalahīnake | aṅkurārpaṇahīne tu pālikādirvihīnake || 14.9|| astrayāgavihīne ca kumbhasnapanahīnake | kumbhavastravihīne ca sukūrcavidhihīnake || 14.10|| kumbhe jale vihīne ca hemaratnavihīnake | sūtraveṣṭanahīne ca vedivastravihīnake || 14.11|| naivedyādivihīne ca yāgadīpavihīnake | kuṇḍe ca vahnivicchinne praṇītābhinnacālane || 14.12|| mantrahīne kriyāhīne samitparidhihīnake | balidravyavihīne ca balidānavihīnake || 14.13|| baliliṅgavihīne ca taddine patite'thavā | astreśapatane bhaṅge veṇudaṇḍavihīnake || 14.14|| (astreśapatane bhagne) āyudhāni praṇaṣṭe ca bhinne vā patite'thavā | balipīṭhavihīne ca balidānavihīnake || 14.15|| balidīpavihīne ca rātrikālemahāmune | balidāne ca yāne ca kālātikramaṇe sati || 14.16|| utsave yānahīne ca tatkāle kalahe sati | pūjāparyuṣite dravye saṅkule pratimāsu ca || 14.17|| yānakāle tathā bere patane cāṅgahīnake | dīkṣāntaraiśca śūdraiśca pratimāsparśane tathā || 14.18|| tenaiva yāgaśālā ca spṛṣṭe ca śunakādinā | utsave yatra tadgrāme manuṣye ca mṛte sati || 14.19|| pariveṣṭanahīne ca nīrājanavihīnake | patākādyagninā dagdhe yuddhārambhavihīnake || 14.20|| rakṣāsūtravihīne ca kautukasnānahīnake | cūrṇotsavavihīne ca tīrthakarmavihīnake || 14.21|| vedyūrdhvaiḥ sthāpitaiḥ kumbhairabhiṣekavihīnake | dhvajāvarohaṇe hīne śuddhasnānavihīnake || 14.22|| dinādhike tathā nyūne yānakāle mahotsave | pīṭhodvāsanahīne ca sumitrāyānahīnake || 14.23|| ārabhya cānyatantreṇa skandayāge kṛte sati | ācāryadakṣiṇāhīne dvijabhojanahīnake || 14.24|| grāmakartṛnṛpāṇāṃ ca lagnarkṣapratikūlake | yāgopakaraṇaṃ sarvamadatte deśikāya vai || 14.25|| evamādisamutpanne prāyaścittaṃ vidhīyate | mayūrayāgahīnaṃ cedduṣṭasarpavivardhanam || 14.26|| mayūrasnapanaṃ kṛtvā gandhapuṣpādibhiryajet | mudgānnañca nivedyātha śāntihomaṃ samācaret || 14.27|| mayūrayāgavidhinā prāguktena samācaret | dhvajārohaṇahīnaścet dhvajalakṣaṇahīnake || 14.28|| tadrāṣṭraṃ bhayamāpnoti rājā daurjanyamāpnuyāt | dhvajasaṅkalpavidhinā taddoṣaśamanāya ca || 14.29|| śāntihomaṃ tataḥ kuryāddhvajamāropayetpunaḥ | dhvajadaṇḍādike nyūne skandayaṣṭivihīnake || 14.30|| upavedivihīnaścet paracakrādbhayaṃ bhavet | śilpinaṃ hanti sahasā mahāndoṣo gurorbhavet || 14.31|| punaḥ salakṣaṇaṃ daṇḍaṃ sthāpya saṅkalpya vedikām | daṇḍasamprokṣaṇaṃ kṛtvā tadā śāntidvayaṃ japet || 14.32|| dhvajadaṇḍavibhinne ca parabhūpādbhayaṃ bhavet | śāntihomaṃ tataḥ kṛtvā punaḥ sandhānamācaret || 14.33|| dhvajasya rajjuvicchinne tatraiva dhvajapātane | kartārañca guruṃ hanti śāntihomaṃ samācaret || 14.34|| anyaṃ rajjuṃ dṛḍhaṃ grāhyaṃ badhvā samprokṣayedbudhaḥ | ghaṇṭāvihīne patite bālānāṃ nāśanaṃ bhavet || 14.35|| puṇyāhaṃ vācayitvātha mūlamantraśataṃ japet | ghaṇṭāmastreṇa samprokṣya punaḥ sandhānamācaret || 14.36|| bherītāḍanahīnaṃ cet bhūtapretādivardhanam | skandasya snapanaṃ kṛtvā tato bherīṃ pratāḍayet || 14.37|| ghoṣakāle tu tadghoṇā chede vā patite'pi vā | carmacchedepi tadrāṣṭre sasyanāśaṃ bhaveddhruvam || 14.38|| mayūramūlamantreṇa hutvā japtvā śataṃ japet | parigrāhyānyabherīṃ ca taḍāyedvidhinā budhaḥ || 14.39|| yāgaśālāvihīnaścet vedikuṇḍavihīnake | etallakṣaṇahīnaṃ cet bhavettadgrāmanāśanam || 14.40|| sahasā vidhinā kṛtvā puṇyāhaṃ vācayettataḥ | śāntihomaṃ tataḥ kṛtvā tadūrdhvaṃ karma kārayet || 14.41|| vedyūrdhve sthaṇḍile hīne sasyānāṃ nāśanaṃ bhavet | gavyaiḥ samprokṣya matimānmūlamantraiḥ śataṃ japet || 14.42|| sthaṇḍilaṃ vidhinā kṛtvā tatra kumbhān nyasettataḥ | yāgaśālāgninā dagdhe madhye vā cotsavasya tu || 14.43|| rājā maraṇamāpnoti paracakrādbhayaṃ bhavet | sarvāṃstānsahasā tyaktvā sarvaṃ saṅkalpya pūrvavat || 14.44|| diśāhomaṃ tataḥ kṛtvā punarutsavamācaret | vidhinā muniśārdūla taddine tu guruttamāḥ || 14.45|| kevalaṃ yāgaśālā hi dagdhe kuryācca pūrvavat | puṇyāhaṃ vācayitvātha śāntihomaṃ samācaret || 14.46|| guhasya snapanaṃ kṛtvā viśeṣārādhanaṃ caret | śālālaṅkaraṇe vastre dagdhe sati paṭaissaha || 14.47|| vitānadhvajahīne ca toraṇādivihīnake | mahāvyādhirbhavedrājye kalyāṇāni vinaśyati || 14.48|| snapanaṃ pūrvavatkṛtvā śāntihomaṃ samācaret | sraksruvau ca vihīnau cettallakṣaṇavihīnake || 14.49|| tadgrāmavāsināṃ vipra jvaramārī prajāyate | śāntihomaṃ tataḥ kṛtvā kārayettau salakṣaṇau || 14.50|| darbhaviṣṭarahīne ca śastrabādhā bhavennṛṇām | mūlamantraiśśatairhutvā darbhaiḥ paridhinā nayet || 14.51|| homadravyavihīnaṃ cedanāvṛṣṭirbhaviṣyati | mahāvyāhṛtibhirhutvā cāstreṇaiva śataṃ hunet || 14.52|| taktaddrvyaṃ huneddhīmāna śāstradṛṣṭena vartmanā | daśāyudhavihīne ca taskarairbhayamādiśet || 14.53|| daśākṣareṇa mantreṇa juhuyāttu śatāhutim | sahasā lakṣaṇaiḥ kṛtvā prokṣya sthāneṣu vinyaset || 14.54|| aṣṭamaṅgalahīne ca strīṇāṃ nāśakaraṃ bhavet | skandasūktasya ṣaṇmantrairaṣṭavāraṃ hunetsudhīḥ || 14.55|| kṛtvāṣṭamaṅgalaṃ bhūyaḥ prokṣya saṅkalpayetkramāt | aṅkurārpaṇahīne ca pālikādivihīnake || 14.56|| sarveṣāṃ lakṣaṇe hīne sasyanāśaṃ na saṃśayaḥ | śāntihomaṃ tataḥ kṛtvā kārayedaṅkurārpaṇam || 14.57|| astrayāgavihīne ca mahāmārī prajāyate | mūrtihomaṃ tataḥ kṛtvā snapanaṃ ṣaṇmukhasya vai || 14.58|| yāgādhivāsanaṃ tatra kuryātpūrvoktamārgataḥ | kumbhasthāpanahīne ca kumbhahīne ca nirjale || 14.59|| hemaratnavihīne ca sūtraveṣṭanahīnake | apidhānavihīne ca kumbharatnavihīnake || 14.60|| vedivastravihīne ca naivedyādivihīnake | durbhikṣaṃ jāyate bhūmau mūrtihomaṃ samācaret || 14.61|| mūlenaiva śataṃ japtvā sarvakarma samācaret | yāgadīpavihīne ca netrarogaṃ bhavedbhuvi || 14.62|| śāntihomaṃ tataḥ kṛtvā dīpaṃ dviguṇamānayet | kuṇḍa ca vahnivicchinne durbhikṣaṃ jāyate bhuvi || 14.63|| niṣphalaṃ tasya tatkarma śāntihomaṃ samācaret | bhasmadhāraṃ tatodvāsya vidhānāgniṃ nidhāpayet || 14.64|| (tatodvāsya vidhinā) samidājyena caruṇā mūlenaiva śataṃ hunet | dravyānte vyāhṛtiṃ hutvā yadasminniti homayet || 14.65|| praṇītirlīyate bhinne gavāṃ vyādhistu jāyate | idaṃ viṣṇviti mantreṇa homayed dvādaśāhutim || 14.66|| juhuyādastramantreṇa śataṃ vai ṣoḍaśāhutim | praṇītāṃ pūrvavatkṛtvā tadūrdhvaṃ karma kārayet || 14.67|| mantrahīne kriyāhīne dāridyraṃ jāyate guroḥ | mahonmādo bhavedbhūmau mūrtihomaṃ samācaret || 14.68|| mūlenaiva śataṃ japtvā tathā pāśupataṃ japet | uktadravyaiśca mantraiśca vidhinā homamācaret || 14.69|| samitparidhihīne ca prajā duḥkhamavāpnuyāt | śāntihomaṃ tataḥ kṛtvā samitparidhimānayet || 14.70|| balidravyavihīne ca balidānavihīnake | sasyānāṃ nāśanaṃ tatra kṣudbādhā jāyate nṛṇām || 14.71|| kṛtvā tadā mūrtihomaṃ skandamūlaṃ śataṃ japet | balidravyaṃ samāsādya balidānaṃ samācaret || 14.72|| baliliṅgavihīne tu bhinne ca patite'thavā | kartuvināśo bhavati parivārasya durdaśā || 14.73|| śāntihomaṃ tataḥ kṛtvā mūlenaiva śataṃ hunet | baliliṅgaṃ navaṃ kṛtvā punaśca balimācaret || 14.74|| astreśapatite hīne naṣṭe ca munipuṅgava | rāṣṭragrāmanṛpāṇāṃ ca śatrubhirbhayamādiśet || 14.75|| patitaścettu samprokṣya śāntihomaṃ samācaret | bhinne naṣṭe punaḥ kṛtvā samprokṣaṇamathācaret || 14.76|| śāntihomaṃ tataḥ kṛtvā tanmūlena śataṃ hunet | punarbaliṃ tataḥ kṣiptvā brāhmaṇānbhojayettataḥ || 14.77|| astrasya daṇḍabhagne ca navadaṇḍaṃ prayujya ca | pañcagavyena samprokṣya baliśeṣaṃ samācaret || 14.78|| āyudhāni praṇaṣṭe ca bhinne vā patite'pi vā | pravartate mahāmārī yāgo rākṣasabhugbhavet || 14.79|| ṣaḍakṣareṇa mantreṇa japedaṣṭottaraṃ śatam | naṣṭe bhinne punaḥ kṛtvā prokṣya saṃsthāpayetsudhīḥ || 14.80|| balipātravihīne ca dhanadhānyakṣayaṃ bhavet | śāntihomaṃ tataḥ kṛtvā sahasā pātramānayet || 14.81|| balitālavihīne ca na tuṣṭāḥ sandhidevatāḥ | mūrtihomaṃ tataḥ kṛtvā jagatastrāṇanāśanam || 14.82|| balidīpavihīne tu grāmalakṣmī gatā bhavet | skandagāyatrimantreṇa japedaṣṭottaraṃ śatam || 14.83|| dviguṇaṃ dīpamāropya baliśeṣaṃ samācaret | balidāne ca yāne ca kālātikramaṇe sati || 14.84|| tadgrāmasya kṣayaṃ proktaṃ śāntihomaṃ samācaret | balidānaṃ devayānaṃ kārayenmunipuṅgava || 14.85|| utsave yāgahīne ca kartumaraṇamādiśet | mūrtihomaṃ tataḥ kṛtvā kautukaṃ sthāpya cārcayet || 14.86|| yānakrameṇa matimān kuryādgrāmapradakṣiṇam | tatkāle kalahaṃ vipra tadrāṣṭraṃ kalahaṃ bhavet || 14.87|| śāntihomaṃ tataḥ kṛtvā japedastrāṇunā śatam | pūjāparyuṣitaṃ dravyaṃ saṅkule pratimāsu ca || 14.88|| paracakrādbhayaṃ bhūmau mahāmārī pravartate | śāntihomaṃ tataḥ kṛtvā japet pāśupataṃ śatam || 14.89|| yānakāle tathā bere patane cāṅgahīnake | grāmarāṣṭranṛpāṇāṃ ca nāśanaṃ bhavati dhruvam || 14.90|| snapanaṃ tatra kurvīta śāntihomaṃ tu kārayet | punaryānaṃ prakartavyaṃ patane munipuṅgava || 14.91|| śiro bāhustathā pādau hīne tu parivarjayet | pūrvavat pratimāṃ kṛtvā jalādhivāsanaṃ vinā || 14.92|| pratiṣṭhāṃ vidhinā kṛtvā punarutsavamācaret | vāhanāyudhavastrādikarṇāṅgulivihīnake || 14.93|| padmabandhavihīne tu punaḥ sandhānamācaret | samprokṣaṇaṃ tataḥ kṛtvā kuryāt grāmapradakṣiṇam || 14.94|| mūrtihomaṃ tataḥ kṛtvā brāhmaṇān bhojayetsudhīḥ | dīkṣāntaraistathā śūdraiḥ pratimāsparśite yadi || 14.95|| tathaiva yāgaśālāyāṃ saṃspṛṣṭe ca śunā tathā | tadgrāmavāsināṃ śīghraṃ sthānabhraṣṭaṃ na saṃśayaḥ || 14.96|| puṇyāhaṃ vācayitvātha gavyaiḥ samprokṣayetsudhīḥ | snapanaṃ kārayedbimbe śāntihomaṃ tu kārayet || 14.97|| utsavaṃ yatra tadgrāme manuje tu mṛte sati | varṇānāṃ dūṣaṇotpattiḥ śīghraṃ tyaktvā tu tacchatam || 14.98|| mūrtihomaṃ tataḥ kṛtvā hunedastrāṇunā śatam | pariveṣṭanahīne ca rājājñā kṣīyate bhuvi || 14.99|| skandasūktaśataṃ japtvā śāntihomaṃ samācaret | nīrājanavihīne tu bhavedagnibhayaṃ bhuvi || 14.100|| ṣaḍakṣareṇa mantreṇa śataṃ japtvā sa mantravit | nīrājanaṃ tataḥ kuryāt śāstradṛṣṭena vartmanā || 14.101|| patākā hyagninā dagdhe mahāvātaprakopanaḥ | tattyaktvā sahasā mantrī japedastrāṇunā śatam || 14.102|| mūrtihomaṃ tataḥ kṛtvā pañcaśāntiṃ japet punaḥ | yuddhārambhavihīnaṃ tu bālānāṃ nāśanaṃ bhavet || 14.103|| mūrtihomaṃ tataḥ kṛtvā yuddhārambhamathācaret | rakṣāsūtravihīne tu lokarakṣā vinaśyati || 14.104|| ayutaṃ japya cāstrāṇuṃ kautukaṃ bandhayettataḥ kautukasnānahīne tu vṛṣaṃ naśyatyasaṃśayaḥ || 14.105|| mūrtihomaṃ tataḥ kṛtvā kautukasnānamācaret | cūrṇotsavavihīne tu bhaveyurvidhavā striyaḥ || 14.106|| daśākṣareṇa mantreṇa hunedaṣṭottaraṃ śatam | mūlamantraśataṃ japtvā cūrṇotsavamathācaret || 14.107|| tīrthakarmavihīne tu tadrāṣṭraṃ jalavarjitam | astrāṇunā śataṃ japtvā tīrthakarma samācaret || 14.108|| vedyūrdhve sthāpitaiḥ kumbhairabhiṣekavihīnake | niṣphalaṃ yāgakarma syāt mūrtihomamathācaret || 14.109|| mūrtihomaṃ tataḥ kṛtvā kuryāttairabhiṣecanam | dhvajāvarohaṇehīne mahāvātaprakopanam || 14.110|| mūrtihomaṃ tataḥ kṛtvā dhvajaṃ tatrāvarohayet | śuddhasnānavihīne ca vṛṣṭirnaśyatyasaṃśayaḥ || 14.111|| śāntihomaṃ tataḥ kṛtvā snapanaṃ tatra kārayet | dinādhike mahāduḥkhaṃ kartuḥ sañjāyate dhruvam || 14.112|| mūrtihomaṃ tataḥ kṛtvā brāhmaṇānapi bhojayet | apare divase vipra tīrthakarma samācaret || 14.113|| nyūne caiva tathā karturgrāmasya ca bhavet kṣayam | prāguktavidhinā tasmādutsavaṃ kārayedbudhaḥ || 14.114|| ādau vyavasthitaṃ tyaktvā homāt pūrve'thavā pare | utsave tu kṛte tasya grāmasya ca bhavet kṣayam || 14.115|| śāntihomaṃ tataḥ kṛtvā snapanaṃ kārayettadā | pūrvoktavidhinā dhīmān punarutsavamācaret || 14.116|| pīṭhodvāsanahīne ca na prītāḥ sandhidevatāḥ | mūlenaiva śataṃ japtvā pīṭhodvāsanamācaret || 14.117|| sumitrayāgahīne tu sarvakarma ca niṣphalam | guhasya snapanaṃ kṛtvā saumitraṃ yāgamācaret || 14.118|| ārambho'pyanyatantreṇa skandayāge kṛte sati | rājñāṃ senā kṣayaṃ yāti tadyajñaṃ punarācaret || 14.119|| ācāryadakṣiṇehīne dvijabhojanahīnake | na labhettatphalaṃ kartā kṣayaṃ prāpnotyasaṃśayaḥ || 14.120|| śāntihomaṃ tataḥ kṛtvā dviguṇāṃ dakṣiṇāṃ dadet | grāmakartṛnṛpāṇāñca lagnarkṣapratikūlake || 14.121|| grāmakartṛnṛpāṇāñca vyādhipīḍā bhaveddhruvam | tasminnapi ca yatkarma taddoṣaśamanāya ca || 14.122|| śāntihomaṃ tataḥ kṛtvā brāhmaṇān bhojayetkramāt | yāgopakaraṇaṃ sarvamadadāddeśikāya vai || 14.123|| tadyāgaṃ niṣphalaṃ tasmāt deśikaṃ pūjayedbudhaḥ | anuktaṃ yasya doṣasya śāntihomaṃ tu tatra vai || 14.124|| yāgāgnau juhuyāddhīmān prāguktavidhinā tataḥ | ālaye patite bhinne sphuṭite tṛṇarūpake || 14.125|| gajoṣṭraturagādyaiśca bere ca calite jalaiḥ | bhūpateścalanaṃ sadyo dṛḍhaṃ kṛtvā tu pūrvavat || 14.126|| śāntihomaṃ tataḥ kṛtvā samprokṣaṇamathācaret | gṛhīte śatrubhirbere rājarāṣṭraṃ vinaśyati || 14.127|| āśu bālālayaṃ kuryāt prayatnairvatsarāntaraiḥ | tadberameva saṅgrāhya sthāpayet pūrvadeśikaḥ || 14.128|| tadūrdhve'nyaṃ parigrāhya pratiṣṭhāṃ vidhinācaret | aṣṭabandhanahīne tu strīnāśaṃ tajjalaṃ bhuvi || 14.129|| sahasā bandhanaṃ kuryāt guhasya snapanaṃ caret | sthalakarmavihīne ca mahāmārī prajāyate || 14.130|| punaḥ sandhānamācāryaḥ samprokṣaṇamathācaret | vahninā dūṣite bere śāntihomaṃ samācaret || 14.131|| samprokṣaṇaṃ tataḥ kuryāt vidhinā deśikottamaḥ | parivāravihīne tu rājasenā ca naśyati || 14.132|| parivārān tataḥ kṛtvā sthāpayedvidhipūrvakam | balipīṭhavihīne tu gāvo naśyatyasaṃśayaḥ || 14.133|| balipīṭhaṃ tataḥ kṛtvā vidhinā sthāpya pūjayet | nakulaiḥ sūkaraiścaiva kharakukkuṭavāyasaiḥ || 14.134|| ṛtustrīcoracaṇḍālaiḥ pretakaiścaiva pātakaiḥ | garbhagehaṃ praviṣṭaścet saṃspṛṣṭe kautuke'thavā || 14.135|| pratilomānulomaiśca patitaiḥ pāparogibhiḥ | mūlabere ca saṃspṛṣṭe pramādādvā'tha garvataḥ || 14.136|| ete'pi narakaṃ yānti rāṣṭre mārī pravartate | mṛnmayāni ca bhāṇḍāni tyaktvā lepya ca gomayaiḥ || 14.137|| paryagnikaraṇaṃ kṛtvā samprokṣaṇamathācaret | hastotkhātaṃ ca taddeśaṃ khātvā pūrya ca vālukaiḥ || 14.138|| mṛtpātrāṇi ca santyaktvā gomayena vilipya ca | puṇyāhavācanaṃ kṛtvā bhojayitvā dvijānapi || 14.139|| mūrtihomaṃ tataḥ kṛtvā samprokṣaṇamathācaret | nityapūjāvihīne ca durbhikṣaṃ jāyate bhuvi || 14.140|| tadgrāmasthā na bhuñjeyuḥ bhuñjeyuścet krimiṃ sadā | ekasandhivihīne ca dviguṇaṃ cānyakālake || 14.141|| sandhidvayārcane hīne pañcagavyābhiṣecanam | sandhitrayavihīne ca kartavyaṃ śāntihomakam || 14.142|| ahorātravihīne tu snapanaṃ śāntihomakam | pañcāhe snapanaṃ kuryāt mūrtihomaṃ viśeṣataḥ || 14.143|| padmahīne diśāhomaṃ snapanañca viśeṣataḥ | māsādūrdhvavihīne tu jalasamprokṣaṇaṃ matam || 14.144|| nityahomavihīne syādanāvṛṣṭirna saṃśayaḥ | ekasandhivihīne tu hutvā pāśupataṃ śatam || 14.145|| sandhidvayavihīnne tu mūlenaiva śataṃ hunet | ayaṅkumāramantreṇa śatamaṣṭottaraṃ hunet || 14.146|| ekāhe homahīne tu pañcabrahmaṣaḍaṅgakaiḥ | skandamūlena mantreṇa śatamaṣṭottaraṃ hunet || 14.147|| homahīne tu pañcāhe snapanaṃ śāntihomakam | kṛtvā pāśupatenaiva japet pañcaśataṃ punaḥ || 14.148|| pakṣahomavihīne tu snapanaṃ mūrtihomakam | māsahomavihīne tu brahmāṅgaiśca daśākṣaraiḥ || 14.149|| kṣurikābījamukhyaiśca pratyekaṃ tu śataṃ hunet | mūlamantraśataṃ japtvā snapanaṃ kārayet prabhoḥ || 14.150|| māsādūrdhvavihīne tu śāntihomaṃ samācaret | skandasya snapanaṃ kṛtvā prabhūtahaviṣaṃ dadet || 14.151|| sāyaṃ rakṣāvihīne tu bālānāṃ nāśanaṃ bhavet | snapanaṃ pañcagavyena sāyaṃ rakṣā samācaret || 14.152|| nīrājanavihīne tu kṣudbhayaṃ grāmavāsinām | dvārapūjāvihīne tu taskarairbhayamādiśet || 14.153|| mūlamantraśataṃ hutvā nīrājanamathācaret | dvāradevānsvamantreṇa gandhapuṣpādinārcayet || 14.154|| nityotsavavihīne tu dhānyanāśaṃ na saṃśayaḥ | sandhyaikena vihīne tu snapanaṃ pañcagavyakaiḥ || 14.155|| mūlamantraśataṃ japtvā nityotsavamathācaret | sandhidvayavihīne tu śāntihomaṃ samācaret || 14.156|| pañcāhe cotsave hīne snapanaṃ śāntihomakam | daśāhe tu tathā kṛtvā mūlamantraśataṃ hunet || 14.157|| pakṣāhe ca tathā kṛtvā mūlamantrācchataṃ hunet | māsanityotsave hīne brahmāṅgairbījamukhyakaiḥ || 14.158|| daśākṣaraistathā hutvā pratyekaṃ tu śataṃ hunet | māsādūrdhvavihīne tu diśāhomaṃ tadūrdhvake || 14.159|| saukhyageye vihīne ca mahāmārī pravartate | ekasandhivihīne ca pañcagavyābhiṣecanam || 14.160|| pañcāhe tu tadūrdhve tu mūlamantraśataṃ japet | ardhamāsavihīne tu tadūrdhvaṃ tacchataṃ japet || 14.161|| ekamāsavihīne tu pañcabrahmaṣaḍaṅgakaiḥ | tryambakena tu mantreṇa tadūrdhvaṃ homayecchatam || 14.162|| māsādūrdhvavihīne tu teṣāmūrdhvaṃ mahāhaviḥ | saukhyadīpavihīne tu netrarogaṃ bhavennṛṇām || 14.163|| āropya dviguṇaṃ dīpamaghoreṇa śataṃ japet | geyavaṃśavihīne tu vādyaśaṅkhavihīnake || 14.164|| sasyānāṃ nāśanaṃ proktaṃ niṣkṛtiḥ saukhyageyavat | nṛttakāle tu gaṇikā patane tu viśeṣataḥ || 14.165|| kartā duritamāpnoti śāntihomaṃ samācaret | saukhyaślokavihīne tu badhiratvaṃ pravartate || 14.166|| saukhyagānavidhānena niṣkṛtiśca vidhīyate | gandhadravyavihīne ca strīnāśaṃ sasyanāśanam || 14.167|| aghoreṇaśataṃ japtvā taddravyaṃ dviguṇaṃ dadet | puṣpārghyadhūpahīne ca vṛṣṭirnaśyatyasaṃśayaḥ || 14.168|| mūlamantraṃ śataṃ japtvā taddrvyadviguṇaṃ bhavet | hīne nirvāṇadīpe cet bhūtapretādivardhayet || 14.169|| ekāhe dviguṇaṃ dīpaṃ tadūrdhve saukhyageyavat | sandhyā dīpavihīne tu sarvadoṣāvahaṃ nṛṇām || 14.170|| ekasya dviguṇaṃ dīpaṃ vidhināropayetsudhīḥ | mantravyatikrame pūjā tatsarvaṃ niṣphalaṃ bhavet || 14.171|| śāntihomaṃ tataḥ kṛtvā mūlamantraśataṃ japet | naivedyadīpahīne ca durbhikṣaṃ jāyate bhuvi || 14.172|| ekasandhivihīne tu taddrvyaṃ dviguṇaṃ matam | sandhidvayavihīne tu kuryādgavyābhiṣecanam || 14.173|| sandhitrayavihīne tu tadūrdhve snapanañcaret | pañcāhena vihīne tu tadūrdhve tu ṣaḍakṣaraiḥ || 14.174|| ghṛtena juhuyāddhīmān aṣṭottaraśatādhikam | daśāhe snapanaṃ kṛtvā mūrtihomaṃ samācaret || 14.175|| ekamāsavihīne tu diśāhomaṃ samācaret | skandasya snapanaṃ kṛtvā pūjayettu viśeṣataḥ || 14.176|| māsādūrdhve vihīne tu jalasamprokṣaṇañcaret | pūrva viniścitadravyaṃ yāvatkāle vihīnake || 14.177|| samyak samūhya tatsarvaṃ ṣaṇmukhāya nivedayet | sandhyātikramaṇenaiva grāmanāśaṃ dhanakṣayam || 14.178|| ṣaḍakṣareṇa juhuyāt āhutyāstu sahasrakam | naivedyotthāpane kāle patane laṅghane naraiḥ || 14.179|| sasyānāṃ nāśanaṃ proktaṃ tadannaṃ parivarjayet | mūlamantraṃ śataṃ japtvā pakkānnaṃ sahasā dadet || 14.180|| mārjanālepanaṃ hīnaṃ śaṅkhaghoṣavihīnake | gavāṃ nāśakaraṃ proktaṃ nirvīryā pṛthivī bhavet || 14.181|| mālāmantraśataṃ japtvā mārjanādi ca kārayet | bimbe puṣpavihīne ca jvaramārī pravartate || 14.182|| durnītirdurmṛtiścaiva durbhikṣamapi jāyate | mahāhavirnivedyātha tattatsarvaṃ samācaret || 14.183|| spṛṣṭe dīkṣāntarairbimbe śūdrairapi tathā punaḥ | paracakrādbhayaṃ bhūmau puṇyāhaṃ vācayetsudhīḥ || 14.184|| śāntihomaṃ tataḥ kṛtvā snapanaṅkārayetprabhoḥ | utsavāntaṃ dināntaṃ vā labdhamāse tu kārayet || 14.185|| pavitrārohaṇe hīne māsapūjāvihīnake | navanaivedyahīne ca durbhikṣaṃ jāyate bhuvi || 14.186|| mūrtihomaṃ tataḥ kṛtvā bhūsurānapi pūjayet | kṛttikādīpahīnaṃ cet anāvṛṣṭirna saṃśayaḥ || 14.187|| śāntihomaṃ tataḥ kṛtvā snapanaṅkārayetprabhoḥ | labdhamāse'gnikṣatre kṛttikādīpamācaret || 14.188|| tailābhyaṅgavihīne ca dāridryaṃ grāmavāsinām | mūlamantraiḥ śataṃ kṛtvā tailābhyaṅgaṃ samācaret || 14.189|| mantrasaṃskāradoṣeṇa rājarāṣṭraṃ vinaśyati | samprokṣaṇaṃ tataḥ kṛtvā tanmantreṇaiva pūjayet || 14.190|| ācāryasaṅkaraṃ caiva karturgrāmasya nāśanam | mūrtihomaṃ tataḥ kṛtvā pūrvācāryeṇa pūjayet || 14.191|| anuktaṃ yadbhavet kiñcicchāntihomena śāmyati | mantre'nukte kriyāṇāṃ tu hṛdayenaiva kārayet || 14.192|| evaṃ yaḥ kurute martyaḥ sa puṇyāṅgatimāpnuyāt || 14.193|| iti śrīkumāratantre prāyaścittavidhirnāma caturdaśaḥ paṭalaḥ | 15. pañcadaśaḥ paṭalaḥ - jīrṇoddhāravidhiḥ jīrṇoddhāravidhiṃ vakṣye śa‍ṛṇu kauśika suvrata | sarvaśāntikaraṃ puṇyaṃ sarvavyādhivināśanam || 15.1|| rāṣṭragrāmanṛpāṇāñca hitārthaṃ guruśilpinoḥ | jīrṇoddhāraṃ yaḥ karoti phalaṃ pūrvāccaturguṇam || 15.2|| jīrṇoddhāraṃ na kuryāccet rājarāṣṭraṃ vinaśyati | tasmātsarvaprayatnena jīrṇoddhāraṃ tu kārayet || 15.3|| jīrṇaṃ lohajaberaṃ cet tallohenaiva kārayet | śailajaṃ dārujaṃ cettu varjayet kuśikātmaja || 15.4|| yadrūpaṃ yanmayaṃ pūrvaṃ tathaiva parikalpayet | anyathā kāritaṃ cettu rājarāṣṭraṃ vinaśyati || 15.5|| śailaṃ jīrṇaṃ samuddhṛtya śakaṭe vā gaje'pi vā | rathe vā śibikāyāṃ vā vidhināropya buddhimān || 15.6|| samudre vā taḍāge vā kūpe vā'pi visarjayet | dārujaṅkārayedbhūmau paścime cottare'pi vā || 15.7|| gajoṣṭraturagaiścorairviṣanāgeśvarairapi | patite calite bhagne nadīsrotena vā punaḥ || 15.8|| vahninā dahyamāne'pi jīrṇoddhāraṃ vidhīyate | kṣetre jīrṇe tu tat kṣetre sthāpayettu prayatnataḥ || 15.9|| nadīvegena calitaṃ śatadaṇḍaṃ vyapohya ca | dviśataṃ dviguṇaṃ vā'pi caturguṇamathāpi vā || 15.10|| tasyottareṣu pūrveṣu dakṣiṇe cāthavā punaḥ | āropya ca śucau deśe kṛtvā gehapramāṇavat || 15.11|| sthāpanaṃ tatra kartavyaṃ netronmīlanavarjanam | jalādhivāsarahitaṃ śeṣakarmāṇi kārayet || 15.12|| aṅgasyopāṅgapratyaṅgamaṅgāni trividhāni ca | aṅgaṃ pradhānaṃ mūlaṃ syādupāṅgamatha kathyate || 15.13|| vakṣodaṇḍakaṭīdaṇḍabāhukūrparakadvayam | ūrū jānū ca jaṅghe ca pāṇī pādatalāṅgulī || 15.14|| upāṅgaṃ trividhaṃ jñeyaṃ āyudhābharaṇāni ca | vastravāhanapīṭhāni pratyaṅgamiti kīrtitam || 15.15|| brahmadaṇḍavihīnaṃ cet śūlasthāpanamucyate | pratyaṅgopāṅgahīne ca punaḥ sandhānamācaret || 15.16|| āsaptadivasāt pūrvaṃ kumbhe tvāvāhya kārayet | tadūrdhve bālaharmyaṃ vai kṛtvā samprokṣaṇaṃ caret || 15.17|| lohajaṃ śailajaṃ beraṃ mṛṇmayaṃ vā sudhāmayam | śirobāhū tathā corū hīne syāt parivarjayet || 15.18|| aṅgulīnakhanāsāgraṃ punaḥ sandhānamācaret | sandhānayogyaṃ sandhāryamayogyaṃ na prayojayet || 15.19|| vastuhīnaṃ na kartavyaṃ kuryādvastvadhikena tu | pūrvātkuryātpūrvamānāt aṅgake śrīkaraṃ bhavet || 15.20|| vihīne nāśakṛtproktaṃ tasmāddhīnaṃ na kārayet | māsapakṣarkṣavārādīnavicārya samācaret || 15.21|| jīrṇoddhāraṃ na kuryāccenmahādoṣo'bhijāyate | tadduṣṭabhūtavetālapiśācabrahmarākṣasāḥ || 15.22|| pretāśca devaśūnyatvādāśrayanti na saṃśayaḥ | kurvanti te bhayaṃ hyugraṃ durbhikṣaṃ maraṇaṃ nṛṇām || 15.23|| arcitaṃ cennihatyāśu tasmājjīrṇaṃ samācaret | (tasmājjīrṇaṃ samuddharet) mandire coddhṛte tatra bimbe nirdoṣasaṃsthite || 15.14|| bālaharmyaṃ tataḥ kṛtvā bālasthānoktamārgataḥ | harmyāgre pañcare vāpi triberaṃ tu samācaret || 15.25|| stūpyādyādyeṣṭakānāñca khātvā tyaktvānyaśeṣakam | prathameṣṭikāṃ kṣipetprāgvadgarbhanyāsasamāyutam || 15.26|| yāvanmandiraparyantaṃ tāvatkṛtvā salakṣaṇam | yaddravyeṇoddhṛtaṃ harmyaṃ yatpramāṇaṃ yadākṛtim || 15.27|| taddravyeṇa punaḥ kuryāt pramāṇena tu buddhimān | sarvāvayavasampūrṇaṃ yathāśobhaṃ yathābalam || 15.28|| dārviṣṭakāśilā yatra jīrṇaṃ prāsādake punaḥ | karmayogyāstu sampāhya ayogyān parivarjayet || 15.29|| hīnamānoddhṛte dhāmni śāstroktenātha karmataḥ | pūrvāddhīnaṃ na kartavyamutkṛṣṭaṃ śubhadaṃ smṛtam || 15.30|| stūpī nāsī ca śālā ca kapotīkūṭapañjaram | eteṣvaṅgaṃ yathā hīnaṃ tathā tadvastunā punaḥ || 15.31|| parivārālaye jīrṇe tasyoddhāraṇakarmasu | tattaddhāmāgrake poṭhe kṛtvā mūrtiṃ samācaret || 15.31|| (mūrtiṃ samarcayet) sthāpitenoktadeśe tu tadbimbaṃ mantratantrakaiḥ | uktasthāne prakartavyaṃ parivārādikān kramāt || 15.33|| jīrṇe tu gopure tatra prāsādasyoktavartmanaḥ | (prāsādasyoktamārgataḥ) anyeṣāṃ maṇḍapādīnāṃ prāsādasyoktamārgataḥ || 15.34|| evaṃ sāmānyamuditaṃ viśeṣamadhunocyate | iṣṭakāyāḥ paraṃ pīṭhaṃ pīṭhādābhāsamuttamam || 15.35|| (iṣṭakāyāḥ varaṃ) ābhāsādardhacitraṃ syādardhacitrāttu dārujam | dārujānmṛṇmayaṃ śreṣṭhaṃ mṛṇmayācchailajaṃ smṛtam || 15.36|| śailajāllohajaṃ śreṣṭhaṃ lohajādratnajaṃ tathā | citrañca citramanyaccetpūrvavanmūlaberakam || 15.37|| dravyotkṛṣṭena kartavyaṃ viparītaṃ na kārayet | ādiśaivakulodbhūtaḥ prāgukto lakṣaṇo guruḥ || 15.38|| susnātaḥ sakalīkṛtya gandhapuṣpairalaṅkṛtaḥ | navavastradharoṣṇīṣo haimapañcāṅgabhūṣaṇaḥ || 15.39|| natvā gaṇādhipaṃ pūrvaṃ gandhapuṣpādibhiryajet | saṅkalpamapi puṇyāhaṃ vācayetprokṣya tajjalaiḥ || 15.40|| subrahmaṇyaṃ tato'bhyarcya gandhapuṣpādibhiḥ kramāt | jīrṇaberaṃ tyājyamiti bhagavadvākyanirṇayāt || 15.41|| jīrṇoddhāraṅkarma kartumanugraha ṣaḍānana | iti praṇamya vijñāpya devasyānujñayā guruḥ || 15.42|| skandāgre sthaṇḍilaṃ kṛtvā hastamātreṇa deśikaḥ | agnyādhānādikaṃ sarvamagnikāryoktamācaret || 15.43|| samidājyacarūṃllājaṃ sarṣapaṃ kṣīrameva ca | tilaṃ māṣaṃ tato mudgaṃ priyaṅguṃ ca gulaṃ madhu || 15.44|| dravyāṇi dvādaśaitāni homayettu vicakṣaṇaḥ | jagadbhuvādiṣaṇmantraistattatṣaṇmūrtimantrakaiḥ || 15.45|| samidājyacarūn hutvā pratyekantu trayāhutim | skadanmūlena juhuyātsamidhaṃ brahmavṛkṣajam || 15.46|| ghṛtamīśānamantreṇa puruṣeṇa caruṃ hunet | lājāṃstvaghoramantreṇa sarpiṣaṃ vāmamantrataḥ || 15.47|| sadyojātena gokṣīraṃ tilaṃ pāśupatena ca | māṣaṃ kavacamantreṇa mudgaṃ hṛdayamantrataḥ || 15.48|| priyaṅguṃ netramantreṇa gulaṃ vai śīrṣamantrakaḥ | madhvastreṇaiva juhuyātpratyekantu śatāhutim || 15.49|| dravyānte vyāhṛtīrhutvā pūrṇāṃ tu śirasā hunet | havyavāhena mantreṇa sviṣṭakṛddhomayetsudhīḥ || 15.50|| jayādirabhyādhānañca rāṣṭrabhṛcca kramāddhunet | śāntihomamiti proktaṃ hṛtkumbhasthāpanaṃ śa‍ṛṇu || 15.51|| puṇyāhavācanaṃ kṛtvā kārayedaṅkurārpaṇam | skandāgre sthaṇḍilaṃ kṛtvā dvidroṇai raktaśālibhiḥ || 15.52|| ṣaḍdalaṃ padmamālikhya prokṣya gāyatrimantrataḥ | droṇatoyena sampūrṇaṃ kumbhaṃ bimbasamaprabham || 15.53|| cūtapallavakūrcāḍhyaṃ ratnahomābjasaṃyutam | savastragandhamālābhistanmadhye sthāpayetsudhīḥ || 15.54|| pārśvayordvayavardhanyau śivatoyena pūritau | sarvālaṅkārasaṃyuktau sthāpayedvidhipūrvakam || 15.55|| pūrvādīśānaparyantamaṣṭakumbhānnyasetkramāt | punarbimbapraveśāya pūjāsiddhyarthaye nṛṇām || 15.66|| tyaktvā doṣotthitaṃ beraṃ kumbheṣvāgacchatu prabho | (tyaktvā doṣācjhitaṃ) idaṃ mantraṃ samuccārya puṣpāñjaliyuto guruḥ || 15.57|| bimbāntasthaṃ skandabījaṃ vinyasetkumbhamadhyame | ādhārādheyapūjāṃ ca pañcāvaraṇapūjanam || 15.58|| āvāhanādisaṃskāradaśakarmāṅkurātataḥ | dhanuḥ padmatriśūlañca makaraṃ sṛṅnamaskṛtam || 15.59|| ṣaṇmukhaṃ kumbhavaktre tu darśayitvā samācaret | dakṣiṇasthitavardhanyāṃ mahāvallīṃ tathā yajet || 15.60|| vāme sthitāyāṃ vardhanyāṃ devasenāṃ yajettathā | śakunyādyaṣṭaśaktīśca pūrvādiṣu yajedbudhaḥ || 15.61|| svanāmādyakṣareṇaiva namo'ntaṃ praṇavādikam | vardhanyoścāṣṭakumbheṣu yonimudrāṃ pradarśayet || 15.62|| pañcāyudhāni kumbhāgre rakṣaṇārthaṃ yajedguruḥ | śaktidaṇḍaṃ prāsadaṇḍaṃ khaṅgatomarabījataḥ || 15.63|| hṛtkumbhasthāpanaṃ hyevaṃ viśvāmitra mahāmune | yātrāhomaṃ tataḥ kuryātkuṇḍe vā sthaṇḍile'pi vā || 15.64|| agnyādhānādikaṃ sarvamagnikāryoktamācaret | samidājyacarūṃllājaṃ māṣaśāliyavaṃ tilam || 15.65|| saktusarṣapamudgāni pañcabrahmaṣaḍaṅgakaiḥ | sahasraṃ vā tadardhaṃ vā skandamūlena sarpiṣā || 15.66|| devyordaśāṃśaṃ juhuyādastreṇaiva śataṃ hunet | aghoreṇa śataṃ hutvā sviṣṭamarheti homayet || 15.67|| jayādirabhyādhānaṃ ca rāṣṭrabhṛcca hunetkramāt | subrahmaṇyāya naivedyamupadaṃśasamanvitam || 15.68|| sagulaṃ ghṛtasampūrṇamapūpaṃ madhusaṃyutam | nālikerāmrapanasaṃ phalayuktaṃ dadhiplutam || 15.69|| pānīyamapi tāmbūlaṃ viśeṣeṇa nyavedayet | dhūpadīpaṃ hṛdā datvā darpaṇādīni darśayet || 15.70|| pūrṇāhutiṃ tato hutvā rudrādīnāṃ baliṃ kṣipet | jñānakhaḍgadharo bhūtvā tvadājñeti vadet guruḥ || 15.71|| maṇḍapasyeśadigbhāge sarvālaṅkāraśobhite | śālibhiḥ sthaṇḍilaṅkṛtvā kumbhānuddhṛtya vinyaset || 15.72|| saṃrakṣya cāstramantreṇa senānyaṃ sannirodhya ca | yāvatpratiṣṭhādivasaṃ tāvatpūrvavadācaret || 15.73|| kuddālaṃ vā khanitraṃ vā pūjayedastramantrataḥ | śāntikumbhasthatoyena bimbaṃ tatrābhiṣicyate || 15.74|| uccarennetramantreṇa jīrṇaberaṃ dvijottamaiḥ | (uddharettena mantreṇa jīrṇaberaṃ) indrādiviṣṇuparyantaṃ daśadikṣu baliṃ kṣipet || 15.75|| navavastraiśca puṣpaiśca samalaṅkṛtya berakam | ācāryo mūrtipaiḥ sārdhaṃ sahāyairvedavittamaiḥ || 15.76|| nṛttavādyasamāyuktaṃ stotramaṅgalasaṃyutam | tato bhaktajanaiḥ sārdhaṃ jīrṇotsavamathācaret || 15.77|| rathe vā śibikāyāṃ vā gaje vā'ropya buddhimān | svastisūktaṃ japitvā tu śivabhaktiyutairdvijaiḥ || 15.78|| samudre vā taḍāge vā nadyāṃ vā srotasi kṣipet | dārujaṃ mṛṇmayaṃ śailaṃ paṭaṃ vā'psu visarjayet || 15.79|| uttare dakṣiṇe vā'pi khātayedathavā punaḥ | lohaṃ cedagninā dahyātkuryāttenaiva berakam || 15.80|| pratibimbaṃ tu sahasā kārayellakṣaṇānvitam | yadvastunā kṛtaṃ beraṃ kuryāttadvastunā punaḥ || 15.81|| anyena kuryāccedyattu mūrtināśo na saṃśayaḥ | tasmātsarvaprayatnena pūrvavatkalpayet sudhīḥ || 15.82|| tadghanena ghanaṃ kāryaṃ pūrvamānena śilpinā | (aghane tu ghanaṃ) hṛtkumbhasthaṃ skandabījaṃ punaḥ sthāpanamācaret || 15.83|| jalasamprokṣaṇenaiva mārgeṇa ca viśeṣataḥ | ācāryaṃ pūjayetkartā gobhūmidhanakāñcanaiḥ || 15.84|| uttamaṃ daśaniṣkaṃ tu pañcaniṣkaṃ tu madhyamam | tadardhamadhamaṃ jñeyaṃ deśikasya tu dakṣiṇā || 15.85|| pañcabhāgaikabhāgaṃ tu mūrtipānāṃ tu dakṣiṇā | sahāyebhyastadardhaṃ syāt brāhmaṇānbhojayettataḥ || 15.86|| yāgopakaraṇaṃ sarvaṃ deśikāya pradāpayet | evaṃ yaḥ kurute martyaḥ sa puṇyāṃ gatimāpnuyāt || 15.87|| iti śrīkumāratantre jīrṇoddhāravidhirnāma pañcadaśaḥ paṭalaḥ | 16. ṣoḍaśaḥ paṭalaḥ - vāstuhomavidhiḥ vāstuhomavidhiṃ vakṣye sarvakarmaśubhāvaham | utsaveṣu pratiṣṭhāsu vāstunirmāṇakeṣu ca || 16.1|| samprokṣaṇavidhāneṣu yāgeṣvanyeṣu mantribhiḥ | vāstuhomaṃ prakartavyaṃ tacchṛṇuṣva mahāmune || 16.2|| kuṇḍavedisamāyukte maṇḍape nairṛte punaḥ | hastamātreṇa saṅkalpya sthaṇḍilaṃ droṇataṇḍulaiḥ || 16.3|| puṇyāhaṃ vācayenmantrī abhyaṅgaiḥ prokṣya tajjalaiḥ | ekāśītipadaṃ kṛtvā madhye navapade vidhim || 16.4|| marīciṃ ca vivasvāṃśca mitraṃ caiva dharādharam | pūrvāditanmukhe pūjya ṣaṭkaṣaṭkapadeṣu ca || 16.5|| (pūrvādita mukhe pūjya) īśānādiṣu tatpārśveṣvāpaścaivāpavatsaram | savitraścaiva sāvitra indra indrajayastathā || 16.6|| rudrorudrajayaḥ pūjyo dvidvibhāge viśeṣataḥ | (rudrerudrajayaḥ) īśānaścaiva parjanyo jayantaśca mahendrakaḥ || 16.7|| ādityaḥ satyakaścaiva bhraṃśaścaivābhirakṣakaḥ | (satyakaścaiva bhraṃśaścaivāntarikṣakaḥ) agnipūṣā ca vitatho grahākṣatayamau tathā || 16.8|| gandharvo bhṛṅgarājaśca yamaśca nirṛtiḥ punaḥ | dauvārikaśca sugrīvaḥ puṣpadantena vāsavaḥ || 16.9|| asuraḥ soṣarogau ca vāyurnāgastu mukhyakaḥ | bhallāṭaścaiva somaśca dhigaścaivādhigastathā || 16.10|| ditistvekaikapadino bāhyo dva triṃśa utsavaḥ | śarakī ca vidārī ca pūtanā pāparākṣasī || 16.11|| īśānādiṣu koṇeṣu pūjanīyā padādbahiḥ | skando yamaśca jambhaśca balipiṃ ca krameṇa tu || 16.12|| pūrvādipadabāhyo tu pūjayedgandhapuṣpakaiḥ | adhomukhaṃ bhuvaṃ prāpya śete vāstunaraḥ sadā || 16.13|| ugratvādbhayakāritvātpūjitavyaṃ phalepsubhiḥ | śiraskeśapadānī ca nirṛtiśca padāni yat || 16.14|| madhye brahmapade nābhi raṅgaṃ sarvapadāni ca caturbhujaṃ jaṭāmaulikamaṇḍalvakṣadhāriṇam || 16.15|| vāmahaste tu jāgratve savyahastākule sthitam | caturbhujo yutāśeṣāt khaḍgakheṭakadhāriṇam || 16.16|| kṛtāñjalipuṭāḥ sarve dhyātvā svasvapade sthitāḥ | taktatsvanāmamantraiśca svāhāntaiḥ praṇavāntakaiḥ || 16.17|| uccārya gandhapuṣpādyaiḥ pratiprati samarcayet | tadvāme muniśārdūla sthaṇḍilaṃ kalpya vālukaiḥ || 16.18|| agnyādhānādikaṃ sarvamagnikāryoktamācaret | tatastrayordhve pañcāśaddevatānāṃ pṛthakpṛthak || 16.19|| palāśasamidājyādyai stilaistaṇḍulasaṃyutaiḥ | homaṃ hutvā viśeṣeṇa dravyānte vyāhṛtiṃ hunet || 16.20|| (homaṃ kṛtvā) skandamūlena mantrega ghṛtenaiva śatāhutim | tataḥ ṣaṇmūrtimantreṇa pañcabrahmaṣaḍaṅgakaiḥ || 16.21|| daśāṃśaṃ juhuyādante sviṣṭakṛd dravyamantrakaiḥ | (sviṣṭakṛd havyamantrataḥ) jayādirabhyādhānaṃ ca rāṣṭrabhṛcca kramāddhunet || 16.22|| dadhyājyagulasammiśraṃ śuddhānnena baliṃ kṣipet | palāśodumbarāśvatthapatraiḥ śuddhaiḥ sadarbhakaiḥ || 16.23|| siddhārthatilasaṃyuktaiḥ kabalaṃ bahumantrataḥ | (kabalaṃ bāhumātrataḥ) madhvājyena mardayitvā samprokṣya hṛdayena tu || 16.24|| prajvālya tasminnagnau tu astravardhanitoyayuk | (tasminvanhau) prākārābhyantaraṃ sarvaṃ bhavanaṃ yāgamaṇḍapam || 16.25|| paryagnikaraṇaṃ kṛtvā paricāreṇa mantravit | utkrāmyatvācca tatpārśrve snānaṃ kuryādvidhānataḥ || 16.26|| (ulkāntyatvātha tadbāhye snānaṃ) pañcagavyena samprokṣya mantreṇāstreṇa deśikaḥ | tadūrdhvaṃ kārayetkarma dakṣiṇāṃ dāpayedguroḥ || 16.27|| vāstupūjā samākhyātā sarvaśobhanakāriṇī || 16.28|| iti śrīkumāratantre vāstupūjāvidhirnāma ṣoḍaśaḥ paṭalaḥ | 17. saptadaśaḥ paṭalaḥ - śāntihomavidhiḥ śāntihomaṃ tato vakṣye śa‍ṛṇu kauśika suvrata | prāyaścitteṣu sarveṣu kalpiteṣu samācaret || 17.1|| kuṇḍe vā sthaṇḍile vā'pi śāntihomaṃ samācaret | tatraiva sthāpayet kumbhaṃ sarvalakṣaṇasaṃyutam || 17.2|| taṃ spṛṣṭvā cāstramantreṇa skandamūlena mantrataḥ | śivabhaktiyutairvipraijapeyuḥ pañcaśāntinā || 17.3|| agnyādhānādikaṃ sarvamagnikāryoktamācaret | hṛdvāmaghoramantreṇa samidājyacaruṃ kramāt || 17.4|| pratyekaṃ ṣoḍaśaṃ kṛtvā skandamūlācchatāhutiḥ | pañcabrahmaṣaḍaṅgaiśca daśāṃśaṃ sarpiṣā hunet || 17.5|| jayantādyaṣṭadevānāmekaikaṃ sarvanāmavit | kṣurikābījamukhyena pratyekaṃ ṣoḍaśāhutiḥ || 17.6|| jagadbhuvādiṣaṇmantraiḥ kṛtvā ṣaṇmūrtimantrakaiḥ | ghṛtamiśratilenaiva tryambakena daśāhutiḥ || 17.7|| havyavāhanamantreṇa sviṣṭakṛcca hunekttaḥ | jayādirabhyādhānañca rāṣṭrabhṛcca kramāddhunet || 17.8|| śāntikumbhasthatoyena mahāsenaṃ prapūjayet | hotāraṃ pūjayet kartā niṣkaṃ niṣkārdhamānataḥ || 17.9|| iti śrīkumāratantre śāntihomavidhirnāma saptadaśaḥ paṭalaḥ | 18. aṣṭādaśaḥ paṭalaḥ - diśāhomavidhiḥ diśāhomaṃ tato vakṣye śa‍ṛṇuṣva munipuṅgava | bhavanasya caturdikṣu kuṇḍe vā sthaṇḍile'pi vā || 18.1|| agnyādhānādikaṃ sarvamagnikāryoktavartmanā | vañjulaṃ bilvamaśvatthamarkaṃ pūrvādidikṣu ca || 18.2|| sadyamantreṇa samidhaṃ skandamūlena sarpiṣā | carumastreṇa mantreṇa sarṣapaṃ kavacena ca || 18.3|| tilamīśānamantreṇa pratyekaṃ ṣoḍaśaṃ hunet | ṣaḍakṣareṇa mantreṇa ghṛtenaiva śatāhutiḥ || 18.4|| pañcabrahmaṣaḍaṅgaiśca daśāṃśaṃ juhuyāttataḥ | jagadbhuvādiṣaṇmantrairhutvā ṣaṇmūrtimantrataḥ || 18.5|| tilaiśca ghṛtasaṃyuktaistryambakāt ṣoḍaśāhutiḥ | pūrṇāhutiṃ ca śirasā sviṣṭakṛddhavyamantrataḥ || 18.6|| jayādirabhyādhānañca rāṣṭrabhṛcca kramāddhunet | hotāraṃ pūjayet paścāt yathāvittānusārataḥ || 18.7|| iti śrīkumāratantre diśāhomavidhirnāma aṣṭādaśaḥ paṭalaḥ | 19. ekonaviṃśaḥ paṭalaḥ - mūrtihomavidhiḥ mūrtihomaṃ tato vakṣye tacchṛṇuṣva mahāmune | harmyāgre sthaṇḍilaṃ kṛtvā śālibhirvimalaistathā || 19.1|| skandakumbhañca tanmadhye dvipārśve vardhanīdvayam | aṣṭakumbhānnyasenmantrī pūrvādyaṣṭadiśāsu ca || 19.2|| madhye skandaṃ samāvāhya pūjayettu yathāvidhi | mahāvallīṃ devasenāṃ vardhanyoḥ samprapūjayet || 19.3|| jayantādyaṣṭadevāṃśca pūrvādiṣu ghaṭeṣu ca | tasyāgre sthaṇḍilaṃ kṛtvā nirdoṣaḥ sikataiḥ sitaiḥ || 19.4|| agnyādhānādikaṃ sarvamagnikāryoktamācaret | palāśīṃ ca gulūcīṃ ca sadyenaiva śataṃ śatam || 19.5|| aghoreṇa ghṛtaṃ datvā carumīśānamantrataḥ | (ghṛtaṃ tadvat) skandamūlena mantreṇa ghṛtenaiva śataṃ hunet || 19.6|| pañcabrahmaṣaḍaṅgaiśca daśāṃśaṃ juhuyāttataḥ | mūlamantreṇa matimān śatamaṣṭottaraṃ hunet || 19.7|| jagadbhuvādiṣaṇmantrairhutvā ṣaṇmūrtimantrataḥ | ghṛtasiktatilenaiva tryambakena śatāhutiḥ || 19.8|| pūrṇāhutiñca śirasā sviṣṭakṛddhavyamantrataḥ | jayādirabhyādha nañca rāṣṭrabhṛcca hunetkramāt || 19.9|| kumbhādbhirdevadevañca krameṇaivābhiṣecayet | (tatkumbhe deva devīśca krameṇaivābhiṣecayet) yathāvibhavavistāraṃ hotāramapi pūjayet || 19.10|| iti śrīkumāratantre mūrtihomavidhirnāma ekonaviṃśaḥ paṭalaḥ | 20. viṃśaḥ paṭalaḥ - pañcagavyavidhiḥ pañcagavyavidhiṃ vakṣye śa‍ṛṇuṣva kuśikātmaja | sarvapāpakṣayakaraṃ sarvavyādhivināśanam || 20.1|| harmyāgre maṇḍape ramye gomayenānulepite | hastamātrapravistāraṃ pañcāṅgulasamanvitam || 20.2|| sthaṇḍilaṃ śālibhiḥ kalpya raktavarṇaiḥ manoramaiḥ | tato navapadaṃ kalpya tanmadhye nalinaṃ likhet || 20.3|| sakalīkṛtya samprokṣya darbhaiścaiva paristaret | śivādividyātattvāntaṃ navakoṣṭheṣu pūjayet || 20.4|| sauvarṇaṃ rājataṃ tāmraṃ mṛṇmayaṃ vā'tha gṛhya ca | (rājataṃ pātaṃ) astreṇa kṣālya vinyasya madhyādikramayogataḥ || 20.5|| supratiṣṭhaṃ suśāntaṃ ca tejorūpamathāmṛtam | ratnodayaṃ tato vyaktaṃ pātrāṇi praṇipātayet || 20.6|| (ratnodaka tato vyaktaṃ pātrāṇi praṇipādyajet) teṣu kṣīraṃ dadhighṛtaṃ gomūtraṃ gomayaṃ kramāt | kuśodakaṃ tato'gnyādi piṣṭāmalakarātrikam || 20.7|| kṣiptvā brahmaṣaḍaṅgaiśca pūjayitvā yathāvidhiḥ | sakūrcaṃ sahitāstreṇa pūjitaṃ rakṣitaṃ tathā || 20.8|| (sakūrcaṃ saṃhitā) amṛtīkṛtya vidhivadvidadhyāt pañcagavyakam | sarpirdadhighṛtaṃ caiva gomayaṃ gojalaṃ tathā || 20.9|| kuśodakaṃ kramādaṃśamekaṃ dvitri ca veda ṣaṭ | (dvitri eka) śvetavarṇaṃ gavāṃ kṣīraṃ pītavarṇaṃ gavāṃ dadhi || 20.10|| kṛṣṇavarṇaṃ gavāṃ sarpiṃ raktavarṇaṃ ca gojalam | gomayaṃ kapilāyāṃ vā yathālābhaṃ grahetsudhīḥ || 20.11|| kṣīraṃ vai śukradaivatyaṃ dadhi vai somadaivatam | sarpiśca rudradaivatyaṃ gomayasya bṛhaspatiḥ || 20.12|| gomūtramagnidevatyaṃ śālipiṣṭaṃ ca śaṅkarī | lakṣmīrāmalakasyaiva rajanyāstu sarasvatī || 20.13|| kuśodakasya gaṅgā ca adhidevāḥ prakīrtitāḥ | bhāradvājaḥ kāśyapaśca śālihotro'tha gautamaḥ || 20.14|| (kāśyapaśca viśvāmitro) ātreyaścaiva pañcaite gavyānāmṛṣayaḥ kramāt | bhārgavo'gastya āṅgīraḥ śaktipiṣṭādikerṣayaḥ || 20.15|| kṣīraṃ mokṣapradaṃ jñeyaṃ dadhivyādhivināśanam | ghṛtaṃ kuṣṭhavināśārthaṃ gomūtraṃ putravṛddhidam || 20.16|| gomayaṃ roganāśārtha pañcagavyaphalaṃ labhet | prātaḥ kāle'bhiṣekañca sarvapāpavināśanam || 20.17|| mādhyandine'bhiṣekaṃ ca sarvaśāntyarthamucyate | sāyaṅkālābhiṣekeṇa sarvavyādhivināśanam || 20.18|| gāyatryā caiva gomūtraṃ gandhadvāreti gomayam | āpyāyasveti ca kṣīraṃ dadhikrāviṇṇoti vai dadhi || 20.19|| tataḥ śukramasītyājyaṃ devasyatvā kuśodakam | evaṃ saṃhāramārgeṇa saṃyojyānte kuśodakam || 20.20|| jagadbhuvādiṣaṇmantrairjapitvāstreṇa rakṣya ca | dhūpadīpādikaṃ datvā tataḥ pūjāṃ samācaret | pañcagavyābhiṣekeṇa mahāpātakanāśanam || 20.21|| iti śrīkumāratantre pañcagavyavidhirnāma viṃśaḥ paṭalaḥ | 21. ekaviṃśaḥ paṭalaḥ - pañcāmṛtavidhiḥ pañcāmṛtavidhiṃ vakṣye śa‍ṛṇu kauśika suvrata | pūrvavat sthaṇḍilaṃ kalpya madhyendrādicatuṣṭaye || 21.1|| īśānādīni sadyāntaṃ pañcakoṣṭheṣu pūjayet | kṣīraṃ dadhi ghṛtaṃ caiva madhu syādikṣuśarakam || 21.2|| uttamaṃ prasthamevoktaṃ madhyamaṃ tu tadardhakam | tadardhamadhamaṃ jñeyaṃ mānaṃ pañcāmṛtaṃ tathā || 21.3|| kṣīraṃ vai madhyame sthāpya pūrvakoṣṭhe nyaseddadhi | sarpiśca dakṣiṇe vidvān madhu vai cottare punaḥ || 21.4|| vāruṇyāmikṣusāraṃ syādastreṇaiva tu śodhayet | īśānādyanuvākaiśca japtvā brahmabhirarpayet || 21.5|| (brahmabhirarcayet) skandamūlena tanmadhye gāyatryāśca caturdiśi | skandasūktena mantreṇa tvabhiṣekaṃ pṛthakpṛthak || 21.6|| kadalīpanasaṃ caiva nālikeraphalaṃ tathā | āmrañca mātuluṅgaṃ syādetat pañcaphalaṃ tathā || 21.7|| pañcāmṛtābhiṣekeṇa mahāpātakanāśanam | (pañcapātakanāśanam) phalasārābhiṣekeṇa phalamīpsitamāpnuyāt || 21.8|| iti śrīkumāratantre pañcāmṛtavidhirnāma ekaviṃśaḥ paṭala | 22. dvāviṃśaḥ paṭalaḥ - bālasthāpanavidhiḥ bālasthāpanakaṃ vakṣye śa‍ṛṇu kauśika suvrata | jīrṇagehasamuddhāre citrajīrṇe'ṅgahīnake || 22.1|| sthalajīrṇe pīṭhajīrṇe punarberakṛte tathā | āsapta divasātpūrvaṃ kumbhamāvāhya kārayet || 22.2|| (ārabdha divasātpūvaṃ, kumbhe āvāhya) tadūrdhve muniśārdūla bālasthānaṃ vidhīyate | mūlaberapratiṣṭhāyāṃ prāgeva taruṇālayam || 22.3|| (mūlaberapratiṣṭhāyāḥ) mūlālayaṃ viniścitya kārayet taruṇālayam | bālasthānavihīnatvāt bālānāṃ nāśanaṃ bhavet || 22.4|| (bālālayavihīnatvāt) tasmātsarvaprayatnena bālasthānaṃ tu kārayet | mūlasthānasya cāgre vā saumye vā pāvake'pi vā || 22.5|| aiśānye pūrvabhāge vā bālasthānaṃ vidhīyate | kūṭaṃ vā maṇḍapaṃ vā'pi kārayedvidhipūrvakam || 22.6|| mūlaprāsādavistārādadhikaṃ naiva kārayet | mūlaberasya cārdhaṃ vā tadardhārdhamathāpi vā || 22.7|| rudrāṅggulaṃ samārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt | ekaviṃśatyaṅgulāntaṃ ṣaḍvidhaṃ mānamaṅgulaiḥ || 22.8|| āyādiśubhasaṃyuktaṃ sarvalakṣaṇasaṃyutam | lohajaṃ śailajaṃ vā'pi dārujaṃ mṛṇmayaṃ tu vā || 22.9|| yathālābhena kartavyaṃ taruṇālayaberakam | bandhūkaṃ vṛkṣamādāya kārayeddāruberakam || 22.10|| (yājñīkaṃ vṛkṣamādāya kārayeddāruje budhaḥ) prāsādasyāgrataḥ kuryānmaṇḍapaṃ caturaśrakam | paṅktitrayasamāyuktaṃ caturdvārasamāyutam || 22.11|| tanmadhye vedikāṃ kuryānnavabhāgaikabhāgataḥ | paritaḥ pañcakuṇḍāni kārayedvidhipūrvakam || 22.12|| darbhamālāsamāyuktaṃ catustoraṇabhūṣitam | vitānādidhvajopetamaṣṭamaṅgalasaṃyutam || 22.13|| gomayālepanaṃ kṛtvā puṇyāhaṃ kārayettataḥ | ayaṃ kumāramantreṇa prokṣayet kuśavāriṇā || 22.14|| aṅkurānarpayeddhīmān pūrvāktavidhinā tataḥ | vedyūrdhve sthaṇḍilaṃ kuryādaṣṭadroṇaiśca śālibhiḥ || 22.15|| tadardhaistaṇḍulaiścaiva tadardhaiśca tilairapi | tanmadhye padmamālikhya sāṣṭapatraṃ sakarṇikam || 22.16|| śayanaṃ kalpayet paścādaṇḍajādyairanukramāt | nayanonmīlanaṃ kuryājjalaiścaivādhivāsayet || 22.17|| paryagnikaraṇaṃ kṛtvā vāstuhomena maṇḍape | jalādbimbaṃ samuddhṛtya śayane śāyayedbudhaḥ || 22.18|| sarvalakṣaṇasaṃyuktān sarvālaṅkārasaṃyutān | kumbhānāvāhayeddhīmān pūrvoktavidhinā punaḥ || 22.19|| jayantādyaṣṭavidyeśān vedyūrdhve'ṣṭasu dikṣu ca | madhye kumāramāvāhya pārśve śaktidvayaṃ yajet || 22.20|| arcayedgandhapuṣpādyaiḥ svaiḥsvairnāmabhireva ca | parivāraghaṭān sarvān pūrvoktavidhinārcayet || 22.21|| agnyādhānādikaṃ sarvamagnikāryoktamācaret | samidājyacaruṃ lājān sarṣapaṃ ca yavaṃ tilān || 22.22|| homadravyāṇi saptaite juhuyāttu viśeṣataḥ | khādirau vaṭaśamyārkastvapāmārgo mahādiśi || 22.23|| pradhāne tu palāśaḥ syāt samidhaḥ parikīrtitāḥ | skandamūlena mantreṇa tataḥ ṣaṇmūrtimantrataḥ || 22.24|| samidhādīni juhuyāt pratyekaṃ tu ṣaḍāhutiḥ | sadyādīnāṃ śiro'ntena homayettadanantaram || 22.25|| (sadyādinā śiro'ntena) śatamardhaṃ tadardhaṃ vā juhuyāddeśikottamaḥ | subrahmaṇyaṃ kumāraṃ ca skandaṃ śaravaṇodbhavam || 22.26|| devasenāpatiṃ vidvān yathoktenaiva pūjayet | dravyānte vyāhṛtiṃ hutvā spṛṣṭvā spṛṣṭvā ca berakam || 22.27|| sarvadravyasamāyuktaṃ havyavāhena homayet | jayādirabhyādhānañca rāṣṭrabhṛcca hunetkramāt || 22.28|| prabhāte samuhūrte tu sunakṣatrasulagnake | bimbaṃ saṃsthāpya matimān skandamūlena mantrataḥ || 22.29|| punarddaḍhataraṃ kṛtvā padmapīṭhe viśeṣataḥ | kumbhañca vardhanīṃ caiva kṛtvā dhāmapradakṣiṇam || 22.30|| (vardhanīṃ dve ca) devamya purato nyasttvā nyāsaṃ sarvaṃ samācaret | kumbhād bījaṃ samādāya berasya hṛdaye nyaset || 22.31|| vardhanyorbījamādāya dvayoḥ śaktyoḥ stane nyaset | taktadghaṭasthatoyena krameṇaivābhiṣecayet || 22.32|| jayantādighaṭān sarvān kramātpīṭhe'bhiṣecayet | vastraiśca gandhapuṣpādyaiḥ pūjayettu yathāvidhi || 22.33|| udvāhakarma kartavyaṃ vedoktenaiva vartmanā | caturthe divase prāpte caturthīhomamācaret || 22.34|| jagadbhuvādiṣaṇmantrairayaṃ kumāramantrataḥ | kuṇḍaṃ prati hunet dhīmānmūlenaiva śataṃ hunet || 22.35|| mahāhavirnivedyātha dīnānāthāṃśca bhojayet | ācāryaṃ pūjayet kartā vastrahemāṅgulīyakaiḥ || 22.36|| uttamaṃ pañcaniṣkaṃ tu madhyamaṃ tu tadardhakam | tadardhamadhamaṃ jñeyaṃ deśikasya tu dakṣiṇā || 22.37|| mūrtipān paricārāṃśca yathāśaktyā tu dakṣiṇā | evaṃ yaḥ kurute martyaḥ koṭiyajñaphalaṃ labhet | sarvān kāmānavāpnoti so'nte skandapadaṃ vrajet || 22.38|| iti śrīkumāratantre bālasthāpanavidhirnāma dvāviṃśaḥ paṭalaḥ | 23. trayoviṃśaḥ paṭalaḥ - samprokṣaṇavidhiḥ ataḥ paraṃ pravakṣyāmi samprokṣaṇavidhiṃ śa‍ṛṇu | āvartaṃ punarāvartamanāvartaṃ tu kauśika || 23.1|| prokṣaṇaṃ trividhaṃ proktaṃ tattadbhedamatha śa‍ṛṇu | ādau ca bālaberāttu mūlaberaṃ patiṣṭhitam || 23.2|| tadāvartamiti khyātaṃ punarāvartamucyate | prāsādapatanādbhinne pramādāt bhinnake punaḥ || 23.3|| mūlaberāt samādāya saṃsthāpya bālaberake | (bālagehake) tattanmūlapraveśaṃ yat punarāvartamīritam || 23.4|| pratimāpīṭhaviśliṣṭe sudhākarmavihīnake | pratyaṅgopāṅgahīne ca pramādāt patane punaḥ || 23.5|| coracaṇḍālasaṃspṛṣṭe sūtake pretasambhave | pūjāhīne'ṣṭadivasāt ūrdhvaṃ śatasamāvadhi || 23.6|| prokṣaṇaṃ tvemavādyeṣu tadanāvartatīritam | āvarte punarāvarte māsapakṣarkṣakādibhiḥ || 23.7|| pratiṣṭhoktavidhānena kārayeddeśikottamaḥ | yātrāhomaṃ yugāvarte anāvartaṃ gurūttama || 23.8|| na tithirna ca nakṣatre na kālaśca na vārakam | kālāpekṣāṃ vinā kuryāt anāvartaṃ gurūttama || 23.9|| pūrvasthāpitabimbasya na punaḥ sthāpanaṃ smṛtam | sthāpite tu mahān doṣastasmāt samprokṣaṇaṃ smṛtam || 23.10|| aṅgasya hānisandhāne pratiṣṭhāṃ naiva kārayet | (pratiṣṭhāṃ anu) jalādhivāsarahitaṃ netronmīlanavarjitam || 23.11|| samprokṣaṇavihīne tu pūjā niṣphaladāyinī | jāyate tu mahān doṣastasmāt samprokṣaṇaṃ caret || 23.12|| nimitte samanuprāpte sadyaḥ kṛtvā samarcayet | āsaptadivasātpūrvaṃ kumbhamāvāhya mantravit || 23.13|| agre vā dakṣiṇe vāme maṇḍale sthaṇḍilopari | kumbhaṃ nyasttvā samabhyarcya punarberaṃ samāvahet || 23.14|| tadūrdhve bālaharmye tu sthāpya mūle punarnyaset | prāsādāgre tu kartavyaṃ dakṣiṇe cottare'pi vā || 23.15|| yathāvibhavavistāraṃ maṇḍapaṃ kārayedbudhaḥ | caturdvārasamāyuktaṃ catustoraṇabhūṣitam || 23.16|| vitānādidhvajopetaṃ aṣṭamaṅgalasaṃyutam | darbhamālā samāyuktaṃ bilvapallavaśobhitam || 23.17|| (bilvaphalaśobhitam) nakṣatratithivāre ca pañcame saptame'hni vā | (puṇyarkṣatithivāre) pūrvoktavidhinā dhīmān kārayedaṅkurārpaṇam || 23.18|| maṇḍapaṃ navadhā kṛtvā madhyabhāge tu vedikām | ratnimātrasamutsedhaṃ darpaṇodarasannibham || 23.19|| vedyā mūle tu paritaścopavediṃ prakalpayet | yugmāṅgulasamutsedhaṃ dviguṇaṃ dīrghamucyate || 23.20|| (nimnamucyate) kuṇḍāni paritaḥ kuryāt navapañcaikameva ca | diśāsu caturaśrāṇi koṇeṣvatra kuśeśayam || 23.21|| śakraśāṅkarayormadhye pradhānaṃ tu ṣaḍaśrakam | pañcakuṇḍeṣu koṇeṣu varjayedabjakuṇḍakam || 23.22|| ekakuṇḍe tathaiśāne kārayettu ṣaḍaśrakam | āvarte tu muniśreṣṭha bālaberasya cāgrataḥ || 23.23|| aṅganyāsaṃ karanyāsamantaryāganathācaret | (karanyāsāntaryajanathācaret) viśeṣārghyasthatoyena prokṣayedastramantrataḥ || 23.24|| sthaṇḍilaṃ kalpya matimān nirdoṣerhemaśālibhiḥ | sūtrābhidhānaratnāḍhyaṃ kumbhasyopari vinyaset || 23.25|| (sūtrābhidhānaratnāḍhyaṃ kumbhaṃ tasyopari nyaset) vardhanyau hemasaṃyukte nyased dakṣiṇavāmayoḥ | paritaḥ kalaśānaṣṭau svasthāneṣu kramānnyaset || 23.26|| (kalaśānaṣṭau svarṇayuktān) madhyakumbhe mahāsenaṃ bālaberāt samāvahet | mūlaberapraveśāya bālasthānādiha prabho || 23.27|| kumbhe viśantu sarveśāḥ subrahmaṇyapriyo bhava | idaṃ mantraṃ samuccārya pūjayed gandhapuṣpakaiḥ || 23.28|| mahāvallīṃ devasenāṃ vardhanyoḥ pārśvasaṃsthayoḥ | tattadberātsamādāya krameṇāvāhya pūjayet || 23.29|| jayapantādyaṣṭavidyeśān pīṭhādāvāhya pūjayet | sthāpayenmūlamantreṇa ṣaḍvarṇenāvakuṇṭhayet || 23.30|| sānnidhyaṃ hṛdayenaiva yajetpuṣpādibhiḥ kramāt | darśayedbimbamudrāñca ṣaṇmukhaṃ padmamudrikām || 23.31|| (darśayedbimbamudrāñca ṣaṇmukhīṃ) namaskārākhyamudrāñca dikbandhedastramantrataḥ | yātrāhomaṃ prakartavyaṃ bālasthānasya cāgrataḥ || 23.32|| nirdoṣaiḥ sikataiḥ kṛtvā sthaṇḍilaṃ hastamātrataḥ | agnyādhānādikaṃ sarvamagnikāryoktamācaret || 23.33|| sadyomantreṇa samidhamīśānena ghṛtaṃ hunet | jagadbhuvādiṣaṇmantraiḥ spṛṣṭvā spṛṣṭvā'sane tataḥ || 23.34|| (spṛṣṭvāhunet) gurustu maṇḍapaṃ gatvā puṇyāhaṃ vācayettataḥ | (gurustu maṇḍapikaṃ) paryagnikaraṇaṃ kuryāt bāstuhomena vartmanā || 23.35|| śirasā vāhayitvā tu kumbhañca vardhanīdvayam | kramādvidyeśakalaśān mūrtibhiḥ parivārakaiḥ || 23.36|| sarvātodyasamāyuktaṃ vedaghoṣasamanvitam | harmyapradakṣiṇaṃ kṛtvā vedikopari vinyaset || 23.37|| (harmyapradakṣiṇaṃ gatvā) sakalīkṛtya samprokṣya viśeṣārghyajalena ca | devidevīśavidyeśān pūjayettu yathākramam || 23.38|| (devadevyau ca) [sarvātodyasamāyuktaṃ vedaghoṣasamanvitam |] parivāraghaṭāṃścaiva sthāpayedvidhipūrvakam | tattanmūrtyākṛtiṃ dhyātvā bāhyakumbhe samarcayet || 23.39|| maṇḍapadvārapūjādi sarvaṃ pūrvavadācaret | tataḥ svādhyāyanaṃ kuryācchivabhaktiyutairdvijaiḥ || 23.40|| śivasaṅkalpadīpaiśca tataḥ śrīrudrasūktakaiḥ | (śivasaṅkalpadīpaiśca tato mārudrasūktakaṃ) skandasūktañca camakaṃ pūrvabhāge yajetsudhīḥ || 23.41|| śivasūktaṃ pāvamānaṃ śāntidvayaṃ ca dakṣiṇe | tryambakaṃ viṣṇusūktañca vāruṇaṃ caiva paścime || 23.42|| ūttare tu hiraṇyañca bṛhatsāmeti mantrataḥ | (hiraṇyañca sthantaraṃ) ṣaḍakṣareṇa mantreṇa koṇeṣu ca japet budhaḥ || 23.43|| ācāryo mūrtipaiḥ sārdhaṃ tato homaṃ samācaret | samidhājyacarūn lājaṃ sarṣapaṃ ca yavaṃ tilam || 23.44|| homadravyāṇi saptaitānyathāvajjuhuyātkramāt | pālāśakhādirāśvatthabilvān pūrvādidikṣu ca || 23.45|| śamīkhādiramāyūrā vaṭāśceti vidikṣu ca | pradhānasya palāśaḥ syāt samidhaḥ parikīrtitāḥ || 23.46|| skandasya mūlamantreṇa tataḥ ṣaṇmūrtimantrataḥ | homadravyāṇi juhuyāt pratyekaṃ tu ṣaḍāhutiḥ || 23.47|| sadyādinā śiro'ntena mantreṇa juhuyāttataḥ | śatamardhaṃ tadardhaṃ vā pratyekaṃ juhuyātkramāt || 23.48|| pūrṇāhutiṃ ca śirasā sviṣṭamagneti homayet | jayādirabhyādhānañca rāṣṭrabhṛcca hunetkramāt || 23.49|| netronmīlādikaṃ sarvaṃ navaberasya kārayet | tatpratiṣṭhā vidhānena śeṣaṃ karma samācaret || 23.50|| punarāvartane vidvān mūlaberaṃ pragṛhya ca | (punarāvartake) bālaberaṃ samāvāhya punarmūle praveśayet || 23.51|| anāvarte tu yaddhāma caṇḍālādipradūṣite | mṛṇmayāni ca pātrāṇi sarvāṇi parivarjayet || 23.52|| kāṃsyapātrāṇi sarvāṇi śuddhiṃ kṛtvā tu bhasmabhiḥ | yathāyogyaṃ yathākāryaṃ vastropakaraṇāni ca || 23.53|| skandasyāyatanaṃ caiva gomayena vilepayet | puṇyāhaṃ vācayitvātha śuddhādbhirabhiṣecayet || 23.54|| pañcagavyaiśca saṃsnāpya gharṣayedbilvapatrakaiḥ | darbhamūle tu valmīkakṣetramṛdgrāhya lepayet || 23.55|| kautukaṃ bandhayitvā tu hema sūtreṇa mantravit | arkapaṅkaja bilvaiśca māyūrā'śokapāṭalaiḥ || 23.56|| gandhodaiḥ svarṇatoyaiśca bilvodaiḥ snāpayedguham | nandyāvartairmallikābhirmadhūkāśokapāṭalaiḥ || 23.57|| (nandyāvartairmallikābhirpalāśaiśca kadambakaiḥ) punnāgaiḥ karṇikāraiśca kumudotpalapuṣpakaiḥ | bṛhatīdroṇapuṣpaiśca vyāghātairjāticampakaiḥ || 23.58|| beraṃ sampūjya vidhivat chādayedvā nirantaram | ācchādya navavastraiśca pratiberaṃ viśeṣataḥ || 23.59|| lohajaiḥ śayanaṃ kārya mathavācchādanaṃ matam | (lohaje śayanaṃ) maṇḍapadvārapūjā ca homakarma ca pūrvavat || 23.60|| prabhāte deśikaḥ snātvā mūrtipaiḥ saha mantravit | kumbhañca kardhanīdve ca vāhayitvātha mūrtipaiḥ || 23.61|| harmyaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā guhāgre sthaṇḍilaṃ nyaset | putrabhrātṛkalatraiśca yajamāno'tibhaktimān || 23.62|| (vrajedanutibhaktimān) śuklavāsā guruḥ prīto haimapañcāṅgabhūṣaṇaiḥ | bimbaśuddhikṛtastoyaṃ skandaberaṃ viśeṣataḥ || 23.63|| vinyasedakṣaranyāsaṃ brahmāṅganyāsamuttamam | kumbhānmantraṃ samādāya berasya hṛdi vinyaset || 23.64|| śaktyorbījaṃ samādāya śaktyorupari vinyaset | kumbhodakaiśca saṃsnāpya devadevīryathākramam || 23.65|| jayantādyaṣṭavidyeśān kramātpīṭhe tu vinyaset | tatkumbhasthodakaiḥ skandaṃ snāpayettu daśākṣaraiḥ || 23.66|| parivāraghaṭādbhistu svasvasthāne kramādbudhaḥ | bījāni vidhivannyastvā gandhapuṣpādibhiryajet || 23.67|| raktapuṣpeṇa matimān īśānenaiva pūjayet | snapanaṃ kārayedante yathāvittānusārataḥ || 23.68|| prabhūtahaviṣaṃ dadyāt brāhmaṇān bhojayettataḥ | utsavaṃ kārayedante yathā vittānusārataḥ || 23.69|| ācāryaṃ pūjayetkartā vastrahemāṅgulīyakaiḥ | adhamaṃ daśaniṣkantu madhyamaṃ dviguṇaṃ smṛtam || 23.70|| uttamaṃ triguṇaṃ proktammācāryasya tu dakṣiṇā | mūrtipānāṃ daśāṃśaiśca dīnānāthāṃśca pūjayet || 23.71|| evaṃ yaḥ kurute martyaḥ sa puṇyāṃ gatimāpnuyāt | putrārthī labhate putrān dhanārthī ca dhanaṃ labhet | jayārthī jayamāpnoti mokṣārthī mokṣamāpnuyāt || 23.72|| iti śrīkumāratantre samprokṣaṇavidhirnāma trayoviṃśaḥ paṭalaḥ | 24. caturviṃśaḥ paṭalaḥ - pratimālakṣaṇavidhiḥ pratimālakṣaṇaṃ vakṣye śa‍ṛṇuṣva kuśikātmaja | calaṃ calācalaṃ beramacalaṃ trividhaṃ bhavet || 24.1|| śārkaraṃ mṛṇmayaṃ beramacalaṃ beramucyate | (saudhamacalaṃ beramiṣyate) śailajaṃ dārujaṃ beraṃ calācalamiti smṛtam || 24.2|| calamevaṃ samākhyātaṃ raktaṃ lohañca dārujam | śilāṃ vā'pyatha dāruṃ vā karma yogyasya lakṣaṇam || 24.3|| (karma yogya sa) sunimittena saṅgrāhya sarvamaṅgalasaṃyutam | sthapatirvāstuśāstrajñaḥ skandaberaṃ prakalpayet || 24.4|| sarveṣāṃ maṅgalārthāya mānakalpaṃ vadāmyaham | garbhe navakṛte bhāge rudramāditrayaṃ trayam || 24.5|| punarviṃśatkṛte bhāge daśāṃśamadhamaṃ bhavet | rudrāṃśaṃ madhyamaṃ jñeyamuttamaṃ dvādaśāṃśakam || 24.6|| vasugarte punargarbhe punarmadhyamakalpite | navamānaṃ bhavettatra hastamānaṃ tatocyate || 24.7|| ekādinavahastāntaṃ ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt | trayastriṃśanmānamuditaṃ hastamānaṃ mahāmune || 24.8|| dairghye navakarādūrdhvamekaviṃśatkarāntakam | hastamānena kartavyaṃ kṣudraharmyeṇa kārayet || 24.9|| ekahastocchrayā dūrdhvaṃ mūlaberaṃ na kārayet | (ekahastocchrayā dūna) mūlaberodayaṃ hyevamutsavapratimāṃ śa‍ṛṇu || 24.10|| mūlaberasamottuṅgaṃ tadardhaṃ vā tadardhakam | bhūtāṃśaṃ saptabhāge tu bhūtabhāge yugāṃśakam || 24.11|| anyāṃśe dvayabhāgañca ṣaṇmānaṃ mūlaberataḥ | garbhe navakṛte mānaṃ navadhā garbhamānataḥ || 24.12|| mūladvārasamottuṅgaṃ navāṃśaikonameva ca | aṣṭabhāgaikahīnaṃ vā trimānaṃ dvāramānataḥ || 24.13|| uttamaṃ navahastantu pañcahastantu madhyamam | adhamaṃ trayahastantu garbhamānamitīritam || 24.14|| saptāṅgulaṃ samārabhya dvidvyaṅgulavivardhanam | pañcatriṃśadaṅgulāntamaṅgulatrayamānakam || 24.15|| ādiprāsādavistāraṃ tadbāhyaṃ kalpamānataḥ | tadardhamuttamaṃ jñeyaṃ tadardhaṃ madhyamaṃ smṛtam || 24.16|| tasyārdhamadhamaṃ viddhi trimānaṃ harmyamānataḥ | vrāteruttarasīmāntaṃ stambhamānaṃ taduttamam || 24.17|| madhyamaṃ tu navāṃśona mastāṃśonaṃ tathā dhamam | (madhyamaṃ tamanavāṃśonaṃ aṣṭāṃśonaṃ tathā mataṃ) mūlaberādhikottuṅgaṃ sthāspanādiṣu yogyakam || 24.18|| parivārādike yogyamadhikocchrāyamīritam | labdhamānena matimān kāmyaṃ saṃyojayettataḥ || 24.19|| (matimān jātyaśaṃ) vedāśītidviṣaṣṭhī ca caturviṃśācca ṣoḍaśī | bhāgaṃ kṛtvaikabhāgaṃ tu jātyaśaṃ brāhmaṇādiṣu || 24.20|| yajamānāṃṅgulairbhaktvā śubhāyādīni lakṣayet | (yujyamānāṃṅgulairbhaktvā) hīnaṃ cedaṅgulepyatra paripūrya samīkṣayet || 24.21|| āyaṃ vasudvādaśabhirvyayaṃ catvāri paṅktibhiḥ | saṃyogarahitāṣṭābhirnakṣatraṃ vasumakṣakaiḥ || 24.22|| (yoniragnibhirnakṣatraṃ vasuṛkṣakaiḥ) dvārañca nandamunibhiraṃśako vedanandataḥ | hṛtvā vibhedya taccheṣamāyādigaṇayetsudhīḥ || 24.23|| āyādhikye dhanaṃ proktaṃ vyayādhikye dhanakṣayam | nakṣatreṣu śubhā proktā vipatpratyaranaidhanā || 24.24|| dhvajasiṃho vṛṣo nandī śubhadā aṣṭayoniṣu | (vṛṣo dantī) vāre śubhārkasaurāśāḥ śubhayoge śubhapradāḥ || 24.25|| aṃśake taskaraklībā dhanaprekṣyastathā śubhāḥ | evaṃ parīkṣya bahudhā kārayellakṣaṇānvitam || 24.26|| svataḥ pradhāne kartavyaṃ daśadhā cottamena tu | madhyamaṃ daśatālena devyau ca parikalpayet || 24.27|| lohajaṃ cenmadhūcchiṣṭaṃ vahnitāpyaṃ ca pātrake | vastreṇa śodhya matimān maṇḍale sthaṇḍilopari || 24.28|| (maṇḍape) phalakordhve sulagne tu sthapatiḥ sthāpakājñayā | mūlādipādaparyantaṃ kalpayetkalpavittamaḥ || 24.29|| (mūrdhādipādaparyantaṃ) ṣaṇmānamatra kathitamāyamānamitīritam | pramāṇaṃ vipulaṃ proktamuccamunmānameva ca || 24.30|| parimāṇaṃ tu tannāhaṃ tīvraṃ syādupamānake | lambasūtraṃ lambamānaṃ ṣaṇmānamidamīritam || 24.31|| lambotsedhaṃ prakuryāttu caturviṃśacchataṃ budhaḥ | (labdhotsedhaṃ) teṣvekaṃ tu samaṃ mūle tritasyāṣṭāṃśasambhave || 24.32|| aṅgulaṃ mātramityuktaṃ dvyaṅgulaṃ kolakaṃ smṛtam | tryaṅgulaṃ tu kalā jñeyā bhāgaṃ syāccaturaṅgulamm || 24.33|| taddvayaṃ vācakaṃ caiva mukhaṃ taddvadaśāṅgulam | mukhaṃ tāladvipañcaiva tasyāḥ paryāyavācakāḥ || 24.34|| uṣṇīṣaṃ trayavaikāṃśaḥ keśāstisroṃ'śakaṃ tathā | (trayavaikāṃśaḥ keśāntaṃ tryayaṅkatvatha) bhāgamagnyavamakṣyantaṃ samaṃ nāsāpuṭāntakam || 24.35|| hanvantaṃ tatsamaṃ jñeyaṃ tasmā dūrdhvaṃ śatāṅgulam | kalāsaptayavaṃ kaṇṭhaṃ mukhaṃ rudrayavaṃ ca hṛt || 24.36|| tatsamaṃ nābhiparyantaṃ nābhermeḍhrāntakaṃ samam | nakṣatrāṃśamadhaścoru yugāṃśaṃ jānudairghyakam || 24.37|| adhaścorusamaṃ jaṅghā jānuguhyapadonnatam | uṣṇīṣātpūrvakeśāntaṃ navāṃśaṃ parikīrtitam || 24.38|| uṣṇīṣādbrahmakeśāntamārabhyāṅgulamudāhṛtam | dvayoḥ karṇāntaraṃ pūrve ekaviṃśatimātrakam || 24.39|| dvyaṅgulaṃ karṇavistāramāyāmaṃ vasumātrakam | bhrūsūtrasamamevoktaṃ śrotrāṃśaṃ munipuṅgava || 24.40|| tatpṛṣṭhakarṇayormadhye trayodaśāṃśamīritam | pippalyantādadhaḥ kuryātbhāgaṃ tālāvalambanam || 24.41|| (kuryātbhāgaṃ nālavilambanaṃ) tālāntaṃ ca samātraṃ tat ghanaṃ triyavaṃ bhavet | (nālāntarantvardha tat) pippalīcārdhamūlaṃ ca suṣiraṃ tasya mānakam || 24.42|| (pippalīcārdhamātraṃ) nakrakuṇḍalasaṃyuktaṃ śeṣamātrāvilambanam | śaktikākāravatkarṇanālākṛtirudāhṛtā || 24.43|| dviyavaṃ karṇapāliśca tatsamaṃ karṇapaṭṭikā | mātrārdhaṃ karṇapālīsyādaṅgulā karṇapālikā || 24.44|| lakārīva tayormadhye cañcvakṣī karṇacūlikā | apāṅgātkarṇamūlaṃ tu saptamātraṃ pracakṣate || 24.45|| kolakadvayasādhikyānnetrāyāmamudāhṛtam | ṣaḍayavaṃ netravistāramāyāmaṃ tu tridhā bhavet || 24.46|| kṛṣṇamaṇḍalamaiśāṃśaṃ madhye nyasitamaṇḍalam | kṛṣṇamaṇḍalamadhye tu jyotiryuktapramāṇataḥ || 24.47|| (jyotiyūkāpramāṇataḥ) karavīropamaṃ raktaṃ nayanasya ca mūlake | kanīnikā yavāddīrghāt trivarṇairlocanaṃ smṛtam || 24.48|| ūrdhvaharmyasya yānaṃ tu dviyavārdhaṃ yathābhavet | navatī pakṣmaromāṇi kṛṣṇāñjananibhāni ca || 24.49|| bhrūrekhāyāścakṣurekhā kolakadvayabādhiram | bhrūrekhā mūlakeśāntaṃ tatsamaṃ parikīrtitam || 24.50|| bhrūdīrghasamamātrantu vistāraṃ yavameva ca | āropacāpākṛtivat mūlādapaṃ kamātkṛśam || 24.51|| dvyaṅgulaṃ triyavaṃ proktaṃ dvayoḥ karṇāntaraṃ smṛtam | mūlanāsārdhamātraṃ syādagranāsā śarāṅgulā || 24.52|| puṭamardhāṅgulaṃ tāraṃ tattuṅgaṃ pañcabhiryavaiḥ | suṣiraṃ triyavaṃ tiryak bāhye cārdhayavaṃ dhanam || 24.53|| puṭāntaṃ triyavaṃ caiva gojimānaṃ caturyavam | gojyāśca nāsikotsedhaṃ kolakaṃ triyavādhikam || 24.54|| dvyaṃśasyaiva tu vistāramaṅgulaṃ ceti kīrtitam | puṣkarantu yavotsedhaṃ purastāt ṣaḍyavaṃ tataḥ || 24.55|| dviyavaṃ cārdhamekaṃ tu puṣkarantu vidhīyate | tilapuṣpākṛtirnāsāpuṭaniṣpāvabījavat || 24.56|| puṭāntādadharoṣṭhāntaṃ kolakaṃ dviyavādhikam | dantaṃ dṛśyamadṛśyaṃ hi dvitrayaṃ parikīrtitam || 24.57|| (hi dvātriṃśat) dviyavaṃ tasya vistāramutsedhaṃ tatsamaṃ bhavet | ūrdhve ṣoḍaśa mantavyā adhastāttu tathaiva ca || 24.58|| adhodantasya vistāraṃ yavārdhaṃ samamucchrayam | jihvāyāmantu ṣaṇmātraṃ vistāraṃ syāttadardhakam || 24.59|| adharoṣṭhasya vistāramaṅgulaṃ syādyavādhikam | munirantañca vistāramāyāmaḥ syāddvimātrakam || 24.60|| bhāgaṃ ca triyavādhikyamāsyavistāramīritam | grīvāmūlasya vistāraṃ navamātraṃ ca ṣaḍyavam || 24.61|| grīvāttu galaparyantaṃ kalā ca dviyavādhikam | tadgalāddhanuparyantammaṅgulaṃ ceti kīrtitam || 24.62|| grīvaṃ suvṛttamuditaṃ dvirekhā pariveṣṭitam | sūtrān krameṇa codbhāgaṃ kolakaṃ cāṅgulaṃ bhavet || 24.63|| hikkāsūtrān krameṇoccaṃ bhāgaṃ kolakamaṅgulam || ardhāṅgulaṃ kramāt kṣīṇaṃ bāhuparyantameva ca | vakṣaḥsthalasya vistāraṃ daśabhāgaṃ caturyavam || 24.64|| hikkāsūtrādadho bāhuḥ saptaviṃśatimātrakam | kolakaṃ kūrparāyāmaṃ trisaptāṃśaprakoṣṭhakam || 24.65|| tasmānmadhyāṅgulasyāgraṃ sārdhatrayodaśāṅgulam | saptāṅgulatalāyāmaṃ śeṣaṃ madhyāṅgulāyatam || 24.66|| pāṇestalasya vistāraṃ ṣaṇmātraṃ ca caturyavam | tattulyo'pyaṣṭabhāgaikaṃ hīnamagrasya cāgrataḥ || 24.67|| sārdhakolakamātreṇa talamūle ghanaṃ bhavet | ṣaḍyavaikāṃśamuditaṃ talasyāgraghanaṃ mune || 24.68|| pañcāśaddviyavopetaṃ tarjanyānāmikāṅgulī | dviyavopetabhāgaṃ syādaṅguṣṭhasya tu dairghyakam || 24.69|| yavādikāṣṭamo bhāgo kaniṣṭhāṅguladairdhyakam | (yavādhikena bhāgena kaniṣṭhāṅguladairdhyakam) rasadṛk gandhadikpaṅktiyavatāraṃ vyatārakam || 24.70|| aṅguṣṭhādestadagre syādaṣṭabhāgaikahīnakam | aṅgulyagraṃ tridhā kṛtvā dvibhāgaṃ navavistṛtam || 24.71|| tattāreṇa yavopetaṃ nakhāyāmaṃ prakīrtitam | aṅguṣṭhantu dviparvaṃ syādanyāṅgulyastriparvayuk || 24.72|| tasyāgre dvyaṅgulaṃ hitvā dvidvirekhāntaraṃ nayet | mūlādūrdhvagarekhā tu madhyamāṅgularekhayuk || 24.73|| mūlayugmanibaddhasya bhāgamekaṃ prakīrtitam | (maṇibandhasyavistāraṃ bhāgamekaṃ) prakoṣṭhamadhyavistāraṃ bhāgamekaṃ prakīrtitam || 24.74|| bāhumadhyamavistāraṃ dviyāvakamathocyate | (ardhayāvakamathocyate) bāhumūlasya vistāraṃ navamātrārdhamiṣyate || 24.75|| hikkāsūtraṃ tu kakṣāntaṃ navamātrārdhamucyate | kārayettu dvibāhuṃ ca mūlatāraṃ guṇāṅgulam || 24.76|| stanayorantaraṃ tadvacccūcukaṃ tu yavāntaram | dviyavastasya vistāraṃ maṇḍalaṃ tu dvimātrakam || 24.77|| hṛtpradeśasya vistāraṃ sārdhaṃ smṛtyaṅgulaṃ bhavet | udarasya tu vistāraṃ sārdhatrayodaśāṅgulam || 24.78|| yavadvayaṃ tu hīnaṃ syād vistāraṃ ṣaḍyavaṃ bhavet | (tu nimnaṃ) nābhipradakṣiṇāvartaṃ śroṇiścāṣṭādaśāṃśakam || 24.79|| kaṭipradeśavistāraṃ dvāviṃśatyaṅgulaṃ bhavet | śarīre gomukhākāraṃ kaṭyāścordhvaṃ praśasyate || 24.80|| śaramātraṃ yavopetaṃ meḍhrāyāmamudāhṛtam | vedāṅgulaṃ samuddiṣṭaṃ muṣkaṃ vistāradairdhikam || 24.81|| pakṣāṅgulapramāṇena caikaikaṃ vṛṣaṇaṃ smṛtam | śeṣaṃ śīrṣāṅgulāyāmaṃ tāraṃ daśayavaṃ bhavet || 24.82|| (śephaḥ śīrṣāṅgulāyāmaṃ) kṣayamagreṣu bhāgaikaṃ mūlaṃ cotpalavadbhavet | (bhāgaikaṃ mukulo) ūrumūlasya vistāraṃ sārdhatrayodaśāṅgulam || 24.83|| tanmadhye caikavistāraṃ yavamardhāṅgulādhikam | ūrdhvāgrasya tu vistāraṃ vāgrandhrāṅgulakaṃ bhavet || 24.84|| jānumaṇḍalavistāraṃ vasumātrārdhamiṣyate | yavenāṣṭāṅgulaṃ proktaṃ jaṅghāmūlasya vistṛtam || 24.85|| (yavonāṣṭāṅgulaṃ proktaṃ) tanmadhye tasya vistāraṃ saptamātraṃ yavādhikam | nalakāyāstu vistāraṃ vardhayedaṅgulaṃ bhavet || 24.86|| (vistāraṃ sārdhavedaṅgulaṃ) atha gulphadvayormadhye vistārantu śarāṅgulam | talamadhyasya vistāraṃ sārdhaṃ bhūtāṅgulaṃ bhavet || 24.87|| talāgrasya tu vistāraṃ rasāṅgulamiti smṛtam | akṣān pārṣṇyantaraṃ bhāgaṃ pārṣṇyotsedhasya tatsamam || 24.88|| akṣādaṅgulamūlāntaṃ navamātrārdhamiṣyate | pādāṅguṣṭhāyataṃ bhāgaṃ tattāraṃ tadyavāṅgulam || 24.89|| tritayena caturmātraṃ deśinyāyāmamiṣyate | yavena mātravistāraṃ deśinyāstu vidhīyate || 24.90|| aṅguṣṭhatarjanīmadhye randhraṃ tat trayakaṃ bhavet | madhyāyāmaṃ trimātrārdhaṃ caturardhayavena ca || 24.91|| pādāṅguṣṭhāt kaniṣṭhāntaṃ nakhavistṛtamīritam | vistārasamamāyāmaṃ nakhānāṃ vṛttamākṛtiḥ || 24.92|| ṣaṭsaptatyaṅgule tasya ūrvorbhāgaṃ mahāmune | nābhideśasya nāhantu tricatvāriṃśadaṅgulam || 24.93|| śroṇideśasya nāhantu pañcāśanmātramīritam | anyeṣāṃ caiva sarveṣāṃ nāhamānaṃ vidhīyate || 24.94|| tattāraṃ triguṇīkṛtya tanmadhyāṃśaṃ bhavetpunaḥ | triguṇīkṛtatāreṇa tadekā daśa yojayet || 24.95|| tadeva samavṛttānāṃ nāhamityabhidhīyate | uṣṇīṣātpṛṣṭha deśāntaṃ sārdhatrayodaśāṅgulam || 24.96|| (uṣṇīṣātpṛṣṭha keśāntaṃ) grīvāyāmaṃ tu bhāgaṃ syāt tatsama ñcāṅkuraṃ bhavet | (tatsama tu kakud) kakudaḥ kaṭisandheśca saptaviṃśatimātrataḥ || 24.97|| gaṇḍapradeśastasyādhaḥ sārdhatrayodaśāṅgulam | tasyādhaḥ pṛṣṭha kasamaṃ sārdhavedāṅgulaṃ bhavet || 24.98|| ūrvāyāmantu tamyādhaḥ sārdhadvāviṃśadaṅgulam | jānvā yāmāntabhāgaṃ syāt jaṅghātrinavamānakam || 24.99|| (jānvā yāmantu) pārṣṇyāyāmantu bhāgaṃ syāt pṛṣṭhayāmaṃ prakīrtitam | karṇayorantaraṃ pṛṣṭhe dvādaśāṅgulamucyate || 24.100|| kakṣayorantaraṃ pṛṣṭhe saptaviṃśatimātrakam | pṛṣṭhāvadhisamārabhya tasyordhve daśamātrakam || 24.101|| sphikpiṇḍaṃ kārayedūrdhve mūlaṃ tadvatsamunnatam | (kārayedūrdhve mūlādbhāgaṃ) upamānaṃ tato vakṣye śa‍ṛṇu kauśika suvrata || 24.102|| ūrumūlāntaraṃ mātra jānumadhye kalāntaram | (jānumadhye kalārdhakaṃ) sārdhapakṣāṅgulenaiva jaṅghāntaramiti smṛtam || 24.103|| nalakādharamaṅgulyabhāgaṃ pārṣṇyantaraṃ bhavet | (nalāntaraṃ śarāṅgulyabhāgaṃ) aṅguṣṭhāgradvayormadhye yāvakaṃ ceti kīrtitam || 24.104|| sārdhapakṣāṅgulaṃ madhye śroṇiprakoṣṭhamūlayoḥ | pārśvamadhyamabāhvośca madhyame kauśikāṅgulam || 24.105|| kartaryanāmikā bāhvorantaraṃ daśamātrakam | maṇibandhakabāhvośca dvyantaraṃ tu yamaṃ bhavet || 24.106|| patākāgraṃ stanāntaṃ syāt tayormadhye'ntaraṃ yamam | varadaṃ cettu tatpṛṣṭhaṃ nābhestu samamucyate || 24.107|| kaṭikādhaḥ pradeśantu meḍhramūlasamaṃ bhavet | avyaktamanyatāgrāhyaṃ kalpayetkalpavittamaḥ || 24.108|| (anuktamanyatāgrāhyaṃ) keśāntaṃ makuṭottuṅgaṃ mukhamātraṃ pracakṣate | satripādamukhaṃ vā'pi dvimukhaṃ vā'tha kalpayet || 24.109|| āyudhaṃ mukhamātroccaṃ sarvalakṣaṇasaṃyutam | mānahīne mahāvyādhiradhike śatruvardhanam || 24.110|| tasmātsarvaprayatnena kārayellakṣaṇānvitam | caturbhujandvibāhuñca śāntaṃ siddhipradaṃ smṛtam || 24.111|| dvibhujaśca caturbāhuḥ ṣaḍbhujo'ṣṭabhujaḥ punaḥ | dviṣaṭbhujaḥ pañcabhedā eteṣāṃ lakṣaṇaṃ śa‍ṛṇu || 24.112|| dvihaste pañcabhedo'sti kaṭibaddhābhayantu vā | padmadhṛk sakabaddhaṃ vā daṇḍena kaṭibaddhakam || 24.113|| (padmadhṛk kaṭibaddhaṃ) śaktivajradharaṃ vā'pi śaktikukkuṭameva ca | caturbhujaḥ saptabhedaṃ vajraśaktivarābhayam || 24.114|| abhayaṃ varadaṃ paścādakṣamālā kamaṇḍalum | tato vai kuṇḍikākṣasrak kaṭibandhābhayānvitam || 24.115|| paścādabhītivaradaṃ śaktikukkuṭasaṃyutam | tato'bhayañca śaktiñca kukkuṭaṃ cākṣamālikām || 24.116|| śaktiṃ kamaṇḍaluṃ paścāt kaṭibaddhābhayantu vā | paścāt kukkuṭaśaktibhyāmasikheṭasamāyutam || 24.117|| evaṃvidhānāṃ berāṇāṃ sūtramūrtirudīritam | lalāṭādghrāṇa bhrūmadhye śroṇimadhye tathā punaḥ || 24.118|| (lalāṭādghrāṇa hṛdmadhye) meḍhramūlasya madhye tu svātapāddvayamadhyame | aṅguṣṭhamūlayormadhye sthitaṃ syācchivasūtrakam || 24.119|| uṣṇīṣāttu kakudvaṃśaṃ khaṇḍasphikpādamadhyagam | ṛjusthitiriti khyātā lambasūtraṃ pralambayet || 24.120|| ṣaḍbhuje tvabhayaṃ khaṅgaṃ śaktiṃ dakṣiṇapāṇiṣu | kheṭakaṃ cākṣamālāñca kukkuṭaṃ vāmapāṇiṣu || 24.121|| aṣṭabāhuṃ tato vakṣye varābhirvajraśaktayaḥ | khaḍgakheṭaśarañcāpaṃ dviṣaḍbhujamatha śa‍ṛṇu || 24.122|| dviṣaḍbhujeti ṣaḍbhedaṃ tattadbhedaṃ vadāmyaham | savye śaktidharaṃ khaḍgaṃ dhvajaṃ caiva gadābhayam || 24.123|| vāme vajraṃ dhanuḥ kheṭaṃ padmaṃ śūlaṃ varaḥ punaḥ | śakti bāṇañca khaḍgañca cakraṃ pāśaṃ prasāritam || 24.124|| savye vāme'pi cakrañca śaḍkhaṃ vai kukkuṭaṃ tataḥ | dhanurdaṇḍaṃ halaṃ caiva viśvāmitra mahāmune || 24.125|| śaktiñca musalaṃ khaṅgaṃ cakraṃ pāśaṃ tathā bhayam | (tathā aṅkuśaṃ) vajraṃ dhanūrdhvajaṃ kheṭamaṅkuśaṃ varadaṃ tathā || 24.126|| śaktiṃ khaṅgaṃ dhvajaṃ padmaṃ kukkuṭaṃ prāsadaṇḍake | varābhayadhanurbāṇaṃ ṭaṅkametairyutantu vā || 24.127|| vajraṃ śaktiñca daṇḍañca cakraṃ pāśāṅkuśaṃ gadām | śūlaṃ ca cakrapadme ca varadābhayasaṃyutam || 24.128|| śaktiṃ carmamasiṃ śūlaṃ viśikhābhītikārmukam | cakraṃ pāśaṃ kukkuṭañca varadaṃ dvādaśaiḥ karaiḥ || 24.129|| dadhānaṃ ṣaṇmukhaṃ śāntaṃ prativaktraṃ trilocanam | evaṃ vidhānaṃ ṣaḍvaktramekāsyaṃ vā'tha kalpayet || 24.130|| kuṅkumābhaṃ dvādaśākṣaṃ sarvābharaṇabhūṣitam | lambasūtraṃ tato vakṣye lalāṭoṣṇīṣa madhyame || 24.131|| nāsādakṣipuṭe pārśve hikkāhṛtstanasavyake | nābherdakṣe'thavāntarye meḍhradakṣiṇapārśvake || 24.132|| (nābherdakṣe'yavāntarye) śayitāṅghreśca pārṣṇyante lambapādasya pārṣṇyake | kiñcid bhaṅgayutaṃ savya mayūrārūḍhake tataḥ || 24.133|| mayūre śayitaṃ vāme savyapādavilambitam | nāgendropari saṃsthañca tatpādaṃ kārayettataḥ || 24.134|| mayūrapārśvayoḥ sthitvā samadehaṃ prakalpayet | gajārūḍhaṃ tathā kāryaṃ pārśvayoḥ sthitarūpakam || 24.135|| ekakaṇṭhākṛtirvā'tha ṣaṭkaṇṭhākṛtireva vā | ekāsyaikakarṇantu ṣaṭkarṇaṃ rasavajrake || 24.136|| ekāsye tu śiraścakraṃ kalpayetkalpavittamaḥ | āsanaṃ sthānakaṃ vā'pi dhyānakaṃ trividhaṃ smṛtam || 24.137|| āsanaṃ dvividhaṃ proktaṃ sthānakantu caturbhujam | dviṣaḍbhujaṃ cāṣṭabāhuṃ ṣaḍbāhuṃ dhyānarūpakam || 24.138|| yogaṃ bhogañca yānañca berantu trividhaṃ punaḥ | āsanaṃ yogaberaṃ syāt sthānakaṃ bhogaberakam || 24.139|| dhyānakaṃ yānaberaṃ syāt nāgarādikramaṃ tathā | sāttvikaṃ dvibhujaṃ beraṃ rājasaṃ syāccaturbhujam || 24.140|| tāmasaṃ dvādaśabhujamevaṃ syādarcanāvidhau | pītaṃ vā raktavarṇaṃ vā śyāmaṃ varṇamathāpi vā || 24.141|| skandaṃ padmāsanasthaṃ vā mayūrārūḍhameva vā | gajendra yānakaṃ vā'pi śaktyekā sahitantu vā || 24.142|| (gajendra vāhanaṃ) śaktiṃ vinā'pi kartavyaṃ sopavītaṃ suyauvanam | channavīrasamāyuktaṃ pādanūpurasaṃyutam || 24.143|| patrakarṇayutaṃ kāntaṃ nānākuṇḍalakaṃ tathā | mandasmitaṃ bālaveṣaṃ śobhanāṅga śubhekṣaṇam || 24.144|| karaṇḍamakuṭopetaṃ sarvalakṣaṇasaṃyutam | śaktidvayayutaṃ vā'pi śaktyekasahitantu vā || 24.145|| śaktiṃ vinā'pi kartavyaṃ yogaberaṃ tadīritam | devyorutsedhamadyaiva śa‍ṛṇu kauśika suvrata || 24.146|| karṇāntaṃ vā'tha sīmāntaṃ hanvantaṃ bāhutuṅgakam | (karṇāntā cāsya sīmantaṃ) hikkāntaṃ vā stanāntaṃ vā kalpayeduttamāni ca || 24.147|| madhyamaṃ daśatālena devyau ca parikalpayet | mahāvallyākṛtiṃ vakṣye śyāmaṃ mandasmitānanam || 24.148|| sthitaṃ vai savyapādaṃ tu vāmapādaṃ tu kuñcitam | padmadhṛdvāmahastañca savyahastaṃ pralambitam || 24.149|| devasenākṛtiṃ vakṣye raktaṃ mandasmitānanam | sthitaṃ vai vāmapādantu dakṣapādaṃ tu kuñcitam || 24.150|| utpalaṃ savyahaste ca vāmahastaṃ pralambitam | aṅgāṅgakāyamanayorlambe sūtramathocyate || 24.151|| uṣṇīṣādvāmanetrānte vāmanāsāpuṭāntake | vāmahikkāntare vāma ācābhyantarapārśvake || 24.152|| nābherdakṣiṇapārśve tu sthitaṃ vā jānudakṣiṇe | pārśve kuñcitapādasya vāmasthāyāṃ tu sūtrake || 24.153|| vallyāyasthatare pārśve lambasūtraṃ prakalpitam | pīṭhasya lakṣaṇaṃ vakṣye śa‍ṛṇu kauśika suvrata || 24.154|| berayāmatribhāgaikamāsane pīṭhatuṅgakam | berāyugāṅgaṃ pīṭhoccaṃ sthānakasya tu pīṭhake || 24.155|| [berāyāmayugāṃśaikaṃ pīṭhoccaṃ sthānakasya tu |] pīṭhoccasamamāyāmaṃ pādādhikamathāpi vā | tadardhaṃ vā prakartavyaṃ caturastraṃ samantataḥ || 24.156|| utsedhadviguṇaṃ vā'pi sārdhadviguṇameva vā | pādena dviguṇaṃ vā'pi vistāraṃ pūrvavadbhavet || 24.157|| saptabhāgaṃ catuḥsthānamathavā nirgamaṃ bhavet | āyatāśraṃ samākhyātaṃ nirgamena yutaṃ dṛḍham || 24.158|| āyāmantu tridhā kṛtvā bhāgaṃ vā nirgamaṃ bhavet | saptabhāgaṃ caturbhāgaṃ athavā nirgamaṃ bhavet || 24.159|| pīṭhotsedhaṃ parigrāhya tithyaṃśaṃ vibhajettataḥ | ja mavyomāṃśamuditaṃ yugāṃśaṃ jagatī bhavet || 24.160|| vedāṃśaṃ kumudaṃ jñeyaṃ vyomāṃśaṃ paṭṭikā bhavet | pakṣāṃśaṃ skandhamuditaṃ paṭṭikāṃśaikamucyate || 24.161|| mahāpaṭṭidvibhāgena bhadrapīṭhaṃ mahāmune | utsedhaṃ pūrvavadbhajya janmavyomāṃśameva ca || 24.162|| jagatī caturaṃśena vipra kanyāṃśakaṃ bhavet | vyomāṃśaṃ paṭṭikā jñeyā kandharantu dvimātrakam || 24.163|| ekena paṭṭikāṃ kuryāt mahāpaṭṭī tadaṃśakam | vyomāṃśamūrdhvapaṭṭī ca pīṭhaṃ śrīkarasaṃjñakam || 24.164|| smṛtyaṃśaṃ bhajya taddairghyamupānatvekamucyate | ekāṃśenaiva kalpaṃ tu padmamekaṃ na kārayet || 24.165|| kalpamekena kartavyaṃ jagatī ca yugāṃśakam | rudrākṣāṃśena vapraṃ syāt paṭṭamekena kārayet || 24.166|| pakṣāṃśenaiva kaṇṭhantu kalpamekena kārayet | ūrdhvapadma dvayāṃśena mahāpaṭṭidvimātrataḥ || 24.167|| etatsaundaryamākhyātaṃ dairghyaṃ manvaṃśakaṃ bhavet | janmaikāṃśamathānyaṃśaṃ padmamekena paṭṭikā || 24.168|| (janmaikāṃśamathāgnyaṃśa) caturaṃśena kaṇṭhantu vyomāṃśenaiva kampakam | (vyomāṃśenaiva kalpakaṃ) ūrdhvapadmaṃ navāṃśena mahāpaṭṭidvimātrakam || 24.169|| vyomāṃśenordhvapaṭṭī ca padmapīṭhamidaṃ bhavet | caturviṃśatpañcaviṃśat ṣaḍviṃśadbhāgasaṃyutam || 24.170|| pīṭhabhāgaṃ bhajettasmin ekavaṃśena nirgamam | paṅktitrayayutaṃ vā'pi bhūtapaṅktiyutantu vā || 24.171|| munipaṅktiyutaṃ vā'pi kaṇṭhabhāgantu kārayet | svataḥ pradhāne kartavyamekaṃ syānmūlaberakam || 24.172|| mayūrārūḍhamuditaṃ vāhanena vinā'thavā | mayūralakṣaṇaṃ vakṣye śa‍ṛṇu kauśika suvrata || 24.173|| pādādermastakāntañca mayūrottuṅgamīritam | beroccamardhamardhārdhamuttamaṃ madhyamādhamam || 24.174|| pādādimastakāntañca gṛhya tatpañcadhā bhavet | (pādyādimastakāntañca) dvibhāgañcaraṇottuṅgaṃ kāyamekāṃśameva ca || 24.175|| śeṣāṃśaṃ syādgalottuṅgamardhāṃśaṃ nāsikā bhavet | urasaḥ pucchaparyantantatpādādhikameva ca || 24.176|| ardhādhikaṃ tripādaṃ vā uttame madhyame'dhame | vistārasya tribhāgaikaṃ pṛṣṭhatāraṃ prakīrtitam || 24.177|| tannāhaṃ galamūlantu tadardhantu galāgrakam | tripucchāgraśikhīpiñcchaṃ galaṃ pādadvayaṃ sudhīḥ || 24.178|| piñcchapucchamalaṅkṛtya cāsyaṃ nāgepralambitam | sarvālaṅkārasaṃyuktamaṅgopāṅgaiśca śobhitam | yathāśobhaṃ tathā sarvaṃ yuktyā yuñjīta buddhimān || 24.179|| iti śrīkumāratantre pratimālakṣaṇavidhirnāma caturviṃśaḥ paṭalaḥ | 25. pañcaviṃśaḥ paṭalaḥ - śūlasthāpanavidhiḥ atha kauśika vakṣye'haṃ śūlasthāpanamuttamam | candanastindukastālaśśirīṣaṃ somavalkalam || 25.1|| rājādanaḥ saptaparṇaḥ stambako raktacandanam | āsanaṃ khādiro devadārvete śūlaberayoḥ || 25.2|| utkṛṣṭabhūmisañjātā bhinnasārāsyuruttamāḥ | rūkṣasārā madhyamā syuḥ phalgusārāśca ninditāḥ || 25.3|| vakraṃ tvaśaninā bhagnaṃ svayaṃ śuṣkaṃ parityajet | strīpunnapuṃsakaṃ jñātvā tyajedvṛkṣaṃ napuṃsakam || 25.4|| syātstrīvṛkṣaṃ pumān puṃsī kartavyaṃ phalakāṅkṣibhiḥ | praśastapakṣanakṣatre sumuhūrte sulagnake || 25.5|| sthapatirvidhinā grāhyaṃ kalpayetsthāpakājñayā | yāvadberoccamadhunā tāvacchūlasya dairghyakam || 25.6|| caturbhāgaikavistāraṃ madhyodaraviśālakam | aṣṭaśraṃ caturaśraṃ vā hikkāntāsyantamīritam || 25.7|| śeṣāṇyaṅgāni vṛttāni kārayenmunipuṅgava | pañcabhāgaikahīnena bāhuparyantavistaram || 25.8|| vakṣo daṇḍavanaṃ tasya bhūtabhāgaikavistaram | (vakṣo daṇḍāyataṃ) kaṭi vistāraṃ pañcāṃśahīnena kaṭidaṇḍakam || 25.9|| hastau pādāvaṅgulīśca tathaiva parikalpayet | māno jñānapramāṇena pratimāṃ kārayedbudhaḥ || 25.10|| mānahīne mahāvyādhiradhike ripuvardhanam | tasmātsarvaprayatnena kārayellakṣaṇānvitam || 25.11|| uktasthānaṃ prakartavyaṃ ratnanyāsantu pūrvake | bījāni sarvaratnāni dhātugandhauṣadhīrapi || 25.12|| pātre nidhāya pūrvāditattaddikpatimantrataḥ | deśikaḥ sthāpya tatpaścāt śūlasthāpanamācaret || 25.13|| iti śrīkumāratantre śūlasthāpanavidhirnāma pañcaviṃśaḥ paṭalaḥ | 26. ṣaḍviṃśaḥ paṭalaḥ - acalasthāpanavidhiḥ acalasthāpanaṃ vakṣye śa‍ṛṇuṣva munipuṅgava | sarvalokahitaṃ puṇyaṃ sarvarogavināśanam || 26.1|| śrīpradaṃ vijayaṃ saumyaṃ sarvadoṣanikṛntanam | (vijayaṃ saukhyaṃ) kuśabdaḥ kutsito jñeyo māraśabdastu māraṇam || 26.2|| kutsitārthaṃ mṛtaṃ yena kumāro nāma vidyate | ādiśakteḥ samānāṃśo mahāsenopajāyate || 26.3|| (ādiśakteḥ sahasrāṃśo) padmākhyāṃ ṣaṇmukhīṃ mudrāṃ ṣaṇmukhaprītaye śa‍ṛṇu | sahitau maṇibandhau dvau kaniṣṭhau saṅgatau tathā || 26.4|| aṅguṣṭhau saṅgatau dvau ca śeṣāḥ praviralā smṛtāḥ | padmamudreti vikhyātā sarvasiddhipradāyinī || 26.5|| aṅguṣṭhau dvāvadho yuktau kaniṣṭhāgraparasparau | tarjanyau madhyamālagnāvanāmikāṅgulī tathā || 26.6|| teṣāṃ madhye praviralāvūrdhvagau madhyamāṅgulau | mudreyaṃ ṣaṇmukhī proktā vidhiranyo'sti taṃ śa‍ṛṇu || 26.7|| śeṣāṅgulīnāmanyonyaṃ maṇibandhaṃ ca saṃyutau | tiryakkaniṣṭhikāgre ca udayāvapi ṣaṇmukhī || 26.8|| ṣaṇmukhī dvividhā jñeyā bhuktimuktipadāyinī | pratimāṃ kārayeddhīmān pratimālakṣaṇoktavat || 26.9|| uttarāyaṇakāle syānna kuryāddakṣiṇāyane | śuklapakṣe'pi riktā ca pratipaccāṣṭamī tithau || 26.10|| pañcadaśyāṃ śubhaṃ jñayaṃ gurvindujñasitaśśubhāḥ | aśubhā ravisaurārāḥ śubhayoge śubhapradāḥ || 26.11|| jyeṣṭhādipūrvanairṛtyamāśleṣāgniśca vāruṇam | śraviṣṭhārdrā viśākhā ca neṣṭa sthāpanakarmaṇi || 26.12|| cararāśyadhatasrastu dhanurneṣṭāstu rāśiṣu | śubhagrahāṇāṃ horāśca drekkāṇādeḥ śubhaṃ na ca || 26.13|| pāpagrahasamāyuktā muktikāṅkṣī tamandhakam | ṣaṇḍasthūṇavyatīpātaṃ vṛṣṭike raṇasaṅkramam || 26.14|| kaṇṭakaṃ brahmadaṇḍañca viddhamutpātakantathā | grahaṇaṃ vedhanakṣatraṃ śūlarkṣaṃ bhūmikampanam || 26.15|| dhvajaṃ caiva viśeṣeṇa varjayettu prayatnataḥ | guruśukrāstamanayoḥ pratiṣṭhāṃ varjayettataḥ || 26.16|| evaṃ parīkṣya kartavyamacalasthāpanaṃ mune | acalānāṃ mūlaberamacalaṃ parikīrtitam || 26.17|| śikhare parvate vā'pi parvatasyāntike'pi vā | nadītīre'pyupavane puṇyakṣetre catuṣpathe || 26.18|| grāme ca nagare caiva pattane kheṭake'pi vā | rājadhānyāṃ vīthimadhye vīthyagre sarvadikṣu ca || 26.19|| pūrvāsyaṃ paścimāsyaṃ vā dakṣiṇāsyamudaṅmukham | parivārāmarairyuktaṃ sthāpayeccharasambhavam || 26.20|| dvihasto yajñasūtrāṅgaḥ saśikhaḥ satrimekhalaḥ | kaupīnadaṇḍadhṛk savyapāṇituryāśrito'parān || 26.21|| sthāpayeddaikataṃ skandaṃ parvateṣu vaneṣu ca | dvibhujaśca dvinetraśca subrahmaṇyaḥ susundaraḥ || 26.22|| padmadhṛk savyapāṇistu itaretaradhṛkkaraḥ | bālarūpaṃ pratiṣṭhāpya grāmasyaivābhivṛddhaye || 26.23|| caturbhujo dvinetraśca karṇayoḥ patrapiṇḍadhṛk | nakrakuṇḍalasaṃyuktaścakraśaktivarābhayaḥ || 26.24|| śaktidvayasamāyuktā śaktyekasahito'thavā | dvinetre dvibhuje śānte padmacārukarāmbuje || 26.25|| lathvamānakare caiva śyāmaraktakaraprabhe | mahāvallīṃ devasenāṃ savyavāmasthite ubhe || 26.26|| evaṃ lakṣaṇadhṛk sthāpyo grāme vā nagare'pi vā | ṣaḍānanaśca ṣaḍbāhurarkaśrotrekṣaṇānvitaḥ || 26.27|| ṣaṭkaṇṭhastvekakaṇṭho vā pratimaulibhiranvitaḥ | saśaktissābhayassāsiḥ sākṣamālassakukkuṭaḥ || 26.28|| sakheṭakastvayaṃ sthāpyo vṛddhaye pattanādiṣu | raktāmbarasamāyukto bālacandrasamaprabhaḥ || 26.29|| karaṇḍamakuṭopeto hastadvādaśakastu vā | śaktiñca musalaṃ khaṅgaṃ cakra pāśābhaye vahan || 26.30|| dakṣiṇe dakṣiṇe vajraṃ kārmukaṃ kheṭakantathā | mayūrañca dhvajaṃ vā'pi sāṅkuśaṃ varamāvahan || 26.31|| sopavīto mayūrasthaḥ śaktidvayasamanvitaḥ | grāmādau sthāpayeddevaṃ prāsādādau ca siddhaye || 26.32|| evaṃ pañcavidhaṃ proktaṃ vibhāgasthānabhedataḥ | svataḥ pradhāne vaktraikaṃ mūlaberantu pūrtidam || 26.33|| mokṣārthaṃ ṣaṇmukhaṃ beraṃ mūlaberaṃ pratiṣṭhitam | pratiṣṭhādivasātpūrvaṃ saptame pañcame'hni vā || 26.34|| tridine taddine vā'pi kārayedaṅkurārpaṇam | (tṛtīyedine) maṇḍapaṃ kārayed vidvān prāsādāgre dvipārśrvayoḥ || 26.35|| dvātriṃśaddhastavistāramuttamaṃ maṇḍapaṃ smṛtam | aṣṭāṣṭastambhasaṃyuktaṃ paṅktinālamathocchrayam || 26.36|| maṇḍapasyaiva madhye tu catustambhairvirājayet | viṃśatkarasamāyuktaṃ madhyamaṃ maṇḍapaṃ smṛtam || 26.37|| ṣaṭtriṃśadgātrasaṃyuktaṃ navatālasamucchrayam | pūrvavatsantyajetstambhān ravihastāyatantataḥ || 26.38|| ṣoḍaśastambhasaṃyuktamaṣṭatālaṃ samucchrayam | kanyasaṃ maṇḍapaṃ jñeyaṃ viśvāmitra mahāmune || 26.39|| uttamādiṣu bereṣu tattadyogyaṃ prakalpayet | kūṭaṃ vā'pi prapāṃ vā'pi maṇḍapaṃ samyagācaret || 26.40|| ekāśītipadaṃ kṛtvā madhyavedī navāṃśataḥ | ratnimātraṃ samutsedhaṃ darpaṇodarasannibham || 26.41|| sudhayeṣṭikayā vā'pi mṛdā nirdoṣayā'pi vā | tatpradeśaṃ khanitvā'tha pūrayecchuddhavālukaiḥ || 26.42|| tadūrdhve vedikāñcaiva kuṇḍāni ca prakalpayet | paritaścopavedīñca yugāṅgulasuvistṛtam || 26.43|| tadūrdhvocchrayasaṃyuktāṃ nimnonnatavivarjitām | dvidvyaṅgulaṃ tathādhikyaṃ madhyamottamamaṇḍape || 26.44|| vedikāyāstu paritaḥ kuṇḍāni parikalpayet | uttame maṇḍape caiva dvātriṃśatkuṇḍamīritam || 26.45|| caturviṃśatikuṇḍāni kuryānmadhyamamaṇḍape | navakuṇḍāni kartavyā kanyase maṇḍape dvija || 26.46|| aśraṃ yonyardhacandrābhaṃ guṇāśraṃ vartulākṛtim | ṣaḍaśraṃ padmamaṣṭāśraṃ kuryātpūrvādidikṣu ca || 26.47|| ṣaḍaśrantu pradhānaṃ syānmadhye śāṅkaravajriṇoḥ | evamabhyantare kuryāt bāhye sarvayugāśrakam || 26.48|| sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ pūrvoktavidhinā'caret | caturdvārasamāyuktaṃ catustoraṇabhūṣitam || 26.49|| vitānairapi sañcchādyamaṣṭadiggajasaṃyutam | hemaśūlāruṇā raktā kṛṣṇanīlasitāruṇā || 26.50|| ekahastaviśāloccaṃ tadardhārdhaśiro'nvitam | dhvajāyāmasamāyāmaṃ pucchadvayasamanvitam || 26.51|| vajraṃ triśūlaparyantaṃ dhvajeṣṭasu lekhayet | prapādiṣu kramādevaṃ lambayettu pradakṣiṇam || 26.52|| rambhā panasapūgāmranālikeraphalairapi | cūtavṛkṣāṃstu tāmbūlalatābhiśca vibhūṣayet || 26.53|| muktāḥ sragdāmavividhairdarbhamālābhirāvṛtam | gātraveṣṭanasaṃyuktaṃ maṅgalāṅkuraśobhitam || 26.54|| aṣṭamaṅgalasaṃyuktaṃ ghṛtadīpasamanvitam | kuṇḍagehasamāyuktaṃ maṇḍapaṃ bhūṣayettataḥ || 26.55|| maṇḍapasyottare kuryāttadardhenaiva maṇḍapam | tanmadhye snānavedīñca vedyūrdhve ca viśālataḥ || 26.56|| nālāvaṭasamāyuktaṃ jalamārgasamāyutam | bāhumātrāyatāghātaṃ śvabhraṃ tasyaiva vāmataḥ || 26.57|| gomayālepanaṃ kṛtvā rajāṃsi vinipātayet | śailajaṃ mṛṇmayaṃ beramacalaṃ dvividhaṃ bhavet || 26.58|| mṛṇmayaṃ calakarma syād ratnanyāsaṃ taṭādyake | śailaje ratnavinyāsaṃ pratiṣṭhākālapūrvataḥ || 26.59|| uktasthāne garbhagehe ratnanyāsaṃ samācaret | vajraṃ marakataṃ nīlaṃ puṣyarāgaṃ pravālakam || 26.60|| mauktikaṃ caiva vaiḍūryaṃ sphaṭikañca mahāmaṇim | indrādi madhyaparyantaṃ skandamūlena vinyaset || 26.61|| suvarṇaṃ rajataṃ tāmramāyasaṃ trapusīsakam | ārakūṭañca viduṣā devalohaṃ kramānnyaset || 26.62|| haritālakramañcaiva gandhañcāgarucandanam | saurāṣṭaṃ gairikañcaiva mākṣikaṃ prāgvidikṣu ca || 26.63|| vaiṣṇavaṃ vajrapāṇiñca vṛṣabhadhvajameva ca | lakṣmīśca sahadevīñca śaṅkhapuṣpaṃ suvarcalam || 26.64|| dūrvāñca śrīmukhañcaiva vinyasettu krameṇa tu | yavagodhūmanīvāraṃ śālivaiṇavakāni ca || 26.65|| priyaṅgutilamudgāni niṣpāvañca kramānnyaset | candanaṃ kuṅkumañcaiva lohapātraṃ phalatrayam || 26.66|| karpūramuśirañcaiva pūrvādyāśāsu vinyaset | pṛthivīṃ śātakumbhena samudrarajatena tu || 26.67|| kṛtvā mayūraṃ tāmreṇa tomaraṃ cāmaraṃ gajam | śrīvatsaṃ kalaśaṃ bherīṃ darpaṇaṃ padmapuṣpakam || 26.68|| mahāmerusuvarṇena kṛtvā randhrāvaṭe nyaset | devyostaddakṣiṇe vāme hemābjāni nyaseddhṛdā || 26.69|| madhyame dakṣiṇe saumye tvavaṭeṣu kramānnyaset | padmamudrāñca mukulīṃ śodhanīñca pradarśayet || 26.70|| pūjayitvā tu ratnāni gandhapuṣpādibhistathā | pāṃsunā cānulipyātha pīṭhanyāsakramānnyaset || 26.71|| sarvālaṅkārasaṃyukte maṇḍale sthaṇḍilopari | nayanonmīlanaṃ kṛtvā netrayugmayute dine || 26.72|| mṛṇmaye garbhagehe tu netramokṣaṇamācaret | snātaśśuddhaśśilpaveṣo bhasmābharaṇavastrayuk || 26.73|| pīto'kṣimokṣaṇaṃ kuryāt hemasūcikayā sudhīḥ | devadevyormayūrañca kukkuṭañca krameṇa tu || 26.74|| pakṣmarekhāntato likhya tato vai kṛṣṇamaṇḍalam | jyotirmaṇḍalamālikhya paścācchilpiṃ visarjayet || 26.75|| tasyāgre sthaṇḍilaṃ kṛtvā bimbaṃ tasyoparinyaset | puṇyāhaṃ vācayettatra prokṣayedastramantrataḥ || 26.76|| sūtraikādisamāyuktānaṣṭakumbhān nyasetkramāt | berasya parito'bhyarcya lokeśān svasvamantrataḥ || 26.77|| hemasūcyā gururlikhya netramantramanusmaran | madhu vātāṛtāyeti madhupātraṃ pradarśayet || 26.78|| ghṛtaṃ mimikṣeti mantreṇa ghṛtapātraṃ pradarśayet | āpyāyasceti mantreṇa kṣīrapātraṃ pradarśayet || 26.79|| suvarṇaṃ rajataṃ kāṃsyaṃ pātraṃ madhvādinā tataḥ | suvarṇadūrvayā netraṃ madhvājyakṣīramarpayet || 26.80|| suvarṇarekhā saṃyuktaṃ sūryasomāgnidaivatam | tarjanīmadhyamādhikyāṃ nyasennetramanutmaran || 26.81|| dhenugavyeti mantreṇa savatsāṃ gāṃ pradarśayet | brahmajajñānamantreṇa brāhmaṇāndarśayettataḥ || 26.82|| jagadbhuvādimantreṇa svastimaṅgalavācakaiḥ | pracchannapaṭamāvarjya janānsarvānpradarśayet || 26.83|| pañcagavyena saṃsnāpya pañcabrahmaṣaḍaṅgakaiḥ | kalaśādbhistu saṃsnāpya tataḥ pañcāmṛtādibhiḥ || 26.84|| aṣṭamṛtsalilenaiva snāpayettu ṣaḍakṣaraiḥ | parvatāgre nadītīre valmīke karkaṭāvaṭe || 26.85|| danti dante vṛṣe śa‍ṛṅge gavāṃ goṣṭhe catuṣpathe | mṛdamaṣṭavidhaṃ grāhya prakuryādbimbaśuddhikam || 26.86|| snāpayedbilvatoyaiśca pañcatvaksalilairapi | gandhādbhiśśuddhatoyaiśca skandasūktenamantrataḥ || 26.87|| namakaṃ camakañcaiva puruṣasūktamataḥ param | pañcaśāntiṃ japitvātha snāpayeccharasambhavam || 26.88|| gandhapuṣpādibhirvidvān pūjayeddhṛdayena tu | sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ sarvātodyasamanvitam || 26.89|| vitānadhvajasaṃyuktaṃ chatracāmarabhūṣitam | nānābhaktajanaissārdhaṃ nānādīpaissamāyutam || 26.90|| rathe vā śibikāyāṃ vā kuryādgrāmapradakṣiṇam | jalatīraṃ samācchādya śuddhiṃ kṛtvā bhuvasthalam || 26.91|| tasmin beraṃ samānīya vastrādīni vyapohya ca | navavastreṇa saṃveṣṭya lambakūrcena saṃyutam || 26.92|| caturgātrayutaṃ kṛtvā jalamadhye prapāntataḥ | tanmadhye vinyasetpīṭhaṃ caturgātrayutaṃ dṛḍham || 26.93|| tadūrdhve phalakāṃ kṣiptvā nābhidaghne'dhivāsayet | aṣṭakumbhān nyaseddikṣu digdevān pūjayettataḥ || 26.94|| pañcarātraṃ trirātraṃ vā'pyekarātraṃ jaloṣitam | caturvedaiścaturdikṣu kuryādadhyayanaṃ dvijaiḥ || 26.95|| puṇyāhaṃ vācayitvā'tha prokṣayedyāgamaṇḍapam | vāstuhomaṃ tataḥ kuryāt samīriṇapade budhaḥ || 26.96|| paryagnikaraṇaṃ tena vahninā'traiva kārayet | vedyūrdhve sthaṇḍilaṃ kṛtvā cāṣṭadroṇaistu śālibhiḥ || 26.97|| tadardhaistaṇḍulaiścaiva tadardhaiśca tilairapi | tanmadhye nalinaṃ likhya sāṣṭapatraṃ sakarṇikam || 26.98|| darbhairlājaissapuṣpaiśca paristīrya yathāvidhi | śayanaṃ kalpayettatra carmajādyairanukramāt || 26.99|| jalāduttīrya deveśaṃ snānavedyopari nyaset | vyapohya vastrakūrcādīn gavyaiścaivābhiṣecayet || 26.100|| skandasūktaṃ japitvā'tha pavamānamudīrayan | ayaṅkumāramantreṇa mālāmantreṇa deśikaḥ || 26.101|| śubhāmbhasā tu saṃsnāpya raktavastreṇa veṣṭayet | (śuddhāmbhasā) gandhapuṣpādibhiḥ pūjya hṛdayena tu mantrataḥ || 26.102|| kautukaṃ bandhayettatra skandaśaktiṃ gurūktamaḥ | padmamudrāṃ namaskāra ṣaṇmukhīṃ darśaye ttataḥ || 26.103|| naivedyaṃ dāpayitvā'tha tāmbūlañca nivedayet | maṇḍapaṃ vikirān kṣiptvā prokṣayedarghyavāriṇā || 26.104|| śayane śāyayeddevaṃ prākśiraścordhvavaktrakam | śaktidvayaṃ dvipārśve ta śāyayitvā yathāvidhi || 26.105|| vastreṇācchādayecchaktidvayañcaiva pṛthakpṛthak | (vastreṇācchādayeśaktidvayaṃñcaiva) bhūtaśuddhiṃ tataḥ kṛtvā'pyantaryajanamācaret || 26.106|| ayaṅkumāramantreṇa gandhapuṣpādinārcayet | āsanaṃ mūrtimūlañca brahmāṅgañcaprapūrayet || 26.107|| (brahmāṅgañcaprapūjayet) sarvalakṣaṇasaṃyuktān kumbhān saṅgṛhya deśikaḥ | (kumbhān saṅgrāhya) caturviṃśatprasthatoyaiḥ pūritaṃ niṣkalaṅguham || 26.108|| (niṣkakaṅguham) pakvabimbaphalopamyaṃ nirdoṣañca ghanasvanam | skandakumbhamiti proktaṃ śaktivajradharaṃ nyaset || 26.109|| [skandakumbhamiti proktaṃ droṇatoyena pūritam | samṛddhāṃ lakṣaṇopetāṃ gṛhītvā śaktivardhanīm || 26.110|| trivṛtsūtreṇa saṃveṣṭya prādakṣiṇyādyavāntaram | droṇatoyena sampūrṇān kumbhānsarvānsalakṣaṇān || 26.111|| tantunāveṣṭya kuśalo gavākṣasadṛśāntaram | astreṇa kṣālya ca prokṣya vastrapūtairjalaiśśubhaiḥ || 26.112|| sarvagandhayutaiḥpūrya raktavastradvayena ca | skandakumbhaṃ samāvekṣya vaddhanyau ca pṛthakpṛthak || 26.113|| skandaberaśiro bhāge kalpayedāsanantataḥ | skandakumbhantu vinyasya skandādyaissamyagarcayet || 26.114|| pañcaratnāni vinyasya nyaseduttamakūrcakam | skandakumbhaṃ nyasenmadhye skandamantraṃ sabījayuk || 26.115|| ādhārākhyamanantañca dharmādīn kalpakalpavit | aṣṭaśaktiśśakunyādyāṃ āsanamūrtimeva ca || 26.116|| saṅkalpya ca prasannātmā sapuṣpāñjalihastavān | prabhāmaṇḍalamadhyasthaṃ pradyodinadiśāmukham || 26.117|| sahasrādityasaṅkāśaṃ ratnakuṇḍalabhūṣitam | karaṇḍamakuṭopetaṃ śuddhayajñopavītinam || 26.118|| raktavarṇāmbarālepaṃ mālyādibhiralaṅkṛtam | channavīrakaṭīsūtrapādanūpurasaṃyutam || 26.119|| mandasmitaṃ bālaveṣaṃ suprasannaṃ śubhekṣaṇam | yādṛśaṃ pratimākāraṃ tādṛśaṃ bhāvya buddhimān || 26.120|| skandasya mūlamantreṇa skandaṃ padmasthamāvahet | svāgataṃ sadyamantreṇa sthāpanaṃ vāmadevataḥ || 26.121|| aghoreṇa nirodhantu sānnidhyamīśamantrataḥ | sammukhaṃ puruṣeṇaiva pādyamācamanārdhyakam || 26.122|| gandhapuṣpaṃ hṛdā dadyāt dhūpandhūrasi mantrataḥ | dīpaṃ uddīpyamantreṇa naivedyañcānnasūktakam || 26.123|| tāmbūlaṃ hṛdayenaiva tenaivācamanandadet | padmamudrāṃ ṣaṇmukhīñca namaskārānpradaśayet || 26.124|| āvāhya hṛdayenaiva digbandhedastramantrataḥ | mahāvallīṃ devasenāṃ śyāmaratna samaprabhām || 26.125|| saumyavaktre padmahaste vardhanyau svasvabījataḥ | āvāhya dakṣiṇe vāme padmamudrāṃ pradarśayet || 26.126|| paritaścāṣṭakumbhāṃśca pūrvādiṣu kramānnyaset | jayantākhyamagniśikhaṃ kṛttikā putrasaṃjñakam || 26.127|| analaṃ tu bhūtapatiṃ senānyaṃ guhasaṃjñakam | hemaśūlaṃ viśālākṣaṃ śaktivajradharaṃ nyaset || 26.128||] The second line of 26.109 is expanded within 26.110 through 26.128 svanāmādyakṣaraiścaiva namo'ntairnāmabhiḥ kramāt | śaktiñcaivākṣamālāñca kamaṇḍaludhanurdharān || 26.129|| vajraṃ kṛtvā suvarṇena skandakumbhe nyasetpṛthak | svarṇena racitaṃ padmaṃ vardhanyorvinyasettataḥ || 26.130|| rajatātsvastikaṃ kṛtvā kumbheṣvaṣṭasu vinyaset | naivedyañcaiva pānīyaṃ tāmbūlañca hṛdā dadet || 26.131|| ātmavidyā śivākhyañca jānukaṇṭhaśiro'vadhi | tattvatrayaṃ sādhipatiṃ mūrtimūrtīśvarānnyaset || 26.132|| mūrtayaḥ kṣmādayastatra kārtikeyādimūrtipāḥ | (mūrtipaḥ kṣmādayastatra) pañcaikacaturastrīṇi pañcatricaturatrayaḥ || 26.133|| anena vidhinā kumbhān pūrvādyāśāsu vinyaset | suvarṇaṃ sarvakumbheṣu nyastavyaṃ phalakāṅkṣibhiḥ || 26.134|| paścimadvārabāhyānte nityadvāraṃ samarcayet | (paścimadvārabāhyāstho vaddvāramarcayet) śāntibhūtibalārogyaṃ caturdikṣuḥ satoraṇaiḥ || 26.135|| śāntiṃ sudehaṃ sumukhamindraṃ pūrve samarcayet | indrāgnimadhyame bhānuṃ vahnikoṇe hutāśanam || 26.136|| yāmye vidyāṃ mahāvallīṃ tataḥ senāpatiṃ yamam | nirṛtiñca mahāviṣṇuṃ lakṣmīṃ nirṛtigocare || 26.137|| āpye nivṛttiṃ śikhinaṃ gajaṃ varuṇamastrakam | vāyuṃ gaṇeśaṃ kṣetrajñaṃ vāyavyāṃ diśi pūjayet || 26.138|| (gaṇeśaṃ kṣetreśaṃ) pratiṣṭhāṃ devasenāñca sumitraṃ somamuttare | īśānañca caturvaktraṃ gurumīśānagocare || 26.139|| tattatsvanāmamantreṇa sarvakumbhānsamarcayet | daśāyudhāni sampūjya humphaḍantaṃ svanāmataḥ || 26.140|| bho bho śakra tvayā svasyāṃ diśi vighnapraśāntaye | sāvadhānena yāgāntaṃ yāvatstheyaṃ guhājñayā || 26.141|| ityevaṃ daśalokeśān pratyekaṃ śrāvayedguruḥ | darpaṇaṃ pūrṇakumbhaśca mayūraṃ yugmacāmaram || 26.142|| śrīvatsaṃ svastikaṃ śaṅkhaṃ dīpo devāṣṭamaṅgalam | teṣu sampūjayenmantrī gaṅgādyaṣṭanadīḥ kramāt || 26.143|| gaṅgāñca yamunāñcaiva narmadāñca sarasvatīm | sindhuṃ godāvaroñcaiva kāverīṃ kumarīṃ tataḥ || 26.144|| tṛṇabandhāṃñca kampāñca vaṃśe stambhe yathākramam | pṛthivyādīni tattvāni pūjayenmaṇḍape sudhīḥ || 26.145|| maṇḍapañca guhavyāptaṃ nirvighnaṃ bhāvya tatparaḥ | ṛgvedaṃ pūrvadigbhāge yajurvedantu dakṣiṇe || 26.146|| paścime sāmavedañca udīcyāṃ diśyatharvaṇam | mālāmantraṃ skandasūktaṃ gāyatrīṃ pañcaśāntikam || 26.147|| āgneyādiṣu koṇeṣu japitvā mantravittamaiḥ | ācāryo mūrtipaissārdhaṃ homakarma samācaret || 26.148|| kārtikeyo viśākhaśca guhaścaivāsurāntakaḥ | senānīḥ ṣaṇmukhaścaiva mayūravāhanastathā || 26.149|| śaktipāṇiriti khyātā ete caivāṣṭamūrtipāḥ | svanāmādyakṣareṇaiva kuṇḍānāṃ dakṣiṇe yajet || 26.150|| agnyādhānādikaṃ sarvamagnikāryokta vartmanā | pradhāne skandamāvāhya sabrahmāṅgaṃ salocanam || 26.151|| tattvatrayaṃ sādhipatiṃ mūrtimūrtīśvarānvitam | mahāvallīṃ devasenāṃ sahitaṃ samprapūjayet || 26.152|| pālāśakhadirāśvatyavaṭabilvaśamī tathā | plakṣaḥ paścādapāmārgamudumbaramitīritam || 26.153|| pradhānādyagnikuṇḍānāṃ samidho nava kīrtitāḥ | sārdrā satvavasapalāśāśca saprarohā aninditāḥ || 26.154|| kaniṣṭhāṅgulanāhaṃ syāddvādaśāṅgulamāyatāḥ | samidājya caru lājaṃ yavaṃ saktuñca sarṣapam || 26.155|| (yavaṃ veṇuṃ) tilaṃ mudgaṃ gulaṃ veṇa madhu kṣīraṃ punardadhi | (gulaṃ caiva) dravyaṃ trayodaśaṃ proktaṃ homayettu yathākramam || 26.156|| (dravyāṇi dvādaśaitāni proktaṃ) mūla mantraṃ ṣaḍaṅgaiśca samidhādīni mantravit | (brahma mantraṃ) śatamardhaṃ tadardhaṃ vā mūlamantreṇa deśikaḥ || 26.157|| brahmāṅgānāṃ daśāṃśaṃ syānmūlārdhaṃ mūrtipāhutiḥ | mūrtipā juhuyāt dikṣu sarvāṃśca svasvamantrataḥ || 26.158|| (juhuyāt vidikṣu) skandagāyatrimantreṇa pratikuṇḍaṃ viśeṣataḥ | śatamardhaṃ tadardhaṃ vā sarpiṣā juhuyātsudhīḥ || 26.159|| dravyānte vyāhṛtīrhṛtvā spṛṣṭvā spṛṣṭvā ca berakam | skandasūktaiśca mantraiśca ṣaḍbhiḥ ṣaḍvāramājyataḥ || 26.160|| (skandasūktasya) jagadbhuvādiṣaṇmūrtimantraiścaiva hunetsudhīḥ | ayaṅkumāramantreṇa homayet ṣoḍaśāhutīḥ || 26.161|| mālāmantreṇa mantrajño juhuyācchirasāhutim | kṛtvaivaṃ sarvakuṇḍeṣu kuryāttu śirasā hunet || 26.162|| sarvadravyasamāyuktaṃ havyavāhena homayet | dṛḍhadravyaṃ kareṇaiva dravadravyaṃ sruveṇa ca || 26.163|| bījāni karṣayeccaiva lājamañjalinā hunet | upoṣyato gurustvaivaṃ rātriśeṣaṃ vyapohya ca || 26.164|| mūrtipaissaha saṃsnātvā nityakarmakṛto guruḥ | soṣṇīṣassottarīyaśca haimapañcāṅgabhūṣaṇaḥ || 26.165|| śivadvijakulodbhūtaḥ śivaśāstraviśāradaḥ | sāmānyārghyaṃ viśeṣārghyaṃ pañcagavyāni sādhayet || 26.166|| pūrvavaddvārapūjādidigdevāṃstu samarcayet | āsanāvaraṇānāntu hutvā'pyekaikamāhutim || 26.167|| skandamūlena mantreṇa śatamaṣṭottaraṃ hunet | jayādirabhyādhānañcarāṣṭrabhṛcca hunetkramāt || prāyaścittamaghoreṇa homayet ṣoḍaśāhutiḥ | pūrṇāhutiṃ tataḥ kṛtvā dhūpadīpādikāndadet || prārthayitvā namaskṛtvā balimantarbaliṃ kṣipet | bahirbaliṃ tataḥ kuryāt jñānakhaḍgadharo guruḥ || pūrṇāhutiṃ tataḥ kṛtvā jñānakhaṅgadharo guruḥ | deśikaṃ toṣayeddevaṃ sannidhīkaraṇāya ca || 26.168|| ācāryaṃ pūjayetkartā gobhūmidhanakāñcanaiḥ | adhamaṃ daśaniṣkantu dviguṇaṃ madhyamaṃ smṛtam || 26.169|| uttamaṃ triguṇaṃ jñeyaṃ deśikasya tu dakṣiṇā | tasyaivaṃ pañcamāṃśaikaṃ mūrtipānāntu dakṣiṇā || 26.170|| jāpakānvāstuhotāraṃ tadardhenaiva toṣayet | daivajñaṃ śilpinañcaiva toṣayenmūrtidhārivat || 26.171|| bhaktānāṃ paricārāṇāṃ yathāśaktyā tu dakṣiṇām | śayanādbimbamutthāpya snānavedyupari nyaset || 26.172|| ghṛtaṃ śirorpaṇaṃ kuryāt hemadūrvāṅkurākṣataiḥ | pañcagavyena saṃsnāpya paścātpañcāmṛtādibhiḥ || 26.173|| raktatoyaissvarṇatoyaiḥ śubhodairgandhatoyakaiḥ | (śuddhodairgandhatoyakaiḥ) hiraṇyavarṇā ṛgbhiśca pavamānaiśca mantrataḥ || 26.174|| namakañcamakañcaiva skandasūktañca śāntikam | japitvā snāpayetskandaṃ gandhapuṣpādinārcayet || 26.175|| arghyapāṇirguruḥ paścātpraviśedgarbhagehakam | mānuṣe daivike vā'pi prāgvatsaṃskārasaṃyute || 26.176|| kuśalo hṛdayenaiva ratnauṣadhivigarhitam | vinyasya sudṛḍhaṃ kṛtvā ṣaṇmukhasyāsanāya ca || 26.177|| sarvātodyasamāyuktaṃ vedaghoṣasamanvitam | arghyapāṇiḥ puro gatvā'pyācāryo mūrtipaissaha || 26.178|| sadāraputrāssabhrātā yajamāno vrajedanu | harmyaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā garbhagehe guhaṃ nayet || 26.179|| sulagne sumuhūrte ca yathā dvāraṃ tathā mukham | atha brahma śikhopetaṃ sthāpayeccharasambhavam || 26.180|| (brahma śilopetaṃ) dakṣiṇe tu mahāvallīṃ devasenāṃ tathottare | aṣṭabandhaṃ tataḥ kuryādyathā dṛḍhataraṃ tathā || 26.181|| sarvātodyasamāyuktaṃ kumbhānuddhṛtya deśikaḥ | mūrtipaiśśirasāvāhya kuryāddhāmapradakṣiṇam || 26.182|| devasyāgre krameṇaiva sthaṇḍilopari vinyayet | pracchannapaṭamānīya bhaktyā paramayā punaḥ || 26.183|| (paramayā yutaḥ) ācāryassuprasannātmā dṛḍhacikto jitendriyaḥ | mūrdhādikalpitasthāneṣvādivarṇāṃllikhetkramāt || 26.184|| saikatriṃśatkalānyāsaṃ makuṭādikramānnyaset | jagadbhuvādiṣaṇmantrairvaktrasthāneṣu vinyaset || 26.185|| śirovadanahṛnnābhiguhyāṅghriṣu ca tān punaḥ | mātṛkāṃ bindusahitāṃ devyoraṅge kramānnyaset || 26.186|| muhūrtaṃ vekṣya daivajño gurave sannivedayet | prāṇātprakṛtiyogantu jñātvā sthāpanamā caret || 26.187|| (sthāpanamā rabhet) yathotkṛṣṭaṃ kramāt jñatvā tathā saṃsthāpayedguruḥ | kumbhādbījaṃ samādāya berasya hṛdi vinyaset || 26.188|| brahmāṅgāni sabījāni mūrdhādikramaśo nyaset | mukulīṃ padmamudrāñca ṣaṇmukhīṃ dhenumudrikām || 26.189|| śaktimudrāṃ namaskārāndarśayettu guhāya vai | skandakumbhasthatoyena skandaṃ saṃsnāpayedguruḥ || 26.190|| vardhanyorbījamādāya devyoścūcukamadhyame | pūrvaṃ savye mahāvallīṃ devasenāñca vāmake || 26.191|| vinyasya yonimudrāñca padmākhyaṃ darśayetpṛthak | tattatkumbhasthatoyena snāpayacchaktikādvayam || 26.192|| (sthāpayacchaktikādvayam) sthāpane śaktirahite vardhanīdvayabījakam | pīṭhe pārśvadvaye vidvān sthāpya tatrābhiṣecayet || 26.193|| jayantādighaṭādbhistu pīṭhesaṃsthāpayetkramāt | gandhatoyenasaṃsnāpya gavyaiḥ pañcāmṛtaiḥpunaḥ || 26.194|| skandasūktenamantreṇa japetṣoḍaśavārakam | śuddhāmbhasātusaṃsnāpya mūlabrahmaṣaḍaṅgakaiḥ || 26.195|| pādyaṃvaisadyamantreṇa vāmenācamanāndadet | arghyaṃvaighoramantreṇa vastraṃhṛdayamantrataḥ || 26.196|| gandhantatpuruṣeṇaiva puṣpamīśānamantrataḥ | bhūṣaṇaṅkavacenaiva dhūpadīpauhṛdādadet || 26.197|| abhyarcyādhāraśaktyādi pañcavaraṇasaṃyutam | raktāmbarairaktamālyai raktagandhaiścabhūṣayet || 26.198|| pañcavarṇahavirdadyādannasūktenamantrataḥ | tāmbūlādyupacārāṇi sarvāṇisahṛdādadet || 26.199|| svasūtrāndevadevīnāmudvāhaṅkarmakārayet | caturtthedivasevipre śeṣahomaṃsamācaret || 26.200|| bhūdānandeśikāyaivadadyāt karthāyathābalam | brāhmaṇān bhojayet paścāt dīnānandhāṃścabhujayet || 26.201|| tadantesnapanaṅkuryāt vittaśāṭhyanna kārayet | evaṃyaḥkurutemartyassapuṇyāṅgatimāpnuyāt || 26.202|| āyuḥputrakalatrañca vasuvidyāyaśobalam | saubhāgyammahatīlakṣmīmarogatvamanākulam || 26.203|| ihevalabdhvābhūpṛṣṭhe bhuktvābhogānyathephsitān | kartākārayitācaiva kaumāraṃlokamāpnuyāt || 26.204|| phalaṃskandapratiṣṭhāyāssaṅkṣepāt śa‍ṛṇusuvrata| berasaṃveśavedyāntu yāvantaḥ varamāṇavaḥ || 26.205|| tāvdvarṣasahasrāṇiskandalokemahīyate || 26.205|| iti śrīkumāratantre acalasnāpanavidhirnāma ṣaḍviṃśaḥ paṭalaḥ | 27. saptaviṃśaḥ paṭalaḥ - athacalaberapratiṣṭhāvidhiḥ calaberapratiṣṭhāñca vakṣye'haṃśa‍ṛṇukauśika | bhuktimuktipradannṛṇāṃ sarvakāmārthasādhanam || 27.1|| bālavṛddhikaraṃsarvaśatrukṣayakaraṃśubham | sarvakāmadamānyatkiṃ kumārasthāpanādṛte || 27.2|| mṛgādimāsaṣaṭketu vikumbheṣuśubhāvaham | ayanecottareśreṣṭhe dakṣiṇesyātjvarānvitam || 27.3|| mārgaśīrṣakamāghau dvau varjayettu prayatnataḥ | jovadṛṣṭiyute kumbhe calasthāpanamuttamam || 27.4|| praśastapakṣanakṣatre sthāpanaṃ samyagācaret | pratimāṃ kārayedvidvān pratimālakṣaṇoktavat || 27.5|| gajavallīsamāyuktaṃ pratipañcotsavaṃ tathā | śibikā baliberañca snapanātsava kautukam || 27.6|| mūrtipañcavidhānena tattanmūrtisvabhāvakam | śaktyekañca samāyuktaṃ snapanaṃ balikautukam || 27.7|| śaktitrayasamopetamutsavaṃ munipuṅgava | śaktiṃ vināstraśibikā pañcaberavidhikramam || 27.8|| aṅkurānarpayedvidvān pūrvoktavidhinā mune | prāsādasyāgrataḥ kuryānmaṇḍapaṃ caturaśrakam || 27.9|| bhūtādinavahastāntaṃ vistāraṃ guruhastataḥ | ṣoḍaśastambhasaṃyuktaṃ dvādaśastambhakena vā || 27.10|| paṅktitālasamutsedhaṃ paṅktitrayasamāyutam | caturdvārasamāyuktaṃ catustoraṇabhūṣitam || 27.11|| maṅgalākārasaṃyuktaṃ maṅgalāṅkuraśobhitam | (maṅgalāṣṭakasaṃyuktaṃ) vidhānadhvajasaṃyuktaṃ darbhamālā suśobhitam || 27.12|| (darbhamālā bhirāvṛtaṃ) gātraveṣṭanasaṃyuktaṃ phalapallavaśobhitam | ekāśītipadaṃ kṛtvā madhyavediṃ navāṃśataḥ | kuṇḍāni paritaḥ kṛtvā mahādikṣu vidikṣu ca || 27.13|| diśāsu caturaśrāṇi ṣaṭkoṇāni vidikṣu ca | athavā vidiśāsvatra vṛttāni nalināni vā || 27.14|| ṣaḍaśrantu pradhānaṃ syānmadhye śāṅkaravajriṇoḥ | sarvakuṇḍaṃ ṣaḍaśraṃ vā navakuṇḍavidhau matā || 27.15|| caturaśraṃ caturdikṣu pradhānantu ṣaḍaśrakam | pañcakuṇḍavidhiḥ proktaṃ trimekhalasamāyutam || 27.16|| nābhiyonisamāyuktaṃ sarbalakṣaṇasaṃyutam | maṇḍapasyottare bhāge snānavediṃ prakalpayet || 27.17|| tatpīṭhatāradviguṇaṃ ṣoḍaśāṅgulamucchrayam | nālāvaṭasamāyuktaṃ jalamārgasamāyutam || 27.18|| bāhumātrāyatātkhātamavaṭaṃ tasya vāmataḥ | gomayālepanaṃ kṛtvā rajāṃsi vinipātayet || 27.19|| māṇikkaṃ puṣparāgañca vaiḍūryaṃ nīlameva ca | gomedakaṃ mauktikañca pravālaṃ sphaṭikaṃ tathā || 27.20|| indrādīśānaparyantaṃ vinyasetsvasvamantrataḥ | beraṃ tasyopari nyastvā susnigdhaṃ sudṛḍhaṃ bhavet || 27.21|| devyoḥ pīṭhe'ṣṭakoṣṭeṣu hemābjāni nyaseddhṛdā | sarvālaṅkārasaṃyukte maṇḍape sthaṇḍilopari || 27.22|| nayanonmīlanaṃ kuryāt netrayugmāyute dine | hemasūcikayā śilpī pakṣmarekhāṃ samālikhet || 27.23|| kṛṣṇamaṇḍalamālikhya jyotirmaṇḍalamālikhet | uttare sthaṇḍile beraṃ sthāpya śilpiṃ visarjayet || 27.24|| (itare sthaṇḍile) netramantramanusmṛtya hemasūcyā gururlikhet | puṇyāhaṃ vācayitvā'tha prokṣayedastramantrataḥ || 27.25|| abhitaḥ kalaśānaṣṭau sthāpyendrādyāḥ samarcayet | tarjanīmadhyamābhyāñca sarvavarṇaughasaṃyutam || 27.26|| (suvarṇanakhasaṃyutam) sūryasomādhipābhyāñca netrayoḥ saṃspṛśedguruḥ | sauvarṇadūrvayā netraṃ madhvājyābhyāntu tarpayet || 27.27|| madhuvātā ṛtāyeti madhunā tarpayedguruḥ | dhṛtaṃ mimikṣeti mantreṇa tarpayettu ghṛtena ca || 27.28|| sauvarṇaṃ rajatenaiva pātraṃ madhvājyayormatam | gaurdhenubhāvamantreṇa savatsāṃ gāṃ pradarśayet || 27.29|| brahmajajñānamantreṇa brāhmaṇān darśayedguruḥ | pracchannapaṭamāvarjya janānsarvān pradarśayet || 27.30|| pañcagavyena saṃsnāpya pañcabrahmaṣaḍaṅgakaiḥ | aṣṭamṛtsalilenaiva snāpayettu ṣaḍakṣaraiḥ || 27.31|| snāpayetkalaśādbhistu skandasūktena mantrataḥ | gandhapuṣpādibhiścaiva pūjayeddhṛdayena tu || 27.32|| sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ sarvātodyasamanvitam | chatracāmarasaṃyuktaṃ nānābhaktajanairyutam || 27.33|| nānādīpasamāyuktaṃ viprasaṅghasamāyutam | rathe vā śibikāyāṃ vā kuryād grāmapradakṣiṇam || 27.34|| jalatīraṃ samāsādya śuddhiṃ kṛtvā bhuvasthalam | tasmin beraṃ samānīya vastrādīni vyapohya ca || 27.35|| (beraṃ samādāya) navavastreṇa saṃveṣṭya badhnīyāllambakūrcakam | caturgātrayutaṃ kṛtvā jalamadhye prapānvitam || 27.36|| tanmadhye vinyasetpīṭhaṃ caturgātrayutaṃ dṛḍham | tadūrdhve kaṇṭhadaghne vā nābhidaghne'adhivāsayet || 27.37|| (nābhidaghne'thavā śayet) aṣṭakumbhān nyaseddikṣu digdevānsamprapūjayet | caturvedaṃ caturdikṣu kuryādadhyayanaṃ dvijaiḥ || 27.38|| puṇyāhaṃ vācayitvā'tha prokṣayedyāgamaṇḍapam | vāstuhomaṃ tataḥ kuryātsamīriṇapade guruḥ || 27.39|| paryagnikaraṇaṃ tena vahninātraiva kārayet | vedyūrdhve sthaṇḍilaṃ kṛtvā cāṣṭadroṇaiśca śālibhiḥ || 27.40|| tadardhaistaṇḍulaiścaiva tadardhaiśca tilairapi | tanmadhye nalinaṃ likhya sāṣṭapatraṃ sakarṇikam || 27.41|| darbhairlājaiśca puppaiśca paristīrya yathāvidhi | śayanaṃ kalpayettatra carbhajādyairanukramāt || 27.42|| jalāduttīrya deveśaṃ snānavedyupari nyaset | bimbaśuddhiṃ tataḥ kṛtvā tvalaṅkṛtya yathāvidhi || 27.43|| ālayantu praviśyātha punaḥ puṇyāhamācaret | [vyapohya vastrakūrcādīn mṛjjalairabhiṣecayet] skandasūktaṃ japitvā'tha pavamānamudīrayan || 27.44|| ayaṃ kumāramantreṇa mālāmantreṇa deśikaḥ | śuddhāmbunā tu saṃsnāpya raktavastreṇa veṣṭayet || 27.45|| gandhapuṣpādibhiḥ pūjya hṛdayena tu mantrataḥ | kautukaṃ bandhayettatra skandaśaktiṃ gurustathā || 27.46|| padmamudrāṃ namaskārāṃ ṣaṇmukhīṃ darśayetsudhīḥ | naivedyaṃ dāpayitvā'tha tāmbūlaṃ dāpayed guruḥ || 27.47|| maṇḍapaṃ vikirān kṣiptvā prokṣayedardhyavāriṇā | śayane śāyayedbimbaṃ prākśiraścordhvavaktrakam || 27.48|| śaktidvayañca pārśve tu śāyayitvā yathāvidhi | (śaktidviyañca) vastreṇācchādayetskandaṃ śaktidvayaṃ pṛthak pṛthak || 27.49|| ayaṃ kumāramantreṇa gandhapuṣpādinārcayet | sarvalakṣaṇasaṃyuktān kumbhān saṅgṛhya deśikaḥ || 27.50|| sasūtrānudakopetān sakūrcānsāpidhānakān | savastrānpallavopetān droṇatoyana pūritān || 27.51|| śirobhāgeṣu berāṇāṃ kumbhañca vardhanīdvayam | pañcaratnaṃ pradhāne tu vardhanyorhāṭakāmbujam || 27.52|| sarvatra sarvakumbheṣu vinyasettu vicakṣaṇaḥ | (suvarṇa sarvakumbheṣu) yādṛśaṃ pratimākāraṃ tādṛśaṃ bhāvya buddhimān || 27.53|| dāḍimīpuṣpasaṅkāśaṃ karaṇḍamakuṭojvalam | channacīropavītodyatkaṭisūtrairalakṛtam || 27.54|| divyagandhānuliptāṅgaṃ divyamālāvibhūṣitam | raktāmbaradharaṃ devaṃ pādanūpurasaṃyutam || 27.55|| evaṃ dhyātvā skandakumbhe tanmūlena samāvahet | sarvopacārasaṃyuktamāsanāvaraṇairyajet || 27.56|| mahāvallīṃ devasenāṃ śyāmaraktasamaprabhe | saumyavaktre padmahaste vardhanyossvasvabījakam || 27.57|| paritaścāṣṭakumbhāṃśca pūrvādyāśāsu vinyaset | jayantākhyamagniśikhaṃ kṛttikāputrasaṃjñakam || 27.58|| anantaraṃ bhūtapatiṃ senānyaṃ guhasaṃjñakam | hemaśūlaṃ viśālākṣaṃ tattannāmabhirarcayet || 27.59|| naivedyaṃ caiva pānīyaṃ tāmbūlañca hṛdā dadet | pañcaikacaturastrīṇi pañcatricaturastrayaḥ || 27.60|| anena vidhinā kumbhān pūrvādyāśāsu vinyaset | pūrvoktena vidhānena sarbakumbhān samarcayet || 27.61|| daśāyudhāni saṃsthāpya svasvanāmabhirarcayet | darpaṇaṃ pūrṇakumbhañca mayūraṃ yugmacāmaram || 27.62|| (mayūraṃ cāmaradvayaṃ) śrīvatsaṃ svastikaṃ śaṅkhaṃ dīpo devo'ṣṭamaṅgalam | upavedyuparinyastvā gaṅgādyāḥ samprapūjayet || 27.63|| tṛṇabandhāñca kampāñca vaṃśe stambhe yathākramam | pṛthivyādīni tattvāni pūjayenmaṇḍape sudhīḥ || 27.64|| maṇḍapañca guhavyāptaṃ nirvighnaṃ bhāvya tatparam | ṛgvedaṃ pūrvadigbhāge yajurvedantu dakṣiṇe || 27.65|| paścime sāmavedañca udīcyāṃ diśyatharvaṇam | mālāmantraṃ skandasūktaṃ gāyatrīṃ pañcaśāntikam || 27.66|| āgneyādiṣu koṇeṣu japitvā mantravittamaiḥ | ācāryo mūrtipaissārdhaṃ homakarma samārabhet || 27.67|| kārtikeyo viśākhaśca guhaścaiva surāntakaḥ | senānīḥ ṣaṇmukhaścaiva mayūravāhanastathā || 27.68|| śaktipāṇiriti khyātā ete vai cāṣṭa mūrtayaḥ | (cāṣṭa mūrtipāḥ) svanāmādyakṣareṇaiva kuṇḍānāṃ dakṣiṇe yajet || 27.69|| agnyādhānādikaṃ sarvamagnikāryoktamācaret | pālāśakhādirāśvattha vaṭabilvāśśamī tathā || 27.70|| plakṣaḥ paścādapāmārga audumbara itīritaḥ | prādhānyādagnikuṇḍānāṃ samidho nava kīrtitāḥ || 27.71|| samidājyacaruṃ lājaṃ yavaṃ saktuñca sarṣapam | (yavaṃ veṇuñca) tilaṃ mudgaṃ gulaṃ veṇuṃ madhukṣīraṃ punardadhi || 27.72|| (gulaṃ caiva) dravyāṇi dvādaśaitāni homayettu yathā kramam | (yathā vidhi) mūlabrahmaṣaḍaṅgaiśca skandagāyatrimantrataḥ || 27.73|| śatamardhaṃ tadardhaṃ vā pratyekantu hunetkramāt | māte kumāramantreṇa homayettu rasāhutiḥ || 27.74|| (mālāmantreṇa mantrayo homayettu) kṛtvaivaṃ sarvakuṇḍeṣu pūrṇāntu śirasā hunet | sarvadravyasamāyuktaṃ havyavāheti ṣoḍaśa || 27.75|| (havyavāhena hāmayet) mūlamantreṇa mantraiśca ṣaḍbhiḥ ṣaḍvāramājyataḥ | jagadbhuveti ṣaṇmūrtimantreṇaiva hunettataḥ || 27.76|| ayaṃ kumāramantreṇa juhuyādā jyahomakam | (juhuyādā ṣoḍaśāhutiḥ) upoṣito guruḥ paścādātriśeṣaṃ vyapohya ca || 27.77|| mūrtipaissaha saṃsnāpya gururniyamatatparaḥ | (mūrtipaissaha sāsnātvā) pūrvavadvārapūjādi yāgadevānsamarcayet || 27.78|| āsanāvaraṇānāntu hutvāpyekaikamāhutim | skandamūlena mantreṇa śatamaṣṭottaraṃ hunet || 27.79|| jayādirabhyādhānañca rāṣṭrabhṛcca kramāddhunet | prāyaścittamaghoreṇa homayet ṣoḍaśāhutiḥ || 27.80|| pūrṇāhutiṃ tataḥ kṛtvā dhūpadīpādikāndadet | prārthayitvā namaskuryāt balimantarbaliṃ kṣipet || 27.81|| bahirbaliṃ tataḥ kuryāt jñānakhaḍgadharo guruḥ | ācāryaṃ pūjayetkartā vastrahemāṅgulīyakaiḥ || 27.82|| deśikaṃ toṣayeddevaṃ sannidhīkaraṇāya ca | uttamaṃ daśaniṣkantu madhyamaṃ saptaniṣkakam || 27.83|| adhamaṃ pañcaniṣkantu deśikasya tu dakṣiṇā | tasyaivaṃ pañcamāṃśaikaṃ mūrtipānāntu dakṣiṇā || 27.84|| jāpakaṃ vāstuhotāraṃ tadardhenaiva toṣayet | daivajñaṃ śilpinaścaiva toṣayenmūrtidhārivat || 27.85|| bhaktānāṃ paricārāṇāṃ yathāśaktistu dakṣiṇā | śayanādbimbamutthāpya snānavedyuparinyaset || 27.86|| mṛjjalenaiva saṃsnāpya paścātpañcāmṛtādibhiḥ | ratnodakaiḥ svarṇatoyaiḥ śuddhodairgandhatoyakaiḥ || 27.87|| namakañcamakañcaiva skandasūktañca śāntikam | japitvā snāpayet skandaṃ gandhapuṣpādinārcayet || 27.88|| ghṛtaṃ śiro'rpaṇaṃ kuryāddhemadūrvāṅkurākṣataiḥ | kalpitaṃ maṇḍapaṃ samyagalaṅkṛtya viśeṣataḥ || 27.89|| sarvātodyasamāyuktaṃ vedaghoṣasamanvitam | arghyapāṇiḥ purogacchedācāryo mūrtipaiḥ saha || 27.90|| sadāraputraḥ sabhrātā yajamāno vrajedanu | harmyapradakṣiṇaṃ kṛtvā devaṃ maṇḍapamānayet || 27.91|| uktālaṅkārasaṃyuktān kumbhānuddhṛtya deśikaḥ | mūrtipaiśśirasāvāhya kuryāddhāmapradakṣiṇam || 27.92|| devasyāgre krameṇaiva sthaṇḍilopari vinyaset | mūrdhādikalpite sthāneṣvādivarṇā nnyasedguruḥ || 27.93|| jagadbhuvādiṣaṇmantraṃ ṣaḍvaktre vinyasedbudhaḥ | pañcabrahmaṣaḍaṅgāni tattatsthāneṣu vinyaset || 27.94|| mātṛkāṃ bindusahitāṃ devyoraṅgeṣu vinyaset | saikatriṃśatkalānyāsaṃ makuṭādikramānnyaset || 27.95|| muhūrtaṃ vīkṣya daivajño gurave sannivedayet | prāṇātprakṛtiyogaṃ tu jñātvā sthāpanamā caret || 27.96|| (sthāpanamā rabhet) yathotkṛṣṭakramaṃ jñātvā tathā saṃsthāpayedguruḥ | (yathotkṛṣṭaṃ kṛtaṃ) kumbhādbījaṃ samādāya berasya hṛdi vinyaset || 27.97|| tatkumbhasthajalenaiva skandaṃ saṃsnāpayettataḥ | vardhanyorbījamādāya devyoścūcukamadhyame || 27.98|| vinyasya tu jalenaiva snāpayecchaktikādvayam | (vinyasya tat) mukulīṃ padmamudrāṃ ca ṣaṇmukhīṃ dhenumudrikām || 27.99|| śaktimudrāṃ namaskārāṃ darśayettuguhāya vai | jayantādīnyathābhyarcya pīṭhe saṃsnāparyabudhaḥ || 27.100|| gandhatoyena saṃsnāpya bilvodaiḥ śuddhatoyakaiḥ | abhyarcyādhāraśaktyādipañcāvaraṇasaṃyutam || 27.101|| raktāmbarai raktāmālyai raktagandhaiśca bhūṣayet | pañcāvaraṇahavirdadyāt yathāvibhavavistaram || 27.102|| brāhmaṇānbhojayetpaścāt dīnānāthāṃśca pūjayet | ante mahotsavaṃ kuryāt vittaśāṭhyaṃ na kārayet || 27.103|| evaṃ yaḥ kurute martyaḥ sa puṇyāṃ gatimāpnuyāt | phalaṃ skandapratiṣṭhāyāḥ saṅkṣepācchṛṇu kauśika || 27.104|| berasaṃveśavedyāstu yāvantaḥ paramāṇavaḥ | tāvadvarṣasahasrāṇi skandaloke mahīyate || 27.105|| iti śrīkumāratantre calaberapratiṣṭhāvidhirnāma saptaviṃśaḥ paṭalaḥ | 28. aṣṭāviṃśaḥ paṭalaḥ - śaktyastrasthāpanavidhiḥ ataḥ paraṃ pravakṣyāmi śaktyastrasthāpanaṃ śa‍ṛṇu | asurāṇāṃ vināśāya surāṇāṃ rakṣaṇāya ca || 28.1|| sarvalokahitārthāya sarvarakṣākarāya ca | ādiśakteḥ samudbhūtaṃ śaktyastraṃ viśvavanditam || 28.2|| patratrayaṃ vijānīyādicchājñānakriyātmakam | icchāśaktirūrdhvapatraṃ jñānaśaktistu madhyamam || 28.3|| adhaḥpatraṃ kriyāśaktirūpaṃ śaktyāyudhasya ca | trayo guṇāstrayo devāstritattvaṃ ca trayo'gnayaḥ || 28.4|| trayo vedā vasantyatra śaktipatratraye dvija | śaktitrayaṃ kathaṃ rājñāṃ bhavecchaktyarcanaṃ vinā || 28.5|| sarvadevaiḥ sthitaṃ sākṣāt sarvadevātmakaṃ param | sarve devāḥ priyaṃ yānti śaktyāyudhasamarcanāt || 28.6|| tasmātsarvaprayatnena śaktiṃ saṃsthāpya pūjayet | svarṇarājatatāmairvā'pyāyasena śilā'pi vā || 28.7|| garbhagehasamottuṅgamuttamaṃ samudāhṛtam | (garbhadvāraḥsamottuṅgamuttamaṃ) aṣṭabhāgaikahīnantu madhyamaṃ munipuṅgava || 28.8|| saptāṃśahīnamadhamaṃ ratnimātrādathocyate | uttamaṃ vedaratni syāt triratnirmadhyamaṃ bhavet || 28.9|| dviratnimātramadhamaṃ śaktyutsedhaṃ pracakṣate | (śaktyutsedhaṃ praśasthate) śaktiṃ kṛtvā tadutsedhaṃ pañcaṣaṇmātrakāvadhi || 28.10|| (śataṃ kṛtvā) bhāgaikaṃ yojayeddhīmān yāvattasya śubhodayam | laukikaṃ ceti śaktyastraṃ dvividhaṃ ca mahāmune || 28.11|| bhūpālavāstukartṛṇāmānukūlyantu yaugikam | eteṣāmeva rāṣṭrasya cānukūlyantu laukikam || 28.12|| (yaugikaṃ laukikaṃ ceti śaktyastraṃ dvividhaṃ smṛtaṃ) vimāne yaugikaṃ kuryāt yajetsarvatra laukikam | āyāme bhūtabhāgaikaṃ patrāyāmaṃ praśasyate || 28.13|| patrāyāmaṃ tridhābhajya patratrayaṃ prakalpayet | (patratrayaṃ vikalpanāt) āyāmasadṛśavyāsaṃ dvādaśāṃśonameva vā || 28.14|| navāṣṭāṃśaikahīnaṃ vā patrāṇi caturaśrakam | pārśve koṇāni kartavyamagraṃ tīkṣṇaṃ prakalpayet || 28.15|| patratāre daśāṃśaikaṃ patrasya ghanamīritam | tadghanārdhaṃ ca pārśvañca niśitaṃ vā prakalpayet || 28.16|| patratārasya pañcāśaṃ sandhitāraṃ dvijottama | uparyupari patrāṇi ṛjvākārāṇi kalpayet || 28.17|| madhyapatre dvipārśve tu ṣaḍdalaṃ padmamālikhet | athavāṣṭadalaṃ vā'pi caturdalamathāpi vā || 28.18|| patrāṇāṃ pādamūle tu kuryādvai kuṇḍalīkṛtam | tasyādhaḥ phalakāṃ kuryāt patrāṇāṃ cāpi mātrataḥ || 28.19|| (patrāṇāṃ ardha) tattāraṃ navadhā bhajya vyomāṃśaṃ phalakāyatam | dvyaṃśenābjantu tasyādhaḥ koṇe'pyaśvatthapatravat || 28.20|| kartavyā phalakāntvevaṃ tadadhaḥ kalpayeddalam | phalakāyāstu vistāraṃ vibhajettu tathāṃśakam || 28.21|| ekāṃśaṃ dalavistāramutsedhaṃ tatsamaṃ bhavet | phalakārdhaṃ ghaṭākāramutsedhaṃ syāttadardhakam || 28.22|| tasyārdhaṃ kaṇṭhadhāreṇa kumbhaṃ kuryāddvijottama | pādonakumbhadhāreṇa tasyādhastaṭikā bhavet || 28.23|| ghaṭavattaṭikāmānaṃ tanmānaṃ yugabhājite | ekabhāgaṃ tataḥ kuryāt tatpramāṇena hīrikā || 28.24|| (bhāgāntaraṃ tataḥ) hīrikātha prakartavyaṃ meṣadaṇḍamihocyate | tāṭikāyāstu vistāraṃ caturbhāgaṃ tribhāgikam || 28.25|| dārudaṇḍasya vistāraṃ tadardhaṃ lohadaṇḍakam | daṇḍamūle tu padmaṃ syāt vistāra phalakāsamam || 28.26|| tadardhaṃ mānamityuktaṃ tanmānasya guhātmake | (tanmānaṃ guṇabhājite) ekāṃśaṃ paṭṭikā jñeyā śeṣāṃśena kuśeśayam || 28.27|| vṛttaṃ vā caturaśraṃ vā kārayettu kuśeśayam | hīrikā samamānena padmordhve paṭṭikāṃ sudhīḥ || 28.28|| daṇḍaṃ sarvatra vṛttaṃ syāt ṛjjvākāramaninditam | śūlayogyeṣu vṛkṣeṣu śaktidaṇḍaṃ pragṛhya ca || 28.29|| sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ śaktyāyudhaṃ prakalpayet | evaṃ lakṣaṇamākhyātaṃ pratiṣṭhāṃ śa‍ṛṇu suvrata || 28.30|| uttarāyaṇakāle tu śuklapakṣe śubhedine | pratiṣṭhādinapūrve tu kārayedaṅkurārpaṇam || 28.31|| cakṣurunmīlanaṃ coktaṃ kuryātkumbhābhiṣecanam | sarvātodyasamāyuktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam || 28.32|| śaktyāyudhamalaṅkṛtya kuryādgrāmapradakṣiṇam | jalamadhye prapāṃ kṛtvā catura śrasamanvitām || 28.33|| śāpayettatra śaktyastraṃ phalakopari buddhimān | paritaḥ kalaśānaṣṭau nyastvendrādīnsamarcayet || 28.34|| caturvedaiścaturdikṣu kuryādadhyayanaṃ tataḥ | prāsādasyāgrataḥ kuryānmaṇḍapaṃ caturaśrakam || 28.35|| ṣoḍaśastambhasaṃyuktaṃ caturdvārasamāyutam | catustoraṇasaṃyuktaṃ darbhamālābhirāvṛtam || 28.36|| maṇḍapaṃ navadhā kṛtvā madhyabhāge tu vedikām | kuṇḍāni paritaḥ kuryād diśāsu bidiśāsu ca || 28.37|| tryāśrāṇi ca ṣaḍaśrāṇi kārayellakṣaṇaiḥ saha | īśānaśakrayormadhye pradhānantu ṣaḍaśrakam || 28.38|| navakuṇḍavidhiḥ proktā pañcakuṇḍavidhiṃ śa‍ṛṇu | tryaśrāṇi ca caturdikṣu pradhānantu ṣaḍaśrakam || 28.39|| paścime cottare vā'pi snānaśvabhraṃ prakalpayet | gomayālepanaṃ kṛtvā rajāṃsi vinipātayet || 28.40|| maṇḍapaṃ bhūṣyamatimān puṇyāhaṃ vācayettataḥ | vāstuhomaṃ tataḥ kuryāt paryagnikaraṇaṃ tataḥ || 28.41|| vedyūrdhve sthaṇḍilaṃ kṛtvā cāṣṭadroṇaiśca śālibhiḥ | tanmadhye nalinaṃ likhya sāṣṭapatraṃ sakarṇikam || 28.42|| tadūrdhve śayanaṃ kalpya carmajādyairanukramāt | jalādūttīrya śaktyastraṃ snānavedyoparinyaset || 28.43|| [vastraṃ nītvāstrarājānāṃ śuddhiṃ kṛtvāṣṭamṛjjalaiḥ | pañcagavyena saṃsnāpya skandasūktena mantrataḥ || gandhatoyaiśśuddhatoyaiśśuddhairuddhairiti bruvan | raktavastreṇa saṃveṣṭya hṛdā gandhādibhiryajet ||] madhyordhvapatrayormadhye kautukaṃ vandhayeddhṛdā | śayane śāyayecchaktiṃ prākaśiraścordhvavaktrataḥ || 28.44|| vacadbhuveti mantreṇa gandhapuṣpādinārcayet | sarvalakṣaṇasaṃyuktān kumbhān droṇodapūritān || 28.45|| sasūtrān sāpidhānāṃśca savastrānvāripūritān | caturdaśaghaṭān gṛhya hāṭakābjasamanvitān || 28.46|| śakterdakṣiṇapārśve tu pūrvadakṣiṇapaścime | śaktaruttarapārśve tu trīn kumbhānvinyasettataḥ || 28.47|| (tu tān) indrādyāśāstvaṣṭakumbhānevaṃ vedyoparinyaset | dakṣiṇasthitakumbheṣu pūrvakumbhe śivaṃ yajet || 28.48|| viṣṇuñca madhyame kumbhe brahmāṇaṃ paścime ghaṭe | uttarasthānakumbheṣu skandaṃ vai madhyame yajet || 28.49|| paścime tu mahāvallīṃ devasenāñca pūrvake | pārvatīṃ pūrvakumbhe tu āgneyyāntu sarasvatīm || 28.50|| lakṣmīṃ dakṣiṇakumbhe tu nairṛtyāntu vināyakam | śāstā vāruṇadigbhāge vāyavyāṃ diśibhāskaram || 28.51|| some ca bhūmidevīṃ ca aiśānyāntu sumitrakam | tattadbījāni vinyasya padmamudrāṃ pradarśayet || 28.52|| diśāsvadhyayanaṃ kuryāccaturvedairmahāmune | sthāpako mūrtipaissārdhaṃ tato homaṃ samācaret || 28.53|| (homa samārabhet) agnyādhānādikaṃ sarvamagnikāryoktamācaret | aśvatthodumbaraplakṣavaṭāḥ pūrvādidikṣu ca || 28.54|| śamīkhādirabilvāśca mayūrāṃśca vidikṣu ca | pradhānasya palāśaṃ syāt samidhaḥ parikīrtitāḥ || 28.55|| samidājyacarūllājān saktuṃ caiva tilaṃ tathā | sarṣapaṃ mudgamāṣañca payodadhimadhūni ca || 28.56|| mūlabrahmaṣaḍaṅgaiśca homayettu krameṇa tu | śatamardhaṃ tadardhaṃ vā pratyekaṃ juhuyātkramāt || 28.57|| dravyānte vyāhṛtiṃ kuryāt spṛṣṭvā śaktestu mastakam | triyambakena mantreṇa brahmajajñānamantrataḥ || 28.58|| idaṃ viṣṇviti mantreṇa pratyekaṃ ṣoḍaśaṃ hunet | jagadbhuveti mantreṇa tathaiva munisattama || 28.59|| mahāvallīṃ devasenāṃ pārvatīñca sarasvatīm | lakṣmīṃ vināyakaṃ śāstā raviṃ bhūmiṃ sumitrakām || 28.60|| eteṣāṃ mūlamantreṇa trayāhuti hunedbudhaḥ | pūrṇāhutiñca śirasā sviṣṭakṛteti homayet || 28.61|| prātaḥ kāle guruḥ snātvā nityakarmavidhāya ca | jayādirabhyādhānañca rāṣṭrabhṛcca kramāddhunet || 28.62|| ācāryaṃ pūjapetpaścāt gobhūvastrairdhanaṃrapi | muhūrte sananuprāpte pratiṣṭhāṃ samyagācaret || 28.63|| śayanācchaktimuddhṛtya vastrādīni vyapohya ca | sarvātodyasamāyuktaṃ snānaśvabhropari nyaset || 28.64|| ghṛtaṃ śiro'rpaṇaṃ kṛtvā śuddhādbhiḥ snāpya mūlataḥ | kumbhānuddhṛtya śirasāvāhya dhāmapradakṣiṇam || 28.65|| kṛtvā śaktyāyudhāgre tu sthāpayetsthaṇḍilopari | śivākhyādbījamādāya vinyasedūrdhvapatrake || 28.66|| viṣṇubījaṃ madhyapatre tvadhaḥ patre caturmukham | kumbhamadhye mahāsenaṃ vallīṃ caiva tu dakṣiṇe || 28.67|| tadvāme devasenāñca vinyasettu vicakṣaṇaḥ | pārvatībījamādāya phalakāyāntu vinyaset || 28.68|| vāgdevībījamādāya phalakāndakṣiṇe nyaset | lakṣmībījaṃ samādāya phalakāṃ vāmapārśvake || 28.69|| vighneśabījamādāya daṇḍāgre munisattama | śāstāraṃ bājamādāya taddiśāyāntu vinyaset || 28.70|| bhāskaraṃ bījamādāya daṇḍamadhye tu vinyaset | bhūmibījaṃ samādāya nyaseddaṇḍāgrapīṭhake || 28.71|| sumitrabījamādāya daṇḍamadhye pravinyaset | tataḥ kumbhajalaiśśaktiṃ tattatsthāne prapūjayet || 28.72|| snapanaṃ kārayedagre yathāvibhavavistaram | brāhmaṇān bhojayetpaścāt dīnānāthāṃśca pūjayet || 28.73|| evaṃ yaḥ kurute martyaḥ sa śatrūn jayati dhruvam | yuddhārambhe nṛpaḥ kuryāt jayamāpnotyasaṃśayaḥ || 28.74|| iti śrīkumāratantre śaktyastrasthāpanavidhirnāma aṣṭāviṃśaḥ paṭalaḥ | 29. ekonatriṃśaḥ paṭalaḥ - garbhanyāsavidhiḥ garbhanyāsavidhiṃ vakṣye śa‍ṛṇuṣva munipuṅgava | prāsāde maṇḍape caiva prākāre gopure tathā || 29.1|| parivārālaye śastaṃ vinyasetsapade sudhīḥ | sarvatrādyeṣṭakāmeva garbhanyāsamiti smṛtam || 29.2|| prāsāde pādukordhve ca paṭṭikopari vinyaset | maṇḍapeṣu ca sarveṣu dakṣiṇe stambhamūlake || 29.3|| dvāradakṣiṇabhittau vā dakṣiṇastambhamūlake | sabhāyāmaṃ viśālāya dakṣiṇastambhamūlake || 29.4|| yadvāstu garbhasaṃyuktaṃ vastu tatsampadaṃ padam | tadardhabhājanaṃ kāryaṃ sarvalakṣaṇasaṃyutam || 29.5|| sauvarṇaṃ rājataṃ tāmraṃ kāṃsyaṃ vā garbhabhājanam | padāsamantu vistāraṃ bhājanasya mahāmune || 29.6|| ṣaṭsaptāṣṭāṅgulā vā'pi hīnaṃ madhyamamuttamam | caturvaṇaṃ samaṃ kuryāt vistāreṇa samopamam || 29.7|| caturbhāgaikahīnaṃ vā tribhāgaikavihīnakam | tattadagnyaṃśamānena pidhānaṃ tamya kārayet || 29.8|| yavamātrantu vistāraṃ tayorbhitti samambhavet | pañcaviṃśatikoṣṭhaṃ vā navakoṣṭhayutantu vā || 29.9|| koṣṭhabhittisamutsedhaṃ bāhyātpādavihīnakam | tadvistāraṃ tadardhaṃ syātsarvadoṣavivarjitam || 29.10|| garbhamastreṇa saṅkṣālya hṛdābhyukṣya ca tatsudhīḥ | prāsādāgre dvipārśve ca maṇḍapaṃ kalpya bhūṣayet || 29.11|| bhūtaṣaṭkaṃ muniśreṣṭha kanyasādi krameṇa tu | tanmadhye vedikāṃ kuryāt ratnimātrasamucchrayām || 29.12|| caturdikṣu ca kuṇḍāni caturaśrāṇi kalpayet | sthaṇḍilaṃ vā'pi sarvatra kalpayetkalpavitamaḥ || 29.13|| vedyūrdhve sthaṇḍilaṃ kuryāttilataṇḍulaśālibhiḥ | tatra padmaṃ samālikhya sāṣṭapatraṃ sakarṇikam || 29.14|| vinyaseddhṛdayenaiva tanmadhye garbhabhājanam | teṣu koṇeṣu sarveṣu madhye kūṭākṣaraṃ nyaset || 29.15|| yakārādihakārāntaṃ parito'ṣṭāsu vinyaset | tadbāhyakoṣṭhe pūrvādi vinyaset ṣoḍaśasvarān || 29.16|| māṇikkaṃ syānmarakataṃ nīle sphaṭikameva ca | pūrvādiṣu caturdikṣu vaiḍūryaṃ mauktikaṃ punaḥ || 29.17|| puṣparāgaṃ pravālañca vahnikoṇādiṣu nyaset | pāradaṃ dhāturāgañca gairikañca manaḥ śilām || 29.18|| añjanaṃ haritālañca mākṣikañcādbhutaṃ tathā | saurāṣṭraṃ vinyasetteṣāṃ pūrvādiṣu gurūttamaḥ || 29.19|| kāñcanaṃ rajataṃ tāmramārakūṭamapi trapu | kāṃsyaṃ sīsamayaścaiva pittalañca tathā nyaset || 29.20|| evaṃ navasu koṣṭheṣu vinyasya ca mahāmune | śālikodravanīvārapriyaṅgutilasarṣapān || 29.21|| yavaveṇukulutthañca tathā niṣpāvamāḍhakam | godhūmaṃ māṣamudgañca śyāmakaṃ kuṣṭha ṣoḍaśa || 29.22|| pūrvādiṣu kramānnyastvā padmamutpalameva ca | badarī musalañcāpi rātriṃ hrīberameva ca || 29.23|| uśīrañca kuśeruñca dikṣu pūrvādiṣu nyaset | viṣṇukrāntiṃ sahādevīṃ gokṣīraṃ bilvameva ca || 29.24|| śamīpatramapāmārgaṃ kadambañca vidikṣu ca | parvate ca nadītīre valmīke karkaṭāvaṭe || 29.25|| dantidante vṛṣe śa‍ṛṅge sasyakṣetre taḍāgake | halodumbaramūle ca daśamṛdgrāhya buddhimān || 29.26|| pūrvādiṣu ca koṣṭheṣu sarveṣvatra kramānnyaset | caturdikṣu svastikākṣamālāṃ śaktiñca kukkuṭam || 29.27|| mayūraṃ vā suvarṇena madhyame gajameva ca | evaṃ sampūjya vidhivat pratikoṣṭhaṃ tadakṣaraiḥ || 29.28|| vidhāya ca vidhānena phaṇīndraṃ śeṣamarcayet | raktasūtraṃ tato badhvā navavastreṇa veṣṭayet || 29.29|| tato homaṃ prakartavyamagnikāryoktamārgataḥ | skandasya mūlamantreṇa palāśasamidhā hunet || 29.30|| ājyaṃ caruṃ tathā lājaṃ tilaṃ sarṣapameva ca | yavaṃ caiva ṣaḍaṅgena juhuyānmunipuṅgava || 29.31|| śatamardhaṃ tadardhaṃ vā homayenmantravittamaḥ | sarvadravyāvasāne tu tattanmantreṇa saṃspṛśet || 29.32|| garbhabhāṇḍaṃ dvijaśreṣṭha phaṇīndrāya nivedayet | havissarvopadaṃśādyaṃ pūrṇāṃ mūlena homayet || 29.33|| sumuhūrte sulagne tu śāntātmā deśikaḥ śuciḥ | sarvātodyasamāyuktaṃ sarvamaṅgalasaṃyutam || 29.34|| garbhabhājanamutthāpya proktasthāne samāvaṭe | vinyasya mūlamantreṇa sarvadravyasamāyutam || 29.35|| śilpinā kārayetkarma yathā dṛḍhatarantathā | alābhe garbhagole tu dakṣiṇāvartaśaṅkhakaiḥ || 29.36|| dale vā bhājanaṃ sarvaṃ vastu nikṣipya kauśika | sarvakarma yathā pūrvaṃ kṛtvā tadvinyasedbudhaḥ || 29.37|| rātrau garbhamahanyeva sthāpayetprathameṣṭakām | dakṣiṇāṃ gurave dadyāttoṣayecchilpinā tathā | śubhepsibhiḥ prakartavyaṃ garbhanyāsaṃ vidhānataḥ || 29.38|| iti śrīkumāratantre garbhanyāsavidhirnāma ekonatriṃśaḥ paṭalaḥ | 30. triṃśaḥ paṭalaḥ - ādyeṣṭakāvidhiḥ ādyeṣṭakāvidhiṃ vakṣye śa‍ṛṇu kauśika suvrata | garbhopari nidhāyātrā'vaṭe prathameṣṭakām || 30.1|| garbhādhastāttu vā sthāpya śvabhre pañcadvayāṃśake | yadyatsthānantu garbhasya tatrasthā prathameṣṭakā || 30.2|| mudgañca dhānyalohaiśca dhāturatnauṣadhādibhiḥ | gandhaiśca vividhairbījairvinyasetprathameṣṭakām || 30.3|| śilāmayā śilāgehe iṣṭakā tviṣṭakāgṛhe | garbhabhājanabhūstārā vistāradviguṇā matā || 30.4|| vistārārdhaghanāmāsat harmyeṣu caturiṣṭakā | aṣṭau ca dvādaśasthāpya madhyame'pyuttare gṛhe || 30.5|| ṛjudīrghāṅgulanyāsaṃ dvisaṅkhyānasi vinyaset | asamāṅgularekhāvat padmarekhā napuṃsakam || 30.6|| ṛtā tatra yathāpūrvaṃ tathaiva sthāpaneṣṭakām | sarvalakṣaṇasaṃyuktāṃ raktavarṇā tataḥ śubhām || 30.7|| iṣṭakāṃ kṣālayedadbhiḥ prokṣayedastramantrataḥ | maṇḍape sthaṇḍilaṃ kalpya tilataṇḍulaśālibhiḥ || 30.8|| tanmadhye padmamālikhya nyasettasyoparīṣṭakām | yakārādivakārāntaṃ praṇavena samanvitām || 30.9|| śālipiṣṭarasenaiva likhitvācchādya vastrataḥ | gandhapuṣpādinābhyarcya mūlamantreṇa deśikaḥ || 30.10|| kuṇḍe vā sthaṇḍile vā'pi homayenmunipuṅgava | sviṣṭakṛttsviṣṭamagneti pūrvāntu śirasā hunet || 30.11|| prabhāte sthāpayedvidvān garbhordhve prathameṣṭakām | dakṣiṇāyanakāle tu sumuhūrte sulagnake || 30.12|| vahnirākṣasavāyvīśakoṇeṣu caturiṣṭakām | kramaśaḥ sthāpayedvidvānsarvakāmārthasiddhaye || 30.13|| ālasyenātha mohena kuryāccettu gṛhādikām | ādyeṣṭakāṃ vinā vipra dāridraṃ tatra tiṣṭhati | tasmātsarvaprayatnena kartavyā prathameṣṭakā || 30.14|| iti śrīkumāratantre ādyeṣṭakāvidhirnāma triṃśaḥ paṭalaḥ | 31. ekatriṃśaḥ paṭalaḥ - prāsādalakṣaṇavidhiḥ ataḥ paraṃ pravakṣyāmi prāsādasya tu lakṣaṇam | hastamānena kartavyaṃ prāsādaṃ munipuṅgava || 31.1|| mānamātrāṅgulaṃ mūlaṃ berāṅgulamiti tridhā | teṣu mānāṅgulaṃ grāhyaṃ graste hastaṃ vadāmyaham || 31.2|| kiṣkuhasta iti proktaṃ taccaturviṃśamaṅgulam | prājāpatyaṃ pañcaviṃśadaṅgulaṃ parikīrtitam || 31.3|| ṣaḍviṃśatidhanurmuktiḥ saptaviṃśaddhanurgraham | caturviṃśeṣu hasteṣu prājāpatyena hastataḥ || 31.4|| devatāyatanaṃ kāryaṃ vāstuśāstraviśāradaiḥ | dvihastāddaśahastāntaṃ bhavatyekatalasya tu || 31.5|| bhūtādimanuhastāntaṃ dvitalasya viśālataḥ | tritalaṃ saptahastādi ṣoḍaśāntaṃ prakīrtitam || 31.6|| tathaivaṃ muniśārdūla trayodaśakarādi ca | dvāviṃśaddhastaparyantaṃ caturbhūmerudāhṛtam || 31.7|| pañcadaśakarāyāmahīnaṃ kṣudravimānakam | (pañcāśatkarāyāmahīnaṃ) teṣāṃ tuṅgaṃ pravakṣyāmi śa‍ṛṇu kauśika suvrata || 31.8|| vyāse saptakṛtampaṅktituṅganāmnā tu śāntikam | atyarthaṃ pauṣṭikaṃ jñeyaṃ pañcame'ṣṭau jayapradam || 31.9|| adbhutaṃ satipātañca dviguṇaṃ sarvakāmikam | dviguṇādadhikaṃ pāde ardhoccaṃ sarvakāmikam || 31.10|| saptapādyaṣṭapaṅktyādi yāvatsapta tu hastataḥ | dvidvihastavivṛddhyādi saptaviṃśatibhedakam || 31.11|| vedādidvādaśāntānāṃ tālānāṃ dhāmavistṛtam | (devādidvādaśāntānāṃ) pratyekaṃ tritrimānaṃ syāduttamādyuttamakramaiḥ || 31.12|| trayoviṃśaścaturviśakarācchaktikarāntakam | tritrihastavivṛddhyā tu saptaviṃśatihastakam || 31.13|| teṣāṃ grahāṇāmuttuṅgamuttamādyuttamakramaiḥ | trayodaśacatuṣpaṅktihastaṃ ṣaṭṣaṣṭikāvadhi || 31.14|| dvidvihastavivṛddhyā tu saptaviṃśatpramāṇakam | devādidvādaśāntānāṃ tālānāṃ harmyavistṛtam || 31.15|| saptadaśāṣṭapaṅktyādi ṣaṇṇavatyantahastakam | tritrihastavivṛddhyā tu trinavottuṅgamīritam || 31.16|| madhyakrame vimānānāmuttamāditrayastrayaḥ | idaṃ paṅktisamārabhya dvidvihastavivardhanāt || 31.17|| ṣaṭpañcāśatihastāntaṃ caturviṃśatpramāṇakam | bhūtādidvādaśāntānāṃ tālānāṃ harmyavistaram || 31.18|| saptadaśāṣṭapaṅktyādi saptāśītikarāntakam | tritrihastavivṛddhyā tu caturviṃśatituṅgakam || 31.19|| alpakrame vimānāntamuttamāditrayaṃ trayam | vistāraṃ stambhato bāhye janmāt stūpyantanuttamam || 31.20|| athavā śikharāntaṃ vā vimānānāṃ samunnatim | saptatyā hastavistārāt śatahastasanucchrayāt || 31.21|| vinaṣṭatvaṃśakaṃ mānaṃ sarvathāpi ca varjayet | teṣu teṣvaṣṭamānena garbhagehaṃ praśasyate || 31.22|| vyāsāyāmaṃ samūheṣu valmaśuddha samīkṣate | vasudvārāgnibhirhitvā ravipaṅktyāṣṭabhirbhavet || 31.23|| āyavyayañca yonissyād vasubhirguṇite punaḥ | hṛtvā ca saptaviṃśadbhiḥ śeṣamakṣaphala punaḥ || 31.24|| nābheḥ saptahṛtaṃ pāraṃ triṃśadvyāpte tithirvadet | āyādhikaṃ śubhairyuktaṃ kalpayetkalpavittamaḥ || 31.25|| veśmatāre tribhāgaikaṃ pañcabhāge guṇāṃśakam | saptabhāge caturthāṃśaṃ navāṃśe pañcabhāgakam || 31.26|| rudrāṃśe saptabhāgañca trayodaśasu sapta ca | pakṣapakṣasu bhāgañca saptadarśanadhāvakam || 31.27|| (bhāgañca daśavibhāgakaṃ) gehārdhaṃ garbhagehasya uktaṃ madhyaviśālakam | garbhagehacaturthāṃśaṃ madhye dvāraviśālakam || 31.28|| vistāradviguṇotsedhaṃ yatheṣṭaṃ diśi kalpayet | agrato maṇḍapaṃ kuryāt garbhagehasamena vā || 31.29|| tripādaṃ vā tadardhaṃ vā tadeva hyardhamaṇḍapam | tripādepādamadhye'rdhaṃ tvantarālaṃ vidhīyate || 31.30|| mahāmaṇḍapameteṣāṃ samāyāmaṃ tadagrataḥ | caturthañcātha hīnaṃ vā mahāmaṇḍapavistṛtam || 31.31|| dvārotsedhārdhavistāramuttamadvāramucyate | tadutsedhaguṇāṃśaikaṃ hīnaṃ madhyamamucyate || 31.32|| adhamaṃ dvādaśaṃ hīnaṃ syācchikhāgatavistaram | ūrdhvodumbaramadhye tu vāmapārśve ca dakṣiṇe || 31.33|| śriyaṃ sarasvatīṃ caiva vighneśaṃ kārayed budhaḥ | pārśveṣu dvāradeśeṣu dvārapālau pratiṣṭhayet || 31.34|| prāsādabhittikoṣṭheṣu dakṣiṇodaṅpratīciṣu | subrahmaṇyaṃ guhaṃ caiva paścime skandasaṃsthitam || 31.35|| skandasya maṇḍape pārśve dakṣiṇe tu vināyakam | durgāṃ caivottare bhāge sthānakāsanameva vā || 31.36|| āsamantāttathopetaṃ rūpāṇyapi vidhīyate | evaṃ mūlatale proktamuparyupari vakṣyate || 31.37|| purandaraṃ nyasetpārśve subrahmaṇyañca dakṣiṇe | paścime varuṇañcāpi skandaṃ vā vinyased budhaḥ || 31.38|| uttare tu vidhātāraṃ guhaṃ vā dhanadantu vā | evaṃ dīrghatalaṃ pārśve paṅktitale marudgaṇān || 31.39|| tale'marāḥ surān siddhān gandharvādimunīśvarān | grīvādhastād vṛterūrdhve koṇe koṇe'pi vinyaset || 31.40|| nāgaraṃ drāviḍaṃ caiva vesarañca kṛtāmatam | caturaśraṃ sādhanāśraṃ nāgarādyaṅgameva ca || 31.41|| aṣṭāśrañca ṣaḍaśrañca tadāyāmayutantu vā | drāviḍaṃ vyomanirdiṣṭamadhivesaramucyate || 31.42|| ekañca dvekanetraikaṃ tattanmūlārdhakandharam | prastaraṃ pādaśiṣṭānāmekabhūtivitānakam || 31.43|| triṣuvatpañcacaikadve vedānardhaikabhāgataḥ | adhiṣṭhānāṅghrimañcāṅghriprastaraṃ vedikāgalam || 31.44|| śikharaṃ stūpikā kuryāt bhāgamaṃśe dvibhūmikam | maharṣe bhavane tuṅge caturviṃśatibhājite || 31.45|| dvayavedidvibhāgaiśca pādonañcaturaśrataḥ | ekārdhaṃ caikabhāgaikaṃ saikabhāgārdhabhāgekam || 31.46|| ekaṃ dvyardhaikabhāgaiśca pādādhārañca pādakam | prastāraṃ triprastarañca pādaprastaravedikam || 31.47|| galañca śikharaṃ kumbhaṃ tritale tu yathā kramam | ekadvitricatu pañcaṣaṭpaṅkte tu tale matam || 31.48|| bhūtaṣaṭ saptabhittiśca dvitale kalpayed budhaḥ | dvitale saptadigdvāradaśāṅgaiḥ kumbhabhittayaḥ || 31.49|| evaṃ bhittividhaṃ proktaṃ yuktyā yuñjītaḥ buddhimān | upapīṭhādi vargāṇāmalaṅkārāṇi yāni ca || 31.50|| vistārañca purā vipra mayā ca kathitaṃ tava | tanmārgeṇa prakartavyaṃ sarvalakṣaṇasaṃyutam || 31.51|| adhiṣṭhānādivargāḍhyaṃ śilākūṭādiśobhitam | kṣudranāḍī mahānāḍī haṃsamālāvimaṇḍitam || 31.52|| sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ yathoktāpratimairyutam | alaṅkāraiśca nāmāni vakṣye'haṃ vaijayantikam || 31.53|| śrībhogaṃ śrīviśālañca svastibandhantathaiva ca | śrīkaraṃ hastipṛṣṭhañca skandakūṭañca kesaram || 31.54|| evameva tale nāma dvitale nāma vakṣyate | svastikañcātisaundaryaṃ kailāsaṃ parvatantathā || 31.55|| svastibandhañca kalyāṇaṃ pañcādhaṃ viṣṇukāntakam | sumaṅgalañca gamyāraṃ hastapṛṣṭhaṃ manoharam || 31.56|| tathaiveśvarakāntañca vṛttakauberakāntakam | dvitalaṃ pakṣanāmāni etāni bahubhūmiṣu || 31.57|| eteṣvaṣṭau yathāyogyaṃ prāsādaṃ kalpayed budhaḥ | susnigdhaṃ sudṛḍhaṃ kuryāt vittaśāṭhayaṃ na kārayet || 31.58|| evaṃ yaḥ kurute martyaḥ sa puṇyāṃ gatimāpnuyāt | asau tu kurute pūrvān trisaptakulajān dhruvam || 31.59|| sarvānkāmāniha prāpya yugānāmekasaptatiḥ | modate cāpsaragaṇairvimāne sarvakāmike || 31.60|| puṇyabhūmiṃ tataḥ prāpya putrapautravivardhanam | ekaviṃśatkulaṃ vipra sāmrājyaṃ samavāpnuyāt || 31.61|| iti śrīkumāratantre prāsādalakṣaṇavidhirnāma ekatriṃśaḥ paṭalaḥ | 32. dvātriṃśaḥ paṭalaḥ - mūrdhneṣṭikāvidhiḥ śa‍ṛṇuṣva muniśārdūla vakṣye mūrdhneṣṭikāvidhim | prāsādamūrdhnā vidhinā prāpya mūleṣṭakāḥ śubhāḥ || 32.1|| iṣṭakāstāścatasraḥ syustāsāṃ lakṣaṇamucyate | śilāgṛhe śilārūpā iṣṭakā iṣṭakāgṛhe || 32.2|| iṣṭakābhiśca bhūmiśre ṣoḍaśāṅgulamāyatā | tadūrdhve tārasaṃyuktā tasyārdhaghanasaṃyutā || 32.3|| iṣṭakāyāmamadhye vā ṣoḍaśāṅgulavistṛtāḥ | tadardhaghanasaṃyuktā dvayārdhārdhāṅgulakṣayā || 32.4|| kālamitre pradhānādi jñātvā tu grahamūlakam | stūpidaṇḍena saṃyuktaṃ kuryānmūrdhneṣṭakāstathā || 32.5|| stūpidaṇḍocitā vṛkṣā khadirāsanaśiśupāḥ | sālacandanavṛkṣāśca tintriṇīsārameva ca || 32.6|| prāsādapādatulyaṃ vā tadviṣkampasamaṃ tu vā | tadvattuṅgaguṇāṃśaikamūle tu caturaśrakam || 32.7|| tadūrdhvāṃśadvayaṃ vṛttaṃ kuryādanukṛśaṃ yathā | agre vyomāṅgulānāha meyaṃ kṛtvā tadardhakam || 32.8|| tataḥ pādaṃ prayuñjīta tattale triguṇāyatam | vistārārdhaghanopetaṃ taddṛḍhaṃ sudṛḍhaṃ tathā || 32.9|| lohena kārayedvidvān sthūpidaṇḍaṃ viśeṣataḥ | kṣālayitvāmbhasā samyak prokṣayedastramantrataḥ || 32.10|| yakārādivakārāntamiṣṭakāsu caturṣvapi | vilikheddhāturāgeṇa piṣṭanaiva sitena vā || 32.11|| puṇyāhaṃ vācayitvātha kautukaṃ bandhayetsudhīḥ | suvarṇaṃ rajataṃ vā'pi kṣaumaṃ kārpāsakantu vā || 32.12|| maṇḍapaṃ cādhivāsārthaṃ kārayellakṣaṇānvitam | kṛtvā navapadaṃ tatra tanmadhye vedikāyutam || 32.13|| tālamātrasamutsadhāt darpaṇodarasannibham | vedikāyāścaturdikṣu kuṇḍe vā sthaṇḍile'pi vā || 32.14|| caturaśrāṇi kuṇḍāni sarvāṇi parikalpayet | caturardvārasamāyuktaṃ catustoraṇabhūṣitam || 32.15|| āśādhvajasamāyuktaṃ vitānairupaśobhitam | darbhamālāsamāyuktamaṣṭamaṅgalasaṃyutam || 32.16|| maṅgalāṅkurasaṃyuktaṃ bahūpaskāraśobhitam | gomayālepanaṃ kṛtvā puṇyāhaṃ vācayettataḥ || 32.17|| vāstuhomaṃ prakurvīta paryagnikaraṇaṃ tataḥ | tanmadhye sthaṇḍilaṃ kṛtvā śvetataṇḍulaśālibhiḥ || 32.18|| padmamaṣṭadalaṃ likhya darbhaiścaiva paristaret | iṣṭikāṃ vinyasenmadhye vastreṇācchādya deśikaḥ || 32.19|| daṇḍordhve kūrcamābadhvā mūle vastreṇa veṣṭayet | iṣṭikāṃ parivinyasya kāntena madhunārcayet || 32.20|| sthāpayecca tataḥ kumbhān sarvalakṣaṇasaṃyutān | sasūtrān sāpidhānāṃśca savastrānvāripūritān || 32.21|| madhyādīśānaparyantaṃ vinyasennavakumbhakān | teṣu madhye guhaṃ ceṣṭvā dikpālānparito yajet || 32.22|| agnikāryoktamārgeṇa homaṃ kṛtvā vicakṣaṇaḥ | puruṣaṃ pūrvakuṇḍe ca dakṣiṇe'ghorameva ca || 32.23|| sadyojātaṃ tu varuṇe vāmadevaṃ tathottare | gandhādyairarcayeddhīmān tattanmantramanusmaran || 32.24|| palāśakhādirāśvatthavaṭāḥ pūrvādidikṣu ca | samidājyacarūṃścaiva lājasaktutilaṃ tathā || 32.25|| dadhikṣīragulaṃ caiva pratyekantu śatāhutiḥ | mūlena ca ṣaḍaṅgena skandagāyatrimantrataḥ || 32.26|| ayaṃ kumāramantreṇa homayenmunipuṅgava | dravyānte kīlakaṃ spṛṣṭvā vyāhṛtirjuhuyāttataḥ || 32.27|| ājyenāghoramantreṇa sarvatrāpi śatāhutiḥ | tataḥ kumbhasthitānāṃ tu pratyekaṃ ṣoḍaśāhutiḥ || 32.28|| rātriśeṣaṃ vyapohyātha guruḥ prātaḥ samutthitaḥ | kṛtanityavidhistatra soṣṇīṣassottarīyakaḥ || 32.29|| kumbhānabhyarcya vidhinā pūrṇāntu śirasā hunet | sumuhūrte sulagne tu sarvadoṣavivarjite || 32.30|| pūjito yajamānena gobhūmidhanakāñcanaiḥ | santuṣṭahotṛdaivajñaśilpibhiḥ saha deśikaḥ || 32.31|| utthāpya ceṣṭikāṃ kīlaṃ yajamānādibhiḥ sudhīḥ | sarvātodyasamāyuktaṃ kṛtvā dhāmapradakṣiṇam || 32.32|| āropyopari tanmūrdhni randhraṃ nirandhrakaṃ tathā | vaiḍūryaṃ sphaṭikaṃ muktā vajraṃ vai puṣparāgakam || 32.33|| madhyādīśānaparyantaṃ skandalokeśabījakam | vinyasyaiva śakunyādinavaśaktiryajedbudhaḥ || 32.34|| tasyordhve kīlakaṃ nyastvā śikharārdhapramāṇakam | tanmantrakaṃ samuccārya datvā datvā tu niścalam || 32.35|| sthāpitān navakumbhāṃśca samānīya yathākramam | tatkīlaparitaścāpi prokṣayetsarvamantrataḥ || 32.36|| stūpyaṃśamūrdhvataḥ kṛtvā śeṣaṃ tatra prayojayet | evaṃ yaḥ kurute martyaḥ sarvalokānavāpya ca | dehānte gaṇapo bhūtvā skandaloke mahīyate || 32.37|| iti śrīkumāratantre mūrdhneṣṭikāvidhirnāma dvātriṃśaḥ paṭalaḥ | 33. trayastriṃśaḥ paṭalaḥ - prākāralakṣaṇavidhiḥ parivāraniveśārarthaṃ rakṣārthaṃ śobhanārthakam | prākāraṃ paritaḥ kṛtvā śilpeṣṭikayāpi vā || 33.1|| (paritaḥ kuryāt) mūlaprāsādavistāraṃ tadardhaṃ vā vicakṣaṇaḥ | daṇḍamityatra saṅkalpya taddaṇḍenaiva kalpayet || 33.2|| mūlaprāsādapārśve tu daṇḍenaikena mānataḥ | antarnirmalaṃ kuryāt pārśveṣu ca mahāmatiḥ || 33.3|| dvidvidaṇḍavivṛdhyā tu daṇḍabhārasya vistṛtam | tatpārśveṣu tridaṇḍena pratyāhāraṃ prakalpayet || 33.4|| tasya pārśveṣu matimān caturdaṇḍena mānataḥ | mahāmaryādikaṃ kuryāt tatpārśveṣu dvijottama || 33.5|| pañcadaṇḍavivṛddhyā tu pañcaprākāramucyate | caturaśrakamekena mukhāyāma pracakṣate || 33.6|| pādādhikyamathātyarthapādonadviguṇantu vā | dviguṇaṃ dviguṇārdhaṃ vā triguṇaṃ vā caturguṇam || 33.7|| mukhāyāmamiti proktaṃ prākārāṇāṃ viśeṣataḥ | sālaṃ kṣudrālpaharmyāṇāmanyamānena kathyate || 33.8|| stūpyā sārdhaṃ pramāṇena prathamaṃ sālamīritam | dviprakāraṃ dvihastaiśca trisālaḥ pañcahastakaḥ || 33.9|| tasmātsaptakaraireva caturthaṃ sālamīritam | navahastantu paritaḥ tatsamaṃ pañcasālakaḥ || 33.10|| madhyamānaṃ satārārthaṃ prathamaṃ sālamīritam | tasmātpañcakaraireva dvitīyaṃ sālamīritam || 33.11|| saptahastaṃ tritālaṃ syāt navahastaiścaturthakam | rudrahastena kartavyaṃ pañcamaṃ sālameva ca || 33.12|| uttamānāṃ satārākhye prathamaṃ sālamīritam | tasmātsarvakareṇaiva prākārañca dvitīyakam || 33.13|| navahastaistritālaṃ syāt rudrahastaistu tālakam | trayodaśakareṇaiva pañcamaṃ sālamīritam || 33.14|| evaṃ kṣudālpamadhyānāmuttamānāṃ vidhīyate | etena dviprakartavyaṃ pūrvoktena krameṇa vā || 33.15|| prākāraḥ paritaḥ kuryāt mukhāyāmañca pūrvakam | bhityantarasya mānena bhittimadhyena vā punaḥ || 33.16|| bāhye tu navatālaṃ syāt mānase mānavittamaḥ | asya prākārabhitteśca viṣkambhaṃ sārdhahastakam || 33.17|| tasmāt trayāṅgulādhikyāddvihastāñca yathākramam | pañcānāmapi sālānāṃ bhittiviṣkambhamīritam || 33.18|| tattadviṣkambhamānañca triguṇā ca caturguṇā | prākārodayamuddiṣṭaṃ svātmāṃśenāgravistaram || 33.19|| uttarārdhocchritaṃ vā'pi kumbhamadhyaṃ tatocchritam | kṣudrālpānāṃ tu sālānāṃ bhittihastapramāṇakam || 33.20|| sārdhahastāvadhiryāvat vardhayetpūrvavatkramāt | yathāyogyamalaṅkāraṃ tathaiva parikalpayet || 33.21|| ṛjubhittiyutaṃ vā'pi budbudārdhenduśīrṣakam | chatrākāradharo vā'pi prākāraṃ parikalpayet || 33.22|| bhittinyāsasamaṃ vā'pi pādārdhādhikameva vā | śīrṣottuṅgantu sālānāmeteṣāmantarālakam || 33.23|| ekadvitritalairyuktaṃ kuryādāvṛtimaṇḍapam | mānāntaṃ bāhyabhityuccaṃ yathākramaṃ talāntakam || 33.24|| mūlasadmottarārdhaṃ vā prastāraṃ tattathāpi vā | khaṇḍaharmyottarārdhaṃ vā śikharonnatameva vā || 33.25|| ubhayoḥ sālarūpaṃ vā kalpayetsālaśīrṣake | yatheṣṭadikṣu sāleṣu dvāraṃ yuktyā prakalpayet || 33.26|| gopuraṃ tatra tatraiva kalpayedvidhipūrvakam | antarhāre tathācānye vahnau syāddhavyakoṣṭhakam || 33.27|| prāsādasya dvipārśve tu devasenā ca vallikam | vahnigopurayormadhye dhanadhānyālayaṃ bhavet || 33.28|| yāmye tujinaśālā ca puṣpamaṇḍapameva ca | nairṛtyāmastraśālā ca vāhanāvāsameva ca || 33.29|| vāruṇe vāyave caiva śayanasthānamīritam | āsthānamaṇḍapaṃ saumye tatra pūrvakṛtālayam || 33.30|| aiśānye yāgaśālāṃ tu vāpīkūpaṃ tu tatra vai | aiśagopurayormadhye vādyasthānaṃ dvijottama || 33.31|| evaṃ yaḥ kurute martyaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate | athaivaṃ tārayetpūrvān trisaptakulajānapi || 33.32|| sarvānkāmāniha prāpya putrapautrādisaṃyutaḥ | janmaikaviṃśatiṃ vipra sāmrājyaṃ samavāpnuyāt | skandalokaṃ tataḥ prāpya skandena saha mādate || 33.33|| iti śrīkumāratantre prākāralakṣaṇavidhirnāma trayastriṃśaḥ paṭalaḥ | 34. catustriṃśaḥ paṭalaḥ - parivāravidhiḥ parivāravidhiṃ vakṣye śa‍ṛṇu kauśika suvrata | parivāravimānānāṃ mānaṃ garbhagṛhārdhakam || 34.1|| [tattribhāge ca mānaṃ vā pādabāhyaṃ prakalpayet | tricatuḥpañcaṣaṭsaptahastairvā harmyavistaram ||] tatrabhāgaḥ prakartavyo yathā yuktivaśādbudhaiḥ | (sarvairaṅgaiḥ prakartavyaḥ yethā) prāsādamaṇḍapasabhā śālākārārdhayogyakam || 34.2|| ekadvitritalaṃ kuryāt parivārālaye budhaḥ | parivārāmarotsedhāḥ pratimālakṣaṇoktavat || 34.3|| sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ sthānakāsanameva ca | śivaṃ viṣṇuṃ vidhātāraṃ vighneśaṃ guhameva ca || 34.4|| pañcamūrtiṃ vijānīyādevameva vicakṣaṇaḥ | ete sarve surāḥ proktāḥ sarvakāraṇakāraṇam || 34.5|| viśvarakṣakarā hyete tasmāt sevyā surottamaiḥ | etasmāt parivārāttu sarvadevasurottamāḥ || 34.6|| aṣṭau tu dvādaśa punaḥ parivārastu ṣoḍaśa | dvātriṃśatparivārāṃśca vakṣye'haṃ śa‍ṛṇu kauśika || 34.7|| gehe navapadaṃ kṛtvā madhyabhāgādbahiḥkramāt | prāṅmukhe tu gajaṃ sthāpya vahnau śāstārameva ca || 34.8|| yame pitāmahaṃ saptamātaro nirṛte punaḥ | jyeṣṭhādevīṃ jaleśe ca vāyau durgāṃ pratiṣṭhayet || 34.9|| some vai kṣetrakaṃ proktamaiśānyāntu sumitrakam | aṣṭau ta parivārāssyurathadvādaśa kathyate || 34.10|| pañcapañcapadaṃ kṛtvā madhye navapadādbahiḥ | gajaṃ vidhimagastyaṃ ca nāradaṃ ca caturdiśi || 34.11|| paścātsūryapade vahnau yame rakṣasi vāruṇe | vāyau saumye tathaiśānye kramādetān pratiṣṭhayet || 34.12|| sūryaḥ śāstā yamaścaiva mātaro varuṇastathā | durgāśrīdasumitrāśca dvādaśaite prakīrtitāḥ || 34.13|| ṣaṭkaṣaṭkapadaṃ kṛtvā tanmadhye ṣoḍaśādbahiḥ | gajaṃ vidhimagastyañca nāradañca caturdiśi || 34.14|| aiśe jayante bhānau ca vahnau ca vidadhe pade | bhṛṅgo rūpo nairṛte ca śeṣo vāyupade punaḥ || 34.15|| mukhyāścābhyudite bhāge sumitraṃ śaśibhāskarau | śāstārañca mahālakṣmīṃ bhāratīṃ saptamātaram || 34.16|| śukraṃ bṛhaspatiṃ durgāṃ ditidevīṃ tathāditim | sthāpayetkramaśo vidvānete ṣoḍaśadevatāḥ || 34.17|| saptasaptapadaṃ kṛtvā madhye navapadādbahiḥ | sāvitrendrajayerudrajaye caivāpavatsakaḥ || 34.18|| śriyaṃ bhūmiṃ tathā jyeṣṭhāṃ bhāratīṃ ca pratiṣṭhayet | ārye ca vāstvadhipate mitre caiva tu dhārayet || 34.19|| gajendraṃ ca vidhātāramagastyaṃ nāradaṃ munim | īśe caiva tu parjanye mahendre bhāskare pade || 34.20|| saumye'ntarikṣe vahnau ca pūṣṇi paścād grahakṣate | yame gandharvamṛgaye pitṛdauvārike pade || 34.21|| puṣpadantaśca varuṇe sure yakṣe samīraṇe | nāge bhallāṭake some ditibhāge tathā ditau || 34.22|| padeṣveteṣu matimānīśānaṃ candrameva ca | sudehañca sureśañca sumukhañca divākaram || 34.23|| vahniṃ bṛhaspatiṃ caiva śāstāraṃ yamameva ca | bhṛṅgiṇaṃ saptamātṝśca nirṛtiṃ vāsukiṃ tathā || 34.24|| aṣṭavāraṃ vāruṇaṃ ca bhṛṅgī dakṣaprajāpatim | vāyuṃ durgāṃ vīrabhadraṃ dhanadañca sumitrakam || 34.25|| śukraṃ ca sthāpayedetān dvātriṃśatparivārakāt | triprakāre tathā pañca prākāre'pyevameva hi || 34.26|| padamadhyayutaṃ kuḍyaṃ yūtaṃ vā'tha prakalpayet | yatra dvārantu catvāri vijānansthāpayedbudhaḥ || 34.27|| te harmyābhimukhāssarve sthāpyā dantipadeṣu ca | devatābhimukho danti navābhimukha eva ca || 34.28|| gajendrasyāgrataḥ kuryāt prāsādāpramāṇataḥ | dhvajasthāne tadagre tu tannītvā śaktigehakam || 34.29|| devatābhimukhāṃ śaktiṃ kalpayetkalpavittamaḥ | ekadvitrikaravyāmotsedhaḥ syādbalipīṭhakam || 34.30|| gopurāttu bahiḥpīṭhaṃ prāsādārdhena bhāgakam | tatsamaṃ vā tripādaṃ vā balipīṭhaṃ prakalpayet || 34.31|| pīṭhotsedhe ṣoḍaśāṃśe janma ekena kārayet | caturaṃśena jagatīṃ kumudañca tribhāgataḥ || 34.32|| tasyordhve kambumekena kuṇḍaṃ kuryāttribhāgataḥ | ekena copakampantu mahāpaṭṭidvibhāgataḥ || 34.33|| ūrdhve vā janamekena tuṅgamevamudīritam | vājanārdhaviśālena mahāpadmaviśālakam || 34.34|| ūrdhvapadmaṃ tadardhena tattribhāgaikamānataḥ | karṇikāṃ tasya madhye tu kalpayetkalpavittamaḥ || 34.35|| ete gajātha sarveṣāṃ gopurābhyantare'pi vā | bahirvā sthāpanīyāste madhye sūtrasya vāmataḥ || 34.36|| pañcānāmapi sālānāmagre paiśācapīṭhakam | dvārapālaṃ tato vakṣye śa‍ṛṇuṣva munipuṅgava || 34.37|| guhasya garbhagehasya caturdik dvārarakṣakāḥ | jayāśca vijayā rakṣā kṛpā satyavicakṣaṇāḥ || 34.38|| abhayā kāmarūpāśca khaḍgakheṭakapāṇayaḥ | raktavarṇā vibhūṣāḍhyā raktarūpāparādhamāḥ || 34.39|| śyāmakuṅkumasaṅkāśau dvibhujau vā caturbhujau | vajraśaktidharau caiva gadāyudhadharau smṛtau || 34.40|| khaḍgakheṭakadhārau vā mudrā vismayasaṃyutāḥ | mahāmaṇḍapikādvātarsthau vijayo jaya ityapi || 34.41|| vīrabāhurvīraseno vīraśca vīrakañcukaḥ | voraketurmahāvīro vīramauliśca vīryavān || 34.42|| ime prathamasālasya pūrvādidvārapālakāḥ | padmaścaiva mahāpadmaḥ supadmaḥ padmalocanaḥ || 34.43|| padmagaḥ padmaketuśca padmābhaḥ padmavarṇakaḥ | antardvāre caturdikṣu dvārapālāṣṭakā ime || 34.44|| nikumbhaḥ kumbhakarṇaśca kumbhaḥ kumbhodarastathā | kumbhanāsā kumbhapṛṣṭhaḥ kumbhāsyaḥ kumbhagaṇḍakaḥ || 34.45|| madhyadvāracaturdikṣa dvārapālāṣṭakā ime | vakradanto vakradṛṣṭirvakrāṅgo vakravarṇakaḥ || 34.46|| vakranāso vakrakarṇo vakrāsyo vakraśīrṣakaḥ | mahāmadhyādipūrvādi dvāreṣu dvārapālakāḥ || 34.47|| śaktivajradharāssarve sarvābharaṇabhūṣitāḥ | śyāmakuṅkumasaṅkāśā pītakṛṣṇā bhayaṅkarāḥ || 34.48|| dvibhujau vā caturbahuḥ sarve kheṭakadhāriṇaḥ | mudrā vismayahastāśca tuṅgāśca vikṛtānanāḥ || 34.49|| ete sarve mahābhāgāḥ kumāragaṇadevatāḥ | yatra devasya tu mukhaṃ tatra budhvā samarcayet || 34.50|| parivāradevatā ete viśvāmitra mahāmune | ahaṃ comā ca śāstā ca vātsalyatvānmahāmune || 34.51|| kumāro yatra vasati vasāmastatra nityaśaḥ | tasmātsarvān pratiṣṭhāpya pūjayet ṣaṇmukhālaye | evaṃ yaḥ kurute martyaḥ sa puṇyāṃ gatimāpnuyāt || 34.52|| iti śrīkumāratantre parivāravidhirnāma catustriṃśaḥ paṭalaḥ | 35. pañcatriṃśaḥ paṭalaḥ - karaṇalakṣaṇavidhiḥ vakṣye'haṃ muniśārdūla karaṇānāṃ tu lakṣaṇam | yāgāṃśakāni sarvāṇi karaṇāni pracakṣate || 35.1|| araṇīsruksruvaṃ caiva toraṇaṃ caiva maṅgalam | daśāyudhavidhiṃ paścāt kūrmāsanavidhiṃ punaḥ || 35.2|| khaṭvāyā lakṣaṇaṃ paścāt lūkhalaṃ musalaṃ tathā | śibikālakṣaṇaṃ caiva ḍolāyā lakṣaṇaṃ param || 35.3|| dīpamālāvidhiṃ paścāt puṣpādhārasya lakṣaṇam | bherīṃ ca samidhaṃ caiva paridhirdarbhalakṣaṇam || 35.4|| kūrcañca viṣṭaraṃ paścāt samakūrcasya lakṣaṇam | paristaraṇamevantu darbhamālāvidhiṃ punaḥ || 35.5|| prokṣaṇīṃ kūrcamevantu pavitrasya tu lakṣaṇam | pādyapātravidhiṃ paścāt arghyācamanapātrakam || 35.6|| arghyapātravidhiṃ caiva tatpātrasya tu lakṣaṇam | (caiva gandhapātrasya lakṣaṇaṃ) puṣpādyārghyapātrañca praṇītāpātralakṣaṇam || 35.7|| prokṣaṇīpātramevantu skandakumbhasya lakṣaṇam | vardhanīlakṣaṇaṃ paścāt kumbhānāṃ lakṣaṇaṃ punaḥ || 35.8|| kalaśānāṃ śarāvāṇāṃ kuṇḍikāyāśca lakṣaṇam | haviḥ pātravidhiṃ paścādupadaṃśasya pātrakam || 35.9|| vidhānalakṣaṇaṃ darvī sthālikāyāstu lakṣaṇam | vitānañca patākāśca kṣudradhvajavidhānakam || 35.10|| chatrapicchaṃ cāmarañca mayūravyajanaṃ tathā | dukūlasya dhanaṃ paścāduṣṇīṣaṃ cottarīyakam || 35.11|| vastrāṇāṃ lakṣaṇaṃ paścācchayanānāñca lakṣaṇam | upadhānaṃ tato kakṣiṃ pracchannapaṭalakṣaṇam || 35.12|| dhūpapātravidhiṃ caiva dhūpaghaṇṭāvidhānakam | dīpapātravidhiṃ caiva pātraṃ nīrājanasya tu || 35.13|| mahāghaṇṭādarpaṇañca kramaśaḥ śa‍ṛṇu suvrata | aśvatthaṃ vā śamīṃ vā'pi gṛhītvāraṇimācaret || 35.14|| daśapañcāṅgulāyāmā caturaṅgulavistṛtā | ṣaḍaṅgulaghanā proktā dīrghāhnāsaśca vāraṇiḥ || 35.15|| (proktā dīrghāgrā dṛḍhavāraṇīḥ) prathamasya tarornāhaṃ pañcāṅgulamudāhṛtam | dvāviṃśadaṅgulaṃ dairghyaṃ kīlaṃ syādāyatāgrake || 35.16|| yugāṅgulena mūle tu kīlaṃ svenaiva kārayet | prathamasyāgrake mūle tvadhaḥ paṭṭena veṣṭayet || 35.17|| saptāṅgulaṃ tu vistāraṃ tadardhaṃ ghanamucyate | (saptāṅgulaṃ tat) ubhayoḥ pārśvayoścaiva muṣṭiraṣṭāṅgulaṃ bhavet || 35.18|| pañcāṅgulaparīṇāhaṃ sarvatraiva sudantakam | (sarvatraiva suvṛttakaṃ) daśapañcāṅgulāyāmaṃ trivṛt gopālarajjukam || 35.19|| tantunā vātha kartavyaṃ kaniṣṭhāṅgulināhakam | araṇīlakṣaṇaṃ proktaṃ sruksruvasya vidhiṃ śa‍ṛṇu || 35.20|| aśvatthena tu śamyā vā khādireṇāthavā punaḥ | yājñikairdārubhiḥ kuryāt sruksruvau lakṣaṇāvimau || 35.21|| tasya sāraṇito grāhya dvidhākṛtvātha śilpibhiḥ | tatpārśve bilimākhyātaṃ tvaṣṭā ca nirvṛṇaṃ dṛḍham || 35.22|| dvātriṃśadaṅgulāyāmaṃ saptāṅgulaṃ suvistṛtam | tadghanaṃ vedamātraṃ syāt eva māpādya tatra vai || 35.23|| (eva pādañca) madhyasūtraṃ prasāryādau mukhāyāmaṃ ṣaḍaṅgulam | agrabhāgaṃ tribhāgaikaṃ mukhavistārameva ca || 35.24|| yavatrayapramāṇena paṭṭikāmukhapārśvayoḥ | yavamānena nimnaṃ syānmukhaṃ sarvamaśeṣataḥ || 35.25|| pakṣāṅgule galāyāmaṃ vistāraṃ bhūtamātrakam | saptāṅgulāyatā vedīṃ vistāraṃ tatsamaṃ bhavet || 35.26|| bilaṃ suvṛttaṃ madhye syādaṅgulāyatamānataḥ | tadvistārasamaṃ gartaṃ suvṛttaṃ bilamucyate || 35.27|| ṣaṭṭikā bilabāhye tu yavamānadhanānvitā | bāhye vasudalaṃ padmaṃ yavanimnaṃ vicitrakam || 35.28|| vedikāyāstu paritaḥ paṭṭikā triyavā ghanāḥ | bilādarśamukhāt khātā kaniṣṭhāṅgulamānataḥ || 35.29|| tāreṇavā'tha tāmreṇa nālaṃ kṛtvā tu yojaṃyet | pakṣāṅgulapramāṇena padmāgārantu gaṇḍikā || 35.30|| gaṇḍikaikāṅgulā vṛttā tannāhañca dvimātrakam | ravyaṅgulena daṇḍoccaṃ tasyārdhaṃ nāhamucyate || 35.31|| tanmūlaikāṅgulākārāmaṅguladvayamātrataḥ | dharmāṅgulāttu nāhaṃ syāttasyādhastāttu pādayuk || 35.32|| vedikāyāstvadhaḥpadmaṃ padmākāraṃ sakarṇikam | gajoṣṭhasadṛśākāraṃ tasya pṛṣṭhākṛtirbhavet || 35.33|| evaṃ saṅgrāhya taccheṣaṃ parityajya dṛḍhaṃ tathā | sruglakṣaṇamidaṃ proktaṃ sruvo lakṣaṇamucyate || 35.34|| dvāviṃśadaṅgulaṃ dairdhyaṃ daṇḍanāhaṃ ṣaḍaṅgulam | mūlādgrīvāntakaṃ yāvat tryaṅgulaṃ grīvanāhakam || 35.35|| (mūlādgrīvāntaraṃ) mūlapañcāgranāhaṃ syāt dvibilaṃ nāsikākṛtiḥ | pūritaṅkarṣakārdhena bilamānaṃ pracakṣate || 35.36|| puṣkalādhaḥ prakartavyo gaṇḍikā dviyavonnatā | dakṣiṇena kareṇaiva yā vakrānāmikāṅguliḥ || 35.37|| aṅguṣṭhasya tu pārśvordhve tarjanīmadhyamāṅguliḥ | saṅgatāpyucchritā baddhā kaniṣṭhāṅguliruchritā || 35.38|| dakṣiṇena kareṇaiva sruveṇaikena homayet | srukbilaṃ sarpiṣā tatra pūrayitvā bilopari || 35.39|| sruvāgreṇa tu mantreṇa puṭāsyañcavidhāya ca | utthānau tu karau kṛtvā veṇubandhantu kārayet || 35.40|| uchritau tarjanīdve ca kaniṣṭhau dvau tathaiva ca | vakrāṅguṣṭho sruvau grāhya dvābhyāṃ pūrṇāhutiṃ hunet || 35.41|| lakṣaṇaṃ sruksruvasyaivaṃ śa‍ṛṇu toraṇalakṣaṇam | dhvajadaṇḍārhakairvṛkṣairantaḥ saurastu yājñikaiḥ || 35.42|| bhūtahastasamutsedhamutsedhārdhaṃ viśālakam | karapramāṇaṃ śūlasya dīrghanāhaṃ rasāṅgulam || 35.43|| kanyasaṃ toraṇaṃ proktaṃ vakṣyatetaḥ paraṃ kramāt | bhūtahastaṃ samārabhya navahastāntakaṃ kramāt || 35.44|| talamadhyantu taddairghyaṃ teṣāmardhaikavistṛtam | toraṇānāñca sarveṣāṃ śūlaṃ vai hastamātrakam || 35.45|| tasmātpakṣāṅgulādhikyāt teṣāṃ nāhaṃ pracakṣate | navadhā toraṇaṃ proktamaṣṭamaṅgalamucyate || 35.46|| yājñikaṃ vṛkṣamādāya kārayellakṣaṇānvitam | ṣoḍaśāṅgulamāyāmaṃ vistārantu tadardhakam || 35.47|| padmāsanamadhastāttu vistārārdhena kārayet | śrīvatsaṃ cāmaraṃ yugmaṃ darpaṇaṃ svastikaṃ gajam || 35.48|| pūrṇakumbhañcamāyūraṃ dīpaṃ syādaṣṭamaṅgalam | maṅgalāṣṭau dvidhā proktamastrāṇāṃ lakṣaṇaṃ śa‍ṛṇu || 35.49|| vajraṃ śaktiñca daṇḍañca khaḍgaṃ pāśaṃ tathāṅkuśam | gadā triśūlaṃ padmañca cakrañceti daśāyudham || 35.50|| haimarājatatāmrairvā ayasāpādapena vā | eteṣvekena kartavyaṃ sarvalakṣaṇasaṃyutam || 35.51|| ṣoḍaśāṅgulamāyāmaṃ ṣaḍaṅgulaviśālakam | tadardhaṃ ghanamevoktaṃ nirbraṇaṃ sudṛḍhaṃ ṛjum || 35.52|| caturaṅgulamūlena madhyame gaṇḍikātrayam | gaṇḍikāyāśca nāhantu pratyekaṃ dvādaśāṅgulam || 35.53|| kṛtvāṅagulapramāṇena kṛtyaṃ kṛtvā tadagrake | ardhāṅgulamāṇena patratāraṃ prakīrtitam || 35.54|| pakṣatrayadvayaṃ kuryāt ardhacandrākṛtiryathā | madhyapatramṛjuṃ proktaṃ patratāraṃ yavadvayam || 35.55|| patratāreṇa mūlena pādāyāmaṃ prakīrtitam | dviguṇaṃ madhyapādasya pādāyāmaṃ mahāmune || 35.56|| ardhāṅgulapramāṇena patrāṇāṃ tu prakalpayet | (tu ghanaṃ bhavet) śeṣaṃ daṇḍamiti proktaṃ nāhaṃ tasya navāṅgulam || 35.57|| evaṃ triśūlaṃ tasyādhastadvacchūlaṃ prakīrtitam | vajrasya lakṣaṇaṃ proktaṃ śaktilakṣaṇamucyate || 35.58|| dvikarāṅgulamāyāmaṃ vistāraṃ caturaṅgulam | tadardhaṃ tu ghanaṃ madhye gaṇḍikā caturaṅgulam || 35.59|| tadūrdhve tadadhaḥ kuryāt tryaṅgulaṃ madhyapatravat | śaktilakṣaṇamevaṃ syāt daṇḍalakṣaṇamucyate || 35.60|| kalāṅgulasamāyāmaṃ mūle vedāṅguleritam | gaṇḍikāṃ kārayet tasya vistāraṃ caturaṅgulam || 35.61|| kṛtvāṅgulaṃ bhavenmuṣṭi tannāhaṃ kauśikāṅgulam | kṛtvāṅgulaṃ tu vistāraṃ tasyordhve gaṇḍikāṅgulam || 35.62|| ūrdhvaṃ rasāṅgulaṃ tāramadhastāttu yugāṅgulam | krameṇa kṛśatāṃ kuryāt vistārārdhena vistṛtam || 35.63|| nāhantu daṇḍamevaṃ syāt khaḍgalakṣaṇamucyate | ṣoḍaśāṅgulamāyāmamaśvinyaṅgulavistṛtam || 35.64|| madhyenaiva tu tanmadhye pṛṣṭhe tvaśrantu kārayeta | kañcukantu ṣaḍaṅgulyaṃ tadvistāraṃ yavadvayam || 35.65|| yugāṅgulena karṇantu tasya nāhaṃ guṇāṅgulam | ardhāṅgulantu phalakā vistāraṃ triyavaṃ ghanam || 35.66|| puṣpamardhāṅgulaṃ jñeyaṃ śeṣaṃ yuktyā prakalpayet | khaḍgalakṣaṇamevaṃ syāt pāśalakṣaṇamucyate || 35.67|| ayāmaṃ pūrvavat kṛtvā phaladvayakṛtāṅguliḥ | rasāṅgulantu vistāraṃ parasparanirīkṣitau || 35.68|| vedāṅgulantu tannāhaṃ tadūrdhve dvādaśāṅgulam | dvayamardhantu nāhaṃ syāt kṛśataḥ kṛśamūlataḥ || 35.69|| pāśasya lakṣaṇaṃ proktaṃ śa‍ṛṇuṣvāṅkuśalakṣaṇam | mūlāṅgulasamāyāmaṃ tannāhantu ṣaḍaṅgulam || 35.70|| agre'ṅagulena mukulaṃ manvaṅgulapramāṇakam | taruṇendusamākāraṃ mukulādhaḥ suyojayet || 35.71|| evamaṅkuśamākhyātaṃ gadālakṣaṇamucyate | ṣoḍaśāṅgulamāyāmamaṣṭāśrantu gadākṛtiḥ || 35.72|| gaṇḍikaikāṅgulaṃ mūle muṣṭistu caturaṅgulam | tadūrdhve gaṇḍikāṅgulyaṃ tadā śeṣaṃ prakīrtitam || 35.73|| gadāyā lakṣaṇaṃ proktaṃ śa‍ṛṇu śūlasya lakṣaṇam | ṣoḍaśāṅgulamāyāmaṃ vistārantu ṣaḍaṅgulam || 35.74|| vedāṅgulaghanaṃ proktaṃ vajraśūlavidhānataḥ | śūlalakṣaṇamevaṃ syāt śa‍ṛṇu padmasya lakṣaṇam || 35.75|| ṣaḍaṅgulaṃ tu mukulaṃ tannālaṃ tryaṅgulaṃ bhavet | dalāṣṭakasamāyuktaṃ nālāyāmaṃ daśāṅgulam || 35.76|| rasāṅgulaṃ tu tannāhamevaṃ padmasya lakṣaṇam | cakrasya lakṣaṇaṃ vakṣye śa‍ṛṇu kauśika suvrata || 35.77|| āyāmaṃ pūrvavat proktamaṣṭāṅgulasuvistṛtam | madhye nābhasamāyuktaṃ ṣoḍaśārasamāyutam || 35.78|| ekāṅgulaviśālena paritaḥ patramucyate | mūrdhni pārśve tu kartavyaṃ jvalatāntaṃ viśeṣataḥ || 35.79|| daṇḍaṃ tu śūlavatkāryaṃ proktaṃ cakrasya lakṣaṇam | evaṃ daśāyudhaṃ proktaṃ kūrmāsanavidhiṃ śa‍ṛṇu || 35.80|| rudrāṅgulasuvistāraṃ tadardhenaiva kārayet | śrutyaṅgulaṃ ghanaṃ proktaṃ mūrdhni bhūtāṅgulaṃ bhavet || 35.81|| saptāṅgulena tannāhaṃ mātāṅgulena kārayet | kūrmāsanamidaṃ proktaṃ khaṭvāyā lakṣaṇaṃ śa‍ṛṇu || 35.82|| caturviṃśāṅgulaṃ pādaṃ śreṣṭhaṃ mānāṅgulaṃ bhavet | madhyamaṃ ṣoḍaśāṅgulyamadhamaṃ dvādaśāṅgulam || 35.83|| viṃśatyaṅgulamānena śreṣṭhaṃ pādasya nāhakam | madhyamasyādhamasyaiva dvidvyaṅgulavihīnakam || 35.84|| mūlapādasya vistāraṃ śeṣaṃ yuktyā prakalpayet | śubhāṅghrikarapādaṃ vā mṛgendrābhāṅghrireva ca || 35.85|| ṣaṭtriṃśadaṅgulāyāmaṃ tāradviguṇamuttamam | kauśikāṅgulavistāraṃ gulikānyaṅgulāyatam || 35.86|| īlitāraṃ tridhā kṛtvā madhyabhāgena paṭṭikā | kuryātkapotakaṃ bāhye paṭṭikā dviyavena tu || 35.87|| adhaḥ śūlasya patrārai raktahāraiva piṣṭayet | īlikābhyantare caiva vinyastā dhātunā galā || 35.88|| suṣireṣvadbhutānāṃ tu nārācaṃ yojayedbudhaḥ | nārācaiśca samāyuktaṃ kakṣyā saṅgharṣayet punaḥ || 35.89|| khaṭvālakṣaṇamevoktaṃ lūkhalasya vidhiṃ śa‍ṛṇu | viṃśatyaṅgulamāyāmamuttamaṃ parikīrtitam || 35.90|| aṣṭādaśāṅgulaṃ madhyaṃ kanyasaṃ tu kalāṅgulam | āyāmaṃ triguṇaṃ kṛtvā tannāhaṃ tu vidhīyate || 35.91|| caturdhā vibhajettāraṃ tribhāgaṃ gartamucyate | utsedhātyardhamānena grīvāmūlasya nāhakam || 35.92|| oṣṭhaṃ pakṣāṅgulaṃ proktaṃ mānasya ca viśeṣataḥ | pādaṃ pādāṅgulāhīnaṃ madhyamasyādhamasya tu || 35.93|| lūkhalasyaivamākhyātaṃ musalasya vidhiṃ śa‍ṛṇu | sārdhatritālamadhamaṃ yugatālaṃ tu madhyamam || 35.94|| uttamaṃ bhūtatālaṃ tu munyaṣṭanavamātrakam | kanyasādiparīṇāhaṃ vṛttaṃ syāt parvataḥ samam || 35.95|| adhassārdhāṅgulenaiva veṣṭayenmūlake dṛḍham | evaṃ tu musalaṃ proktaṃ śibikālakṣaṇaṃ śa‍ṛṇu || 35.96|| dārusāramayenaiva mānāṅgulyena kārayet | ṣaṭtriṃśadaṅgulantāraṃ kanyasasya prakīrtitam || 35.97|| aṣṭacatvārimadhyaṃ syāt ṣaṣṭhyaṅgulamathottamam | vistāraṃ dviguṇaṃ yāmaṃ pādonadviguṇaṃ tu vā || 35.98|| īlikāyāṃ tu vistāraṃ śreṣṭhasya dvyaṅgulaṃ bhavet | aṅgulāṅgulahīnena madhyamasya ca yasya tu || 35.99|| tasyārdhaṃ dviśataṃ proktaṃ mīlikāyāṃ dvijottama | īlitāraṃ tridhā kṛtvā madhyabhāgena paṭṭikā || 35.100|| bhāgenaikena tadbāhye kārayettu kapotakam | āyāmamaṣṭadhā kṛtvā bhāgaṃ syādbhittipādakam || 35.101|| kumbhañca valayaṃ caiva vṛttakaṃ cāruhīnakam | īlikāmadhyayormadhye caturaśraṃ kṛtaṃ tathā || 35.102|| ekaikāṃśena cordhvāyā paṭṭikādvayameva vā | madhyame tu dvibhāgena phalakā cakraśobhitam || 35.103|| īlikairjālakaiścaiva phalakairgulakairapi | nānāpallisamāyuktaṃ nānākrīḍā samāyutam || 35.104|| tatpūrvamabhitasterutsedhāṣṭāṅgulaṃ bhavet | siṃhadvayasamāyuktaṃ tadūrdhve makarāsyakam || 35.105|| balākāsadṛśaṃ pādaṃ tatra saptāṅgulonnatam | adhaḥ paṭṭaiśca nārācairdṛḍhaṃ kṛtvā dvidhā mataḥ || 35.106|| veṇikāveṣṭanaṃ vā'pi phalakābandhanaṃ nayet | śibikālakṣaṇaṃ proktaṃ ḍolālakṣaṇamucyate || 35.107|| pādordhve vinyaseddhīmān maṇḍapākṛtimeva ca | aśvaścaiva mayūraśca gajasārathyakarmaṇe || 35.108|| nānācānyāni sarvāṇi rathavat kārayetkramāt | ḍolāyā lakṣaṇaṃ proktaṃ dīpamālāvidhiṃ śa‍ṛṇu || 35.109|| ayasā vā'tha tāmreṇa dārubhirdīpamālikā | dvāreṣṭaṃ dvāravatkuryāt kuberaśrīprabhākṛtiḥ || 35.110|| kārayedanyadeśe tu dvāramānapramāṇataḥ | susnigdhān sudṛḍhān kṛtvā skandhān velāṅgulāyatāt || 35.111|| tribhāgaikaṃ nyaseddaṇḍe bhūtāṅgulamathāntaram | dīpamālāvidhiḥ proktaḥ puṣpamālāvidhiṃ śa‍ṛṇu || 35.112|| aśokāsananimbāśca madhūkapanasāsanāḥ | khadiraḥ śiśupāścāmracandanaścampakaḥ śubhāḥ || 35.113|| aṣṭatārapramāṇena vistāradviguṇāyatam | vedapādasamāyuktaṃ dvādaśāṅguladairghyakam || 35.114|| ghanamaṣṭāṅgulaṃ proktaṃ hityutsedhaṃ kṛtāṅgulam | darpaṇodarasaṅkāśaṃ kuryānmānāṅgulena tu || 35.115|| puṣpādhāramidaṃ proktaṃ bherikālakṣaṇaṃ śa‍ṛṇu | āyāmaṃ yugatālaṃ syāt nāhaṃ bhūtayavaṃ bhavet || 35.116|| ravyaṅgulaṃ muniśreṣṭha mukhatāraṃ pracakṣate | āraṃ ghātasuvṛttaṃ syādghanamardhāṅgulaṃ bhavet || 35.117|| ubhayoḥ pārśvayorvakraṃ dvayapaṭṭena veṣṭayet | saptakīlasamāyuktamākāreṇa tu kārayet || 35.118|| bherīlakṣaṇamākhyātaṃ samidhāṃ lakṣaṇaṃ śa‍ṛṇu | dvādaśāṅgulamāyāmaṃ kaniṣṭhāṅgulanāhakam || 35.119|| sārdraṃ satvasamācchedasaprarohamaninditam | avakraṃ nirvraṇaṃ śuddhaṃ brāhmaṇairāvṛtaṃ śubham || 35.120|| mūlena mūlasaṃyuktamagreṇāgrasamāyutam | samidhāṃ lakṣaṇaṃ proktaṃ paridherlakṣaṇaṃ śa‍ṛṇu || 35.121|| āyāmaṃ paridhīnāṃ tu savedāṃśadaśāṅgulam | vīthyaṅgulaparīṇāhamaparṇamavraṇaṃ samam || 35.122|| proktaṃ tu yat samittena paridhīdhmāni saṅgrahet | paridhirlakṣaṇaṃ proktaṃ darbhāṇāṃ lakṣaṇaṃ śa‍ṛṇu || 35.123|| strīpunnapuṃsakākārāstrividhāḥ samudāhṛtāḥ | mṛduḥ śyāmaḥ striyaḥ proktāstrīṇāṃ karmasu yojayet || 35.124|| īṣatpakṣasamāyuktā sthirāḥ puṃliṅgakā smṛtāḥ | puṅkriyāsu tathā yogyā sthirāḥ komalavarjitāḥ || 35.125|| napuṃsakā iti khyātā na grāhyāḥ sarvakarmasu | succhinnāgrā subhinnāgrā khaṇḍitāḥ parivarjayet || 35.126|| mūlasthūlaṃ bhavennārī agrasthūlaṃ napuṃsakam | samaṃ puṃliṅgamityuktaṃ viśvāmitra mahāmune || 35.127|| darbhāṇāṃ lakṣaṇaṃ proktaṃ kūrcānāṃ lakṣaṇaṃ śa‍ṛṇu | uttamaṃ navadarbhestu saptadarbhaistu madhyamam || 35.128|| kanyasaṃ pañcadarbhaistu granthirekāṅgulaṃ bhavet | dakṣiṇāvartakaṃ granthikūrcāgraṃ caturaṅgulam || 35.129|| granthyadhastāttadāyāmaṃ rudradharmaṃ navāṅgulam | kūrcānāṃ lakṣaṇaṃ proktaṃ viṣṭarasya vidhiṃ śa‍ṛṇu || 35.130|| saptadarbhasamāyuktaṃ granthitaṃ savyamārgataḥ | ratnyaṅgulaṃ bhavenmūlaṃ granthirekāṅgulaṃ matam || 35.131|| viṣṭarasya vidhiḥ prokto lambakūrcavidhiṃ śa‍ṛṇu | ekaviṃśatidarbhaiśca granthirekāṅgulaṃ bhavet || 35.132|| granthitaddakṣiṇāvartaṃ kūrcāgraṃ caturaṅgulam | mūrdhnādipādaparyantaṃ lambitaṃ yajñadāyakam || 35.133|| lambakūrcavidhiḥ proktā paristaraṇamucyate | dharmadarbhasamāyuktaṃ granthiḥ pakṣāṅgulaṃ bhavet || 35.134|| vedāṅgulaṃ tadagraṃ syāt ṣaṭtriṃśadaṅgulāyatam | paristaraṇamākhyātaṃ darbhamālāvidhiṃ śa‍ṛṇu || 35.135|| bhūtavedāgnidarbhairvā vyomahastaṃ pralambitam | kaniṣṭhikāṅgulā nāhaṃ rajjuṃ kuryānmanoramaiḥ || 35.136|| darbhamālāvidhiḥ proktā prokṣaṇīkūrcamucyate | saptaviṃśatidarbhaiśca kalāṅgulasamāyutam || 35.137|| vyomāṅgulaṃ bhavedgranthiragraṃ vedāṅgulaṃ bhavet | veṇī vā viṣṭaraṃ vā'tha prokṣaṇīkūrcamīritam || 35.138|| pavitralakṣaṇaṃ vakṣye śa‍ṛṇa kauśika suvrata | kuśakāśapaṭīrāśca suvarṇaistribhireva vā || 35.139|| ekīkṛtyāgrato darbhānalūnamagramudritam | ṣoḍaśāṅgulamāyāmamāvartaṃ vā samantataḥ || 35.140|| triguṇīkṛtya rajjvagraṃ granthirekāṅgulaṃ bhavet | dakṣiṇāvartaṃ kartavyaṃ tadagraṃ caturaṅgulam || 35.141|| anāmikāyā yoktavyamubhayorhastayorapi | sapavitrakareṇaiva kuryādācamanakriyā || 35.142|| nocchinnaṃ tat pavitraṃ tu bhuktocchiṣṭaṃ tu varjayet | sauvarṇaṃ cet pavitraṃ syādājyenotkṣapaṇena tu || 35.143|| nābheranāmikāyāstu kuryād vṛttaṃ samaṃ yathā | pavitrasya vidhiḥ poktā pādyapātravidhiṃ śa‍ṛṇu || 35.144|| sauvarṇamuttamaṃ proktaṃ madhyamaṃ rajataṃ bhavet | adhamaṃ tāmrakāṃsyaṃ syānmṛnmayañcādhamādhamam || 35.145|| tāre mūlāṅgulaṃ jñeyamutsedhaṃ tu yugāṅgulam | tatpṛṣṭhe'ṅghrisamāyuktaṃ caturaṅgulamānataḥ || 35.146|| ardhenādhikayā yuktaṃ vedāṅgulasamāyutam | pādyapātraṃ samākhyātaṃ śa‍ṛṇvācamanapātrakam || 35.147|| ādityāṅgulamānena kukṣivistāramucyate | aṣṭatriṃśatimātreṇa nāhaṃ kukṣestu madhyamam || 35.148|| agnyaṅgulaṃ galotsedhaṃ mārgaṃ vyomāṅgulaṃ bhavet | āsyatāraṃ trimātraṃ tu pārśve ghrāṇasamāyutam || 35.149|| pakṣāṅgulasamāyāmaṃ randhra kaniṣṭhikāsamam | ārdhārdhāṅgulamānena pādaṃ kuryāttu pṛṣṭhake || 35.150|| yadācamanapātraṃ tadardhyapātramatha śa‍ṛṇu | ardhyapātraṃ mayā proktaṃ pālikālakṣaṇaṃ śa‍ṛṇu || 35.151|| pālikāṣṭādaśāṅgulyamuccaṃ mātrāṅgulena tu | pālikāmukhavistāraṃ ṣoḍaśāṅgulamucyate || 35.152|| tadardhaṃ pādavistāraṃ rasabhāgaikakoṣṭhakam | vistārasya tribhāgaikaṃ vartitaṃ bilamucyate || 35.153|| evaṃ pātrakramaṃ proktaṃ śeṣaṃ daṇḍaṃ prakalpayet | vistārasya tribhāgaika daṇḍavistāramucyate || 35.154|| pālikālakṣaṇaṃ proktaṃ ghaṭikālakṣaṇaṃ śa‍ṛṇu | ghaṭikāghaṭavistāramaṣṭāṅgulamudāhṛtam || 35.155|| pālikāpātravatkuryāt daṇḍaṃ vai caturaṅgulam | pañcavaktrasamāyuktaṃ ghaṭikāṃ kārayedbudhaḥ || 35.156|| ghaṭikālakṣaṇaṃ proktaṃ śarāvamadhunocyate | śarāvamukhavistāramādityāṅgulamucyate || 35.157|| tadardhaṃ pādavistāramutsedhaṃ vasumātrakam | nāhaṃ syāt pālikādīnāṃ vistārārdhena vardhitam || 35.158|| kālaṃ bhinnaṃ ca suṣiraṃ bhedaṃ chedaṃ malīnakam | nirdagdhaṃ ca purāṇaṃ ca viśeṣeṇa vivarjayet || 35.159|| śarāvalakṣaṇaṃ proktaṃ gandhapātraṃ tataḥ śa‍ṛṇu | aṣṭāṅgulaṃ tadvistāraṃ vedāṅgulasamucchrayam || 35.160|| gandhapātraṃ samākhyātaṃ puṇyapātramatha śa‍ṛṇu | viṃśatyaṅgulamāyāmaṃ vasvaṅgulasamucchrayam || 35.161|| nālaṃ pañcāṅgulaṃ kuryādubhayoḥ pārśvayorapi | tanmānaṃ pādavistāraṃ pidhānakavacānvitam || 35.162|| dravyālābhe muniśreṣṭha vastreṇaiva tu kārayet | puṣpapātraṃ samākhyātamājyapātravidhiṃ śa‍ṛṇu || 35.163|| vedāṅgulasamutsedhaṃ vistārantuṣaḍaṅgulam | ardhāṅgulena tasyoṣṭhametaddhi ghṛtapātrakam || 35.164|| ghṛtasya pātramevaṃ syāt praṇītāpātramucyate | pañcāvṛtāṅgulantāraṃ sārdhāgnyaṅgulamucchrayam || 35.165|| praṇītāpātramevaṃ syāt prokṣaṇīpātramucyate | pañcāṅgulantu vistāraṃ rudrāṅgulasamucchrayam || 35.166|| prokṣaṇīpātramevaṃ syāt skandakumbhavidhiṃ śa‍ṛṇu | trīṇyaṅgulapravistāraṃ rudrāṅgulasamunnatam || 35.167|| āsyaṃ vedāṅgulaṃ jñeyaṃ karṇāyāmaṃ tathāṅgulam | vyomamekāṅgulaṃ proktamardhāṅgulantu nirgamam || 35.168|| gale trirekhā kartavyā pakvabimbaphalaprabham | kalaṅkarahitaṃ snigdhaṃ marvadoṣavivarjitam || 35.169|| skandakumbhamiti proktaṃ vardhanīlakṣaṇaṃ śa‍ṛṇu | randhrāṅgulapravistāraṃ vardhanījaṭharasya tu || 35.170|| abdhyaṅagulasamutsedhaṃ vaktramagnyaṅgulaṃ matam | aśvinyaṅgulamoṣṭhaṃ syāt pārśve nālāṅkurāyatam || 35.171|| utpalākṛtivatkāryaṃ sārdhāṅgulapramāṇataḥ | ardhāṅgulocchrayaṃ grīvamaṅgulīyoṣṭhanirgamam || 35.172|| vardhanīlakṣaṇaṃ proktaṃ kumbhānāṃ lakṣaṇaṃ śa‍ṛṇu | rudrāṅgupravistāramoṣṭhaṃ vyomāṅgulaṃ bhavet || 35.173|| sārdhāṅgulaṃ galotsedhaṃ triyavaṃ tasya nirgamam | kunbhānāṃ lakṣaṇaṃ proktaṃ kalaśānāṃ tataḥ śa‍ṛṇu || 35.174|| saptāṅgulapravistāramutsedhaṃ caturaṅgulam | grīvamardhāṅgulotsedhamoṣṭhaṃ tattsamameva tu || 35.175|| tryaṅgulañcāsyavistāraṃ yavamoṣṭhasya nirgamam | śeṣaṃ yuktyā prakartavyaṃ pakvabimbaphalopamam || 35.176|| kalaśasya vidhiḥ proktā kuṇḍikālakṣaṇaṃ śa‍ṛṇu | vedāṅgulaṃ tadvistāraṃ dairghyamagnyaṅgulaṃ bhavet || 35.177|| sārdhāṅgulaṃ tasya tāraṃ madhyamardhāṅgulaṃ bhavet | pādāṅgulaṃ galotsedhaṃ pārśve ghrāṇasamanvitam || 35.178|| vyomāṅgulapramāṇena pādamoṣṭhe prakalpayet | kuṇḍikālakṣaṇaṃ proktaṃ haviḥpātravidhiṃ śa‍ṛṇu || 35.179|| tasya kukṣestu vistāraṃ dharmāṅgulamudāhṛtam | aṣṭāṅgulasamutsedhaṃ karṇotsedhamathāṅgulam || 35.180|| karṇavyomāṅgulaṃ proktamāsyatāraṃ rasāṅgulam | śeṣaṃ yuktyā prakartavyaṃ tatpacedāḍhakaṃ mune || 35.181|| yāvatpacecchivadroṇaṃ tāvanmātraṃ prakalpayet | haviḥpātravidhiḥ proktaṃ upadaṃśasya pātrakam || 35.182|| udarasya pravistāramaṣṭāṅgulamudāhṛtam | yugāṅgulasamutsedhaṃ kaṇṭhamekāṅgulaṃ bhavet || 35.183|| āsyatāraṃ ṣaḍaṅgulyamoṣṭhamekāṅgulaṃ bhavet | etatsyādupadaṃśāya pidhānasya vidhiṃ śa‍ṛṇu || 35.184|| pādyasya tāraṃ yāvattu tāvatkuryātpidhānakam | pidhānasya vidhiḥ proktā darvyā lakṣaṇamucyate || 35.185|| dvādaśāṅgulamāyāmaṃ taddairghyaṃ pañcadhā bhavet | atyardhāṃśena pucchāṃśāt pakṣāṃśenāgramucyate || 35.186|| tryaṅgulaṃ pucchatāraṃ vā vaktratāraṃ śarāṅgulam | vyomāṅgulapramāṇena madhyatāraṃ vidhīyate || 35.187|| ardhāṅgulantu hīnaṃ syānmadhyamasya tu caiva hi | darvyā lakṣaṇamākhyātaṃ sthālikālakṣaṇaṃ śa‍ṛṇu || 35.188|| kanyasaṃ kāṃsyasambhūtaṃ rājataṃ madhyamaṃ bhavet | haimajaṃ cottamaṃ proktaṃ vṛttākāraṃ suśobhanam || 35.189|| dvādaśāṅgulamārabhya dvitryaṅgulavivardhanāt | ṣaṭtriṃśadaṅgulāntaṃ ca kanyasāditrayaṃ trayam || 35.190|| taddvayaṃ coṣṭhavistāramutsedhaṃ tatsamaṃ bhavet | vetraṃ yavadvaye tu syāt adhamasyādhamasya tu || 35.191|| yavaikena vivṛddhyā tu yāvaddaśayavāntikam | sthālikānāṃ navānāñca vetrotsedhaṃ prakīrtitam || 35.192|| kāṃsyāduktaṃ madhyamānaṃ viṃśadūrdhvaśataṃ palam | svarṇena rajatenaiva yathālābhaṃ prakalpayet || 35.193|| sthālikālakṣaṇaṃ proktaṃ tripādīlakṣaṇaṃ śa‍ṛṇu | caturthācchaṅkhapādī ca balipādī tripādikā || 35.194|| yāvanmānaṃ tu pīṭhoccaṃ tāvaduccatripādikam | kartavyaṃ sthālikāpādaṃ lakṣaṇena viśeṣataḥ || 35.195|| uccaṃ yugāṅgulaṃ jñeyaṃ taccaturguṇamāyatam | īṣat tribhaṅgikāpādaṃ pakṣāṅgulaṃ tu nāhakam || 35.196|| mṛgarāṭpādavanmūle vaktrapādāni kīrtitāḥ | śarāṅgulantu vistāramutsedhaṃ parvatāṅgulam || 35.197|| agnipādasamāyuktaṃ trivargāṅguṣṭhanāhakam | śarāvākṛtivanmūle śeṣaṃ yuktyā prakalpayet || 35.198|| tripādīlakṣaṇaṃ proktaṃ pādyādhāravidhiṃ śa‍ṛṇu | caturaṅgulamāyāmaṃ patradvayasamanvitam || 35.199|| tasyādhaḥ siṃhapādaṃ ca śeṣaṃ yuktyā prakalpayet | pātraṃ nidhāya tasyordhve tasmin pātrādikaṃ dadet || 35.200|| pādyamacamanādhāravidhiṃ śa‍ṛṇu mahāmune | kalāṅgulasamāyāmaṃ mukhavārasamaṃ bhavet || 35.201|| oṣṭhamekāṅgulaṃ proktaṃ dhuttūrakusumopamam | ūrdhvakāyamidaṃ proktaṃ daṇḍāyāmaṃ navāṅgulam || 35.202|| agnyaṅgulaṃ tu vistāraṃ dviguṇaṃ pādavistaram | gaṇḍikātrayasaṃyuktaṃ daṇḍaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ || 35.203|| na varjayet tale tasmin pātre tvācamanodakam | proktamācamanādhāraṃ jalādhāravidhiṃ śa‍ṛṇu || 35.204|| caturviṃśat trayaṃ tu syādvistāramudarasya tu | viṃśadaṅgulamutsedhamāsyātāraṃ kalāṅgulam || 35.205|| oṣṭhaṃ pakṣāṅgulaṃ jñeyaṃ tasyādhastāt trirekhayā | yavatrayapramāṇena kuryādudarabandhanam || 35.206|| vistāramudayaṃ sarvamevaṃ krameṇa kārayet | pādyapātrāṇi sarvāṇi kuryānmānāṅgulena tu || 35.207|| jaladhāravidhiḥ proktā raṅgasya ca vidhiṃ śa‍ṛṇu | kṣaumapaṭṭairdukūlairvā kuryāt kārpāsaśāṭibhiḥ || 35.208|| daśavaktrayutaṃ vā'pi ravivaktrayutaṃ tu vā | randhravastrayutaṃ vā'pi cāsyarajjusamanvitam || 35.209|| mahāvāstusamāyuktaṃ nānārūpasamāyutam | evaṃ tu raṅgamākhyātaṃ stambhaveṣṭanamucyate || 35.210|| gātramānasamaṃ vastraṃ padmākāre paraṃ matam | ekavarṇena yuktaṃ vā niśchidraṃ tena veṣṭayet || 35.211|| stambhaveṣṭanamākhyātaṃ vitānamadhunocyate | paṅktimānasamāyāmaṃ vistāramapi tatsamam || 35.212|| padmākāraṃ vidhātavyaṃ nānārūpayutaṃ tu vā | dukūlaṃ paṭṭadevāṅgaiḥ kuryāt kārpāsakena vā || 35.213|| vitānalakṣaṇaṃ proktaṃ patākālakṣaṇaṃ śa‍ṛṇu | viṃśadaṅgulavistāramāyāmaṃ triṃśadaṅgulam || 35.214|| vistāreṇa samaṃ pucchaṃ tasyārdhaṃ śikharaṃ bhavet | catuḥpucchaṃ tripucchaṃ vā pucchadvayamathāpi vā || 35.215|| pārśve kaliyugāyuktaṃ potratrayasamāvṛtam | navāṣṭasaptahastaṃ vā śeṣaṃ dhvajavadīritam || 35.216|| dhvajalakṣaṇamākhyātaṃ kṣudradhvajavidhiṃ śa‍ṛṇu | pādāṅgulaṃ tu vistāraṃ dvādaśāṅguladairghyakam || 35.217|| vetradvayasamāyuktaṃ śeṣaṃ kuryāttu ketuvat | śikharo rajjusaṃyuktaṃ veṇudaṇḍaṃ pralambayet || 35.218|| dhvajānāṃ lakṣaṇaṃ proktaṃ chatralakṣaṇamucyate | caturmukhapravistāraṃ samavṛttamadhomukham || 35.219|| ādhāraṃ vaiṇavenaiva tantubhirvardhayet kramāt | vastreṇa veṣṭayetsarvaṃ muktādāmaiśca ratnakaiḥ || 35.220|| makuṭaiḥ svarṇapaṭṭaiśca bhūṣayed bhūṣaṇārhakaiḥ | uttamaṃ ratnakhacitaṃ dukūlādyaistu madhyamam || 35.221|| vastreṇevādhamaṃ proktaṃ tālapatraṃ mahāmune | bāṇāgnirasatālairvā nālāyāmaṃ prakīrtitam || 35.222|| chatralakṣaṇamākhyātaṃ piñcchalakṣaṇamucyate | mayūrapiñcchaiḥ kartavyaṃ vistāraṃ triyavaṃ bhavet || 35.223|| vastreṇa veṣṭayet sarvaṃ punaḥ piñcchena veṣṭayet | ādhāramayasā kṛtvā haimena makuṭaṃ tathā || 35.224|| śeṣaṃ yuktyā prakartavyaṃ nālaṃ syācchatranālakam | piñcchalakṣaṇamevoktaṃ cāmarasya vidhiṃ śa‍ṛṇu || 35.225|| svarṇena rajatenaiva dantidantena dāruṇā | śulbena vā'tha matimān daṇḍaṃ kuryānmahāmune || 35.226|| caturviṃśadaṅgulāyāmaṃ daṇḍanāhaṃ śarāṅgulam | nānāpaṅktisamāyuktaṃ nānāgaṇḍisamāyutam || 35.227|| camarīvālasaṃyuktaṃ yathāśobhaṃ tu kārayet | cāmarasya vidhiḥ proktā mayūravyajanaṃ śa‍ṛṇu || 35.228|| daṇḍaṃ tu pūrvavat proktaṃ śikhipiñcchaṃ tu yojayet | alaṅkāreṇa matimān śeṣaṃ yuktyā prakalpayet || 35.229|| mayūravyajanaṃ proktaṃ dukūlavyajanaṃ śa‍ṛṇu | ṣoḍaśāṅgulavistāraṃ vaiṇavenaiva vartulam || 35.230|| kṣaumadevāṅgapaṭṭairvā dukūlenātha veṣṭayet | triyaṅgulaṃ daṇḍanāhaṃ ṣaṭtriṃśadaṅgulāyatam || 35.231|| nānātantusamāyuktaṃ daṇḍamātraṃ vicitrayet | daṇḍāgraṃ tu yathā kṛtvā śeṣaṃ yuktyā prakalpayet || 35.232|| dukūlavyajanaṃ proktaṃ uṣṇīṣasya vidhiṃ śa‍ṛṇu | saptaṣaṭpañcahastāṃśaṃ pañcapākaikavistṛtam || 35.233|| suślakṣṇaṃ sudṛśaṃ sūkṣmaṃ śiroromavivarjitam | śirasā cibukenaiva karṇābhyāmapi veṣṭayet || 35.234|| pucchaṃ vai vāmakarṇānte veṣṭayettu pradakṣiṇam | evaṃ saṃveṣṭaya matimān śeṣaṃ śirasi veṣṭayet || 35.235|| uṣṇīṣavidhirākhyāta uttarīyavidhiṃ śa‍ṛṇu | bāṇahastāyataṃ vā'pi vedahastāyataṃ tu vā || 35.236|| tālamātraṃ pravistāraṃ bandhayettu dvipucchakam | yajñopavītavadbadhvā uttarīyaṃ viśeṣataḥ || 35.237|| yajane sthāpane cāgnikārye śaivotsave jape | uṣṇīṣamuttarīyañca dhārayeddeśikottamaḥ || 35.238|| uttarīyalakṣaṇaṃ proktaṃ vastralakṣaṇamucyate | devāṅgakṣaumakaṃ vā'pi netraṃ kārpāsajantu vā || 35.239|| uttamaṃ manuhastaṃ syādravihastantu madhyamam | adhamaṃ daśahastaṃ syāt pañcatālantu vistṛtam || 35.240|| uttamaṃ raktavarṇaṃ syādalābhe'nyatpragṛhyatām | snigdhaṃ suślakṣṇakaṃ navyaṃ sirāromavivarjitam || 35.241|| jīrṇantu vahnidagdhantu varjayedākhudaṣṭakam | vastralakṣaṇamityevaṃ syātpañcaśayanaṃ śa‍ṛṇu || 35.242|| carmajaṃ romajaṃ caivamuṇḍajañcāṇḍajaṃ punaḥ | vāmajaṃ caiva pañcaite śayanaṃ samprakalpayet || 35.243|| khaṭvāyā mañcavistīrṇamāyāmantu suvistṛtam | utsedhakaṃ hastamātraṃ prāvṛṇīṃ vyāghracarmaṇā || 35.244|| pūritaṃ tūlikenaiva carmajaṃ ceti kīrtitam | āyāmaṃ pūrvavatkuryāddromaiḥ kṛṣṇamṛgodbhavaiḥ || 35.245|| sampūritañca yattalpaṃ romajaṃ ceti kīrtitam | pūrvoktalakṣaṇopetaṃ vastreṇāvaraṇaṃ tathā || 35.246|| śalmalī tūlasampūrṇaṃ muṇḍajaṃ ceti kīrtitam | pūrvoktalakṣaṇopetaṃ devāṅgaiḥ pañcaraṃ matam || 35.247|| haṃsaromeṇa sampūrṇamaṇḍajaṃ parikīrtitam | suślakṣṇaṃ susitaṃ sūkṣmaṃ kārpāsenaiva kalpitam || 35.248|| uparistaraṇaṃ yattat vāmajaṃ cetikīrtitam | uparyuparikartavyaṃ tatpañcaśayanaṃ smṛtam || 35.249|| ākhyātaṃ pañcaśayanamupadhānavidhiṃ śa‍ṛṇu | ṣaṭtriṃśadaṅgulāyāmaṃ nāhaṃ tatttriṅguṇaṃ bhavet || 35.250|| haṃsaromeṇa sampūrṇaṃ devāṅgena tu pañcaram | kārpāsasambhavenaiva kuryādupari veṣṭanam || 35.251|| upadhānaṃ pāṇipadbhyāṃ yathāyuktaṃ prakalpayet | upadhānavidhiḥ proktā kakṣyā lakṣaṇamucyate || 35.252|| agnyaṅgulantu vistāramaśvinyaṅgulameva ca | kārpāsenaiva kartavyaṃ yāvatkhaṭvā praveṣṭanam || 35.253|| kakṣyā lakṣaṇamākhyātaṃ pracchannapaṭamucyate | dvārayāmasamaṃ dīrghaṃ vistāradvāravistṛtam || 35.254|| dvāramānena kartavyaṃ padavyādhāradaṇṅakam | śaktiṃ mayūrayūthañca lāñchanasya tu caiva hi || 35.255|| pracchannapaṭamākhyātaṃ dhūpapātravidhiṃ śa‍ṛṇu | haimena rājatenaiva tāmreṇa trapuṇā'thavā || 35.256|| vedāṅgulantu vistāraṃ pātrotsedhaṃ tadardhakam | oṣṭhamardhāṅgulaṃ proktaṃ bāhye padmadalānvitam || 35.257|| grīvasyādau dvipādantu pādāyāmaṃ dvimātrakam | abdhyaṅgulasamāyāmaṃ nāhaṃ pakṣāṅgulaṃ bhavet || 35.258|| daṇḍapucchaṃ pañcapādaṃ kārayediti pūrvavat | pakṣāṅgulantu vistāraṃ nānāvallisamanvitam || 35.259|| agnyaṅgulaṃ pidhānoccamanekaṃ suṣirānvitam | kārayenmukulākāraṃ śeṣaṃ buddhyā prakalpayet || 35.260|| dhūpapātravidhiḥ proktā dhūpaghaṇṭāvidhiṃ śa‍ṛṇu | bāṇāṅgulantu vistāramutsedhaṃ tatsamaṃ bhavet || 35.261|| triyavañcoṣṭhavistāraṃ tanniryūhañcaturguṇam | upapaṭṭikayā yuktaṃ mātreṇa śikharānvitam || 35.262|| caturyavaṅgalotsedhaṃ jihvā vedāṅgulāyutam | ghaṇṭāyāmañca tannāhaṃ vistāreṇaiva varṇitam || 35.263|| agnyaṅgulena daṇḍoccaṃ nāhaṃ tatsamameva vā | daṇḍasyāgre gajaṃ vā'pi vajraṃ vā śaktimeva vā || 35.264|| mūlaṃ vā makuṭaṃ vā'pi nalinaṃ tasya kalpayet | śeṣaṃ yuktyā prakartavyaṃ śuddhakāṃsyena suvrata || 35.265|| kṛtvā naivedya kāle tu balikāle viśeṣataḥ | dhūpadīpapradāne ca homakāle ca ghoṣayet || 35.266|| dhūpaghaṇṭāvidhiḥ proktā dīpapātravidhiṃ śa‍ṛṇu | dhūpapātravadākāraṃ viśeṣāt kiñcidasti hi || 35.267|| agnyaṅgulapravistāramāyāmantu śarāṅgulam | aśvatthapatravattkuryāt oṣṭhoccaṃ triyavaṃ bhavet || 35.268|| madhyaṃ nābhisamāyuktaṃ mukulaṃ caiva kalpayet | tadekaṃ dopapātraṃ syāt pañcadīpayutantu vā || 35.269|| dīpapātravidhiḥ proktā vakṣye nīrājanasya tu | sauvarṇaṃ rājataṃ tāmraṃ śreṣṭhaṃ madhyakaniṣṭhakam || 35.270|| ṣaṭtriṃśadaṅgulāyāmaṃ vṛttākāramanuttamam | tasmātṣaḍaṅgulaṃ hīnaṃ madhyamaṃ pātramiṣyate || 35.271|| hastamātrapravistāraṃ kanyasaṃ pātramiṣyate | karṇikāñca tribhāgaikaṃ tatpañcāṃśaikamucchrayam || 35.272|| yavadvayaviśālena paritaḥ paṭṭikā tathā | utsedhaṃ tatsamaṃ jñeyaṃ tadbāhye'ṣṭadalaṃ bhavet || 35.273|| oṣṭhantu paritaḥ kuryāt karṇikocchrayamānataḥ | evaṃ kṛtvā muniśreṣṭha pūrṇacandrasamaprabham || 35.274|| yugāṅgulasamutsedhaṃ dīpādhāraṃ ghaṭopamam | aśvinyaṅgulamāyāmaṃ ghaṭavattasya kortitam || 35.275|| proktaṃ pakṣāṅgulaṃ randhraṃ karṇikāmadhyamaṃ yutam | dīpādhāramathāṣṭāśraṃ yojayettu dalaṃ prati || 35.276|| randhrādhāraśatādhāramekādhāramathāpi vā | madhye caiva maheśāsyurdīpādhārāṇi kalpayet || 35.277|| agnyaṅguloccamānena pṛṣṭhe pādaṃ prakalpayet | pātraṃ nīrājanāyedaṃ mahāghaṇṭāvidhiṃ śa‍ṛṇu || 35.278|| śuddhakāṃsyena kartavyaṃ vistāraṃ parvatāṅgulam | suṣireṇa samāyuktaṃ caturvarṇasamāyutam || 35.279|| tārārdhavardhanaṃ nāhaṃ jihvārandhrāṅgulāyatam | śikharaṃ valayopetaṃ śeṣaṃ yuktyā prakalpayet || 35.280|| mahāghaṇṭāvidhiḥ proktā darpaṇasya vidhiṃ śa‍ṛṇu | tridvyaṅgulapravistāraṃ pūrṇacandrākṛtirbhavet || 35.281|| nālaṃ vasvaṅgulaṃ jñeyaṃ pādaṃ vedāṅgulaṃ bhavet | nānāpaṭṭikasaṃyuktaṃ śuddhakāṃsyena kārayet || 35.282|| etad vistāramuditaṃ vistārārdhena vardhayet | uttamaṃ darpaṇasyaivamardhapañcāṅgulāntakam || 35.283|| navamānaṃ prakartavyamuttamāditrayaṃ trayam | darpaṇasya vidhiḥ proktā viśvāmitra mahāmune || 35.284|| iti śrīkumāratantre karaṇalakṣaṇavidhirnāma pañcatriṃśaḥ paṭalaḥ | 36. ṣaṭtriṃśaḥ paṭalaḥ - pādukāprokṣaṇavidhiḥ pādukāprokṣaṇaṃ vakṣye śa‍ṛṇu kauśika suvrata | anugrahāya martyānāṃ pāpanāśārthameva ca || 36.1|| bhajanotsedhayātrāyāṃ pūjanārthaṃ pravakṣyate | (bhajanotsavayātrāyāṃ) dhruvaṃ ca snapanaṃ caiva baliberañca kautukam || 36.2|| utsavaṃ yānaberañca calaberañca pañcadhā | eteṣāṃ pādamāneṣu yadiṣṭaṃ tattpragṛhyatām || 36.3|| trimātrādyardhavṛddhyā tu saptāṅgulasamāvadhi | navamānamidaṃ proktaṃ kanyasāditrayaṃ trayam || 36.4|| āyāmasyārdhamuditaṃ pādukāgrasya vistaram | ṣaḍaṣṭāṃśena madhyāntamāyāmaṃ yugabhāgakaiḥ || 36.5|| ekabhāgaṃ bhavedaṣṭaguṇāṃśe dvyaṃśakaṃ ghanam | śeṣamūrdhvadalaṃ proktaṃ yuktyaiva parikalpayet || 36.6|| aṅguṣṭhoccatalotthasya caturbhāgaṃ tribhāgakam | caturaṃśe yugāṃśaṃ tu nālaśeṣaṃ tu pūrvavat || 36.7|| aṅguṣṭhoccasamaṃ puṣpaṃ vistāraṃ mukulānvitam | puṣponnate tribhāgaikaṃ mukulaṅkārayed dvija || 36.8|| uttamaṃ kāñcanenaiva madhyamaṃ rajatena tu | tāmreṇaivādhamaṃ proktaṃ kāṃsādyenādhamādhamam || 36.9|| pādukāśca yathāśobhaṃ tathā yuktyā prakalpayet | evaṃ lakṣaṇamākhyātaṃ prokṣaṇañca tataḥ śa‍ṛṇu || 36.10|| puṇyarkṣatithivāre ca maṇḍapasyaiva madhyame | puṇyāhaṃ vācayettatra prokṣayitvāstramantrataḥ || 36.11|| sthaṇḍilaṃ kalpayedvidvān tilataṇḍulaśālibhiḥ | navavastramathāstīrya pādukāṃ pañcagavyakaiḥ || 36.12|| kṣālayitvāṣṭamṛdbhistu śuddhodaiḥ skandamantrataḥ | paristīrya tayā darbharhṛdayena tu mantrataḥ || 36.13|| vastroparinyaseddhīmān pādukāṃ varmamantrataḥ | navavastreṇa sañchādya pādukāgre yathāvidhi || 36.14|| mayūrakumbhaṃ saṃsthāpya parito'ṣṭaghaṭānnyaset | sasūtrān sāpidhānāṃśca savastrān vāripūritān || 36.15|| sakūrcān sahiraṇyāṃśca kalpayetkalpavittamaḥ | mayūrabījamāvāhya madhyakumbhe samarpayet || 36.16|| indrādilokapālāṃśca pūrvādyaṣṭaghaṭe yajet | dhenumudrāṃ pradarśyātha tatpṛṣṭhe sikataiḥ kṛtaiḥ || 36.17|| sthaṇḍilaṃ vidhivatkṛtvā homadravyāṇi gṛhya ca | agnyādhānādikaṃ sarvamagnikāryoktamācaret || 36.18|| samidājyacarūn lājān tilānsadyādimantrataḥ | homayettu viśeṣeṇa pratyekaṃ pañcaviṃśatiḥ || 36.19|| mayūramūlamantreṇa ghṛtenāṣṭottaraṃ śatam | sarvadravyasamāyuktaṃ havyavāhe ca homayet || 36.20|| prabhāte sumuhūrte tu kumbhānyabhyarcya mantravit | jayādirabhyādhānañca rāṣṭabhṛcca kramāddhunet || 36.21|| ācaryaṃ pūjayetkartā vastrabhūṣaṇakāñcanaiḥ | mayūrabījamantreṇa kumbhāntāt pādukādvaye || 36.22|| nyasedindrādibījāni tayoḥ pūrvādiṣu nyaset | tattatkumbhasthatoyena tattaddeśe'bhiṣecayet || 36.23|| mayūramantrādabhyarcya mudgāntaṃ dāpayetsudhīḥ | evaṃ yaḥ kurute martyaḥ sarvānkāmānavāpnuyāt || 36.24|| iti śrīkumāratantre pādukāprokṣaṇavidhirnāma ṣaṭtriṃśaḥ paṭalaḥ | 37. saptatriṃśaḥ paṭalaḥ - ātmārthayajanavidhiḥ ātmārthayajanaṃ vakṣye śa‍ṛṇuṣva munipuṅgava | ye ye grahāḥ samuccāni teṣāmiṣṭapradaṃ śubham || 37.1|| dharmārthakāmamokṣārthamātmārthayajanaṃ smṛtam | skandapūjāṃ vinā puṃsāṃ putravṛddhiḥ kathaṃ bhavet || 37.2|| pratimāṃ ta paṭe vā'pi maṇḍale sthaṇḍile'pi vā | jale vā hṛdaye vā'pi nityaṃ sampūjayedguham || 37.3|| ekāṅgulādibhūtāntamātmārthamiti kīrtitam | mātrāṅgulena kartavyaṃ yajamānaṃ carasya tu || 37.4|| āyādiśubhavargāṇi yavairvātha parīkṣayet | uttamaṃ kāñcanenaiva madhyamaṃ rajatena tu || 37.5|| śilāyā vā'tha tāmreṇa kanyasaṃ parikīrtitam | mṛnmayaṃ dārujaṃ caiva na grāhyantu gṛhārcane || 37.6|| āsanaṃ sthānakaṃ vā'pi vāhanādikameva ca | pratimālakṣaṇoktena mārgeṇaiva prakalpayet || 37.7|| śilpihastātsamādāya samyagbimbaṃ parīkṣayet | samadṛṣṭiprasannāsyaṃ svasvarūpaṃ śubhāvaham || 37.8|| ūrdhvadṛṣṭimadhodṛṣṭiṃ tiryagdṛṣṭiṃ vivarjayet | ūrdhvadṛṣṭiḥ prajānāśamadhodṛṣṭirdhanakṣayam || 37.9|| tiryagdṛṣṭiryaśonāśaṃ tasmāt bhāgyaṃ samekṣaṇam | (tasmāt grāhyaṃ) apratiṣṭhitaberasya pūjanaṃ sarvadoṣakṛt || 37.10|| bimbaṃ mantramayaṃ kṛtvā tasminnevaṃ prapūjayet | (kṛtvā tasmindevaṃ) snapanaṃ śāntike yasya agre ..... matam || 37.11|| uttarāyaṇakāle tu kṛṣṇapakṣe viśeṣataḥ | (tu śuklapakṣe) puṇyarkṣatithivāreṣu puṇyalagne suśobhane || 37.12|| prāptaye sarvakāmānāṃ pratiṣṭhotsava mucyate | (pratiṣṭhotsava mācaret) pratiṣṭhādivasāpūrvaṃ pañcame saptame'pi vā || 37.13|| svasūtroktaprakāreṇa kārayedaṅkurārpaṇam | pratiṣṭhādivasāpūrve sāyāhne niyataḥ śuciḥ || 37.14|| mantreṇa sā prakartavyā ratnanyāsavidhānataḥ | nayanonmīlanaṃ kuryāt netrayugmayute dine || 37.15|| pañcagavyaiśca matimān pañcatvaksalilairapi | aṣṭamṛtsalilaiścaiva kṣālayet pavamānataḥ || 37.16|| pañcabrahmaṣaḍaṅgaiśca bimbaśuddhiṃ samācaret | tīrthadeśaṃ nayeddevaṃ svastisūktamudīrayan || 37.17|| lambakūrcaṃ tato badhvā vastrayugmena veṣṭayet | jalādhivāsanaṃ kuryāt prākśiraścordhvavaktrakam || 37.18|| dārupīṭhe jalāntasthe skandagāyatrimantrataḥ | rakṣāyai lokapālāṃśca pūrvādikramaśo'rcayet || 37.19|| śrīrudraṃ camakaṃ caiva pañcaśānti tathaiva ca | skandasūktaṃ caturdikṣu kuryādadhyayanaṃ tathā || 37.20|| jalādbimbaṃ samuddhṛtya pratiṣṭhāsthānamācaret | puṇyāhaṃ vācayitvaiva gavyaiḥ prokṣya bhuvisthalam || 37.21|| sthaṇḍilaṃ tatra saṅkalpya tilataṇḍulaśālibhiḥ | palāśodumbarāśvatthapatrairdarbhaiḥ paristaret || 37.22|| berañca kautukaṃ badhvā naivedyamapi dāpayet | bimbañca navavastreṇa pratyekaṃ pariveṣṭya ca || 37.23|| śayane śāyayedadevaṃ prākśiraścordhvavaktrakam | devasenāmahāvallīṃ śāyayitvā yathāvidhi || 37.24|| mātṛkāṃ bindusahitaṃ mūrdhādikramaśo nyaset | nairṛte vāstunāthebhyo namaskṛtya likhedbudhaḥ || 37.25|| prakṣipya viṣṭarān paścātsāmānyārghyaṃ prakalpayet | dvārāṇi dvārapālāṃśca lokeśānāyudhāni ca || 37.26|| pratiṣṭhoktavidhānena tattaddikṣu samarcayet | vedikā dakṣiṇe bhāge'pyuttarāmukhamāsthitaḥ || 37.27|| bhūtaśuddhiṃ tataḥ kuryādantaryajanamācaret | viśeṣārghyaṃ prakalpyātra sambhārān prokṣaye'strataḥ || 37.28|| āmrapallavakūrcāḍhyaṃ droṇodaparipūritam | sāpidhānaṃ saratnaṃ ca sarvalakṣaṇasaṃyutam || 37.29|| kumbhaṃ devaśirobhāge dhānyāsane prakalpayet | vardhanīdvitaye nyasya tasya dakṣiṇavāmayoḥ || 37.30|| paritaḥ kalaśānaṣṭau sthāpayitvā yathāvidhi | subrahmaṇyaṃ tato madhye pārśvayoḥ śaktikādvayam || 37.31|| jayantādyaṣṭavidyeśān pūrvādikalaśeṣu ca | pūrvoktavidhināvāhya samabhyarcya yathāvidhi || 37.32|| tatpūrve sthaṇḍilaṃ kṛtvā homadravyāṇi gṛhya ca | agnyādhānādikaṃ sarvamagnikāryoktamācaret || 37.33|| palāśasamidhānājyaṃ lājakṣīragulairapi | skandasya mūlamantraṇa homayetpañcaviṃśatiḥ || 37.34|| pañcabrahmasarvavaktrayutaiḥ ṣaṇmūrtimantrataḥ | pratidravyaṃ tato hutvā dravyānte vyāhṛtiṃ hunet || 37.35|| jagadbhuvādiṣaṇmantraiḥ skandagāyatrimantrataḥ | tata ācāramāneti dravyaṃ pratihunettataḥ || 37.36|| śaktidvayasya mūlena sarpiṣā pañcaviṃśatiḥ | sarvadravyasamāyuktaṃ tasya mūlena homayet || 37.37|| rātriśeṣaṃ vyapohyātha prātaḥ snātvā gurūttamaḥ | anuṣṭhānavidhiṃ jñātvā pratiṣṭhāsthānametya ca || 37.38|| dvārapūjādikaṃ kṛtvā kumbhānyabhyarcya mantravit | prāyaścittārthamastreṇa ghṛtenaiva śataṃ hunet || 37.39|| jayādirabhyādhānañca rāṣṭrabhṛcca hunettataḥ | śayanādbimbamutthāpya gavyaiḥ pañcāmṛtairapi || 37.40|| śuddhādbhirabhiṣicyāśu bhūṣayedbhūṣaṇārhakaiḥ | śirovadanahṛtkukṣiguhyapādadvayepradaḥ || 37.41|| pañcabrahmasarvavaktrayuktaḥ ṣaṇmūrtimeva ca | vinyasya ca ṣaḍaṅgāni svasvadeśeṣu vinyaset || 37.42|| nyastvātha mātṛkānyāsaṃ mūrdhādikramaśo budhaḥ | kumbhabījaṃ samādāya berasya hṛdi vinyaset || 37.43|| mūlamantreṇa matimān kumbhādbhirabhiṣecayet | vardhanyorbījamādāya nyaset svasvastanāgrake || 37.44|| tattatkarakatoyena svabījenābhiṣecayet | vidyeśakumbhān pūrvādipadmapīṭhe'bhiṣecayet || 37.45|| vastrābharaṇamālyādyairarcayettu hṛdā budhaḥ | mahāhavirnivedyātha tāmbūlamapi dāpayet || 37.46|| prārthayitvā namaskṛtya brāhmaṇān bhojayettataḥ | ācāryaṃ pūjayettatra vittaśāḍhyaṃ na kārayet || 37.47|| pratiṣṭhāvidhirityuktaṃ pūjāvidhimatha śa‍ṛṇu | ācāryahastamādāya berakartā prapūjayet || 37.48|| ekakālaṃ dvikālaṃ vā trikālaṃ vā dinaṃ prati | pūjāsthānaṃ navenaiva gomayenānulipya ca || 37.49|| gandhapuṣpajalādīni pūjādravyāṇi gṛhya ca | saurapūjāṃ purā kṛtvā cottarābhimukhasthitaḥ || 37.50|| bhasmanikṣipya bidhinā rudrākṣamapi dhārayet | ṣaṇmūrtihitaṃ pañcabrahmabhiḥ pañcamantrakaḥ || 37.51|| śirovadanahṛtkukṣiguhyapādadvaye nyaset | aṅgānyaṅgeṣu vinyasya praṇavārghyaṃ prakalpayet || 37.52|| vistīrṇapīṭhe matimān pūrvāsyaḥ paramānayet | pūrvadvāraṃ tu sañcintya dvāradevān prapūjayet || 37.53|| vāstunāthaṃ ca nairṛrtyāmaiśānyāṃ svagurūn yajet | ātmaśuddhiṃ tataḥ kuryādantaryajanamārabhet || 37.54|| viśeṣārghyaṃ prakalpyātha dravyaśuddhiṃ samācaret | skandamantraiḥ samāvāhya so'hambhāvena pūjayet || 37.55|| pūjāparyuṣitaṃ sarvaṃ sumitrāya pradāpayet | pūjāpīṭhe dalāstīrṇaṃ vāmahastatale'pi vā || 37.56|| beraṃ niveśya śuddhādbhiḥ snāpayedastramantrataḥ | ādhārākhyamanantaṃ ca dharmādyāṅghricatuṣṭayam || 37.57|| adharmādicatuṣpādamathordhvacchadanadvayam | kandādīni śakunyādi maṇḍalatritayaṃ yajet || 37.58|| pṛthivyādiprakṛtyantaṃ subrahmaṇyāsanaṃ yajet | bhānumadhye tu śivayormadhyagaṃ saṃsmaran budhaḥ || 37.59|| tasmin mūrtiṃ samādāya mūlenāvāhayetsudhīḥ | sthāpanaṃ cīśamantreṇa sannidhānaṃ tu pūruṣāt || 37.60|| sannirodhamaghoreṇa svāgataṃ vāmamantrataḥ | digbandhamastramantreṇa kavacenāvakuṇṭhanam || 37.61|| amṛtīkaraṇaṃ sadyojātenaiva tu mantrataḥ | svāminsarvajagannātha yāvatpūjāvasānakam || 37.62|| tāvattvaṃ prītibhāvena bimbe'smin sannidhiṃ kuru | idaṃ mantraṃ samuccārya padmamudrā mahākhyakam || 37.63|| ṣaṇmukhaṃ darśayitvātha pādyamācamanārghyakam | dattvābhiṣecayedadbhirabdhigairna tu mantrataḥ || 37.64|| tataḥ kumāramāneti caṇḍāpi skandasūktataḥ | mūlabrahmaṣaḍaṅgaiśca gāyatryācābhiṣecayet || 37.65|| sūkṣmavastraṃ tato datvā bhūṣayedbhūṣaṇārhakaiḥ | manorathārghyaṃ datvātha daṇḍabhaṅgī samuccaret || 37.66|| vaktrabhaṅgīmapohyātha pañcāvaraṇamarcayet | dhenupadmatriśūlaṃ ca makarasraṅnamaskṛtām || 37.67|| pradarśayeddhūpadīpaṃ naivedyamapi dāpayet | pānīyamapi tāmbūlamukhavāsasamanvitam || 37.68|| dhūpaṃ dhūrasi mantreṇa dīpamuddīpya mantrataḥ | śriyai jāteti mantreṇa nīrājanamataḥ param || 37.69|| bṛhatsāmeti mantreṇa bhasmaṃ datvā guhāya ca | jagadbhuveti mantreṇa puṣpāñjalimataḥ param || 37.70|| mūlamantraṃ śataṃ japtvā brahmāṅgānāṃ daśāṃśakam | stotrapradakṣiṇābhīṣṭaprārthanāṃ caiva kārayet || 37.71|| sādhu vā'sādhu vā karma yadyadācaritaṃ mayā | tatsarvaṃ devadeveśa gṛhāṇārādhanaṃ param || 37.72|| mantreṇānena devāya dāpayecculukodakam | nyūnātiriktaṃ yat karma tatkṣamasva mayā kṛtam || 37.73|| priyābhīṣṭo hi bhagavān punarāgamanāya ca | paścātsumitrapūjāṃ ca kuryādapi viśeṣataḥ | evaṃ yaḥ kurute martyaḥ skandasāmīpyamāpnuyāt || 37.74|| iti śrīkumāratantre ātmārthayajanavidhirnāma saptatriṃśaḥ paṭalaḥ | 38. aṣṭatriṃśaḥ paṭalaḥ - tailābhyaṅgavidhiḥ tailābhyaṅgaṃ pravakṣyāmi śa‍ṛṇu kauśika suvrata | sarvarogavināśārthaṃ guhaṃ tailena lepayet || 38.1|| sarvakāleṣu kartavyameke vā nityapūjane | māsādau pañcadaśyāṃ vā somāṅgārakavārake || 38.2|| kṛttikāyāṃ viśākhāyāṃ prokṣaṇe naimittike punaḥ | utsavādyantakāle ca kāmye naimittike punaḥ || 38.3|| evamādiṣu kāryeṣu tailābhyaṅgaṃ pracakṣate | śailaje mṛṇmaye caiva dāruje'bhyaṅgamuttamam || 38.4|| svarṇabere bhitticitre darpaṇena vicakṣaṇaḥ | ratnaje lohaje kuryātprokṣayeddārumūrdhani || 38.5|| navīnatilatailañca puṣpagandhaiḥ suyojayet | svarṇapātre tu rajate kāṃsapātre ca mṛṇmaye || 38.6|| śuddhapātreṇa gṛhṇīyāt tailaṃ vastreṇa śodhitam | nirīkṣya mūlamantreṇa prokṣya cāstreṇa mantrataḥ || 38.7|| tena mantreṇa santāḍya kavacenāvakuṇṭhayet | dhenumudrāṃ hṛdā datvā vinyasya guhasannidhau || 38.8|| saṅkalpamapi puṇyāhaṃ vācayitvā vicakṣaṇaḥ | dhūpadīpaṃ hṛdā datvā pādyamācamanaṃ tathā || 38.9|| tenaiva dantakāṣṭhañca tanmantreṇaiva darpaṇam | tāmbūlaṃ tena mantreṇa paścādabhyaṅgamācaret || 38.10|| pracchannapaṭamāveṣṭya vastrādīni vipohya ca | mūlabindusamādāya kūrcenāstreṇa mantrataḥ || 38.11|| prokṣya berasya śirasi gururdakṣiṇahastataḥ | mūrdhādipādaparyantamabhyaṅganapi pīṭhakam || 38.12|| tailaṃ hṛdayamantreṇa lepayecchuddhavastrataḥ | namaskṛtvā kṣamasveti śaktipūrvaṃ vicintayet || 38.13|| piṣṭaṃ vāmena mantreṇa sarvāṅgamapi lepayet | snāpya paścādaghoreṇa tathaivāmalakairguruḥ || 38.14|| haridraṃ vaktramantroṇa śuddhādbhirabhiṣecayet | arcanoktavidhānena tadūrdhvaṃ karmakārayet || 38.15|| bhaktebhyaḥ paricārebhyo dāpayet tailakaṃ kramāt | tāmbūlaṃ dāpayet paścādācāryamapi toṣayet || 38.16|| amlena lohaberāṇi śuddhiṃ kṛtvaivamarcayet | evaṃ yaḥ kurute martyo sarvān kāmanavāpnuyāt || 38.17|| iti śrīkumāratantre tailābhyaṅgavidhirnāmāṣṭatriṃśaḥ paṭalaḥ | 39. ekonacatvāriṃśaḥ paṭalaḥ - māsapūjāvidhiḥ ataḥ paraṃ pravakṣyāmi māsapūjāvidhikramam | caitre damanakaṃ proktaṃ vaiśākhe gandhapūjanam || 39.1|| jyeṣṭhamāse phalaiḥ pūjā kṣīreṇāṣāḍha māsake | śrāvaṇe śarkarāpūjā pūrvaiḥ proṣṭhapade'rcanā || 39.2|| aśvinyāmannapūjā ca kārtikyāṃ dīparohaṇam | ghṛtena mārgaśīrṣe ca kṣaudreṇa puṣyamāsake || 39.3|| ghṛtakambalakaṃ māghe phālgune dadhipūjanam | māsapūjāṃ vinānyaiśca pūjanairniṣphalaṃ bhavet || 39.4|| prajāvṛddhikaraṃ nṝṇāṃ rājñāṃ vijayavardhanam | na kuryāccettu mohena sarvadoṣakaraṃ bhavet || 39.5|| tasmātsarvaprayatnena kartavyaṃ māsapūjanam | nityapūjāvasāne tu naimittikamathācaret || 39.6|| caitramāsapūjā - caitreṣu ṣaṣṭhyāṃ saptamyāṃ trayodaśyāṃ tu vārcayet | kauśika uvāca- na jñātaṃ madanotpattistāṃ vadasva maheśvara || 39.7|| īśvara uvāca- purā devyai mayā proktaṃ madanotpattikāraṇam | maharṣe śrūyatāṃ teṣāṃ śrotṝṇāṃ pāpanāśanam || 39.8|| mayā purā dagdhakāmo anyairyatra punardadet | ratiprītisamatvena guhena nayanāmbunā || 39.9|| tatra sthāne samutpannā divyā damanamañjarī | tatra tadgandhamāghrāya siddhasādhyā divaukasaḥ || 39.10|| sarve devāśca munayo hṛṣṭā nṛtyanti sarvadā | parasparaṃ cintayanto brahmādyā prāpuratra vai || 39.11|| guhāya śakraḥ praṇamat brahmāṇamidamabravīt | kimidaṃ tvatisaurabhyaṃ tadvadasva prabho tataḥ || 39.12|| tataḥ provāca hṛṣṭātmā brahmā surapatiṃ prati | purā dagdho'tha devena dīpto yatra manobhavaḥ || 39.13|| tatrotpannā vanāccitrā damanī kāpi kandalī | yathānaṅgastathā sā tu jagadānandadāyinī || 39.14|| sarveṣāmapi devānāṃ hṛṣṭaṃ damanapūjanam | brahmetyuktvā puraṃ prāyāt divaṃ sarve yayustataḥ || 39.15|| kumārasya mahatprītirdāntaṃ hi munipuṅgava | pūrvoktāyāṃ tithau vipra sumuhūrte sulagnake || 39.16|| gatvārāmaṃ tu damanaṃ prokṣayedastramantrataḥ | haraprasādāt sañjāto damanatvaṃ purā kila || 39.17|| subrahmaṇyārcanāyaiva netavyo'si prasīda me | evaṃ damanamāmantrya saṅgrāhya sadanaṃ vrajet || 39.18|| devāgre sthaṇḍilaṃ kṛtvā tāvattadbaddhamālikām | kṛtanityavidhiḥ paścāt kuṇḍe vā sthaṇḍile'pi vā || 39.19|| vidhināgniṃ samutpādya samṛddhaṃ tu hutāśane | palāśasamidhānājyalājān saktutilāni ca || 39.20|| mūrtiṃ caivāṅgamantraiśca skandasūktena homayet | trisaptakṛtvā sampātāṃ tathaiva juhuyātguruḥ || 39.21|| tato nityāvasāne tu snapanaṃ kalpayedbudhaḥ | abhyarcya gandhapuṣpādyairnivedyāntaṃ kramāddadet || 39.22|| mukhavāsaṃ ca tāmbūlaṃ guhāya ca hṛdā dadet | himatoyena sammiśrairdhūpayettu guruḥ punaḥ || 39.23|| tataḥ puṣpagrahaṃ kāryaṃ nānāpuṣpaiḥ suśobhanaiḥ | damanamālāṃ ca pātrasthāṃ vāhayitvā dvijena tu || 39.24|| sarvātodyasamāyuktaṃ kṛtvā dhāmapradakṣiṇam | dvāreśānarcya devāgre dāmaṃ nyastvāsanopari || 39.25|| āsanāvaraṇādīni sampūjya ca yathāvidhi | mūrdhādipādaparyantaṃ dāmairbhūṣya viśed guruḥ || 39.26|| saikatriṃśatkalānyāsaṃ mātṛkāmapi vinyaset | prabhūtahaviṣaṃ dadyāt yathāvittānusārataḥ || 39.27|| vijñāpayedguruḥ paścāt vāñchitārthaphalapradam | nyūnaṃ vāpyatiriktaṃ vā bhagavan yanmayā kṛtam || 39.28|| sarvaṃ tadastu sampūrṇa mahāsena kṛpāmbudhe | rātrau dāma visṛjyāya skandasūktena pūjayet || 39.29|| snapanaṃ tatra kartavyaṃ prabhūtahaviṣaṃ dadet | dāntaṃ niveditaṃ sarvaṃ sumitrāya pradāpayet || 39.30|| akṛtvaivaṃ vidhānena deśiko doṣabhāgbhavet | tadantecotsavaṃ kuryātsarvālaṅkāraśobhitam || 39.31|| pratisaṃvatsaraṃ dāntaṃ kārayedutsavottamam | aśvamedhaphalaṃ bhuṅktvā so'nte skandapuraṃ vrajet || 39.32|| damanārohaṇaṃ proktaṃ śa‍ṛṇu śītopacārakam | iti caitramāsapūjāvidhiḥ | vaiśākhamāsāpūjāvidhi | vaiśākhe tu viśākharkṣe kuryācchītopacārakam | nityapūjāvasāne tu naimittikamathācaret || 39.33|| navabhistu ghaṭaiḥ śuddhaiḥ śītodaiḥ snapanānvitaiḥ | nānāgandhaiḥ samopetaiḥ snāpayedasurāntakam || 39.34|| karpūrakuṅkumopetairhimāmbuyutacandanaiḥ | mūrdhādipādaparyantamālilimbenmukhaṃ vinā || 39.35|| saurabhyapuṣpairvividhaistatkṣaṇapratibodhitaiḥ | yathā nirantaraṃ vipra tathaivācchādayedguham || 39.36|| kṛṣṇāgarubhavairdhūpairmṛṣṭairājaprakalpitaiḥ | karpūravartibhirdīpaiḥ pāyasaiḥ pracurairapi || 39.37|| japairvedasvarairgītairvādyaiḥ sūktairmanoharaiḥ | vīṇāveṇuravaistotrairnamaskārapradakṣiṇaiḥ || 39.38|| pūjayetpratyahaṃ skandaṃ bhaktyā saptadināvadhi | evaṃ yaḥ kurute martyaḥ putrapautravivardhanam || 39.39|| yānyān kāmayate kāmān tāṃstān dhruvamavāpnuyāt | vaiśākhapūjanaṃ proktaṃ vasantotsavamucyate || 39.40|| iti vaiśākhamāsapūjāvidhiḥ | vasantotsavavidhiḥ | caitre vaiśākhamāse tu śuklaṣaṣṭhyāṃ samācaret | pratisaṃvatsaraṃ kuryāt sarvalokahitāya vai || 39.41|| śuklapakṣe śubharkṣe ca sumuhūrte suvārake | pūrvedyuraṅkurāṇyarpya kautukaṃ bandhayenniśi || 39.42|| snapanaṃ kalpya deveśaṃ pūrvoktavidhinārcayet | vasantaṃ tu bhavecchuddhairdivyagandhairmanoharaiḥ || 39.43|| nānāpuṣpaiśca dāmaiśca kuryāt puṣpagrahaṃ budhaḥ | puṣpamālāñca patreṣu nikṣipya kavacena tu || 39.44|| devāgre sthaṇḍilaṃ kṛtvā hṛdā samprokṣya cāstrataḥ | arcayeddhūpadīpaṃ ca kṛtvā dhāma pradakṣiṇam || 39.45|| tato mālāṃ samuddhṛtya śaṅkhadundubhiniḥsvanaiḥ | vinyaset skandamantreṇa mūlaberasya mūrdhani || 39.46|| kṛtvāgarupradhūpaṃ ca dīpaṃ caiva pradāpayet | snāpyacotsavaberaṃ tu bhūṣayedbhūṣaṇārhakaiḥ || 39.47|| svarṇarājatatāmrādyairḍolāṃ kalpya vidhānataḥ | kūṭapañcarasaṃyuktāṃ sarvālaṅkāraśobhitām || 39.48|| ḍolāmāropya deveśaṃ śaktidvayasamāyutam | vādyairgītaścai nṛttaiśca stotrarvedapurāṇakaiḥ || 39.49|| ḍolākrīḍāṃ tataḥ kṛtvā devasyācamanaṃ dadet | nālikerodakaṃ caiva pānakaṃ vividhaṃ tathā || 39.50|| apūpān vividhāṃścaiva pāyasairvyañjanairyutam | mudgānnaṃ kṛsarānnaṃ ca gulānnaṃ sūpasaṃyutam || 39.51|| priyaṅgupiṣṭaṃ madhumat vallikandaṃ sapakkam | nālikerāmbupanasaṃ phalapuṇḍrekṣudaṇḍakaiḥ || 39.52|| dadyādvidhānatastatra tāmbūlamapi dāpayet | sarvātodyasamāyuktaṃ nānācchatrasamāvṛtam || 39.53|| nānādhvajasamopetaṃ cāmarairvyañjanairyutam | grāmapradakṣiṇaṃ kuryāt rājacihnaiḥ samastakaiḥ || 39.54|| pariveṣaṃ kramādgatvā mandībhūte divākare | pallavairmañjarībhiśca phalaiḥ puṣpaiḥ samṛddhikaiḥ || 39.55|| āsthānamaṇḍapopete sarvālaṅkārasaṃyute | nṛttagītādisaṃyukte jalavāpīsamīpake || 39.56|| devodyāne nade caiva sarvālaṅkārasaṃyute | akurvaṃśca jalakrīḍān dhārāyantrairguṇottamāḥ || 39.57|| kecit svarṇamayaiḥ śa‍ṛṅgaiḥ raupyatāmravinirmitaiḥ | striyaścāpsarasaḥ sarvā narā gandharvakinarāḥ || 39.58|| evaṃ kṛtvā jalakrīḍāṃ maṇḍape devamānayet | snapanaṃ kalpya vidhinā pūjayedupacārakaiḥ || 39.59|| devaḥ samāgataṃ stutvā vasanaṃ kusumāyudham | nīladūrvāṅkuraśyāmamatisaundaryaśobhitam || 39.60|| ratiprītyubhayormadhye puṣpasāyakacāpadhṛt | puṣpamaṇḍalamadhye tu ramyodyāne samarcayet || 39.61|| oṃ namaḥ pañcabāṇāya jagadāhlādakāriṇe | manmathāya jagannetre ratiprītipriyāya ca || 39.62|| puṇḍarīkākṣaputrāya namaste mīnaketave | manmathāya padaṃ pūrvaṃ vidmahe tadanantaram || 39.63|| kāmadevāya saṃyuktaṃ dhīmahīti padaṃ tataḥ | tanno'naṅgapadasyānte prayoktavyaṃ pracodayāt || 39.64|| caturviṃśākṣarīproktā gāyatrī madanasya tu | dakṣa śaivalapiṇḍena ratiṃ pūrvaṃ samarcayet || 39.65|| mañjaryā sahakārasya vāme prītiṃ prapūjayet | praṇavena dhanurbāṇaṃ tacchilīmukhapaṅkajam || 39.66|| vasantaṃ vanarājiṃ ca gandhapuṣpādibhiryajet | vastreṇa veṣṭya naivedyaṃ pāyasaṃ tu nivedayet || 39.67|| tāmbūlaṃ dāpayet paścāt toṣayettān viśeṣataḥ | tasmādvasantamūrtiṃ ca ratikāmasamanvitam || 39.68|| devāya darśayedvidvān phalaiḥ puṣpopahārakaiḥ | ikṣudaṇḍaiśca gandhaiśca tāmbūlaiśca manoharaiḥ || 39.69|| nānādīpaśatairgehaṃ rātrau devālayaṃ vrajet | prabhūtahaviṣaṃ dadyāt yathāvibhavavistaram || 39.70|| tāmbūlaṃ dāpayet paścāt dhūpadīpaṃ hṛdā dadet | śuddhairannaiśca vividhairaparairvā mahāmune || 39.71|| japairvedasvarairgītairvādyairnṛttairmanoharaiḥ | vīṇāveṇuvaraistotrairnamaskāraiḥ pradakṣiṇaiḥ || 39.72|| evaṃ yaḥ kurute martyaḥ sa puṇyāṃ gatimāpruyāt | yān yān kāmayate martyastāṃstān dhruvamavāpnuyāt || 39.73|| vasantotsavamākhyātaṃ jyeṣṭhamāsārcanaṃ śa‍ṛṇu || 39.74|| iti vasantotsavapūjāvidhiḥ | jyeṣṭhamāsapūjāvidhiḥ | jyeṣṭhamāse mūlarkṣe pūjayet svādubhiḥ phalaiḥ | kadalī panasāmrotthairnalikeraphalairapi || 39.75|| śarkarāmadhusaṃyuktairyathāvibhavavistaram | navabhāṇḍe samāhṛtya nyastvāgre prokṣya cāstrataḥ || 39.76|| saṅkalpamapi puṇyāhaṃ vācayitvā dvijottamaiḥ | ādhārādheyapūjānte pavamānamudīrayan || 39.77|| yāmārdhaṃ vā tadardhaṃ vā paṭhettanmūlato'pi vā | skandasūktena matimān śītoṣṇairabhiṣecayet || 39.78|| vastrairgandhaḥ sumālyaiśca bhūṣaṇairbhūṣayedguham | himatoyāktakalhāraiḥnairantaryāpi bhūṣayet || 39.79|| pañcāvaraṇapūjāñca kuryādapi viśeṣataḥ | pāyasaṃ guhasaṃyuktaṃ tāmbūlamapi dāpayet || 39.80|| trisandhyamarcayedevaṃ sarvakāmasya siddhaye | jyeṣṭhamāsārcanaṃ proktamāṣāḍhe pūjanaṃ śa‍ṛṇu || 39.81|| iti jyeṣṭhamāsapūjāvidhiḥ | āṣāḍhamāsapūjāvidhiḥ | pūrvaphalguni nakṣatre cāṣāḍhe māsapūjanam | kautukaṃ bandhayedrātrau devadevyau ca mantravit || 39.82|| prabhāte brahmacāribhyo yajñasūtrāṇi dāpayet | haridrāṃ caiva kanyābhyo dakṣiṇā sahitaṃ budhaḥ || 39.83|| prītaye devadevīnāṃ madbhaktebhyo vidhānataḥ | mudgāṅkuraṃ salavaṇaṃ devyoḥ pāde samarpayet || 39.84|| grāmapradakṣiṇaṃ kuryāt sarvasampatkarāya ca | jalatīraṃ samāgamya yathāvibhavavistaram || 39.85|| potopari samāruhya devadevyau ca bhaktimān | yuvatībhiśca yuvabhirjalakrīḍāṃ vidhāya ca || 39.86|| yāmaṃ vāpi tadardhaṃ vā tadardhaṃ vā samācaret | praviśya bhavanaṃ paścāt prabhūtahaviṣaṃ dadet || 39.87|| brāhmaṇān bhojayedvidvān dīnānāthāṃśca bhojayet | iti āṣāḍhamāsapūjāvidhiḥ | kṣīrapūjāvidhiḥ | pūrvāṣāḍhe tu tanmāse śravaṇe vā guṇānvite | pūrṇimāyāṃ tu vā'ṣāḍhe kuryātkṣīrābhiṣecanam || 39.88|| gavāṃ vṛddhikaraṃ sarvasasyavṛddhikaraṃ śubham | gokṣīraṃ grāhya dhāroṣṇaṃ navabhāṇḍeṣu pūrayet || 39.89|| śālibhistaṇḍulaṃ kṛtvā vinyaset kṣīrakumbhakam | uttamaṃ daśabhāraṃ tu madhyamaṃ tu tadardhakam || 39.90|| tadardhamadhamaṃ jñeyaṃ tadardhamadhamādhamam | astramantreṇa samprokṣya brahmāṅgairapi pūjayet || 39.91|| dhūpadīpaṃ tato datvā payobhiḥ snāpayedguham | āpyāyasveti mantreṇa skandasūktena mantrataḥ || 39.92|| kumāramāneti mantreṇa mūlabrahmaṣaḍaṅgakaiḥ | kṣīraiśca śuddhatoyaiśca snāpyābhyarcya yathāvidhiḥ || 39.93|| prabhūtahaviṣaṃ datvā brāhmaṇānapi bhojayet | evaṃ yaḥ kurutemartyaḥ sa puṇyaphalamāpnuyāt || 39.94|| anukta manyato grāhyamadhikaṃ naiva dūpyate | kṣīrapūjāvidhiḥ proktaḥ pavitrāropaṇaṃ śa‍ṛṇu || 39.95|| iti kṣīrapūjāvidhiḥ | pavitrāropaṇavidhiḥ | āṣāḍhāditrayopetā śreṣṭhamadhyamakanyasāḥ | āśvinīkṛttikāmāsāvathavā samprakīrtitau || 39.96|| pūrvapakṣe caturdaśyāmāṣāḍhe māsi kārayet | itareṣu ca māseṣu pakṣayorubhayorapi || 39.97|| caturdaśyāṃ ca ṣaṣṭhyāṃ vā pūrṇimāyāṃ ca kārayet | kṛttikādīpataḥ paścāt naiva kāryaṃ pavitrakam || 39.98|| śuklapakṣe gṛhasthānāṃ yatīnāṃ tu dvipakṣayoḥ | bhogamokṣapradaṃ sākṣāt pavitrāropaṇaṃ mune || 39.99|| saṃvatsarakṛtaṃ pāpaṃ nāśayatyasya pūjanāt | prāyaścittamakurvāṇā brāhmaṇāḥ śuddhimāpnuyuḥ || 39.100|| pratyahaṃ vāṅmanaḥ kāyakṛtāni kaluṣāni ca | tebhyaḥ pavitraṃ kurute tasmādetat pavitrakam || 39.101|| sauvarṇairajataiḥ sūtraiḥ paṭṭorṇaiḥ sūtrakairapi | kārpāsajabhavairanyairmauñjibhirdarbhasambhavaiḥ || 39.102|| valkalotthaiśca sūtraiśca navabhirguṇitaiḥ śubhaiḥ | dvijātikṛtakārpāsa sūtraiḥ śubhrairaninditaiḥ || 39.103|| romādiśodhyatoyena prakṣālya prokṣya cāstrataḥ | śuṣkaṃ kṛtvā hṛdā samyak pavitraṃ kārayetsudhīḥ || 39.104|| śaktayastu śakunyādyā navasūtrādhidevatāḥ | aṣṭottaraśataiḥ sūtraiḥ kuryāt skandāvatārakam || 39.105|| uttamaṃ beradairghyaṃ syānmadhyamaṃ bāhumātrakam | adhamaṃ tu śiroveṣṭaṃ pavitraṃ munipuṅgava || 39.106|| ṣaṭkaṃ mūrdhni prakartavyaṃ ṣaṇmūrtimanurūpakam | pīṭhe sparśanakaṃ ṣaṭkaṃ bāhyamālā tathaiva ca || 39.107|| aṣṭottaraśataṃ sūtramuttamaṃ paricakṣate | tadardheṃ madhyamaṃ jñeyaṃ kanyasaṃ tu tadardhakam || 39.108|| śataṃ vā'pi tadardhaṃ vā pavitraṃ kārayetsudhīḥ | ekaikayā tu saṃvṛddhyā tantavo dvādaśātmikām || 39.109|| nīcālpamadhyamaṃ śreṣṭhamuttamāditrayaṃ tathā | granthayastantusaṅkhyā syāt kūlagarbhaṃ navaṃ matā || 39.110|| yatheṣṭagranthayo vā'pi samāḥ sarvaśatāṃsitāḥ | ekadvitryaṅgulā vā'pi granthimānamihocyate || 39.111|| granthayo veṣṭadeśeṣu vidhātavyaṃ vicakṣaṇaiḥ | kuryāt pavitraṃ śaktīnāṃ kaṇṭhādājānumātrakam || 39.112|| mayūragajayoḥ sūtraṃ tanmastakapadāvadhi | samānenātmanaḥ kuryāt pavitraṃ kumbhasaṅkhyayā || 39.113|| kramāgamajñaśiṣyāṇāmātmavat samudīritam | raktacandanakāśmīragairikāgarucandanaiḥ || 39.114|| kuṣṭhakarpūrasammiśraṃ haridrākṛṣṇagandhakaiḥ | rañjayeddhṛdeyenaiva raktasūtrādibhistu vā || 39.115|| antaḥ śālāgajasthānaprāsādānmūlaveśmanām | ṣaṭsūtrasyaiva kartavyaṃ tantunā sampraśasyate || 39.116|| evaṃ saṅkalya pūrvedyuradhivāsanamācaret | prāsādasyāgrake vā'pi dakṣiṇe paścime'pi vā || 39.117|| kalpite maṇḍape vā'pi pūrvoktasyaiva kalpitam | vitānadarbhamālādiphalapallavaśobhite || 39.118|| madhye vedisamāyukte navapañcaikakuṇḍake | tatsaṅkhyāsthaṇḍilopete vedikārahite'pi vā || 39.119|| sthaṇḍilaṃ śālibhiḥ kuryādaṣṭadroṇairyathāvidhi | skandakumbhaṃ ca vardhanyau paritaścāṣṭakumbhakaiḥ || 39.120|| sthāpya samyag vitānādyairbhūṣayitvā'tha maṇḍapam | kṛtanityavidhiḥ saurapūjā śuddhamanā guruḥ || 39.121|| puṇyāhaprokṣaṇaṃ kṛtvā prakīrya vikirānapi | maṇḍapārcanamārgeṇa sarvān devān samarcayet || 39.122|| madhye skandaṃ samāvāhya mahāvallīṃ ca dakṣiṇe | devasenāṃ tathā vāme jayantādyān samāvṛte || 39.123|| sthaṇḍilaṃ paścime kūryāt raktaṣaḍdalapadmayuk | tasmin kumbhaṃ vidadhyārcya prāpyānujñāṃ tato guruḥ || 39.124|| dvāreśānarcayed devasamīpe svāsane sthitaḥ | āsanārcanamārabhya kuryādāvāhanāntakam || 39.125|| gavyaiḥ pañcāmṛtaiḥ snāpya viśeṣasnapanena ca | pañcāvaraṇamārgeṇa gandhapuṣpādinārcayet || 39.126|| saikatriṃśatkalānyāsaṃ vidhinā kārayedbudhaḥ | bhakṣyabhojyānnapānādiprabhūtahaviṣaṃ dadet || 39.127|| kautukaṃ bandhayitvā tu gatvā kuṇḍāntikaṃ guruḥ | agnikāryoktamārgeṇa sviṣṭāntaṃ homamācaret || 39.128|| samidannāṃśca lājāṃśca sarṣapaṃ śālibhistilaiḥ | saktuveṇuyavaiścaiva mudgamāṣapriyaṅgubhiḥ || 39.129|| palāśakhadirāśvatthavaṭaiḥ prāgādidikṣu ca | śamīkhādiramāyūraplakṣo'gnyādividikṣu ca || 39.130|| pradhānamya palāśena śataṃ vā'pi tadardhakam | skandamūlena sa brahmā mūrtimantraiḥ ṣaḍaṅgakaiḥ || 39.131|| hutvā'tha skandasūktena ṣaṇmantreṇa rasāhutiḥ | tataḥ kumāramāneti mantreṇaiva tathā hunet || 39.132|| evaṃ pradhānakuṇḍaṃ syāttadardhena tadardhakam | sthālīpākaṃ tataḥ kṛtvā taddhṛdā vibhajettridhā || 39.133|| guhāṃśamagnibhāgaṃ ca madhvājyābhyāṃ ca miśritam | kuryādātmīyabhāgantu lavaṇena ghṛtena vā || 39.134|| hṛdā devāṃśamabhyarcya tamādāya guhāntikam | gatvā nivedya devāya nītvā vijñāpya mantravit || 39.135|| dantakāṣṭhañca tailañca pūrve tatpuruṣaṃ smaran | dakṣiṇe daṇḍakaupīnaṃ bahurūpeṇa mantrataḥ || 39.136|| kamaṇḍalvakṣamālāñca paścime sadyamantrataḥ | vāme jñānañca bhasmāni darpaṇaṃ vāmamantrataḥ || 39.137|| aiśānyāṃ pādukānāñca tāmbūlaṃ tvīśamantrataḥ | sthaṇḍile sūtranikaṭe paritaścāpi sādhayet || 39.138|| pavitrāṇi ca tanmadhye pātre sthāpya śubhāṇunā | astreṇa prokṣitaṃ samyagavakuṇṭhya hṛdārcanam || 39.139|| dhenumudrāmṛtībhūtaṃ skandāṅgairmanubhiryajet | maṇḍale vedikordhve tu pavitrasyāśucāsanam || 39.140|| mṛgājinādinā cāpi sthāpayetpāvakāntike | saṃvatsarakṛtaṃ pāpaṃ yadasākṣiṇamavyayam || 39.141|| prāyaścittārthametasya pavitratvaṃ tvāṃ namāmyaham | idaṃ mantraṃ samuccārya pavitrāṇyadhivāsayet || 39.142|| subrahmaṇyaṃ smaran brahmā ṣaḍaṅgairmūlamantrataḥ | dadevahnisthadevāya tṛtīyāṃśaṃ caruṃ guruḥ || 39.143|| trisaptakṛtvā sampātaṃ tathaiva juhuyāttataḥ | caruśeṣaṃ hutaṃ hutvā rātriśeṣaṃ vyapohya ca || 39.144|| tataḥ prabhāte susnātaḥ snānasandhyānutarpaṇam | samācamya kṛtanyāsaṃ sāmānyārghyakaro guruḥ || 39.145|| kṛtvā nityavidhiḥ samyagācāryo mantravittamaḥ | dvāraṃ dvārādhipāniṣṭvā gatvā kumbhāntikaṃ guruḥ || 39.146|| sāstrān dikpālakān kumbhān pūrvaṃ kṛtvā samarcayet | kuṇḍādhidevatān pūjya pariṣicya yathākramam || 39.147|| skandamūlena sabrahmamūrtimantraiḥ ṣaḍaṅgakaiḥ | maṇḍalasthaguhenaiva pāvakasthaguruṃ tathā || 39.148|| nāḍīsandhānamārgeṇa yojayed bhāvayed guham | yānyetāni pavitrāṇi bhagavān saṃskṛtāni ca || 39.149|| arcayāmi ghaṭasthāya guhāyādhyeṣayediti | samaya rakṣaṇāmasmai ṣaṭpavitrāṇi deśikaḥ || 39.150|| ekaikaṃ śaktivardhanyau jayantādibhya eva ca | dvāreśebhyo digīśebhyo dadyād gandhapavitrakam || 39.151|| tattannāmacaturthyantaiḥ pratigṛhṇeti dāpayet | yāgaśālāgajasthānaṃ prāsādapacanālayam || 39.152|| dvārakān sūtraṣaṭkeṇa varmaṇā pariveṣṭayet | dvāraṃ pūrvavadabhyarcya garbhagehaṃ praviśya ca || 39.153|| dantakāṣṭhaṃ ca tailaṃ ca tāmbūlaṃ hṛdayena ca | upacārakramaṇaiva yuktyādadyād kramād guruḥ || 39.154|| ādhārādheyapūjāṃ ca kuryādapi viśeṣataḥ | viśeṣasnapanopetaṃ yathāvibhavavistaram || 39.155|| āmantraṇapavitrāntaṃ sudhāmudrāpraropitam | guhāyāropya tanmūrdhni recakeṇa guhārcanā || 39.156|| āmantraṇātmakaṃ karma paṭhed deveśasannidhau | namaste vidhivacchidra purāṇeśa makhaṃ prati || 39.157|| prabhāvānmantrayāmi tvāṃ tadicchāvāptikāraṇam | tatsiddhimanujānīhi yataḥ śaravaṇodbhava || 39.158|| sarvadā sarvathā svāmin namaste'stu prasīda me | japtvā nivedya devāya namaskṛtvā samāpayet || 39.159|| ṣaṭpavitrāṇi matimān mūrtimantraiḥ pradāpayet | skandamūlena mantreṇa dadyāt skandāvatārakam || 39.160|| mantrahīnaṃ kriyāhīnaṃ bhaktihīnaṃ ca yat kṛtam | japahomārcanāhīnaṃ kṛtaṃ nityaṃ mayā tava || 39.161|| kṛtaṃ sāvitrihīnaṃ ca tatpūraya vidhānataḥ | tvayā pavitritaṃ sarvaṃ jagadetaccarācaram || 39.162|| tathāpyatra pavitrāṇi dāpayāmi tvadājñayā | nivedya devadevāya namaskuryād viśeṣataḥ || 39.163|| śaktidvaye pavitre dve dadyāt tattaddhṛdādhunā | digīśaparivārebhyo devebhyastvekamekakam || 39.164|| sumitrakṣetrapālebhyo dadyād gandhapavitrakam | prāyaścittaṃ tataḥ kuryādastreṇaiva śatāhutiḥ || 39.165|| siddhāntapustake dadyāt svagurośca pavitrakam | prabhūtahaviṣaṃ dadyāt yathāvibhavavistaram || 39.166|| brāhmaṇān bhojayet paścāt dīnānāthāṃśca bhojayet | uttamaṃ daśaniṣkaṃ syāt madhyamaṃ tu tadardhakam || 39.167|| tadardhamadhamaṃ jñeyaṃ deśikasya tu dakṣiṇā | mūrtipānāṃ tadardhaṃ syāt jāpakānāṃ tadardhakam || 39.168|| atropakaraṇaṃ sarvaṃ deśikāya pradāpayet | pavitrāṇi ca darbhāṃśca vastrāṇyābharaṇāni ca || 39.169|| punaḥ punaḥ prayoktavyaṃ pūtānyetāni sarvadā | maṇḍalasthaṃ ghaṭaṃ caiva vahnisthaṃ nityamarcayet || 39.170|| ardhamāsaṃ ca saptarkṣa pañcāhaṃ vā trayāhakam | evaṃ pavitraṃ pūjāṃ ca prakuryāttu dinaṃ prati || 39.171|| mantratarpaṇakarmāntaṃ kṛtvā niṣkṛtimācaret | astreṇaiva śataṃ paścāt pūrṇāṃ vai citrarūpiṇīm || 39.172|| lakṣañcāghoramāvartya cājyahomaṃ samācaret | bhasitaṃ darśayitvātha vahnisthaṃ yojayed gṛham || 39.173|| vahnermantraṃ ca sahṛtya nītvā taṃ dvādaśāntake | hṛdaye sanniveśyāgniṃ visṛjyodvāsya viṣṭarān || 39.174|| paridhiṃ ca baliṃ dadyāt samācamya guruḥ śuciḥ | skandakumbhe ca vardhanyau mantrān saṃhṛtya yojayet || 39.175|| dikpālānastrasahitān dvārapālāṃśca saṃsthitān | arghyaṃ tannityapūjāṅgaṃ pujyādyaiḥ parikalpayet || 39.176|| ravyantaṃ saṃvisṛjyātha pavitrāṇi ṣaḍānanāt | ādāya ca sumitrāya sarvāṇyetāni dāpayet || 39.177|| pavitraṃ nityapūjāṅgaṃ puṣpādyaiḥ parikalpayet | evaṃ yaḥ kurute martyaḥ pavitrotsavamuktamam || 39.178|| mucyate brahmahatyāyāḥ kiṃ punaścopapātakaiḥ | sarvān kāmānihaprāpya so'nte skandapuraṃ vrajet || 39.179|| pavitrāropaṇaṃ proktaṃ śa‍ṛṇu śrāvaṇapūjanam || 39.180|| iti pavitrāropaṇavidhiḥ | śrāvaṇapūjāvidhiḥ | śrāvaṇe tu śraviṣṭhāntaṃ taddinātpūrvarātrake | kautukaṃ bandhayeddevaṃ pāyasānnaṃ nivedayet || 39.181|| prātaḥ sandhyāvasāne tu yathāvibhavavistaram | snapanaṃ kalpya sampūjya kuṅkumenaiva lepayet || 39.182|| navavastreṇa saṃveṣṭya bhūṣayedbhūṣaṇārhakaiḥ | bandhūkapuṣpadāmaiśca nairantaryaṃ vibhūṣayet || 39.183|| śarkarāyāḥ śataprasthaṃ tadardhaṃ vā tadardhakam | pātre nidhāya matimān ṣaṇmukhāya nivedayet || 39.184|| prabhūtahaviṣaṃ dadyāttāmbūlañca nivedayet | evaṃ yaḥ kurute martyaḥ sa puṇyāṃ gatimāpnuyāt | proktaṃ śrāvaṇapūjāñca śa‍ṛṇu bhādrapadārcanām || 39.185|| iti śrāvaṇapūjāvidhiḥ | bhādrapadamāsapūjāvidhiḥ | pūrvāṣāḍhe tu nakṣatre māsi bhādrapade yajet | kusumaiḥ ketakaiścaiva śatairvā'pi tadardhakaiḥ || 39.186|| saktulājatilopetaiḥ sahasraprasthamuttamam | tadardhaṃ madhyamaṃ piṣṭaṃ kanyasaṃsyāttadardhakam || 39.187|| apūpaṃ sarpiṣā kṛtvā pūrayettu ghaṭe ghaṭe | śrīsūktairveṣṭayitvātha kūrcaṃ nyastvā vicakṣaṇaḥ || 39.188|| viśeṣasnapanaiḥ snāpya prabhūtahaviṣaṃ dadet | kadalīpanasairyuktānapūpāṃśca viśeṣataḥ || 39.189|| tāmbūlañca hṛdā datvā prārthayedarthamīpsitam | evaṃ yaḥ kurute martyaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate || 39.190|| proktaṃ bhādrapade pūjāpyaśvinīpūjanaṃ śa‍ṛṇu | iti bhādrapadamāsapūjāvidhiḥ | āśvayujamāsapūjāvidhiḥ | aśvinyāmāśvije māse prīṇayedannapūjanāt | viśeṣasnapanātpūjya bhūṣayedbhūṣaṇārhakaiḥ || 39.191|| lakṣmīpuṣpaiśca kusumairutpalaiḥ pūjayedguham | śuddhānnaṃ pāyasaṃ mudgaṃ gulānnaṃ kṛsarānnakam || 39.192|| nīvārānnaṃ priyaṅgvannaṃ dadhyannaṃ vaiṇavānnakam | śyāmākānnaṃ ca navyañca madhvannaṃ ghṛtānnakam || 39.193|| māṣānnaṃ cava mudgānnaṃ godhūmānnañca ṣoḍaśa | etaiścaiva dviraṣṭādyaiḥ prīṇayettu ṣaḍānanam || 39.194|| phalgunyāmeva tanmāse prakuryāt pārvatīvratam | tatpūrve tu mahāvallīṃ devasenāṃ mahāmune || 39.195|| svarṇasūtreṇa vidhinā kautukaṃ bandhayenniśi | tataḥ prabhāte kanyābhyaḥ snānāṅgaṃ dāpayetsudhīḥ || 39.196|| snātebhyo vasanaṃ gandhaṃ dāma cāpi viśeṣataḥ | navabhārādibhārāntamuttamāditrayaṃ trayam || 39.197|| pātrasthānsāṅkurānmudgān taṇḍulān sopadaṃśakān | dāpayitvā tu śaktibhyāṃ vidhinā yantravittamaḥ || 39.198|| mūladevyau samabhyarcya viśeṣasnapanena ca | yātrādevyau kṛte snāte navaśāṭīparicchade || 39.199|| śuddhanaivedyasantuṣṭe gandhasragdāmabhūṣite | payoghṛtadhare kṛtvā dinaśeṣaṃ nayetkramāt || 39.200|| kṛtvā ca peṣaṇīpūjāṃ yāmyāyāṃ pāvake'pi vā | tatrāmalakapiṣṭena rajanyā'pi sugandhinā || 39.201|| saṃsthāpya peṣaṇīṃ kṛtvā saptadhānyakṛtāśrayām | gandhairālipya vastreṇa navenācchādyasāsanām || 39.202|| dhyātvātha peṣaṇīṃ gaurīṃ samabhyarcya yathāvidhi | naivedyaṃ sopadaṃśañca datvā strībhiḥ prasāditam || 39.203|| grāmapradakṣiṇaṃ kṛtvā devadevyau ca bhaktitaḥ | sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ pādadīpaiḥ samanvitam || 39.204|| tatkāle dāpayenmudgāṅkuraṃ lavaṇasaṃyutam | vīthyāṃ vīthyāṃ janebhyaśca vyañjanaṃ taṇḍulānvitam || 39.205|| ālayaṃ tu praviśyātha pariveṣakramānnayet | śiṣyopādhyāyasaṃyuktān siddhāntādhyayanaṃ japet || 39.206|| ṛgyajuḥ sāmagātharvā vedāṅgaṃ ca pṛthakpṛthak | śivadharmapurāṇāni setihāsāni tatsamam || 39.207|| kāvyañca śabdaśāstrañca jyotiśśāstraṃ tataḥ param | āyurvedaṃ drāviḍañca śrāvayetprīṇayedguham || 39.208|| brāhmaṇānbhojayettatra vaidikān śivabhaktakān | kanyāśca brahmacarīṃśca dīnānāthāṃśca bhojayet || 39.209|| vidhānametatkartavyaṃ devyāḥ santuṣṭakāraṇam | evaṃ yaḥ kurute martyaḥ sarvānkāmānavāpnuyāt || 39.210|| aśvinīpūjanaṃ proktaṃ kṛttikāpūjanaṃ śa‍ṛṇu | ityāśvijamāsapūjāvidhiḥ | kārtikamāsapūjāvidhiḥ | brāhmaṇā yajusūktaiśca bhūbhujāḥ kukkuṭairapi | vaiśyāḥ karpūrakhaṇḍaiśca śūdrādyāḥ phalapuṣpakaiḥ || 39.211|| kārtikyāṃ kṛttikāyoge yaḥ kuryātsvāmidarśanam | saptajanmabhavedvipro dhanāḍhyo vedapāragaḥ || 39.212|| kārtikyāṃ kṛttikāparvayoge vṛṣalagnake | śraddhayā kārtikeyāya yaḥ kuryāddhṛtadīpikām || 39.213|| tasya puṇyamasaṅkhyeyaṃ viśvāmitra mahāmune | kṛttikāparvayuktenālābhe parvaṇi sammatam || 39.214|| rohiṇyāṃ vā bharaṇyāṃ vā dīpaṃ parvaṇi kārayet | aparvaṇikṛtaṃ dīpaṃ rājarāṣṭraṃ vinaśyati || 39.215|| parvadvaye tu samprāpte pūrvaṃ tyaktvā paraṃ grahet | pūrṇāyāṃ khaṇḍitāyāṃ tu dvayornāḍyādhikaṃ grahet || 39.216|| raverastamanātpūrve pādayāmādvidhānataḥ | kālastadūrdhve yāmārdhaparyantaṃ dīpakarmaṇi || 39.217|| nakṣatravṛddhyā saṃspṛṣṭe tatkālānte samācaret | yallagne viṣasaṃspṛṣṭe tallagnaṃ parivarjayet || 39.218|| viṣasya parapūrve tu ghaṭikādvayataḥ śubham | karturaṣṭamarāśyādilakṣadoṣanirūpaṇam || 39.219|| viṣṭivaināśikarkṣādiprokṣaṇaṃ nātra sammatam | parvayuktamayuktaṃ vā nakṣatraṃ tu pradhānakam || 39.220|| evaṃ parīkṣya matimān kṛttikādīpamācaret | pūrvedyuḥ kautukaṃ badhvā snāpyacotsavaberakam || 39.221|| maṅgalāṅkuramantraiśca kuryādvidhyuktamārgataḥ | dīpārohaṇakālasya pūrve svāminamarcayet || 39.222|| mūlaberamalaṅkṛtya bhūṣayedbhūṣaṇārhakaiḥ | nīlotpalaiśca kamalaiḥ paṭṭikaiḥ puṣpakairyajet || 39.223|| prabhūtahaviṣaṃ datvā tāmbūlaṃ dāpayettataḥ | ālaye maṇḍape vā'pi yāgamaṇḍapa eva ca || 39.224(1)|| śivāgniṃ tatra sampūjya guhaṃ sāṅgaṃ samarcayet | samidājyena caruṇā dīpaiḥ kārpāsabījakaiḥ || 39.224(2)|| kṣīreṇa śatamardhaṃ vā tadardhaṃ vā hunetsudhīḥ | skandamūlena mantreṇa daśāṃśāñjuhuyāttataḥ || 39.225|| skandasūtraṃ mantraṣaṭkairdravyaṣaṭkairhunetkramāt | kumārameti mantreṇa pratidravyaṃ hunektataḥ || 39.226|| pūrṇāhutiṃ tato hutvā śivāgniṃ ca visarjayet | tadagnau dīpamāropya kṛttikādīpamācaret || 39.227|| nārikelaśamistālapanasāsanakhādirāḥ | campako devadāruśca madhukaḥ sālavṛkṣakaḥ || 39.228|| dīpadaṇḍadrumāḥ proktāḥ kārayellakṣaṇānvitam | alābhe tu bahiḥ sthāne vṛkṣayogyadrumaṃ grahet || 39.229|| dhvajadaṇḍoktamārgeṇa dīpadaṇḍaṃ prakalpayet | tritālaṃ stambhanāhaṃ syādṛjuṃ śuddhasamanvitam || 39.230|| navakīlaṃ samārabhya vyomakīlavivardhanāt | saptaviṃśatikīlāntaṃ rohaṇārthaṃ suyojayet || 39.231|| dvādaśāṅgulakārasya vyomāṅgulavivardhanāt | dvāviṃśadaṅgulāntaṃ syāddaṇḍātkīlaṃvinirgataḥ || 39.232|| dvyaṅgulātpādavṛddhyādi ṣaḍaṅgulasamāvadhi | vistāraṃ tadghanaṃ jñeyaṃ nirgamādardhamātrakam || 39.233|| daṇḍaproktañca kīlānāṃ sudṛḍhaṃ kalpayedbudhaḥ | lohacakraṃ tadūrdhve tu vyomamūlaṃ tripādavat || 39.234|| sudṛḍhaṃ sthāpayetpātraṃ dhāraṇāyāṃ mahāmune | dārūdbhavāni cakrāṇi pratikūlaṃ suyojayet || 39.235|| nyastavyāścakravaddīpaṃ stambhamūlātpṛthakpṛthak | dīpikā praticakrañca rasadvādaśaṣoḍaśa || 39.236|| sahasradīpayuktaṃ vā śatadīpayutaṃ tu vā | sthāpayeddīpadaṇḍāṃśca mālākāreṇa vāstunaḥ || 39.237|| toraṇākārato vā'pi vṛttākāreṇa vāthavā | prāsādasyaiva paritaścaturdikṣu viśeṣataḥ || 39.238|| kūṭākārāṇi kṛtvātha caturgātrayutāni ca | kūṭabandheṣu sarvatra pātrāṇi nyasya kārayet || 39.239|| puṇyāhaprokṣaṇaṃ kṛtvā daṇḍaṃ pūrve'pi vāsayet | balipīṭhāgrake vā'pi dhvajadaṇḍāgrake'pi vā || 39.240|| yathā dṛḍhataraṃ sthāpya pūrayecchuddhavālukaiḥ | vedimūle prakartavyaṃ vṛttaṃ vā caturaśrakam || 39.241|| trihastamātravistīrṇamekahastonnatā śubhā | gomayālepanaṃ kṛtvā śālipiṣṭairvicitrayet || 39.242|| navena yugmavastreṇa daṇḍamūlaṃ praveṣṭayat | pālikādyairalaṅkṛtya puṇyāhaṃ vācayedbudhaḥ || 39.243|| astreṇa prokṣya taddaṇḍaṃ praṇavena tu pūjayet | stambhayānaṃ yathā tadvaddīpaṃ kuryānmanoramam || 39.244|| kārpāsabījairmatimānnicchidreṇaiva sādhanam | poṭṭalīkaṃ tato badhvā ghṛtamātre nidhāya ca || 39.245|| aṣṭaprasthaṃ ghṛtenaiva tadardhenaiva pūrayet | sauvarṇaṃ rājataṃ tāmraṃ mṛṇmayaṃ vā'tha pātrakam || 39.246|| devāgre maṇḍalaṃ kṛtvā śālipiṣṭairvicitrayet | śālibhirvikirettatra darbhaiścaiva paristaret || 39.247|| tanmadhye vinyasetpātraṃ hṛdayena tu mantrataḥ | dīpayetprāṅmukho mantrī skandamūlamanusmaran || 39.248|| evaṃ tridhā pañcadhā vā śarāve pātramācaret | brahmasūktaiśca mantrairvā gandhapuṣpādinārcayet || 39.249|| dhūpadīpaṃ tato datvā hṛdayena tu mantrataḥ | dīpānāropya hastairvā vāhayitvā śivadvijaiḥ || 39.250|| sarvātodyasamāyuktaṃ kṛtvā grāmapradakṣiṇam | gṛhastho vā brahmacārī vā dīpaṃ saṅgrāhya pāṇinā || 39.251|| aghorāstreṇa mantreṇa dīpadaṇḍe'dhiropayet | sarvātodyasamāyuktaṃ jayaśabdasamanvitam || 39.252|| sarvairharaharetyuktvā dīpadaṇḍe'dhiropayet | prāṅmukhodaṅmukho vā'pi dīpaṃ mantreṇa vinyaset || 39.253|| prāsāde gopure śālaparivārālayordhvake | prāsādābhyantare sarve pākasthānena tu maṇḍape || 39.254|| vāpīkūpataṭākeṣu sarvatraiva pradīpayet | snātvā cotsavaberantu samalaṅkṛtya bhūṣaṇaiḥ || 39.255|| grāmapradakṣiṇaṃ kṛtvā sarvātodyasamanvitam | ālayantu praviśyātha mūlaberaṃ samarcayet || 39.256|| snapanaṃ kārayet tatra sahasrādiṣu śaktitaḥ | pṛthukān dāpayedvidvān nālikeraphalānvitān || 39.257|| marīcijīrakopetān nālikeraiśca saṃyutān | dadyātpṛthukalājāṃśca gulasārasamanvitān || 39.258|| prabhūtahaviṣaṃ datvā tāmbūlamapi dāpayet | pratisaṃvatsaraṃ hyevaṃ kartavyaṃ phalakāṅkṣibhiḥ || 39.259|| lājān pṛthukalājāṃśca pṛthukān vyañjanairyutān | nivedayedguhasyaivaṃ pavitra pāpanāśanam || 39.260|| yo bhakṣayettato bhaktyā agniṣṭomaphalaṃ labhet | evaṃ yaḥ kurute martyaḥ sa muktaḥ sarvapātakaiḥ || 39.261|| sarvān kāmāniha prāpya so'nte skandapuraṃ vrajet | kṛttikādīpanaṃ proktaṃ dhanurmāsārcanaṃ śa‍ṛṇu || 39.262|| iti kārtikamāsapūjāvidhiḥ | dhanurmāsapūjā | maṇḍapaṃ samalaṅkṛtya muktādāmaiśca vastrakaiḥ | gṛhadvārāṇi sarvāṇi evamādyairalaṅkaret || 39.263|| śuddhatoyena saṃsnāpya priyaṅgvannaṃ nivedya ca | sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ sarvātodyasamanvitam || 39.264|| dhanurmāsasya martyānāṃ pratyūṣaḥ kāla ucyate | tasmātsamādhirātryante pūjayecchaṅkarātmajam || 39.265|| ekavāraṃ dhanurmāse bhaktyā yaḥ pūjayedguham | varṣadvayañca pūjāyāḥ phalaṃ prāpnotyasaṃśayaḥ || 39.266|| śa‍ṛṅgiberasahasrārdhaṃ vyañjanaiḥ samamucyate | tatsamaṃ dadhi viprendra dhanurmāsasya pūjane || 39.267|| ardharātrātpare tatra jalasaṅgrahaṇaṃ matam | puṣpasaṅgrahaṇaṃ vipra pūrvedyuraha ucyate || 39.268|| nīlotpalañca kamalaṃ tulasībilvapatrakam | ekāhoṣitadoṣāṇi na doṣaṃ taiḥ supūjayet || 39.269|| pūjākālasya pūrve tu susnātācamano guruḥ | pādau prakṣālyācamya bhasmadhāraṇavigrahaḥ || 39.270|| dvāraṃ sampūjya vidhinā mantrakāyaḥ śivadvijaḥ | viśeṣārghyaṃ tato kalpya rātryantaṃ pūjayedguham || 39.271|| skandamūrtyaṅgamantraiśca skandasūktena mantrataḥ | tataḥ kumāramāteti skandagāyatriyā yataḥ || 39.272|| śrīrudracamakādyañca pūjayedgandhatoyakaiḥ | dhautavastrairalaṅkṛtya bhūṣayedbhūṣaṇārhakaiḥ || 39.273|| karpūrakuṅkumopetaṃ raktagandhaṃ ca lepayet | nīlotpalāravindaiśca pūjayettu viśeṣataḥ || 39.274|| āsanāvaraṇādīni sampūjya vidhinā tataḥ | navabhārādibhārāntamuttamāditrayaṃ trayam || 39.275|| taṇḍulaṃ syāt tadardhena yathāvibhavavistaram | śuddhānnamevaṃ kartavyaṃ śa‍ṛṅgiberadadhiplutam || 39.276|| kandamūlaphalopetaṃ gulakhaṇḍasamanvitam | nālikeraphalairyuktaṃ madhusūpasamanvitam || 39.277|| nivedayeddhṛdā mantrī tāmbūlamapi dāpayet | nānādhūpaiśca dīpaiśca tato nīrājanairapi || 39.278|| vādyairgītaiśca nṛttaiśca japaiḥ stotraiḥ pradakṣiṇaiḥ | namaskāraiścamatimān prīṇayedasurāntakam || 39.279|| evaṃ yaḥ kurute martyaḥ saptajanmadvijo bhavet | sarvān kāmāniha prāpya tadante muktimāpnuyāt | dhanurmāsārcanaṃ proktamārdrāpūjāvidhiṃ śa‍ṛṇu || 39.280|| iti dhanurmāsāpūjāvidhiḥ | ārdrāpūjā | tasmin māse tathārdrāyāṃ ghṛtena snāpayed guham | parvayuktamayuktaṃ vā nakṣatra tu pradhānakam || 39.281|| khaṇḍite sati nakṣatre dvayostāvadhikaṃ bhavet | samarthenāparaṃ grāhyaṃ pūrvamaṅgalakārakam || 39.282|| ekamāse dvinakṣatre samprāpte tvaparaṃ varam | pūrvamutsavaberañca tataḥ kautukaberakam || 39.283|| pūrvedyuḥ kautukaṃ badhvā devībhyāṃ saha mantravit | kadalīpūgapanasalikucādyudbhavaiḥ phalaiḥ || 39.284|| maṇḍapaṃ samalaṅkṛtya muktādāmaiśca vastrakaiḥ | gṛhadvārāṇi sarvāṇi evamādyairalaṅkaret || 39.285|| śuddhatoyena saṃsnāpya priyaṅgvannaṃ nivedya ca | sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ sarvātodyasamanvitam || 39.286|| grāmapradakṣiṇaṃ kuryāt prātarutsavaberakam | gavāmājyaṃ tato vidvān navaṃ śuddhamaninditam || 39.287|| ānīya rātrau tattvajñaḥ snāpayenmūlaberakam | śivatrayaṃ sārdhabhāraṃ bhāraṃ bhārārdhabhārakam || 39.288|| dvayabhārastribhārañca ṣaḍbhāraṃ cāṣṭabhārakam | daśabhāraṃ smṛtaṃ jñeyammuttamāditrayaṃ trayam || 39.289|| devāgre sthaṇḍilaṃ kuryāt samadroṇaiśca śālibhiḥ | tadardhaistaṇḍulairbhūṣya tadardhaiśca tilairapi || 39.290|| paristīrya tato darbhairājyapātrāṇi vinyaset | puṇyāhaprokṣaṇaṃ kṛtvā skandamantraiḥ samarcayet || 39.291|| dhūpadīpaṃ tato dattvā dvārapūjāṃ vidhāya ca | ādhārādheyapūrvaṃ ca kṛtvā nityāvasānake || 39.292|| skandamūlena mantreṇa ṣaḍaṅgādyaṅgamantrataḥ | skandamūlena matimān kumārameva mantrataḥ || 39.293|| ghṛtena mūlamantreṇa cāstreṇa parimārjya ca | piṣṭāmalakapiṇyākairgharṣayed dhṛtanuttaye || 39.294|| śrīrudracamakābhyāñca skandasūktena mantravit | mandoṣṇairgandhatoyaiśca snāpya vastreṇamārjayet || 39.295|| vastrābharaṇamālādīn gururdatvā hṛdāṇunā | āsanāvaraṇādīni pūjayenmunipuṅgava || 39.296|| nīlotpalotthaiḥ puṣpaiśca nairantaryaṃ vibhūṣayet | snāpya kautukaberañca bhūṣayedbhūṣaṇārhakaiḥ || 39.297|| naivedyaṃ dāpayetpaścāt sarvavyañjanasaṃyutam | tāmbūlañca tato datvākṛṣṇagandhena lepayet || 39.298|| grāmapradakṣiṇaṃ nityaṃ vīthiṃ kṛtvālayaṃ viśet | ālayasyāgrake vā'pi saumye vā janatuṣṭaye || 39.299|| ḍolārohaṃ tataḥ kuryāt baliberaṃ viśeṣataḥ | ḍolārohaṃ prakartavyaṃ prabhāte cārdharātrake || 39.300|| suvarṇaraupya lohairvā dāruṇātvatha śilpibhiḥ | sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ sthāpya stambhadvayaṃ tathā || 39.301|| tayorūrdhve kalāṃ yojya ḍolāṃ tasmin pralambayet | caturhastasamopetāmathavā dvibhujānvitām || 39.302|| adhastāt phalakaṃ yojya sarvālaṅkārasaṃyutām | ḍolāṃ samprokṣya cāstreṇa sarvālaṅkārasaṃyutām || 39.303|| phalakordhve nyaseddevaṃ śaktidvayasamanvitam | naivedyaṃ caiva pānīyaṃ tāmbūlamapi dāpayet || 39.304|| dhūpadīpau tato datvā datvā bhasmāni mantravit | vādyagītaiścanṛttaiśca stotraḥ santoṣayedguham || 39.305|| nīrājanaṃ tato datvā praviśedālayaṃ sudhīḥ | prabhūtahaviṣaṃ datvā brāhmaṇānapi bhojayet || 39.306|| guhasnānārthamambhaśca gaṅgātoyasamaṃ bhavet | guhapādodakaṃ pītvā sarvayajñaphalaṃ bhavet || 39.307|| evaṃ yaḥ kurute martyaḥ sarvān kāmānavāpnuyāt | ārdrāpūjāvidhiḥ proktā puṣyamāsārcanaṃ śa‍ṛṇu || 39.308|| ityārdrāpūjāvidhiḥ | puṣyamāsapūjā | puṣyamāse tu puṣyarkṣe kuryāt kṣaudrābhiṣecanam | sarvavyādhivināśaṃ ca vijayapradakāraṇam || 39.309|| ārdrāṛkṣavidhānena ṛkṣaṃ niścitya mantravit | vastrapūtaṃ navaṃ śuddhaṃ kṛmidoṣavivarjitam || 39.310|| kṣaudramādāya matimān śuddhapātre prapūrayet | aṣṭaprasthādiviprendra yāvanmānaṃ śivāntakam || 39.311|| śivavṛddhyā navaṃ mānaṃ kanyasāditrayaṃ matam | devāgre sthaṇḍilaṃ kṛtvā kṣaudrapātrāṇi vinyaset || 39.312|| puṇyāhaṃ vācayitvātha prokṣayedastramantrataḥ | skandasūktena mantrajñaḥ kumārameti mantrataḥ || 39.313|| mūlabrahmaṣaḍaṅgaiśca kuryāt kṣaudrābhiṣecanam | vastrābharaṇamālādīn dāpayet hṛdāṇunā || 39.314|| nīlotpalaiśca padmaśca nairantaryaṃ vibhūṣayet | prabhūtahaviṣaṃ dattvā brāhmaṇānapi bhojayet || 39.315|| evaṃ yaḥ kurute martyaḥ sarvān kāmānavāpnuyāt | puṣyamāsavidhiḥ proktā māghamāsavidhiṃ śa‍ṛṇu || 39.316|| iti puṣyamāsapūjāvidhiḥ | māghamāsapūjā | mādhamāse makhaṛkṣe pūjayeddhṛtakambalam | bhūpatirjayadaṃ saumyaṃ prāṇināṃ roganāśanam || 39.317|| ārdrāproktavidhānena nakṣatraṃ grāhyamuttamam | uttamaṃ kapilāsarṣiḥ svarṇavarṇagavāmapi || 39.318|| niromaṃ nūtanaṃ śuddhaṃ kṣīraṃ kīṭādivarjitam | toyaiḥ pātrāṇi sampūrya vāruṇaṃ bījamuccaran || 39.319|| nidhāya pātraṃ pātreṣu piṇḍaṃ kṛtvā tadājyakam | kuṅkumāgarūsaṃyuktaṃ śuddhapātre nidhāpayet || 39.320|| devāgre sthaṇḍilordhve tu puṇyāhaprokṣaṇānvitam | ghṛtapātrāṇi vinyasya brahmamūrtyaṅgamantrakaiḥ || 39.321|| puṣpairabhyarcya matimān dhūpadīpau hṛdā dadet | kavacenāvakuṇṭhyāpi prātarmadhyāhna eva vā || 39.322|| viśeṣeṇārcya senānyamāsanāvaraṇaiḥ saha | mūrdhādipādaparyantamālipya ca sa pīṭhakam || 39.323|| gandhairlipyāparaṃ nītvā kambalena ca veṣṭayet | mahāhavirnivedyātha tāmbūlamapi dāpayet || 39.324|| sandhyānte vā paredyurvā kautukādyaṃ visṛjya ca | viśeṣasnapanaṃ kuryāt yathāvisavidhisavistaram || 39.325|| evaṃ yaḥ kurute martyaḥ sarvarogāt pramucyate | māghapūjāvidhiḥ proktā śivarātrividhiṃ śa‍ṛṇu || 39.326|| iti māghamāsapūjāvidhiḥ | śivarātripūjā | tanmāse kṛṣṇapakṣe tu vidyate yā caturdaśī | tadrātriḥ śivarātriḥ syāt sarvapuṇyaśubhāvahā || 39.327|| rātrau yāmadvayādarvāk ghaṭikaikāmahāniśī | tatsyāccaturdaśī yasmāttadrātraṃ śivarātrakam || 39.328|| mukhyā trayodaśīmiśrā parvamiśrā'dhamādhamā | madhyamā śivarātriḥ syādahorātraṃ caturdaśī || 39.329|| tasyāṃ pūjyo mahādevaḥ brāhmagohitakāṅkṣibhiḥ | īśvarovāca- kauśikedaṃ śataṃ satyaṃ matpūjāyāścaturguṇam || 39.330|| apyekadantasenānyoḥ pūjayā toṣayāmyaham | tasmāt sarvaprayatnena tadrātrau pūjayedguham || 39.331|| snātvā nityavidhiṃ kṛtvā kuryācchuddhopavāsakam | deveśaṃ gandhatailena piṣṭādyairapi mantravit || 39.332|| gavyaiḥ pañcāmṛtaścaiva pratiyāmaṃ viśeṣataḥ | vilvodaiḥ śuddhatoyaiśca gandhodaiḥ śuddhatoyakaiḥ || 39.333|| candanāgarukarpūrakuṅkumaiśca krameṇa tu | mallikotpalapuṣpaiśca jātipuṣpaiśca bilvakaiḥ || 39.334|| suvarṇabhūṣaṇai ratnaiḥ pravālairmauktikairapi | pāyasaiḥ kṛsarānnaiśca yavānnaiśca gulānnakaiḥ || 39.335|| vyañjanājyapayaḥ pūrṇaiḥ pratiyāmaṃ samāhitam | rambhāphalekṣudaṇḍaiśca tāmbūlamapi dāpayet || 39.336|| mūlena skandasūktena brahmamūrtyaṅgamantravit | śrīrudraṃ camakenaiva pratiyāmaṃ supūjayet || 39.337|| ghṛtavatisudīpāṃśca dīpayettoṣayedguham | japaiḥ stotraiḥ pradakṣiṇyairnamaskārairmahāmune || 39.338|| rātriṃ jāgarato nītvā prātaḥsnānādikarma ca | kṛtvā devaṃ samabhyarcya prabhūtahaviṣaṃ dadet || 39.339|| brāhmaṇān śivabhaktāṃśca dīnānāthāṃśca bhojayet | yathāśaktisuvarṇādi tebhyo dānaṃ prayacchatām || 39.340|| evaṃ yaḥ kurute martyaḥ vimuktaḥ sarvapātakaiḥ | aśvamedhasahasrasya phalaṃ prāpnotyasaṃśayaḥ || 39.341|| śivarātryarcanaṃ proktaṃ śa‍ṛṇu phālgunapūjanam | iti śivarātripūjāvidhiḥ | phālgunamāsapūjā | phālgune māsi vidhinā pūjeduttaraphālgune | bālānāñca paśūnāñca vardhante munisattamāḥ || 39.342|| snātvā gopaḥ paṭādvaktraṃ badhvā dugdhvā gavāṃ payaḥ | devāgāre'gninā taptvā dadhi kṛtvā pidhānayuk || 39.343|| ghṛtasyoktapramāṇeṣu yathālābhaṃ pragṛhya ca | devāgre sthaṇḍile nyastvā puṇyāhaprokṣaṇaṃ caret || 39.344|| puṣpairabhyarcya mūlena brahmamūrtyaṅgamantrakaiḥ | dhūpadīpaṃ tato datvā madhyāhne pūjayedguham || 39.345|| gavyaiḥ pañcāmṛtaiḥ snātvā skandamūlena mantravit | tataḥ kumāramāteti mantreṇa dadhipūjanam || 39.346|| tato dadhikrāviṇṇeti mantreṇaivābhiṣecayet | vastrairgandhaiśca puṣpaiśca bhūṣaṇairbhūṣaṇārhakaiḥ || 39.347|| karṇikārabhavaiḥ puṣpairnairantaryaṃ vibhūṣayet | prabhūtahaviṣaṃ datvā brāhmaṇān bhojayettataḥ || 39.348|| evaṃ yaḥ kurute martyaḥ samṛddhaḥ paśumān bhavet | proktaṃ phālgunapūjā ca navanaivedyamucyate || 39.349|| iti phālgunamāsapūjāvidhiḥ | navanaivedyam | sarvasasyābhivṛddhyarthaṃ sarvaprāṇisukhāvaham | prīṇayennavanaivedya vidhinā pārvatīsutam || 39.350|| āṣāḍhakanyakāmāse mārgaśīrṣaśca māghakaḥ | ete tvaśobhanā varjyāḥ śeṣamāsāḥ śubhāḥ smṛtāḥ || 39.351|| garhitaṃ kṛṣṇapakṣaṃ syāt śuklapakṣe samācaret | saptamī ca dvitīyā ca tṛtīyā pañcamī śubhāḥ || 39.352|| pūṣā makhā ca sāvitrī śraviṣṭhā vasavastathā | viśākhā ca vāruṇaṃ mūlaṃ saumyaṃ caiva prajāpatiḥ || 39.353|| śubhānnyetāniṛkṣāṇivarjyānnyannyānisuvrata | varjanīyāstathāmīnameṣakarkaṭavṛścikāḥ || 39.354|| anyāścaśubhādāproktāsteṣāmpāpaṃvivarjayet | śukraścasomadeveḍhya vārāśreṣṭhatamāsmrutāḥ || 39.355|| drekāṇadarśaṇaṃhorā śubhāṃśāśśubhadambhavet | sumuhūrtāṃsuniścitya pūravepāṇḍaramarpayet || 39.356|| sarvātodyasamāyuktaṃ chatradhvajasamākulam | dhūpadīpasamāyuktaṃ pālakādisamanvitam || 39.357|| sumitraśaktisahitaṃ nānābhaktajanaiyutam | pūrvasyāmuttarasyāṃvā sasyakṣetrampraviśyaca || 39.358|| daddhyannaṃvāgulānnaṃ vādigdevānāṃ baliṅkṣipet | śālyānavapakvalamān saṅgrahyāstreṇamantrataḥ || 39.359|| śūkabhārānsamāvāhya praviśedālayantataḥ | snātvācotsavaberantu bhūṣayetbhūṣaṇārhakaiḥ || 39.360|| tatkālasambhavaiḥ puṣpairnīpapuṣpairviśeṣataḥ | sarvatodyasamāyuktaṃ chatradhvajasamāyutam || 39.361|| śūkabhārasamāyuktaṃ vrīhibhārasamāyutam | nānāvidhaphalairyuktaṃ nānādhānyasamanvitam || 39.362|| ikṣuśākhārdraśākhābhirniśiśākhāsamāyutam | kramukaistilaśākhāścamarīcīlavaṇairyutam || 39.363|| nālīkerāmrapanasagulakhaṇḍaissamanvitam | daddhyājyatailakumbhaiścamudgabhinnaghaṭairnavaiḥ || 39.364|| nānāpuṣpasamāyuktaṃ viprādijanasevitam | utsavasvāminaṃ vidvān kuryādgrāmapradakṣiṇam || 39.365|| praviśyabhavanantatrasvasthānesthāpyadevatām | maṇṭapaṅgomayenaiva lepayitvā vibhūṣayet || 39.366|| (maṇḍapa) puṇyāhatoyaisamprūkṣyataraṅgeṇaivabhūṣayet | tasyorddhvavinyasecchūkabhāraṇetān pṛthak pṛthak || 39.367|| deveśānujñāśūkān janebhyodāpayetsudhīḥ | navaśāliyutantveka śālībhāramaninditam || 39.368|| ādityarasmibhistaptān dhānyānmusalalūkhalaiḥ | devasyamaṇṭapeśuddheśālipiṣṭairalaṅkṛte || 39.369|| (maṇḍape) śālibhisthaṇḍilaṅkṛtvā padmamaṣṭadalaṃlukhet | paristīryatatodarbhaiḥ prokṣayedastramantrataḥ || 39.370|| lūkalanmusalantatra vinyasyahṛdayāṇunā | navavastreṇasaṃveṣṭya samabhyarcyayathāvidhi || 39.371|| prahṛtya musalenaiva bījamukhyena deśikaḥ | caturvarṇodbhavaisstrībhiḥ kuṭṭayettadanantaram || 39.372|| tuṣān vipohya śūrpestu kaṇakambuṃ ca varjayet | bhārādinavabhārāntaṃ kanyasāditrayaṃ trayam || 39.373|| prakṣālya taṇḍulaṃ śodhya nālikeragulānvitam | marīcijīrakopetamikṣukhaṇḍasamanvitam || 39.374|| vastrāṇyāstīrya devāgre śuddhiṃ kṛtvā yathārūci | rambhāpatrāṇi tasyordhve saṃstīrya prokṣya cāstrataḥ || 39.375|| taṇḍulaṃ pūrayet tatra gulānnaṃ vyañjanairyutam | kandamūlaphalopetaṃ yathāvibhavavistaram || 39.376|| śaṅkhadundubhinirvāṣairvedadhvanisamāyutam | hṛdayena tu mantreṇa subrahmaṇyāya dāpayet || 39.377|| parivārāmarāṇāñca dāpayettadanantaram | parivārabaliṃ datvā mahāpīṭhāntameva ca || 39.378|| navapūgaphalairyuktaṃ tāmbūlaṃ dāpayettataḥ | niveditantu yatsarvaṃ sumitrāya pradāpayet || 39.379|| viprādisarvabhaktebhyastaṇḍulaṃ dāpayetkramāt | brāhmaṇān bhojayetpaścāt dīnānāthāṃśca bhojayet || ātmano hitamākāṅkṣan ya evaṃ vidhimācaret || 39.380|| iti śrīkumāratantre māsapūjāvidhirnāma ekonacatvāriṃśaḥ paṭalaḥ | 40. catvāriṃśatpaṭalaḥ - aṅkurārpaṇavidhiḥ sarvamaṅgalamāṅgalyaṃ pravakṣyāmyaṅkurārpaṇam | aṅkuraṃ nayetkarma tatkarma niṣphalaṃ bhavet || 40.1|| tasmānmaṅgalakarmadau kārayedaṅkurārpaṇam | ayuge'hniprakartavyaṃ karmaṇaḥ pūrvato niśi || 40.2|| pālikāghaṭikāṃścaiva śarāvañca tridhā bhavet | īśaviṣṇuviriñciśva teṣāmevādhipāḥ smṛtāḥ || 40.3|| sauvarṇaṃ rājataṃ tāmraṃ kāṃsyaṃ vā mṛṇmayantu vā | śarāvāṇi ca saṅgrāhya piṣṭenaiva vimarśayet || 40.4|| kālaṃ chinnaṃ ca suṣiraṃ bhedacchedaṃ jalīmukham | nirdagdhañca purāṇañca varjayettu prayatnataḥ || 40.5|| aśvatthaṃ bilvapatraiśca tanmadhye bandhayeddṛḍham | pālikābhyantaraṃ darbhairnircchidraṃ kārayedbudhaḥ || 40.6|| gośakṛccūrṇasahitairmṛdbhiḥ sarvāṇi pūrya ca | pratyeka ca kare grāhya vāhayitvātha bhaktakaiḥ || 40.7|| sumitraṃ cāstrarājaṃ ca sarvātodyasamāyutam | grāmapradakṣiṇaṃ kṛtvā mṛtsaṅgrahaṇamācaret || 40.8|| uttamaṃ prāgudīcī syāt madhyamaṃ paścimaṃ smṛtam | adhamaṃ dakṣiṇaṃ proktaṃ mṛtsagrahaṇakarmaṇi || 40.9|| puṣpārāme ca nadyāṃ vā taḍāge bilvamūlake | ālaye caiva niścitya gatvā śuddhabhuvasthalam || 40.10|| astreṇa prokṣya taddeśaṃ prīṇayedbhuvi nāyakam | puṇyāhaṃ vācayettatra gāyatryā prokṣya deśikaḥ || 40.11|| bhūpuraṃ tatra saṃlikhya bhūbījenārcayet bhuvam | sālaṅkṛtaṃ khanitraṃ ca vinyasyāstraṇa pūjayet || 40.12|| dhūpadīpaṃ tato datvā mṛdaṃ saṅgrāhya deśikaḥ | gandhadvāreti mantreṇa sthālikāyāṃ gṛhenmṛdam || 40.13|| saṃrakṣyāstreṇa sañchādya gaṇikābhistu vāhayet | tadhyavabhraṃ ca catuḥ śālibījaiḥ sampūjya deśikaḥ || 40.14|| praviśedālayaṃ paścādaṅkurārpaṇamācaret | prāsādasyāgrake vā'pi dakṣiṇe cottare'pi vā || 40.15|| gomayālepite śuddhe maṇḍape samalaṅkṛte | prāksūtraṃ pañcasūtraṃ syādudaksūtraṃ tathaiva ca || 40.16|| madhye catuṣpadaṃ tyaktvā sthaṇḍilaṃ tatra kalpayet | sasūtraṃ sāpidhānaṃ ca droṇodakaprapūritam || 40.17|| kumbhaṃ nyastvārcayet somamoṣadhīśaṃ mahāmune | śarāvaṃ pālikāṃ caiva ghaṭikāṃ ca yathākramam || 40.18|| śarāvādi kramān nyastvā hṛdayena tu mantrataḥ | saṅgṛhya tanmṛdaṃ caiva pālikādīni pūrayet || 40.19|| madhye granthiṃ pavitraṃ ca teṣāṃ madhye nyased budhaḥ | vaivasvato vivasvāṃśca ravirmārtāṇḍabhāskaraḥ || 40.20|| lokaprakāśakaścaiva lokasākṣitrivikramaḥ | ādityaścaiva sūryaśca aṃśumālī divākaraḥ || 40.21|| diśaitā dvādaśādityānīśānādiyathākramam | āsanairmūrtimūlairvā pūjayet svasvanāmabhiḥ || 40.22|| tilasarṣapaniṣpāvamāpamudgaṃ caṇaṃ tathā | kulutthaṃ śālyapāmārga śyāmākāṃ ca priyaṅgavam || 40.23|| yavadvādaśadhānyāni kṣīrokṣāni ca vāpayet | yā jātā iti mantreṇa oṣadhīmabhimantrya ca || 40.24|| yathānyāyaṃ samabhyarcya dhūpadīpaṃ pradāpayet | pāyasaṃ śaśine dvādaśādityebhyaḥ pradāpayet || 40.25|| datvā tebhyaśca tāmbūlaṃ janebhyo dāpayettataḥ | hṛdayena tu mantreṇa gururbījādivāpayet || 40.26|| tatrasthā brāhmaṇāḥ śaivaśaṅkarādi yathākramam | hṛdāstreṇa vidhāyātra secayetkumbhatoyakaiḥ || 40.27|| yāvatkarmādikaṃ tāvat suguptānyaṅkurāṇi tu | aṅkuraṃ cordhvaga caiva pūṇa cettu śubhāvaham || 40.28|| apūrṇāni ca kubjāni vakratiryagatāni ca | śyāmalāni ca śū yāni mūṣikabhakṣitāni vai || 40.29|| aṅkurāṇyaśubhānyatra taddoṣaśamanāya ca | astreṇaiva śataṃ japtvā ghṛtenaiva śataṃ hunet || 40.30|| grāmapradakṣiṇaṃ kuryāt tīrthāṅkuramaninditam | aṅkurāṇi ca karmānte payasā'plāvya buddhimān || 40.31|| vāhayitvā vidhānajñassantyajettu jalāśaye | caturviṃśatipakṣe tu pratyekaṃ cāṣṭakaṃ grahet || 40.32|| prāksūtraṃ vasusūtraṃ syādudavasūtraṃ tathaiva ca | madhye vyomapadaṃ grāhya lopayedabhito'ṣṭakam || 40.33|| trikoṇābhyantare mūrtyā caturdikṣukramādbudhaḥ | dvārārthañca mahāśāsu padamekaṃ parityajet || 40.34|| sthaṇḍilaṃ kārayettatra tilataṇḍulaśālibhiḥ | tasya madhye likhetpadmaṃ sāṣṭapatra sakarṇikam || 40.35|| sthāpayetkarṇikāmadhye candrakumbhaṃ navaṃ śubham | pālike dve nyaseddhīmān dvārāṇāṃ pārśvayorbudhaḥ || 40.36|| vinyasedghaṭike dve ca koṇeṣvevaṃ padadvaye | śeṣeṣu ca śarāvāṇi sthāpayeddhṛdayena tu || 40.37|| pūjayitvā yathānyāyaṃ bhāgāndikpālakānvasūn | vastreṇācchādya paritaḥ darbhaiścaiva paristaret || 40.38|| śeṣaṃ pūrvavaduddiṣṭaṃ viśvāmitra mahāmune | karmaṇāmabhivṛddhyarthaṃ karmāṅgaṃ maṅgalāṅkuram || evaṃ yaḥ kurute martyassarvān kāmānavāpnuyāt || 40.39|| iti śrīkumāratantre aṅkurārpaṇavidhirnāmacatvāriṃśatpaṭalaḥ | 41. ekacatvāriṃśatpaṭalaḥ - mahāvallīdevasenāsthāpanavidhiḥ mahāvallīdevasenāsthāpanaṃ śa‍ṛṇu suvrata | skandasya dakṣiṇe vāme śaktigehaṃ prakalpayet || 41.1|| sarvasampatkaraṃ puṇyaṃ sarvamaṅgalakārakam | skandasya karṇasīmāntaṃ bāhusīmāntameva vā || 41.2|| stanasīmāntamuttuṅgamuttamaṃ madhyamādhamam | madhyamaṃ daśatālena mānonmānādi kārayet || 41.3|| sarvalakṣaṇasampūrṇaṃ snigdhagātraṃ suyauvanam | lohajaṃ śailajaṃ caiva dārujaṃ mṛṇmayaṃ tu vā || 41.4|| āyādiśuddhasaṃyuktaṃ sarvābharaṇabhūṣitam | kuñcitaṃ samapādaṃ tu savyapādaṃ pralambitam || 41.5|| padmadhṛt vāmahastaṃ ca dakṣahastaṃ pralambitam | śyāmavarṇaṃ viśālāṅgaṃ mahāvallīsvarūpakam || 41.6|| vāmapādasthitaṃ caiva savyapādaṃ tu kuñcitam | padmadhṛt savyahastaṃ ca vāmahastaṃ pralambitam || 41.7|| raktavarṇaṃ viśālākṣaṃ devasenāsvarūpakam | evaṃ saṅkalpya matimān pratiṣṭhāmācarettataḥ || 41.8|| uttarāyaṇakāle tu śuklapakṣe śubhe dine | tithivārādibhiryukte sulagne caiva kārayet || 41.9|| prasādasyāgrataḥ kṛtvā maṇḍapaṃ caturaśrakam | daśāṅgatālamāyāmaṃ ṣoḍaśastabhbhasaṃyutam || 41.10|| paṅktitrayasamāyuktaṃ caturdvārasamanvitam | tattribhāgaikato madhye vedīdarpaṇasannibhām || 41.11|| kuṇḍāni ca caturdikṣu padmākārāṇi kārayet | pradhānakuṇḍamaiśānye yonyākāraṃ prakalpayet || 41.12|| ekāṃśaṃ yonikuṇḍaṃ syāt vedipūrvaṃ vidhīyate | mekhalātrayasaṃyuktaṃ nābhiyuk yoninaiva ca || 41.13|| tadardhamāyataṃ kuryāttadvāme snānamaṇḍapam | tanmadhye vedikāṃ kuryāttālamātrasamāyatam || 41.14|| sthaṇḍilaṃ vedikordhve tu tilataṇḍulaśālibhiḥ | kṛtvā samprokṣya cāstreṇa beraṃ tatraiva vinyaset || 41.15|| śailaje ratnavinyāsaṃ pratiṣṭhākāla eva ca | dakṣiṇe ca mahāvallīṃ devasenāṃ taduttare || 41.16|| nyastvā'tha ratnavinyāsaṃ kārayedvidhipūrvakam | yathā dṛḍhataraṃ samyak kārayecchilpinā budhaḥ || 41.17|| nayanonmīlanaṃ kuryāt netrayugmayute dine | svarṇasūcīprahārābhyāṃ dṛṣṭimaṇḍalamālikhet || 41.18|| kṛṣṇamaṇḍalamālikhya jyotirmaṇḍalamālikhet | visṛjya śilpinaṃ dhīmān svarṇadūrvāṅkurairapi || 41.19|| netradvāraṃ vilikhyātha netramudrāṃ pradarśayet | madhuvātā ṛtāyeti tarpayenmadhunā dṛśam || 41.20|| ghṛtaṃ mimikṣeti mantreṇa ghṛtenaiva tu tarpayet | āpyāyasveti mantreṇa kṣīreṇaiva tu tarpayet || 41.21|| suvarṇaṃ rajataṃ tāmraṃ kāṃsyaṃ madhvājyapātrakam | prasthaṃ prasthena sampūrṇaṃ sarveṣāṃ kāṃsyameva ca || 41.22|| gordhenuhavyamantreṇa savatsāṃ gāṃ pradarśayet | brahmajajñānamantreṇa brāhmaṇānapi darśayet || 41.23|| pracchannapaṭamāvarjya janān sarvān pradarśayet | aṣṭamṛtsalilena va pañcatvavasalilena ca || 41.24|| kārayetpratimāśuddhiṃ śuddhiśśuddhiriti bruvan | āpohiṣṭhāmayeneti pavamānaiśca pañcabhiḥ || 41.25|| sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ sarvātodyasamanvitam | svastivācasamaśceti sanniveśya yathā balam || 41.26|| grāmapradakṣiṇaṃ kuryāt sarvabhaktajanaiḥ sahaḥ | tato jalāśayaṃ prāpya tīre samatale śubhe || 41.27|| prokṣayedastramantreṇa beraṃ tatraiva vinyaset | kūrcaṃ śirasi badhvā tu vastrayugmena veṣṭayet || 41.28|| jalamadhye prapāyuktaṃ kṛtvā pīṭhadvayenyaset | ṛgādyadhyayanaṃ kurvan dvijaiḥ prāgādidikṣu ca || 41.29|| ekarātraṃ dvirātraṃ vā trirātramapi vāsayet | yāgaśālāṃ gururgatvā prākṣayedastramantrataḥ || 41.30|| darbhamālyairalaṅkṛtya vitānastambhaveṣṭanaiḥ | puṇyāhaprokṣaṇaṃ kuryāt sthaṇḍilaṃ vedikopari || 41.31|| aṣṭadroṇaiḥ śālibhiśca tadardhaistaṇḍulairapi | tadardhaiśca tilaiścaiva kṛtvā padmasya mālikām || 41.32|| darbhairāstrīryaśayanamaṇḍalādyaiḥ prakalpayet | paryagnikaraṇaṃ kuryāt vāstuhomena vahninā || 41.33|| prakṣipya vikirān mantrī maṇḍapaṃ śuddhimācaret | jalāduttīrya śaktī dve snānavedyuparinyaset || 41.34|| kartavyaṃ pratimāśuddhiṃ pavamānamudīrayan | mahāvallīṃ devasenāṃ kautukaṃ bandhayet budhaḥ || 41.35|| śayane śāyayeddevīṃ prākśiraścordhvavaktrakam | navavastreṇa sañchādya gandhapuṣpādinārcayet || 41.36|| droṇatoyena sampūrṇaṃ sakūrcaṃ sāpidhānakam | hemavastrasamāyuktaṃ gandhādyaiḥ paripūritam || 41.37|| vardhanīdvayamādāya śirobhāge nidhāpayet | tadardhamātravardhanyāḥ prāgādyaṣṭau nyasetataḥ || 41.38|| dakṣiṇasthitavardhanyāṃ mahāvallīṃ svabījataḥ | uttarasthitavardhanyāṃ devasenāṃ svabījataḥ || 41.39|| āvāhya gandhapuṣpādyaistadaṅgāni ca pūjayet | uṣā ca pratyuṣā caiva satī ca satvatī tathā || 41.40|| svadhā viśvamukhī caiva surādhyakṣā sarasvatī | devasenā mahāvallyoretāścaivāṣṭamūrtayaḥ || 41.41|| varāmbujakarā sthūlā svasvanāmābhirarcayet | dhūpadīpaṃ tato dattvā pāyasaṃ tu nivedayet || 41.42|| dvāradvārādhipāniṣṭvā sāstrān dikpālakānapi | agnikāryoktamārgeṇa nāmakarmāntamācaret || 41.43|| kuṇḍamadhye yajeddevīṃ tatra mūlāṅgamantrakaiḥ | palāśakhādirāśvatthavaṭāḥ pūrvādidikṣu ca || 41.44|| pradhānasya palāśaḥ syāt samidhaḥ samprakīrtitaḥ | samidājya carūṃścaiva lājasaktutilāni ca || 41.45|| sarṣapaṃ māṣamudgaṃ ca priyaṅagumadhupāyasam | mūlasadyādi cāstrāntarmantrairhomaṃ samācaret || 41.46|| dravyānte vyāhṛtīrhutvā spṛṣṭvā spṛṣṭvā hunedguruḥ | śatamardhaṃ tadardhaṃ vā devībhyāṃ pratihomayet || 41.47|| devasenāmahāvallyoḥ gāyatryā haviṣā hunet | gaurīmimāya mantreṇa dvādaśāhutimācaret || 41.48|| diśāsvadhyayanaṃ kuryāt caturvedān dvijottamaiḥ | sviṣṭakṛcca hunettena mūlātpūrṇāhutiṃ hunet || 41.49|| prātaḥ snānādikaṃ kṛtvā sandhyānuṣṭhānakarma ca | aupāsanañca kṛtvātha maṇḍapaṃ praviśedguruḥ || 41.50|| pādau prakṣālya cācamya berapūjāṃ vidhāya ca | sāmānyārghyakaro mantrī dvāradvārādhipān yajet || 41.51|| viśeṣārghyaṃ tataḥ kalpya tenaiva prokṣya vardhanīm | prāgvadabhyarcya vardhanyairgandhapuṣpādibhirguruḥ || 41.52|| kuṇḍādhidevān sampūjya pariṣicya yathāvidhi | jayādirabhyādhānañca rāṣṭrabhṛcca kramāddhunet || 41.53|| vahnerdevyau samādāya vardhanyorvinyaset pṛthak | śayanāt bimbamutthāpya tattaddhṛdayamantrataḥ || 41.54|| snānavedyuparinyasttvā pūjayedbilvatoyakaiḥ | skandasūktena mantreṇa tato gaurī mimeti ca || 41.55|| durgāndevīti mantreṇa gāyatryābhyarcya dhūpayet | vastrābharaṇamālādyairalaṅkṛtya viśeṣataḥ || 41.56|| sulagne sumuhūrte ca yajamānānukūlake | sthāpayettu mahāvallīṃ skandadakṣiṇapārśvake || 41.57|| vāmapārśve mahāsenāṃ sthāpayettu yathā dṛḍham | kiñcid guhābhivaktre ca sthāpya śilpinamutsṛjet || 41.58|| śāntikumbhajalenaiva prokṣayenmunipuṅgava | vardhanīdvayamādāya kṛtvā dhāmapradakṣiṇam || 41.59|| tattadagre tu vinyasya vardhanīdvayameva ca | pratyekamakṣaranyāsaṃ kārayed vidhinā budhaḥ || 41.60|| pūrvameva mahāvallīṃ devasenāṃ tataḥ param | vardhanyorbījamādāya vinyaset svasvacūcuke || 41.61|| vardhanīsalilaiḥ pūjya kuryāt prāṇapratiṣṭhikām | vardhanyaṣṭāmbubhiḥ pīṭhe prāgādiṣvabhiṣecayet || 41.62|| gandhapuṣpādinābhyarcya prabhūtahaviṣaṃ dadet | prāyaścittārthamastreṇa śatamaṣṭottaraṃ hunet || 41.63|| ācāryaṃ pūjayet paścāt vastrahemāṅgulīyakaiḥ | yāgopakaraṇaṃ sarvaṃ deśikāya pradāpayet || 41.64|| uttamaṃ daśaniṣkaṃ tu madhyamaṃ tu tadardhakam | tadardhamadhamaṃ jñeyaṃ deśikasya tu dakṣiṇā || 41.65|| niṣkadvayena matimān mūrtimān samprapūjayet | jāpakān vāstuhotāraṃ śilpinaṃ prīṇayet tataḥ || 41.66|| brāhmaṇān bhojayet paścāt dīnānāthāṃśca bhojayet | tataḥ skandasya devyośca kuryādudvāha karma ca || 41.67|| mālikāṃ dāpayet teṣāṃ mālāṃ hastaiḥ parasparam | mahāvallī pitā kṛṣṇo devasenā gururvṛṣā || 41.68|| etābhyāṃ kārayenmantrī vidhyuktaṃ sarvakarma ca | teṣāṃ prakṣālya pādau ca vastraiḥ svairmantraśāstravit || 41.69|| svasūktenaiva matimān karma vaivāhikaṃ caret | śaktidvayaṃ samāsādya pratyekaṃ mantravāsasā || 41.70|| caturmukhaḥ purodhāśca dātārau kṛṣṇavajriṇau | maṅgalyatantunānena māṅgalyaṃ kārayed budhaḥ || 41.71|| svasūktena vidhānena karma vaivāhikaṃ hunet | mahāvallyāyutaḥ kāmo vasante devasenayā || 41.72|| etābhyāṃ lājadānaṃ ca kuryāllājān svamantrataḥ | jayādirabhyādhānaṃ ca rāṣṭrabhṛcca kramāddhunet || 41.73|| pūrṇāhutiṃ tataḥ kuryāt mūlamantreṇa mantravit | tāmbūlaṃ dāpayet tatra janebhyaśca yathākramam || 41.74|| śuddhānnaṃ pāyasaṃ maudgaṃ gulānnaṃ ca tilānnakam | priyaṅgvannaṃ ca madhunā sūpāpūpaiḥ phalaiḥ saha || 41.75|| datvā devāya devībhyāṃ brāhmaṇānapi bhojayet | candrārkatārakaṃ yāvat mantrādiśaktibhiḥ saha || 41.76|| yuvābhyāṃ svecchayā devyau sthātavyamiha mandire | iti vijñāpya natvātha prārthayedarthamīpsitam || 41.77|| caturthe divase paścāt pañcame'hani vā punaḥ | śeṣahomaṃ svasūtreṇa kārayenmunipuṅgava || 41.78|| snapanaṃ kārayedante yathāvibhavavistaram | evaṃ yaḥ kurute martyaḥ putrapautrakalatrakaiḥ || sarvān kāmāniha prāpya dehānte muktimāpnuyāt || 41.79|| iti śrīkumāratantre mahāvallīdevasenāsthāpanavidhirnāma ekacatvāriṃśatpaṭalaḥ | 42. dvicatvāriṃśatpaṭalaḥ - sumitrasthāpanavidhiḥ sumitrasthāpanaṃ vakṣye śa‍ṛṇu kauśika suvrata | uktvaiva jananaṃ pūrve pratiṣṭhāṃ ca tataḥ param || 42.1|| vasiṣṭhagotro svarṇākṣa putraḥ kāśīpure vasan | trijanmasu purā skandaṃ samabhyarcya yathāvidhi || 42.2|| sumitra iti senānyā proktaḥ prītena devalaḥ | subrahmaṇyasya sāmīpye gāṇapatyamavāptavān || 42.3|| mūlaberārthamatyardhaṃ pañcāṃśaṃ dvyardhameva ca | pañcāśaṃ munibhāge ca dvātriṃśe dvyaṃśameva vā || 42.4|| uttamaṃ navatālena sumitraṃ kārayedbudhaḥ | dvinetraṃ dvibhujaṃ raktaṃ suvaktraṃ ca suyauvanam || 42.5|| dakṣiṇe śaktihastaṃ ca vāmaṃ ca kaṭibandhanam | alakaṃ jyotisaṃyuktaṃ daṃṣṭriṇaṃ rucirānanam || 42.6|| karaṇḍamakuṭaṃ vā'pi jaṭāmakuṭameva vā | hastau mukulavadbaddhau dakṣiṇaṃ śaktisaṃyutam || 42.7|| sarvābharaṇasaṃyuktamāsanasthānakaṃ tu vā | yajñopavītasaṃyuktaṃ padmapīṭhoparisthitam || 42.8|| itthaṃ rūpaṃ sumitrasya guhena vihitaṃ purā | lohena śilayā caiva kārayenmunipuṅgava || 42.9|| prāsādārdhaṃ tadardhaṃ vāpyaiśānye tasya gehakam | evaṃ saṅkalpya matimān sthāpanaṃ samyagācaret || 42.10|| ṣāntaṃ ṣaṣṭhasvaropetaṃ sumitrasyaiva bījakam | uttarāyaṇakāle tu śuklapakṣe śubhedine || 42.11|| prāsādasyāgrake vā'pi paścime cottarepi vā | ṣoḍaśadvādaśastambhayuktaṃ maṇḍapamācaret || 42.12|| kṛtvā'tha vedikāmadhye tattribhāgaikabhāgetaḥ | caturaśraṃ caturdikṣu pradhānaṃ tu ṣaḍaśrakam || 42.13|| nābhiyonisamāyuktaṃ sarvalakṣaṇasaṃyutam | maṇḍapaṃ samalaṅkṛtya vitānastambhaveṣṭanaiḥ || 42.14|| darbhamālāsamāyuktaṃ daśāyudhasamāyutam | uttare snānavediṃ tu tadardhenaiva kārayet || 42.15|| ratnanyāsaṃ yathānyāyaṃ sudṛḍhaṃ kārayedbudhaḥ | nayanonmīlanaṃ kuryānnetrayugmadine śubhe || 42.16|| beraśuddhiṃ tataḥ kṛtvā kuryādgrāmapradakṣiṇam | ekarātraṃ trirātraṃ vā jale caivādhivāsayet || 42.17|| sthaṇḍilaṃ vedikordhve tu kalpayecchālitaṇḍulaiḥ | śayanaṃ kalpayedvidvānaṇḍajādyairanukramāt || 42.18|| jalāduttīrya vimalatuṅgavedyuparinyaset | aṣṭamṛtsalilairvidvān talliṅgenābhiṣecayet || 42.19|| kautukaṃ bandhayitvātha gandhamālyairvibhūṣayet | śayane śāyayedbimbaṃ prākśiraścordhvavaktrakam || 42.20|| navavastradvayenaiva chādayettu sumitrakam | ṣaṭsūtraṃ sāpidhānañca savastraṃ hemasaṃyutam || 42.21|| sumitrasya śirobhāge sthāpayetkumbhamuttamam | tasmin sumitramāvāhya svabījaṃ sāṅgamuccaret || 42.22|| abhitaḥ kalaśānaṣṭau nyaset prāgādyanukramāt | indrādilokapālāṃśca svasvanāmabhirarcayet || 42.23|| arcayitvā sugandhāṃśca naivedyaṃ dāpayettataḥ | vāstuhomaṃ tataḥ kṛtvā paryagnikaraṇaṃ tataḥ || 42.24|| samidājya caruṃ lājaṃ saktucaiva tilānapi | mudgaṃ sumitramūlena ṣaḍaṅgenaiva homayet || 42.25|| tadardhaṃ vā tadardhaṃ vā dravyānte vyāhṛtiṃ hunet | spṛṣṭvā spṛṣṭvā viśeṣeṇa hṛdāpūrṇāhutiṃ hunet || 42.26|| prātaḥ snātvā tu vidhivatkṛtanityavidhirguruḥ | prāk śiro'rpaṇakaṃ kuryāt hemadūrvāṅkurākṣataiḥ || 42.27|| jayādirabhyādhānañca rāṣṭrabhṛcca kramāddhunet | snānavedyāṃ calaṃ beramacalaṃ mānuṣe pade || 42.28|| saṃsthāpya sthāpayedvidvānaṣṭamṛtsalilena ca | āpohiṣṭheti mantreṇa pāvamānena vā punaḥ || 42.29|| abhyaset ṣaḍakṣaraṃ nyāsaṃ brahmāṅgāni tataḥ param | kumbhamādāya matimān kṛtvā dhāmapradakṣiṇam || 42.30|| berāgre sthaṇḍile nyastvā sumuhūrte sulagnakai | kumbhādbījaṃ samādāya berasya hṛdi vinyaset || 42.31|| prāṇapratiṣṭhakāṃ kuryāt yathāvidhi samāhitaḥ | arcayedgandhapuṣpādyardhūpadīpaiḥ pradāpayet || 42.32|| ācāryaṃ pūjayetpaścāt vastrahemāṅgulīyakaiḥ | uttamaṃ daśaniṣkantu madhyamantu tadardhakam || 42.33|| tadardhamadhamaṃ jñeyaṃ deśikasya tu dakṣiṇā | brāhmaṇān bhojayetpaścācchivabhaktāṃśca vaidikān | evaṃ yaḥ kurute martyaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate || 42.34|| iti śrīkumāratantre sumitrasthāpanavidhirnāmadvicatvāriṃśatpaṭalaḥ || 43. tricatvāriṃśatpaṭalaḥ - gajasthāpanavidhiḥ ataḥ paraṃ pravakṣyāmi gajasthāpanamuttamam | gajaṃ vā svamayūraṃ vā sthāpanīyaṃ guhāgrataḥ || 43.1|| antarāvaraṇe proktā devābhimukhamāsanam | trividhaṃ sthānakaṃ proktaṃ śailaṃ lohasudhāmayam || 43.2|| lohajaṃ śailajaṃ beraṃ sthānakaṃ paricakṣate | sudhāmayantu kartavyaṃ śayanaṃ munipuṅgava || 43.3|| uttamaṃ lohajaṃ proktaṃ śailajaṃ madhyamaṃ bhavet | sudhāmayaṃ kaniṣṭhaṃsyātphalaṃ kartuḥ pracakṣate || 43.4|| dvārotsedhaṃ caturthāṃśamardhapādonameva ca | samaṃ vā dviguṇaṃ vā'pi triguṇaṃ vā viśeṣataḥ || 43.5|| ṣaṭtālena tu kartavyaṃ pañcatālena vā matam | airāvatakule jātaṃ śvetarūpaṃ mahābalam || 43.6|| catuḥśa‍ṛṅgaṃ dviśa‍ṛṅgaṃ vā gajalakṣaṇasaṃyutam | mayūramuttamaṃ pūrvaṃ proktaṃ tadvatsamācaret || 43.7|| caturdvārasamāyuktaṃ śikhareṇa samanvitam | gajasyāyatanaṃ proktaṃ pīṭhāgre parikalpayet || 43.8|| prāsādāgre'thapūrve vā dakṣiṇe cottare'pi vā | pañcādinavahastāntaṃ maṇḍapasya viśālakam || 43.9|| ṣoḍaśastambhasaṃyuktaṃ catustoraṇasaṃyutam | tanmadhye vedikāṃ kuryādupavedisamanvitam || 43.10|| tatpūrve kuṇḍamekantu caturaśraṃ prakalpayet | aṅkurārpaṇamādau tu ratnanyāsaṃ tataḥ param || 43.11|| nayanonmīlanaṃ beraśuddhiṃ grāmapradakṣiṇam | jalādhivāsanaṃ paścāt śayanaṃ vidhinā puraḥ || 43.12|| śayane śāyayedberaṃ prākśirottaravaktrakam | kautukaṃ bandhayetkaṇṭhe naivedyaṃ dāpayettataḥ || 43.13|| kumbhaṃ tasya śirobhāge sarvopakaraṇānvitam | nyastvā gajaṃ samāvāhya gajamūlena mantravit || 43.14|| paritaḥ kalaśāṣṭeṣu lokapālān samarcayet | trikhaṇḍakalpanāṃ kṛtvā jānukaṇṭhaśiro'vadhi || 43.15|| gajātmavidyāsaśivatattvaṃ seśvaramarcayet | śivāgniṃ vidhinā kṛtvā tato homaṃ samācaret || 43.16|| aśvatthakaṃ śamīvṛkṣaṃ ghṛtalājodanaistilaiḥ | yavairmāṣaiśca juhuyāt gajamūlaṣaḍaṅgakaiḥ || 43.17|| gajagāyatriṇā caiva sahasrantu tadardhakam | pratidravyaṃ hṛdenaiva dravyānte vyāhṛtiṃ hunet || 43.18|| brahmamūrtyaṅgamantraiśca homayenmantravittamaḥ | prātaḥ snātvātha vidhivat kṛtanityavidhirguruḥ || 43.19|| jayādirabhyādhānañca rāṣṭrabhṛcca hunetkramāt | pūrṇāhutiñca śirasā kṛtvāgniñca visarjayet || 43.20|| śayanādgajamutthāpya sthāpya tadgehamadhyame | kumbhādbījaṃ gajaśa‍ṛṅge vinyasennyāsapūrvakam || 43.21|| gandhapuṣpādinābhyarcya mudgānnaṃ dāpayedguruḥ | brāhmaṇān bhojayetpaścāt vittaśāḍhyaṃ na kārayet || 43.22|| pradakṣiṇe tu matimān gajayuktaṃ samācaret | parivārāmarān sarvān yuktaṃ vā'tha vimuktakam | evaṃ yaḥ kurute martyaḥ sarvān kāmānavāpnuyāt || 43.23|| iti śrīkumāratantre gajasthāpanavidhirnāma tricatvāriṃśatpaṭalaḥ | 44. catuścatvāriṃśatpaṭalaḥ - rathapratiṣṭhāvidhiḥ rathapratiṣṭhāṃ vakṣye'haṃ tallakṣaṇapuraḥ saram | ratho'nekavidhaḥ proktaḥ salakṣaṇavibhedataḥ || 44.1|| vijayaṃ caiva kāntañca śrīkeśaśca viśālakam | nibhadraṃ śrīviśālañca bhadraṃ bhadraviśālakam || 44.2|| evamaṣṭavidhaṃ proktaṃ viśvāmitra mahāmune | tricakrāt daśacakrāntaṃ vijayādi yathākramam || 44.3|| trividhasya samārabhya ṣaṭ ṣaḍaṅgulavardhanāt | niṣkampakāvasānantu tripañcāṅghriviśālakam || 44.4|| cakratāratribhāgaikaṃ pañcabhāgādvibhāgakam | ṣaḍbhāge tu tribhāgañca madhye kukṣiviśālakam || 44.5|| kukṣidvilakṣaṇaṃ tāraṃ caturbhāgaikameva ca | pañcamāṃśaikabhāgañca tanmadhye nābhivistṛtam || 44.6|| athavāṅgulamānena nābhermānaṃ pracakṣate | caturaṅgulamārabhya caikāṅgulavivardhanāt || 44.7|| ekādaśāṅgulāntaṃ syādaṣṭādhānādi vistṛtam | citravṛttaṃ yathā nābheścākṣāgrasya praveśanam || 44.8|| vṛkṣaikena vinā cakraṃ kārayedbahuvṛkṣakaiḥ | tridravyairyojayeccakraṃ pañcadravyeṇa vā matam || 44.9|| dārukīlena yuñjīyādadhaḥ paṭṭena bandhayet | drārupaṭṭikayā yuktaṃ yathābalavaśaṃ tathā || 44.10|| bhārabāhyantaraṃ cakraṃ yuktyā yuñjīta buddhimān | sapādakiṣkumārabhya ṣaṭpaḍaṅgulivardhayet || 44.11|| bhārasya rudrakiṣkaṃ tat catvāriṃśatpramāṇakam | bhārabāhyetare madhye trividhaṃ mānamūhayet || 44.12|| bhārañca tricatuḥpañcasaptamaṃ munisattama | vedāṅgulādirudrāntaṃ bhāratāraṃ dhanaṃ kramāt || 44.13|| bhāratārasamāyāmaṃ sapādaṃ sārdhameva ca | pādośadviguṇāyāraṃ dviguṇāyāmameva ca || 44.14|| sapādadviguṇāyāmaṃ dviguṇārdhamathāpi vā | tripādadviguṇaṃ vā'pi triguṇaṃ bhāramāyatam || 44.15|| evaṃ navavidhaṃ proktamiṣṭāyāmaṃ parigrahet | tadbhārañca lalāṭe ca paṭṭikā yojayeddṛḍham || 44.16|| bhārasyārdhaṃ viśāloccaṃ tasyādho copadhārakam | upadhānādayo deśe cākṣaṃ tiryak samunnayet || 44.17|| ṣaḍvitastisamārabhya ekaikāṅgulavardhanāt | trayodaśavitastyantamakṣayāmamudāhṛtam || 44.18|| akṣasyādho śikhāṃ kuryādāyasā vā svadāruṇā | daṇḍāgre cakravāsyādhaḥ kīlenaiva tu yojayet || 44.19|| bhārasyoparideśe tu śaktiṃ kuryānnavāṅgulam | madhyabhāro mukhe cordhve dvitrihastonnataṃ tu vā || 44.20|| upadhānādadhastāttu kulīrāṅghryakṣaveśanam | ṣaḍaṅgulasamārabhya dvitryaṅgulavivardhanāt || 44.21|| ekahastāvasānāntamadhaḥ paṭṭena bandhayet | yatheṣṭañca smṛtaṃ nālaṃ cakrāgre mukulānvitam || 44.22|| tanmūle grāhakaṃ bhūṣyaṃ muṣṭibandhādibandhitam | bhārordhve tu tataḥ kuryāt pālikāṃ copapīṭhakam || 44.23|| tattuṅgaṃ pañcamātrāntaṃ vyaktikaṃ cāṣṭamānakam | pālikopari madhye tu connatiścaturaśrakam || 44.24|| vitastyaikaṃ samārabhya ṣaṭ ṣaḍaṅgulavardhanāt | sārdhadvihastaparyantaṃ dāruvargodayaṃ kramāt || 44.25|| upapīṭhādipādāḍhyaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam | tadūrdhve rathamānasya lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā || 44.26|| bhārārañca samārabhya sārdhādhikameva vā | vitastyekaṃ samārabhya tritryaṅgulavardhanāt || 44.27|| trivitastyantamuddiṣṭaṃ navadhā bhāravistaram | tadbahirbhadrayuktaṃ cettanmānenaiva kārayet || 44.28|| ekadvitritalopetaṃ tālādhiṣṭhānavedivat | vitastyekaṃ samārabhya dvitryaṅgulavivardhanāt || 44.29|| aṣṭāviṃśāṅgulāntañca navādhiṣṭhānatuṅgakam | saikātkramāṅgulārabhya dvitryaṅgulavivardhanāt || 44.30|| navaviṃśatimātrāntaṃ pratyekaṃ ca yathā bhavet | evaṃ talodayaṃ proktaṃ caikāditritalāntikam || 44.31|| ekādinavatālāntaṃ bhāratordhvaṃ prakalpayet | ekādicordhvavedīnāṃ pīṭhamānaṃ praveśayet || 44.32|| vitastyekaṃ samārabhya dvitryaṅgulavivardhanāt | ekahastāvasānantu pañcadhā tālaveśanam || 44.33|| ekanetraṃ trinetraṃ vā dvimukhaṃ vā caturmukham | evamevaṃ rathāḥ sarve bhadradeśe mukhaṃ matam || 44.34|| bhāraṃ bhāropadhānañca bhāropari ca cāṅghrikam | dāruvargasamāyuktaṃ bhadrahīnaṃ tricakrayuk || 44.35|| nāmnā vijayamityuktaṃ viśvāmitra mahāmune | catuścakrasamāyuktaṃ dāruvargasamanvitam || 44.36|| caturaśramekatālaṃ rathaṃ kāntamiti smṛtam | cakraṃ pañcasamāyuktaṃ caikaṃ tadvitalantu vā || 44.37|| śrīkeśaṃ nāmataḥ proktaṃ prasāritatalaṃ kramāt | tataścakrasya caikaṃ cedviśālamitikortitam || 44.38|| tadekapṛṣṭhabhadraṃ cet śrībhūtamiti kathyate | purataḥ pārśvayorbhadraṃ nāmnā tattriviśālakam || 44.39|| dve caturbhadrayuktaṃ cedbhadramityabhidhīyate | rasādidaśacakrāntaṃ saṃyuktaṃ tritalānvitam || 44.40|| caturmukhaṃ rathaṃ proktaṃ nāmnā bhadraviśālakam | prāsādavalayaṃ kuryāt kūṭaśālādimaṇḍitam || 44.41|| yathā talaṃ yathā śobhaṃ tadā yuñjīta vardhanam | adhikaṃ soccapaṭṭaiśca yojanīyaṃ vicakṣaṇaḥ || 44.42|| suvarṇabhāratāmreśca tadravyā dvādaśāntaṃ yathā balam | taleṣu bhadrasaṃyuktaṃ vā cordhve caturaśrakam || 44.43|| vedikopari sarvatra pādādistūpikāntaram | ekato'nekatālaṃ vā pādordhve dvitalaṃ bhavet || 44.44|| śālākūṭaṃ vinā vā'pi vaikāsyaikatalantuvā | nānāvarṇaiśca vastraiśca stambhādūrdhvamalaṅkaret || 44.45|| nānādhvajasamopetaṃ nānādāmaiśca cāmaraiḥ | ūrdhvavedyupariṣṭāttu siṃharūpāṅghrikāsanam || 44.46|| nitye naimittike vā'pi kuryādāsanamuttamam | athavā vedikādhāraṃ devāsanamudīritam || 44.47|| āyādiśubhavargāḍhyaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam | dāruvargeṣu sarvatra kuryātskandavinodanam || 44.48|| rathamevañca sampādya pratiṣṭhāṃ samprakārayet | sarvamāse prakartavyaṃ śuklapakṣe śubhe dine || 44.49|| tailābhyaṅgaṃ rathaṃ kṛtvā śuddhodairabhiṣecayet | pañcagavyena samprokṣya puṇyāhaprokṣaṇaṃ tathā || 44.50|| astreṇārghyajalenaiva prokṣya gandhādinārcayet | kautukaṃ bandhayet padmaṃ mukhe tu hṛdayena tu || 44.51|| vastrairācchādya taddeśaṃ tattvatattveśvaraṃ nyaset | mūrtimūrtīśvaropetaṃ yathāvidhi samarcayet || 44.52|| dakṣiṇeṣu ca cakreṣu yajetkuryāddiśāṃ patim | indramakṣeṣu bhāreṣu yajedādhāraśaktikām || 44.53|| upapīṭhe gajaṃ nyastvā tadūrdhve'nantamarcayet | gandhastambheṣu sarveṣu dharmādharmādi vinyaset || 44.54|| devāsane'dhacchadane mūrdhvacchadanamūrdhvataḥ | karṇikā navaśaktīśca subrahmaṇyāsanaṃ tathā || 44.55|| jayantādyaṣṭavidyeśā rathādhipatayaḥ smṛtāḥ | mayūraḥ śikhirāśīśāḥ senānī stūpināyakāḥ || 44.56|| rathāgre pārśvayorvāpi maṇḍapaṃ kalpayetsudhīḥ | ṣoḍaśastambhasaṃyuktaṃ madhye vedisamanvitam || 44.57|| sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ gomayāliptabhūtalam | kuṇḍāni paritaḥ kṛtvā nava pañcaikameva vā || 44.58|| pradhānantu ṣaḍaśraṃ syātsarvalakṣaṇasaṃyutam | vedyūrdhve sthaṇḍilaṃ kuryādaṣṭadroṇaiśca śālibhiḥ || 44.59|| kūrcādi sahitaṃ tasya tattatkumbhān nyasetataḥ | tatra vadhye guhaṃ pūrve bhānuminduṃ tathānale || 44.60|| dakṣiṇe dṛḍhamādhāraṃ śaktiṃ nirṛtigocare | gajaṃ mayūraṃ varuṇe vāyavyena tamarcayet || 44.61|| dharmādi cottare śeṣamīśāne gocare tathā | gandhādyairarcayitvātha homakarmasamācaret || 44.62|| agnyādhānādikaṃ sarvamagnikāryoktamācaret | guhaṃ sāmbaṃ pradhānāntamaṣṭamūrtipareṣu ca || 44.63|| arcayedekakuṇḍeṣu guhamūrtiñca tatra vai | pālāśodumbarośvattha vaṭāḥ pūrvādidikṣu ca || 44.64|| śamyapāmārgamāyūraṃvuśayeva vidikṣu ca | pradhāne tu palāśatsyātsamidhaḥ samprakīrtitaḥ || 44.65|| samidhājyānnalājeśca tilaiścaiva priyaṅgubhiḥ | skandamūlena cāṅgaiśca homayettu yathākramam || 44.66|| śatamardhaṃ tadardhaṃ vā juhuyāddeśikottamaḥ | pūrṇāṃ hutvā dvitīye'hni yāgeśānarcya deśikaḥ || 44.67|| snātvā śuklāmbaradharaḥ śucirbhūtvā samāhitaḥ | muhūrte samanuprāpte mantranyāsaṃ samācaret || 44.68|| tattatkumbhasthatoyena tattaddevān tatasthale | jayādirabhyādhānañca rāṣṭrabhṛcca hunetkramāt || 44.69|| kumbhānuddhṛtya śirasā pūrayettu yathākramam | anuktamanyato grāhyamadhikaṃ naivadoṣabhāk || 44.70|| deśikasya tu yaccittaṃ devānāntuṣṭikārakam | mūrtidhārāstu daivajñādadhikaṃ toṣayettataḥ || 44.71|| evaṃ yaḥ kurute martyaḥ sa puṇyāṅgatimāpnuyāt | ihaiva putradhanavān prāpnuyādvāñchitaṃ phalam | so'ntepsaragaṇaiḥ sevyo vimānaṃ sarvakāmikam || 44.72|| iti śrīkumāratantre rathapratiṣṭhāvidhirnāmacatuścatvāriṃśatpaṭalaḥ | 45. pañcacatvāriṃśatpaṭalaḥ - mahābhiṣekavidhiḥ mahābhiṣekaṃ vakṣye'haṃ skandasya śa‍ṛṇu kauśika | dharmārthakāmamokṣārthaṃ śāntikaṃ pauṣṭikaṃ śubham || 45.1|| āyuḥ śrīvardhanaṃ puṇyaṃ sarvavyādhivināśanam | ripukṣayaṃ rājyalābhaṃ bālānāṃ vṛddhikārakam || 45.2|| ekāhañca trayāhañca pañcāhaṃ tvabhiṣecayet | kṛttikāyāṃ viśākhāyāṃ ṣaṣṭhyāṃ vāṅgāravārake || 45.3|| yajamānasya nakṣatre śubhayoge śubhāvaham | ripukṣayārthaṃ pañcāhaṃ tryadhāhaṃ sarvakāmadam || 45.4|| ekāhaṃ roganāśārthaṃ kārayenmunipuṅgava | pūrvedyuraṅkurān pādyaṃ kautukaṃ bandhayettataḥ || 45.5|| kṣīrābhiṣecanaṃ kṛtvā pāyasantu nivedayet | nirvāṇadīpaṃ tadrātrau goghṛtenaiva kārayet || 45.6|| prātasnānādikaṃ kṛtvā śiṣyaiścaiva gurustataḥ | gomayālepanaṃ kṛtvā puṇyāhaṃ prokṣaṇaṃ tataḥ || 45.7|| jalabhāṇḍāni kalaśān pādyācamanapātrakam | paṭalīsamahākāraṃ sarvalakṣaṇasaṃyutam || 45.8|| astreṇa kṣālyatoyaiśca nyaseddatvāsanopari | nirīkṣya hṛdayenaiva prokṣayetpuruṣeṇa ca || 45.9|| tāḍanaṃ humphaḍantāstrairdarśanaṃ sadyamamantrataḥ | netreṇonmīlanaṃ kuryātkavacenāvakuṇṭhanam || 45.10|| vastrapūtaiśca toyaiśca jalabhāṇḍāni pūrayet | elālavaṅgakarpūragandhapuṣpajalānvitaiḥ || 45.11|| pañcāṅgabhūṣaṇairyuktaṃ śiṣyaiḥ saha gurustataḥ | aṅganyāsakaranyāsamantaryāgaṃ samācaret || 45.12|| prāṇaprakṛtiyogantu jñātvā karmasamācaret | vardhanīkumbhakalaśān sūtreṇaiva tu veṣṭayet || 45.13|| devāgre vā'pi vartavyaṃ maṇḍape snapanādikam | śālibhistaṇḍulantatra kalpayenmunisattama || 45.14|| kārayedvidhinā pañcaviṃśatisnapanaṃ kuru | skandakumbhaṃ nyasenmadhye tatpārśve vardhanīdvayam || 45.15|| pādyamācamanaṃ cārghyaṃ vastrayuggandhatailakam | tilakumbhañca nīvāraṃ prathamāvaraṇe nyaset || 45.16|| dvitīyāvaraṇe vidvān pūrvādiṣu prakalpayet | madhukekṣugulaṃ paścāduśīraṃ candanantathā || 45.17|| takkolaṃ sarvagandhañca jātiṃ caiva maruṃ tathā | kalhārañca kadambañca mallikādroṇameva ca || 45.18|| bījalakṣmīpradānañca kaitakaṃ puṣpameva ca | etat ṣoḍaśakaṃ dravyamabhyarcya svarṇatoyakam || 45.19|| skandaṃ śaktidvayaṃ madhye vidyeśān prathamāvṛtau | dikpālān vasūṃścāpi dvitīyāvaraṇe nyaset || 45.20|| tatpaścimadiśi sthāpya pañcagavyaṃ vidhānataḥ | sthaṇḍilaṃ paścimaṃ tasya kalpya pañcāmṛtambudhaḥ || 45.21|| kṣīrantu madhyame sthāpya gomūtraṃ pūrva eva ca | āgneye gomayaṃ nyastvā yāmye dadhi mahāmune || 45.22|| ājyaṃ nirṛtideśe tu paścime madhu vinyaset | phalasārantu vāyavye saumye syādikṣusārakam || 45.23|| aiśānyāṃ nālikerañca navadravyanihocyate | prasthamardhaṃ tadardhañca prasthaṃ kuḍupameva ca || 45.24|| kuḍupañca catuḥprasthaṃ prasthaṃ triḥprasthameva ca | evaṃ kṣīrādisaṅkalpya prokṣayedastramantrataḥ || 45.25|| abhyaṅgañca tataḥ kṛtvā pañcagavyābhiṣecanam | ādhārādheyapūjāñca kuryādāvāhanāṣṭakam || 45.26|| pañcāmṛtādisampūjya snapanena tataḥ param | pūjayetskandamūlena brahmamūrtyaṅgamantrataḥ || 45.27|| skandasūktena mantrajñaḥ kumārāyeti mantrataḥ | ayaṃ kumāramantreṇa māte kumāramantrataḥ || 45.28|| mālāmantreṇa matimān rudrasūktena tatparam | śrīrudracamakābhyāñca puruṣasūktana tatparam || 45.29|| ṣaḍvāraṃ mantritairmantraiḥ snāpayetpañcaśāntikaiḥ | vastropavītagandhañca sarvāṇyābharaṇāni ca || 45.30|| datvātha mantravitkuryātpañcāvaraṇapūjanam | vinyasenmātṛkānyāsaṃ saikatriṃśatkalā matā || 45.31|| tatkāle puṣpadāmaiśca sarvatraiva prakalpayet | prabhūtahaviṣaṃ datvā yathāvibhavavistaram || 45.32|| sarvopadeśasaṃyuktaṃ nānāpuṣpasamanvitam | nānāphalasamopetamājyapūrṇadadhiplutam || 45.33|| pānīyaṃ mukhavāsañca tāmbūlañca viśeṣataḥ | dhūpadīpādikaṃ datvā guhāgniñca nayettataḥ || 45.34|| śyāmavṛkṣasamidbhiśca varuṇaṃ sarpiṣā hunet | ṣaḍakṣareṇa mantreṇa pratyekaṃ dvisahasrakam || 45.35|| aṅgamantrairdaśāṃśaṃ tu pūrṇāhutisamācaret | sviṣṭakṛcca jayādiñca sarvakāmārthasiddhaye || 45.36|| svarṇapuṣpaiśca dānaiśca vādyairgītaiśca nartanaiḥ | japaiḥ pradakṣiṇaiḥ stātrairnamaskāraiśca bhaktitaḥ || 45.37|| prīṇayitvā mahāsenaṃ prārthayedarthamīpsitam | yān yān kāmayate kāmān tāṃstān satyamavāpnuyāt || 45.38|| ācāryaṃ pūjayetkartā gobhūmīdhānyakāñcanaiḥ | vastrahemāṅgulīyaiśca dāsīdāsaiśca bhaktitaḥ | kumāraṃ gaṇḍarogasya nāśārthamapi kārayet || 45.39|| iti śrīkumāratantre mahābhiṣekavidhirnāma pañcacatvāriṃśatpaṭalaḥ | 46. ṣaṭcatvāriṃśatpaṭalaḥ - skandakalānyāsavidhiḥ tataḥ skandakalānyāsaṃ saikatriṃśatkalāsmṛtam | skandasūktasya ṣaṇmantraiḥ sakalābhirnyaset sudhīḥ || 46.1|| saikatriṃśatkalāṃ vakṣye śa‍ṛṇu kauśika suvrata | jayā balonnatā vāmā nandinī vijayā ramā || 46.2|| senā māyā ca śāntī ca satyā sūkṣmā sumatyapi | vajrāmṛtā yaśaścaiva variṣṭhā supratiṣṭhikā || 46.3|| rucirā bhrāmiṇī bhūtī mānyā jīvātureva ca | śuddhā kṛpā satvarā ca jagatī varadā tataḥ || 46.4|| kāmadā hariṇī śyāmā saikatriṃśatkalā smṛtāḥ | skandasūktasya ṣaṇmantraiḥ prathame ṣaṭkalā śiraḥ || 46.5|| dvitīye ṣaṭkalā vaktre tṛtīye pañcamī kalā | hṛdaye kaṇṭhadeśe tu bāhvornābhau tu vinyaset || 46.6|| vedamantraiḥ kalā pañca kukṣau pṛṣṭhe tataḥ param | uraḥ sthale ca guhye ca śiśne caiva nyased budhaḥ || 46.7|| ete mantrakalā vedā ūrvorjānvośca vinyaset | ṣaṣṭhe mantre kalā pañca jaṅghayoḥ pādayorapi || 46.8|| vyāpakāñjalinā dhīmān nyasedevaṃ vidhānataḥ | saikatriṃśatkalānyāsaṃ na jñātvā na samarcayet || 46.9|| tasmāt sarvaprayatnena nyāsaṃ kṛtvārpayed guham | ya etat kurute nityaṃ so'gniṣṭomaphalaṃ labhet || 46.10|| kalānyāsakramaḥ - oṃ jagadbhuvaṃ jayāyai namaḥ | | 1| --īśānamūrdhni oṃ bahuto valāyai namaḥ | | 2| --pūrvamūrdhni oṃ hutaṃ unnatāyai namaḥ | | 3| --dakṣiṇamūrdhni oṃ vacadbhuve vāmāyai namaḥ | | 4| --uttaramūrdhni oṃ namaste'stu nandinyai namaḥ | | 5| --paścimamūrdhni oṃ viśvabhuve vijayāyai namaḥ | | 6| --nairṛtamūrdhni oṃ jagadbhuvo'dhipatirjarāyai namaḥ | | 7| --īśānavaktre oṃ senānīḥ senāyai namaḥ | | 8| --pūrvavaktre oṃ mayūrapriyāyai namaḥ | | 9| --dakṣiṇavaktre oṃ ṣaḍānanaḥ śāntyai namaḥ | | 10| --uttaravaktre oṃ sattvāyāhaṃ namaste'stu satyāyai namaḥ | | 11| --paścimavaktre oṃ sukhaṃ vahasva sūkṣmāyai namaḥ | | 12| --nairṛtavaktre oṃ subrahmaṇya sumatyai namaḥ | | 13| --hṛdaye oṃ bṛhaspateḥ sutāṃ prajñāyai namaḥ | | 14| --gale oṃ asya padmayone amṛtāyai namaḥ | | 15| --dakṣiṇabāhau oṃ ayasyātmayaśase namaḥ | | 16| --vāmabāhau oṃ vahane vahantu variṣṭhāyai namaḥ | | 17| --nābhau oṃ subrahmaṇya supratiṣṭhāyai namaḥ | | 18| --kukṣau oṃ rudrabhuve rucāyai namaḥ | | 19| --pṛṣṭhe oṃ brahmabhuve bhrāmiṇyai namaḥ | | 20| --urasi oṃ bhuvadbhuve bhūtyai namaḥ | | 21| --guhye oṃ abhūtāya mānyāyai namaḥ | | 22| --śiśne oṃ jagadbhuve jīvātave namaḥ | | 23| --dakṣiṇorau oṃ subrahmaṇya ruddhāyai namaḥ | | 24| --vāmorau oṃ kṛttikāsutakṛpāyai namaḥ | | 25| --dakṣiṇajānuni oṃ ṣaṣṭhāṅgasattvarāyai namaḥ | | 26| --vāmajānuni oṃ jagadbhave jagatyai namaḥ | | 27| --dakṣiṇajaṅghāyāṃ oṃ vacadbhuve varadāya namaḥ | | 28| --vāmajaṅghayāṃ oṃ skandaviśākhine kāmadāyai namaḥ | | 29| --dakṣiṇapāde oṃ havyaṃ yasmāddharibhyai namaḥ | | 30| --vāmapāde oṃ ṣaṇmukhāya śyāmāyai namaḥ | | 31| --vyāpakāñjaliḥ iti śrīkumāratantre skandakalānyāsavidhirnāma ṣaṭcatvāriṃśatpaṭalaḥ | 47. saptacatvāriṃśatpaṭalaḥ - mātṛkānyāsavidhiḥ śa‍ṛṇu kauśika vakṣye'haṃ subrahmaṇyasya mātṛkām | bhuktimuktipradaṃ puṃsāṃ sarvopadravanāśanam || 47.1|| keśānte mukhavṛtte ca netrayoḥ śrotranāsayoḥ | karṇayoroṣṭhayordantapaṅktau mūrdhnimukhesvaram || 47.2|| kavargaṃ dakṣiṇe haste cavargaṃ vāmahastake | ṭavargaṃ dakṣapāde ca tavargaṃ vāmapādake || 47.3|| paphau parvadvaye nyasya bakāraṃ pṛṣṭhadeśake | bhakāraṃ nābhideśe tu makāraṃ kukṣideśake || 47.4|| yakāraṃ hṛdaye nyasya ralau dormūlayornyaset | vakāraṃ kaṇṭhapṛṣṭhe tu śaṣau kakṣadvaye nyaset || 47.5|| sahau śiśne ca guhye ca lakāraṃ bhujayornyaset | kṣakāraṃ vyāpakaṃ śeṣāṃ subrahmaṇyasya mātṛkām || 47.6|| tānyetāni na coktāni varṇeśvarānanaṃ śa‍ṛṇu | amareśvara ārādhyastata indrapurogamāḥ || 47.7|| īśaputra umāputra ūrdhvareto mama priya | ṛṇoṝṇaḷnyaśca ḹhantaikanāyakaḥ || 47.8|| aiśvaryaprada ojasvī aupamyarahitaḥ pumān | tato'mbujāsanakṣīṇaṃ teṣāṃ syuḥ svaradevatāḥ || 47.9|| kamaṇḍaludharaḥ khaḍgapāṇirgaṅgāsutastataḥ | ghaṇṭāhastoṅapriyaśca candraśekhara īritaḥ || 47.10|| chandomayaścaiva jagatpatiśca jhaṣaketujit | ñamūrtiṣṭaṅkahastaśca ṭhasvarūpo'thaḍambaraḥ || 47.11|| ḍhakkapriyoṇagamyaśca tattvarūpasthapiṣṭakaḥ | daṇḍapāṇirdhanuṣpāṇirnagarandhrakarastataḥ || 47.12|| tathaiva padmahastaśca phaṇihastastathaiva ca | tatastu bahulāputro bhavātmaja itīritaḥ || 47.13|| mahāseno yajñamūrti ramaṇīyastathaiva ca | lambodarānujaścaiva vacadbhūḥ śarasambhavaḥ || 47.14|| ṣaṇmukhaḥ sarvalokeśo harātmaja iti smṛtaḥ | lakṣmīvāṃśca kṣamākṣetraḥ kādikṣāntādhidevatāḥ || 47.15|| akārādikṣakārāntaṃ nyaseddehe svanāmabhiḥ | praṇavādinamo'ntaiśca brāhmaṇakṣatriyo'pi vā || 47.16|| vaiśyo vāpyatha śūdro vā subrahmaṇyākhyamātṛkām | japakāle japedyastu jayasiddhimavāpnuyāt || 47.17|| pūjākāle nyasedetatpratiṣṭhākāla eva ca | gāyatrījapakāle tu subrahmaṇyasya mātṛkām || 47.18|| yaḥ karoti mukhaṃ tasya sahasraguṇitaṃ phalam | saptajanma bhavedvipraḥ so'nte kaumāramāpnuyāt || 47.19|| iti śrīkumāratantre mātṛkānyāsavidhirnāma saptacatvāriṃśatpaṭalaḥ | 48. aṣṭacatvāriṃśatpaṭalaḥ - subrahmaṇyakavacavidhiḥ subrahmaṇyasya kavacaṃ vakṣye'haṃ śa‍ṛṇu kauśika | sarvapāpapraśamanaṃ sarvopadravanāśanam || 48.1|| brahmānuṣṭupchandaḥ subrahmaṇyasya devatā | ṣāntadīrgheṇa kalpena ṣaḍaṅganyāsakalpanā || 48.2|| dhyānam- sindūrāruṇamindukānti vadanaṃ keyūrahārādibhiḥ divyairābharaṇairvibhūṣitatanuḥ svargasya saukhyapradam | ambhojābhayaśaktikukkuṭadharaṃ raktāṅgarāgojvalaṃ subrahmaṇyamupāsmahe praṇamatāṃ bhītipraṇāśodyatam || 48.3|| subrahmaṇyo'grataḥ pātu senānīḥ pātu pṛṣṭhataḥ | guho māṃ dakṣiṇe pātu bhūpatiḥ pātu vāmataḥ || 48.4|| śiraḥ pātu mahāsenaḥ skando rakṣellalāṭakam | netrayordvādaśākṣaśca śrotraṃ rakṣatu viśvabhūḥ || 48.5|| mukhaṃ me ṣaṇmukhaḥ pātu nāsikāṃ makarātmajaḥ | oṣṭhaṃ vallīpatiḥ pātu jihvāṃ pātu ṣaḍakṣaraḥ || 48.6|| devasenāpatirdantān cibukaṃ bahulāsutaḥ | kaṇṭhaṃ tārakajitpātu bāhuṃ dvādaśabāhumān || 48.7|| hastau śaktidharaḥ pātu vakṣaḥ pātu śarodbhavaḥ | hṛdayaṃ brahmabhūḥ pātu kukṣiṃ pātvambikāsutaḥ || 48.8|| nābhiṃ śambhusutaḥ pātu kaṭiṃ pātu harātmajaḥ | ūruṃ pātu gajārūḍho jānū dve jāhnavīsutaḥ || 48.9|| jaṅghe viśākho me pātu pādayoḥ śikhivāhanaḥ | sarvāṇyaṅgāni bhūteśaḥ saptadhātūṃśca ṣaṇmukhaḥ || 48.10|| sandhyākāle niśīthinyāṃ madhyāhne dustare jale | durgame ca mahāraṇye rājadvāre sahāyake || 48.11|| tumule raṇamadhye ca sarpaduṣṭamṛgādiṣu | corādisādhvase'bhedye jvarādivyādhipīḍite || 48.12|| duṣṭagrahādibhītau ca durnimittādibhīṣaṇe | astraśastranighāteṣu trātu māṃ krauñcarandhrakṛt || 48.13|| subrahmaṇyasyakavacamiṣṭasiddhiphalaṃ bhavet | tasya tāpatrayaṃ nāsti satyaṃ satyaṃ vadāmyaham || 48.14|| dharmārthī labhate dharmānarthārthī cārthamāpnuyāt | kāmārthī labhate kāmān mokṣārthī mokṣamāpnuyāt || 48.15|| yatra yatra japet tatra tatra sannihito guhaḥ | pūjāpratiṣṭhākāle ca japakāle paṭhedidam || 48.16|| teṣāmeva phalāvāptyai mahāpātakanāśanam | yaḥ paṭhecchṛṇuyādbhaktyā nityaṃ devasya sannnidhau | sarvān kāmāniha prāpya so'nte skandapuraṃ vrajet || 48.17|| iti śrīkumāratantre subrahmaṇyakavacavidhirnāma aṣṭacatvāriṃśatpaṭalaḥ | 49. ekonapañcāśatpaṭalaḥ - pradakṣiṇanamaskāravidhiḥ pradakṣiṇanamaskāravidhiṃ śa‍ṛṇu vadāmyaham | pradakṣiṇatrayaṃ kṛtvā namaskārantu pañcakam || 49.1|| punaḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā punarjanma na vidyate | yāni kāni ca pāpāni janmāntarakṛtāni ca || 49.2|| tāni tāni praṇaśyanti pradakṣiṇapade pade | prabhāte bhuktidamproktaṃ madhyāhne bhuktimuktidam || 49.3|| rātrau ca mokṣadaṃ proktaṃ ṣaṇmukhasya pradakṣiṇam | ātmapradakṣiṇe viprā dakṣiṇenaiva kārayet || 49.4|| kumāragajayormadhye naiva kāryantu laṅghanam | parivārālayaṃ tatra laṅghayennaiva doṣabhāk || 49.5|| gajavālāgrakaṃ spṛṣṭvā kumbhamadhye'valokayet | sarvapāpavinirmuktaḥ skandaloke mahīyate || 49.6|| padbhyāṃ karābhyāṃ śirasā pañcāṅgaḥ syāt pramāṇakam | urasā śirasā dṛgbhyāṃ manasā vacasā tathā || 49.7|| padbhyāṃ karābhyāṃ jānubhyāṃ praṇāmo'ṣṭāṅga īritaḥ | vāmapārśve śiro nyastvā savyapāde pralambitau || 49.8|| namaskāraḥ prakartavyaḥ prāgādidvāraveśmasu | nityānuṣṭhānakarmānte prakartavyaṃ pradakṣiṇam || 49.9|| upoṣitaḥ śuciḥ snātvā yaḥ karoti pradakṣiṇam | sahasraṃ śraddhayā dhīmān aśvamedhaphalaṃ labhet || 49.10|| punaḥ pradakṣiṇaṃ kuryātsumitreśaṃ pradarśayet | pradakṣiṇān svena kṛtān vittādardhaphalaṃ labhet || 49.11|| aṅgapradakṣiṇatvena tulyaṃ koṭipradakṣiṇam | guhāgre devamabhyarcya karasaṃsphoṭanādibhiḥ || 49.12|| uḍḍīyante śarīrasthāḥ mahāpātakakoṭayaḥ | pātakāni ca sarvāṇi moktuṃ kāmayate ca yaḥ | kumāragajayormadhye daṇḍavatpraṇamennaraḥ || 49.13|| iti śrīkumāratantre pradakṣiṇanamaskāravidhirnāma ekonapañcāśatpaṭalaḥ | 50. pañcāśatpaṭalaḥ - ācāryalakṣaṇavidhiḥ ācāryalakṣaṇaṃ vakṣye śa‍ṛṇu kauśika suvrata | āryāvartabhṛto gotraḥ sūtraṃ caiva samanvitam || 50.1|| ādiśaivakulodbhūtaḥ śivadvija udīritaḥ | parārthapūjanaṃ tena kartavyaṃ munipuṅgava || 50.2|| śivāgamapurāṇajño guhapūjāvidhānavit | vedavedāṅgatattvajño japahomavidhānavit || 50.3|| devāgnigurubhaktiśca medhāvī kuśalaḥ śuciḥ | sarvāvayavasampūrṇaḥ samayācārasaṃyutaḥ || 50.4|| kulīnaḥ sarvaśāstrajñaḥ satyavādī jitendriyaḥ | śivaśāstrarataścaiva paraśāstraparāṅmukhaḥ || 50.5|| śikhayā baddhakeśī vā bhasmoddhūlitavigrahaḥ | dambhāsūyādirahitaḥ samayācārapālakaḥ || 50.6|| pratyutpannamanaḥ śāntastapasvī priyadarśanaḥ | upavītañca rudrākṣamuṣṇīṣaṃ cottarīyakam || 50.7|| bhasmaśaivādiśaivānāṃ pañcamudrā prakīrtitāḥ | evamādiguṇopetaḥ kārayetsvāmipūjanam || 50.8|| nāstiko'pyaśubhaḥ kruddho devāgnigurunindakaḥ | kuṣṭhāṅgī kumukhī caiva paradārarato'śuciḥ || 50.9|| kusumākṣaśca vikaṭo mātsaryo madadambhayuk | madhumāṃsarataḥ pāpī coro rogasamāvṛtaḥ || 50.10|| vikalāṅgo'tiriktāṅgaśśyāvadantaḥ sukubjakaḥ | kuṇḍako golakaścaiva samayācāravarjitaḥ || 50.11|| evamādiguṇopetaṃ varjayetsvāmipūjane | kārayedyadimohena kartā bhartā vinaśyati || 50.12|| svayambhuliṅge vicchinne gaurīhīne'pi pūjayet | ācāryaḥ patnihīnaścet na doṣo mantravigrahaḥ || 50.13|| utsavasya tu madhye vā pratiṣṭhādinamadhyame | sūtake pretakārye ca ācāryasya na vidyate || 50.14|| na lipyate malaiḥ so'pi padmapatramivāmbhasā | śāvakaṃ karma kṛtvā tu snātvā devālayaṃ viśet || 50.15|| mahotsave samāptau ca śeṣakarma samācaret | śivaḥ kruddho gurustrātā guruḥ kruddho guhena ca || 50.16|| gurustuṣṭo guhastuṣṭastasmāt samprīṇayedgurum | yāvattoṣaṇamācāryastāvaddevastu toṣaṇam || 50.17|| iti śrīkumāratantre ācāryalakṣaṇavidhirnāma pañcāśatpaṭalaḥ | 51. ekapañcāśatpaṭalaḥ - sāyarakṣāvidhiḥ sāyarakṣāvidhiṃ vakṣye kauśika suvrata | sarvalokahitārthāya sarvaprāṇisukhāvaham || 51.1|| viśeṣādbālarakṣārthaṃ sāyarakṣāṃ mahāmune | janānāṃ nayanocchiṣṭanivṛttyarthaṃ pradoṣake || 51.2|| dhūpadīpāvasāne tu sāyarakṣāṃ samācaret | sauvarṇaṃ rājataṃ tāmraṃ kāṃsyamevāsya pātrakam || 51.3|| viṃśatyaṅgulavistāramoṣṭhamekāṅgulaṃ bhavet | ekāṅgulaṃ samārabhya ravyaṅgulasamāvadhi || 51.4|| dopādhārantu tanmadhye vṛttākāraṃ prakalpayet | navadīpayutaṃ śreṣṭhaṃ pañcadīpantu madhyamam || 51.5|| kanyasaṃ tvekadīpantu yuktyā yuñjīta buddhimān | dīpādhāreṣu sarveṣu vartiṃ goghṛtasaṃyutam || 51.6|| hastāṅgulasamutsedhaṃ karpūrāvartirantakam | subrahmaṇyaśca lokeśo navadīpādhidevatāḥ || 51.7|| mahādigdevatā skandaḥ pañcadīpādhidevatāḥ | ekadīpe guhaṃ proktaṃ catuṣpātrābhito nyaset || 51.8|| nimbapatraṃ sarṣapañca tataḥ kārpāsabījakam | lavaṇañca kramānnyasya dravyaṃ prasṛtimātrakam || 51.9|| evaṃ sarvaṃ samāsādya maṇḍapābhyantare budhaḥ | skandāyatanayoṣidbhirathavā paricārakaiḥ || 51.10|| tāni pātrāṇi sarvāṇi vāhayitvā vicārataḥ | samānīya guhasyāgre nyastvā vartīn pradīpayet || 51.11|| sāyaṃ rakṣā prakartavyā dhūpadīpāvasānake | guhasyācamanaṃ datvābhyarcya tanmūlamantrataḥ || 51.12|| arcayitvā vidhānena vahnibījamanusmaran | astreṇaiva tu mantreṇa digvirecanamācaret || 51.13|| mukulīṃ padmamudrāñca darśayeddeśikena tu | dhūpadīpau samau datvā nṛttaṃ vādyaṃ samācaret || 51.14|| dhūpaṃ dhūrasimantreṇa dīpamuddīpyamantrataḥ | sāyaṃ rakṣāṃ pradīpyātha dhūpadīpaṃ tato nyaset || 51.15|| jagadbhuvādimantreṇa sāyaṃ rakṣā pradāpayet | trivāraṃ parayā bhaktyā bhrāmayetskandamūrdhani || 51.16|| nṛttavādyaṃ samāyuktaṃ śaṅkhadhvanisamanvitam | bherīmṛdaṅgavādyaiśca stotraśabdaiḥ samanvitam || 51.17|| dravyāṇyatha kramādvidvānāvartyāvartya mūrdhani | sāyaṃ rakṣāṃ pradatvaiva dadyācchiṣyakare tataḥ || 51.18|| pātrāpātravidhāneṣu karaṃ prakṣālya deśikaḥ | paścādācamanaṃ datvā praṇavena tu mantrataḥ || 51.19|| tato'sya stabakaṃ gṛhya karpūrādisugandhiyuk | gṛhītvā mudrayā śaktyā bhrāmya skandopari tridhā || 51.20|| prakṣipeddīpapātreṣu kartavyaṃ skandhamūrdhani | astreṇa vinyasedīṣat dakṣiṇe dhārayettataḥ || 51.21|| pārśvayorhṛdayenaiva vinyasedbhasma mantravit | vṛndañca cāmaraṃ chatraṃ darpaṇañca nidarśayet || 51.22|| tāni pātrāṇi gaṇikā mūrdhnādibhidhṛtāni hi | sarvātodyasamāyuktaṃ pūrve vā cottare'pi ca || 51.23|| vartidravyaṃ tatra tyaktvā punaḥ pātrāṇi saṅgṛhet | sāyarakṣāṃ ca devāya dinaṃ prati dinaṃ prati || 51.24|| evaṃ yaḥ kurute martyo rājā vijayamāpnuyāt | iti śrīkumāratantre sāyarakṣāvidhirekapañcāśatpaṭalaḥ | ślokasaṅkhyā || 3523|| || iti śrīmallalitāgamabhede kumāratantraṃ sampūrṇam || śayanavidhipaṭalaḥ kośeṣutyaktaḥ | || śubham || The content within the ( ) at the end of a line contains footnote / variation. The content within [ ] pertains to additional information. The book kumAratantram was edited by E.M. Kandaswami Sarma. Lord Ishvara revealed the nectar of Kumara Tantram to Kaushika Mahamuni. Composed of 3523 verses, the Kumara Tantram is a part of Shrimal Lalitagamabheda scripture which in turn is part of the ocean of Shaivagama. The Kumara Tantram gives detailed methods in the worship of our beloved Lord Subrahmanyam Swami. The following are observations and possible variations: When drawing up the vargas (groups) of the mantrodhara as per verse 2.3, the eight groups may be (1) a to aḥ, (2) ka to ṅa, (3) ca to ña, (4) ṭa to ṇa, (5) ta to na, (6) pa to ma, (7) ya to śa (8) ṣa to kṣa - this is likely with l̤a . First group contains sixteen vowels a to aḥ. Second group onwards, each varga has five syllables. Thus, the eight groups are formed of all syllables from a to kṣa . Based on the above grouping, the third alphabet of the eighth varga is ha and as given in verse 2.18 the beeja akshara of hrīṃ is formed. Hence, the mantra oṃ devasenāyai namaḥ | (14) may be oṃ hrīṃ devasenāyai namaḥ | (14) along with the beeja akshara of hrīṃ. As given in verse 2.23, the first akshara of the name with bindu is to be added. Hence, instead of oṃ yaṃ vāyave namaḥ , the variation may be oṃ vaṃ vāyave namaḥ . Similarly, as given in verse 2.26 instead of oṃ yaṃ pūtāyai namaḥ the variation may be oṃ paṃ pūtāyai namaḥ. These are observations through Academic study. --- Preeti Proofread by Preeti N Bhandare pnbhandare at gmail.com % Text title : Kumara Tantram % File name : kumAratantram.itx % itxtitle : kumAratantram % engtitle : kumAratantram % Category : subrahmanya, tantra % Location : doc_subrahmanya % Sublocation : subrahmanya % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/religion % Proofread by : Preeti N. Bhandare pnbhandare at gmail.com % Description/comments : Edited by E.M. Kandaswami Sarma (Vykarana Shiromani) 1974 % Indexextra : (Scan) % Acknowledge-Permission: Shridhar Ayer % Latest update : December 27, 2022, Skanda Shashthi Pausha, Shukla Shashthi, April 25, 2023 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % Site access : https://sanskritdocuments.org

కుమారతన్త్రమ్ ఓం సుబ్రహ్మణ్యాయ నమః । అనుక్రమణికా ౧. ప్రథమః పటలః - కౌశికప్రశ్నే తన్త్రావతారక్రమ । ౨. ద్వితీయః పాటలః - మన్త్రోద్ధార విధిః । ౩. తృతీయః పటలః - శౌచాచమనవిధిః । ౪. చతుర్థః పటలః - స్నానానుష్ఠానవిధిః । ౫. పఞ్చమః పటలః - నిత్యపూజావిధిః । ౬. షష్ఠః పటలః - నైవేద్యవిధిః । ౭. సప్తమః పటలః - అగ్నికార్యవిధిః । ౮. అష్టమః పటలః - నిత్యోత్సవవిధిః । ౯. నవమః పటలః - కుణ్డలక్షణ । ౧౦. దశమః పటలః - మణ్డల విధిః । ౧౧. ఏకాదశః పటలః - దీక్షావిధిః । ౧౨. ద్వాదశః పటలః - స్నపనవిధిః । ౧౩. త్రయోదశః పటలః - స్కన్దోత్సవవిధిః । ౧౪. చతుర్దశః పటలః - ప్రాయశ్చిత్తవిధిః । ౧౫. పఞ్చదశః పటలః - జీర్ణోద్ధారవిధిః । ౧౬. షోడశః పటలః - వాస్తుహోమవిధిః । ౧౭. సప్తదశః పటలః - శాన్తిహోమవిధిః । ౧౮. అష్టాదశః పటలః - దిశాహోమవిధిః । ౧౯. ఏకోనవింశః పటలః - మూర్తిహోమవిధిః । ౨౦. వింశః పటలః - పఞ్చగవ్యవిధిః । ౨౧. ఏకవింశః పటల - పఞ్చామృతవిధిః । ౨౨. ద్వావింశః పటలః - బాలస్థాపనవిధిః । ౨౩. త్రయోవింశః పటలః - సమ్ప్రోక్షణవిధిః । ౨౪. చతుర్వింశః పటలః - ప్రతిమాలక్షణవిధిః । ౨౫. పఞ్చవింశః పటలః - శూలస్థాపనవిధిః । ౨౬. షడ్వింశః పటలః - అచలస్థాపనవిధిః । ౨౭. సప్తవింశః పటలః - చలబేరప్రతిష్ఠావిధిః । ౨౮. అష్టావింశః పటలః - శక్త్యస్త్రస్థాపనవిధిః । ౨౯. ఏకోనత్రింశః పటలః - గర్భన్యాసవిధిః । ౩౦. త్రింశః పటలః - ఆద్యేష్టకావిధిః । ౩౧. ఏకత్రింశః పటలః - ప్రాసాదలక్షణవిధిః । ౩౨. ద్వాత్రింశః పటలః - మూర్ధ్నేష్టికావిధిః । ౩౩. త్రయస్త్రింశః పటలః - ప్రాకారలక్షణవిధిః । ౩౪. చతుస్త్రింశః పటలః - పరివారవిధిః । ౩౫. పఞ్చత్రింశః పటలః - కరణలక్షణవిధిః । ౩౬. షట్త్రింశః పటలః - పాదుకాప్రోక్షణవిధిః । ౩౭. సప్తత్రింశః పటలః - ఆత్మార్థయజనవిధిః । ౩౮. అష్టత్రింశః పటలః - తైలాభ్యఙ్గవిధిః । ౩౯. ఏకోనచత్వారింశః పటలః - మాసపూజావిధిః । ౪౦. చత్వారింశత్పటలః - అఙ్కురార్పణవిధిః । ౪౧. ఏకచత్వారింశత్పటలః - మహావల్లీదేవసేనాస్థాపనవిధిః । ౪౨. ద్విచత్వారింశత్పటలః - సుమిత్రస్థాపనవిధిః । ౪౩. త్రిచత్వారింశత్పటలః - గజస్థాపనవిధిః । ౪౪. చతుశ్చత్వారింశత్పటలః - రథప్రతిష్ఠావిధిః । ౪౫. పఞ్చచత్వారింశత్పటలః - మహాభిషేకవిధిః । ౪౬. షట్చత్వారింశత్పటలః - స్కన్దకలాన్యాసవిధిః । ౪౭. సప్తచత్వారింశత్పటలః - మాతృకాన్యాసవిధిః । ౪౮. అష్టచత్వారింశత్పటలః - సుబ్రహ్మణ్యకవచవిధిః । ౪౯. ఏకోనపఞ్చాశత్పటలః - ప్రదక్షిణనమస్కారవిధిః । ౫౦. పఞ్చాశత్పటలః - ఆచార్యలక్షణవిధిః । ౫౧. ఏకపఞ్చాశత్పటలః - సాయరక్షావిధిః । ఆముఖం నిజశక్తిభిత్తినిర్మిత- నిఖిలజగజ్జాలచిత్రనికురుమ్బః । స జయతి శివః పరాత్మా నిఖిలాగమసారసర్వస్వమ్ ॥ అయి భోః విపశ్చిదపశ్చిమాః ఆగమాభిజ్ఞాః సజ్జనాః । విజ్ఞాతమేవ హి భవతాం యత్కిల పరమకారుణికో విశ్వవన్ద్యః సకలకల్యాణగుణగణైకనిలయో భగవాన్ పశుపతిః లోకాననుజిఘృక్షుః స్వయం ప్రశ్నోత్తరైర్వాక్యైః తన్త్రాపరాభిధమాగమం సమవతారయత్, యచ్చ కల్పభేదేన ప్రవాహానాదివిధయా అవిచ్ఛేదేనానువర్తమానం, ప్రాచీనార్వాచీనతన్త్రజ్ఞపరమ్పరయా సాతిశయం పరిపోషితం, ప్రతిసంస్కృతం, ప్రచారితం, ప్రసారితం సత్ చరీవర్తి ఇతి । ఆగతం పఞ్చవక్త్రాత్తు గతం చ గిరిజాననే । మతం చ వాసుదేవస్య తస్మాదాగమముచ్యతే ॥ గురుశిష్యపదే స్థిత్వా స్వయం దేవః సదాశివః । ప్రశ్నోత్తరపదైర్వాక్యైః తన్త్రం సమవతారయత్ ॥ ఇతి మహాస్వచ్ఛన్దతన్త్రే ఆగమనిరుక్తిపూర్వకం తన్త్రాగమయోరనర్థాన్తరమభ్యధాయి । ``ఆసమన్తాత్ గమయతి అభేదేన విమృశతి పారమేశం స్వరూపమితి కృత్వా పరశక్తిరేవాగమః, తత్ప్రతిపాదకస్తు శబ్దసన్దర్భః తదుపాయత్వాత్ శాస్త్రస్య,'' ఇతి స్వచ్ఛన్దోద్యోతే ఆగమపదస్య అర్థం వివృణ్వన్, ఈశ్వరస్వరూపప్రతిపాదకశబ్దరాశిరితి ప్రకటీకృతమ్ । ``ఆగచ్ఛన్తి బుద్ధిమారోహన్తి యస్మాత్ అభ్యుదయనిఃశ్రేయసోపాయాః స ఆగమః'' ఇతి వాచస్పతిమిశ్రాః తత్త్వవైశారద్యామవోచన్ । ఇదమాగమశాస్త్రం నిత్యమనాది, వేదమూలత్వాత్ । న జాత్వకర్తృకం కశ్చిదాగమం ప్రతిపద్యతే । బీజం సర్వాగమాపాయే త్రయ్యేవాదౌ వ్యవస్థితా ॥ ఇతి వైయ్యాకరణతల్లజభర్తృహరిణా ఆగమానాం ప్రవాహానాదిత్వప్రతిపాదనేన నిత్యత్వమనుమోదితమ్ । ``తాని పూర్వాగమేషు విచ్ఛిన్నేషు అన్యేషు ప్రణేతృషు ఆగమాన్తరానుసన్ధానే బీజవదవతిష్ఠన్తే । తాన్యేవ బీజాన్యాసాద్య పునః ప్రణేతృభిరాగమా నిబధ్యన్తే ఇతి ప్రవాహానాదిత్వం సిద్ధమితి నాగమా అప్రమాణమ్'' ఇతి వాక్యపదీయటీకాకారాః గ్రన్థకారాశయం విశదీచక్రుః । పఞ్చవక్త్రోద్గతత్వోక్త్యా ఆగమస్య నిత్యతాయాః న క్షతిః । శ్రీకణ్ఠాచార్యైః శాస్త్రయోనిత్వాధికరణే వేదానాం ఈశ్వరప్రణీతత్వేఽపి నిత్యత్వస్యావిరుద్ధతా సుష్ఠు ఉపపాదితా । తద్దత్రాపి । ``ప్రలయే వేదానాం పరమేశ్వరబుద్ధిగోచర తయైవానువృత్తిః, సర్గాదౌ తు తేషాం పరశ్రవణగో చరతయా వైఖరీవృత్తివిశిష్టత్వేన పరమేశ్వరప్రణీతత్వం ఇత్యుభయమప్యవిరోధేనోపపద్యతే'' ఇతి శివార్కమణిదీపికాకారాః అప్పయ్యదీక్షితాః అసన్దిగ్ధమభ్యవదన్ ॥ మైవం, ``తత్పూర్వపూర్వక్రమమనుసరతా శమ్భునా నిర్మితాస్తాః సాక్షాదేవ ప్రమాణం స హి భవతి తతో నైవ కస్యాపి హానిః'' ఇతి నయమణిమాలాకారవచనం శ్రీకణ్ఠాశయం విశదయద్విజృమ్భతే । ``అహమేవ పశూనామధిపతిరసానీతి తస్మాత్ రుద్రః పశూనామధిపతిః'' ఇతి త్రిపురభేదనశుల్కరూపేణ స్వయంవృతపశుపతికస్య, అష్టాదశానామేతాసాం విద్యానాం భిన్నవర్త్మనామ్ । ఆదికర్తా కవిఃసాక్షాచ్ఛూలపాణిరితి శ్రుతిః ॥ సద్యోజాతస్తు ఋగ్వేదో వామదేవో యజుః స్మృతః । అఘోరః సామవేదస్తు పురుషోఽథర్వ ఉచ్యతే । ఈశానశ్చ సురశ్రేష్ఠః సర్వవిద్యాత్మకః స్మృతః ॥ ఇత్యాద్యార్షేయవచనానుమోదితస్య వేద-వేదాఙ్గ -తదుపబృంహణసమస్తవిద్యాత్మకస్య జగదవనైకజాగరూకస్య పరమేశ్వరస్య సద్యోజాతవామదేవాఘోరతత్పురుషేశాన-ముఖపఞ్చకనిర్గలితకామిక-యోగజ-కారణ-ప్రసృత-అజిత-దీప్త- అంశుమత్సుప్ర-భేద-విజయ-నిఃశ్వాస-స్వాయమ్భువ-అనల-వీర-రౌరవ ముకుట-విమల-చన్ద్రజ్ఞాన-బిమ్బ-ప్రోద్గీత-లలిత-సిద్ధ-సన్తాన- కిరణ-వాతుల-సూక్ష్మ-సహస్ర-సర్వోత్తర పారమేశ్వరాభిధానాం జ్ఞానవిజ్ఞానాత్మకైహికాముష్మికాభ్యుదయని శ్రేయసోయపాయ- వర్ణనపరసదాశివాభిన్నవిభిన్నదేవతోద్దేశ్యసాఙ్గోపాఙ్గపూజా క్రియావిధిప్రయోగప్రకాశకాత్మకాగమప్రభేదానాం ప్రామాణ్యే, కో వా సచేతాఃసన్దేగ్ధి । సదాశివసముదీరితానాం అష్టావింశత్యాగమభేదానాం స్వరూపం కామికే తన్త్రాన్తరేషు చ విస్తరేణ ప్రతిపాదితమ్ । శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యైస్తన్త్రాలోకే శైవాగమస్యాష్టావింశతిప్రభేదత్వముల్లిఖితమ్- ``దశాష్టాదశ వస్వష్టభిన్నం యచ్ఛాసనం విభోః'' ఇతి ॥ సర్వతన్త్రస్వతన్త్రైః శ్రీమదప్పయ్యదీక్షితైః శివార్చనచన్ద్రికాయాం- స్త్రోతస్యూర్ధ్వే భవేజ్జ్ఞానం శివరుద్రాభిధం ద్విధా । కామజం యోగజం చిన్త్యం మౌకుటం చాంశుమత్పునః ॥ అష్టావింశతిరిత్యేవమూర్ధ్వస్రోతోవినిర్గతాః ॥ ఇత్యాదినా శైవాగమస్యాష్టావింశతివిధా వివృతా । శ్రీమద్భిః భాస్కరాచార్యైః సౌభాగ్యభాస్కరే త్రిపురసున్దరీవర్ణన-వ్యాజేన కామికప్రభేదానామాగమానాం నామనిర్దేశః కృతః- కామికం పాదకమలం యోగజం గుల్ఫయోర్యుగమ్ । పాదద్వయాఙ్గులీరూపే కారణప్రసృతాహ్వయే ॥ అజితా జానునోర్యుగ్మం దీప్తమూరుద్వయం విభోః । పృష్ఠభాగేంశుమానస్య నాభిః శ్రీసుప్రభేదకమ్ ॥ విజయం జఠరం ప్రాహుః నిఃశ్వాసం హృదయాత్మకమ్ । స్వాయమ్భువం స్తనద్వన్ద్వం అనలం లోచనత్రయమ్ ॥ వీరాగమః కణ్ఠదేశో రురుతన్త్రం శ్రుతిద్వయమ్ । ముకుటం ముకుటం తన్త్రం బాహవో విమలాగమః ॥ చన్ద్రో జ్ఞానమురః ప్రోక్తం బిమ్బం వదనపఙ్కజమ్ । ప్రోద్గీతతన్త్రం రసనా లలితం గణ్డయోర్యుగమ్ ॥ సిద్ధ లలాటఫలకం సన్తానం కుణ్డలద్వయమ్ । కిరణం రత్నభూషా స్యాత్ వాతులం వసనాత్మకమ్ ॥ అఙ్గోపాఙ్గాని రోమాణి తన్త్రాణ్యన్యాని కృత్స్నశః । ఏవం తన్త్రాత్మకం రూపం మహాదేవ్యా విచిన్తయేత్ ॥ ఇతి అష్టావింశత్యాగమాన్యతమలలితాగమాన్తర్గతం ప్రకృతం కౌమారం తన్త్రమ్ । లలితాగమస్య ``లలితం లలితాత్తరం కోమార'' మితి త్రయా భేదాః ఉక్తాః । ఈశ్వరః స్వవిద్యాగురోః కుమారస్య పూజా క్రియావిధిప్రతిపాదకం తన్త్రం సాఞ్జలిబన్ధం పృష్టవతే కౌశికాయోపదిదేశ । తన్త్రేఽస్మిన్ ఉక్తమ్- ఈశ్వర ఉవాచ- యత్త్వయా చోదితం తన్త్రం తత్ప్రవక్ష్యామి కౌశిక । కుమారతన్త్రమధునా నిత్యం నైమిత్తికం తతః ॥ ఇతి కామికే ఆగమోత్పత్తౌ, ఉత్తరకామికే గోత్రనిర్ణయపటలే, కారణే ప్రశ్నపటలే చ కుమారతన్త్రోల్లేఖః కృతః । ``మన్త్రభేదా భవేదత్ర క్రియాభేదో న విద్యతే । అష్టావింశతితన్త్రేష్వప్యనుక్తం సఙ్గ్రహేద్బుధః'' ॥ ఇతి ప్రశ్నపటలాన్త్యవచనాత్ జ్ఞాయతే కుమారపూజాక్రియావిధిప్రతిపాదకేష్వాగమాన్తరేష్వనుక్తా విశేషవిధయ ఏవాత్ర సఙ్గృహీతాః ఇతి । తన్త్రమిదం ప్రశ్నమన్త్రోద్ధారశౌచాచమనస్నానానుష్ఠాన- నిత్యపూజానైవేద్యాగ్నికార్యనిత్యోత్సవకుణ్డలక్షణమణ్డలగుహదీక్షా- స్నపనస్కన్దోత్సవ- ప్రాయశ్చిత్తాద్యేకపఞ్చాశత్పటలవిభక్తం కుమారస్య పూజా క్రియావిధిముపదిశతి । ఇదఞ్చ తన్త్రం గ్రన్థలిప్యాం ముద్రితపూర్వమపి ఇదానీం అప్రాప్యం వర్తతే । గ్రన్థలిపిముద్రణాత ఔత్తరాణాం తాన్త్రికాణాం అప్రవేశం పర్యాలోచ్య,దేవనాగరీలిప్యాం ముద్రణాయ ప్రయత్న ఆదృతః । తన్త్రమిదం ప్రాచీనం తాలపత్రలిఖితం గ్రన్థలిప్యాం ఏకం కాగజలిఖితం ఆన్ధ్రలిప్యాం ఏకం, గ్రన్థలిప్యాం ముద్రితం ఏకం ఇతి ఆహత్య గ్రన్థత్రయేణ సంవాద్య సంశోధ్య అపేక్షితపాఠభేదపురస్సరం దేవనాగరీలిప్యాం ముద్రితం భవత్సమక్షముపహారీకృతమ్ । జీర్ణాలయోద్ధరణధర్మతోఽపి గరీయసి అత్ర విలుప్తప్రబన్ధపునరుజ్జీవనే శ్రమసాధ్యే వ్యవసాయే ప్రవృత్తానాం వార్ధవయమప్యనాదృత్య అవిరతోద్యమానాం దాక్షిణాత్యార్చకసఙ్ఘసఞ్చాలకానాం శ్రీస్వామినాథశివాచార్యాణాం మహీయానయం సంరభః ఆగమికానాం అభిజ్ఞానాం ప్రశంసాపాత్రతామావహతి । కోశసంవాదే, సంశోధనే, పాఠభేదనిర్ణయే చ సోత్సుకం దత్తావధానాః మమ సుహృదః శ్రీమత్పరమేశ్వరనామానః ఆగమికైః నూనం బహుమానార్హాః । అత్యన్తజాగరూకతయైతద్గ్రన్థసమ్పాదనే కృతపరిశ్రమాణాం శ్రీకన్దస్వామిశివాచార్యాణామాద్యోఽయముద్యోగః స్తుత్యో విద్వదాదరణీయశ్చ । ఇదం గ్రన్థరత్నం తత్ర తత్ర అపేక్షితానాం మన్త్రభాగానాం వివరణపురస్సరం, ఆగమాన్తరసంవాదసహితం ప్రయోగవిశేషాణాం వివేచనపూర్వకం ముద్రాలక్ష్యనిర్దేశేన సాకం సమ్ముద్ర్య ప్రకాశయితవ్యమితి సఙ్కల్పితమాసీత్ । కిన్తు శ్రేయాంసి బహువిధ్నాని ఇతి రీత్యా పదే పదే విధ్నవాహుల్యాత్ ఆగమికానామాకాఙ్క్షాపూర్తి మనసి నిధాయ ప్రకాశనే అవిలమ్బ ఆదృతః । యథాసఙ్కల్పితం చేదం తన్త్రం ప్రకాశమేష్యతీతి విశ్వసిమి । ఇత్థం విద్వజ్జనవిధేయః కే। వి। శేషాద్రినాథశర్మా సాహిత్య -ఆయుర్వేదశిరోమణిః సాహిత్యాచార్యః ౩౧-౧-౧౯౭౫ సంస్కృతకల శాలా, మద్రపురీ । ఓం ఓం శివాభ్యాం నమః । ॥ అథ కుమారతన్త్రమ్ ॥ ౧. ప్రథమః పటలః - కౌశికప్రశ్నే తన్త్రావతారక్రమ కైలాసశిఖరే రమ్యే భూతసన్ధైర్నిషేవితే । సిద్ధగన్ధర్వసఙ్గీతే విచిత్రకుసుమోజ్జ్వలే ॥ ౧.౧॥ దేవర్షియక్షగన్ధర్వదివ్యస్త్రీగణసేవితే । తత్రాసీనం మహాదేవం స్ఫురతి స్ఫాటికే స్థలే ॥ ౧.౨॥ దేవం త్రిలోచనం నత్వా ప్రాఞ్జలిః కౌశికో మునిః । ప్రసీద దేవదేవేశ ప్రసీద వృషభధ్వజ ॥ ౧.౩॥ ప్రసీద పరమేశాన భవ సర్వజ్ఞ శఙ్కర । (పరమేశాన భర్గ) ప్రసీద మే విరూపాక్ష ప్రసీద వృషసఞ్చర ॥ ౧.౪॥ ప్రసీద మన్మథారాతే కాలకాల ప్రసీద మే । ప్రసీద గౌరీరమణ గఙ్గాధర మహేశ్వర ॥ ౧.౫॥ ప్రసీద విశ్వదేవేశ ప్రసీద స్కన్దవత్సల । స్తుత్వైవం పరయా భక్త్యా పర్యపృచ్ఛన్ మహాతపాః ॥ ౧.౬॥ కుమారతన్త్రం భగవన్ శ్రోతుం కౌతూహలం హి మే । కారణాఖ్యం మహాతన్త్రం గ్రన్థకోటిప్రవిస్తరమ్ ॥ ౧.౭॥ బహ్మణే యత్ పురా ప్రోక్తం త్వయా సర్వవిదా ముదా । తస్మింస్తన్త్రే సమాఖ్యాతం కౌమారం తన్త్రమీశ్వరమ్ ॥ ౧.౮॥ తత్ తన్త్రమఖిలం దేవ విస్తరేణ వద ప్రభో । ఈశ్వర ఉవాచ- యత్ త్వయా చోదితం తన్త్రం తత్ ప్రవక్ష్యామి కౌశిక ॥ ౧.౯॥ కుమారతన్త్రమధునా నిత్యం నైమిత్తికం తతః। కామ్యం చ త్రివిధం ప్రోక్తం రాజరాష్ట్రాభివృద్ధయే ॥ ౧.౧౦॥ తన్త్రసఙ్కరదోషేణ రాజరాష్ట్రం వినశ్యతి । తస్మాత్ కుమారతన్త్రోక్తమార్గేణైవ గుహం యజేత్ ॥ ౧.౧౧॥ మన్త్రోద్ధారవిధిం పూర్వం శౌచమాచమనం తతః । స్నానానుష్ఠానమార్గం చ సుబ్రహ్మణ్యార్చనావిధిమ్ ॥ ౧.౧౨॥ నైవేద్యం చాగ్నికార్యం చ నిత్యోత్సవవిధిం తతః । కుణ్డానాం లక్షణం చైవ మణ్డలస్య తు లక్షణమ్ ॥ ౧.౧౩॥ గుహదీక్షావిధానం చ స్నాపనానాం తు లక్షణమ్ । (స్నపనస్య చ లక్షణమ్) స్కన్దోత్సవవిధిం చైవ ప్రాయశ్చిత్తవిధానకమ్ ॥ ౧.౧౪॥ జీర్ణోద్ధారవిధిం చైవ వాస్తుహోమక్రమం తతః । శాన్తిహోమవిధానం చ దిశాహోమవిధిం పునః ॥ ౧.౧౫॥ మూర్తిహోమవిధానం చ పఞ్చగవ్యవిధిం తతః । పఞ్చామృతవిధిం చైవ బాలస్థాపనమార్గకమ్ ॥ ౧.౧౬॥ సమ్ప్రోక్షణవిధిం చైవ ప్రతిమాలక్షణం తతః । దారుశూలప్రతిష్ఠాం చ సర్వబేరప్రతిష్ఠికామ్ ॥ ౧.౧౭॥ చలబేరప్రతిష్ఠాం చ గుహాస్త్రస్య ప్రతిష్ఠికామ్ । గర్భన్యాసవిధానం చ తథైవ ప్రథమేష్టికామ్ ॥ ౧.౧౮॥ ప్రాసాదలక్షణం చైవ తతో మూర్ధ్నేష్టికావిధిమ్ । ప్రాకారలక్షణం చైవ పరివారవిధిం తతః ॥ ౧.౧౯॥ లక్షణం కారణానాం తు పాదుకాప్రోక్షణం తతః । ఆత్మార్థయజనం చైవ తైలాభ్యఙ్గవిధిం తతః ॥ ౧.౨౦॥ మాసపూజావిధిం పశ్చాదఙ్కురార్పణమార్గకమ్ । మహావల్లీదేవసేనాస్థాపనస్య విధిం తతః ॥ ౧.౨౧॥ సుమిత్రస్థాపనం చైవ గజస్థాపనమార్గకమ్ । రథప్రతిష్ఠికాం చైవాప్యభిషేకవిధిం తతః ॥ ౧.౨౨॥ తతః స్కన్దకలాన్యాసం శ్రీసుబ్రహ్మణ్యమాతృకామ్ । శ్రీసుబ్రహ్మణ్యకవచం ప్రదక్షిణనమస్క్రియామ్ ॥ ౧.౨౩॥ ఆచార్యలక్షణం చైవ సాయం రక్షావిధిం తతః । శయ్యాగృహప్రవేశం చ ప్రవక్ష్యామి యథాక్రమమ్ ॥ ౧.౨౪॥ మన్త్రభేదో భవేదత్ర క్రియాభేదో న విద్యతే । అష్టావింశతితన్త్రేష్వప్యనుక్తం సఙ్గ్రహేద్ బుధః ॥ ౧.౨౫॥ ఇతి శ్రీ కుమారతన్త్రే కౌశికప్రశ్నే తన్త్రావతారక్రమో నామ ప్రథమః పటలః । ౨. ద్వితీయః పటలః - మన్త్రోద్ధారవిధిః ఈశ్వర ఉవాచ- మన్త్రోద్ధారం ప్రవక్ష్యామి శ‍ృణు కౌశిక సువ్రత । స్థలే మనోరమే శుద్ధే చక్రం కృత్వా లిపిం తథా ॥ ౨.౧॥ అర్చయిత్వా యథాన్యాయం రక్తచన్దనపుష్పకైః । యేనేష్టమాగమత్ తేషాం తచ్ఛృణుష్వ మహామునే ॥ ౨.౨॥ (యథేష్టమగమద్దేవాః) అకారాదివిసర్గాన్తమవర్గమితి చోదితమ్ । కకారాదిక్షకారాన్తం పఞ్చపఞ్చాక్షరాణి తు ॥ ౨.౩॥ అకారాదిక్షకారాన్తమష్టవర్గాః ప్రకీర్తితాః । See the note at the end అష్టవర్గద్వితీయం తు స్కన్దబీజమిదం పరమ్ ॥ ౨.౪॥ షష్ఠానలసమోపేతం బిన్దునాదసమాయుతమ్ । మూలమన్త్రమిదం జ్ఞేయం సర్వకామార్థసిద్ధిదమ్ ॥ ౨.౫॥ అయం మూలమన్త్రః - ఓం స్రూం స్కన్దాయ నమః । (౧) అష్టవర్గద్వితీయం చ షష్ఠస్వరయుతం పునః । చతుర్దశస్వరం తస్య బిన్దునాదసమాయుతమ్ ॥ ౨.౬॥ సుబ్రహ్మణ్యచతుర్థ్యన్తం నమోఽన్తం ప్రణవాదికమ్ । ఓం సూం సౌం సుబ్రహ్మణ్యాయ నమః । (౨) ద్వివర్గప్రథమం చైవ షష్ఠానలసమాయుతమ్ ॥ ౨.౭॥ కవర్గప్రథమం చైవ పఞ్చమస్వరసంయుతమ్ । కుమారమన్త్రమిత్థం స్యాద్ బిన్దునాదవిభూషితమ్ ॥ ౨.౮॥ ఓం క్రూం కుం కుమారాయ నమః । (౩) అష్టవర్గద్వితీయం తు పఞ్చమస్వరసంయుతమ్ । స్వామిన్ గుహాయ మన్త్రాన్తే నమోఽన్తం ప్రణవాదికమ్ ॥ ౨.౯॥ బిన్దునాదసమాయుక్తం సర్వకామార్థసిద్ధిదమ్ । ఓం సుం స్వామిన్ గుహాయ నమః । (౪) సప్తవర్గస్య పఞ్చార్ణం చతుర్థస్వరసంయుతమ్ ॥ ౨.౧౦॥ శరవణభవబీజం స్యాద్ బిన్దునాదసమాయుతమ్ । (శరవణభవస్య) స్వనామాద్యక్షరేణైవ నమోఽన్తం ప్రణవాదికమ్ ॥ ౨.౧౧॥ ఓం శీ శం శరవణభవాయ నమః । (౫) అష్టవర్గతృతీయం తు అగ్నిమాయాసమాయుతమ్ । తస్య వర్గాదిమం చైవ బిన్దునాదసమాయుతమ్ ॥ ౨.౧౨॥ ఇదం బీజం విజానీయాత్ షణ్ముఖాయ నమోఽన్తకమ్ । ఓం హ్రీం షం షణ్ముఖాయ నమః । (౬) అథ పఞ్చ బ్రహ్మబీజాని- సకారం ప్రథమం బిన్దుః సద్యోజాతస్య బీజకమ్ ॥ ౨.౧౩॥ ఓం సం సద్యోజాతాయ నమః । (౭) తృతీయస్వరసంయుక్తం వామదేవముదాహృతమ్ । ఓం సిం వామదేవాయ నమః । (౮) పఞ్చమస్వరసంయుక్తమఘోరం బ్రహ్మబీజకమ్ ॥ ౨.౧౪॥ ఓం సుం అఘోరాయ నమః । (౯) ఏకాదశస్వరోపేతం పురుషం పరిపఠ్యతే । ఓం సేం తత్పురుషాయ నమః । (౧౦) త్రయోదశస్వరోపేతమీశానం పఞ్చమం విన్దుః ॥ ౨.౧౫॥ ఓం సోం ఈశానాయ నమః । (౧౧) ఇతి పఞ్చ బ్రహ్మబీజాని । అథ షడఙ్గమన్త్రాః- అక్షి ౨ వేద ౪ రసా ౬ దిత్య ౧౨ మను ౧౪ షోడశభిః ౧౬ స్వరైః ఓం సాం హృదయాయ నమః; ఓం సీం శిరసే స్వాహా; ఓం సూం శిఖాయై వషట్; ఓం సైం కవచాయ హుం; ఓం సౌం నేత్రత్రయాయ వౌషట్; ఓం సః అస్త్రాయ ఫట్ । ఇతి షడఙ్గమన్త్రాః । (౧౨) హృదయాద్యస్త్రపర్యన్తం షడఙ్గం పరికీర్తితమ్ ॥ ౨.౧౬॥ ఓం సాం సీం సూం సైం సౌం సః బీజాద్యన్తం చ విద్యాం చ నమోఽన్తం చ నమో యజేత్ । అథ మహావల్లీబీజమన్త్రః-- సప్తవర్గచతుర్థం చ (త్వ) అగ్నిమాయాసమన్వితమ్ ॥ ౨.౧౭॥ బిన్దునాదసమాయుక్తం మహావల్ల్యాస్తు బీజకమ్ । ఓం వ్రీం మహావల్ల్యై నమః । (౧౩) అష్టవర్గతృతీయం చ (త్వ) అగ్నిమాయాసమావృతమ్ ॥ ౨.౧౮॥ బిన్దునాదసమాయుక్తం దేవసేనాసుబీజకమ్ । ఓం దేవసేనాయై నమః । (౧౪) అథ షణ్మూర్తిమన్త్రాః- సుబ్రహ్మణ్యః కుమారశ్చ హరసూనుః సురాగ్రజః ॥ ౨.౧౯॥ సేనాపతిః సురేశశ్చ షణ్మూర్తిరిహ కథ్యతే । స్వనామాద్యక్షరేణైవ నమోఽన్తం ప్రణవాదికమ్ ॥ ౨.౨౦॥ షణ్మూర్తీనాం హి కథితం సామ్ప్రతం తు సమాసతః । ఓం సుం సుబ్రహ్మణ్యాయ నమః; ఓం కుం కుమారాయ నమః; ఓం హం హరసూనవే నమః; ఓం సుం సురాగ్రజాయ నమః; ఓం సేం సేనాపతయే నమః; ఓం సుం సురేశాయ నమః ॥ ఇతి మూర్తిమన్త్రాః । (౧౫) జగద్భూశ్చ వచద్భూశ్చ విశ్వభూరుద్రభూస్తతః ॥ ౨.౨౧॥ బ్రహ్మభూశ్చ భువోభూశ్చ శ్రుతౌ షణ్మూర్తయః పునః । ఓం జగద్భువే నమః; ఓం వచద్భువే నమః; ఓం విశ్వభువే నమః; ఓం రుద్రభువే నమః; ఓం బ్రహ్మభువే నమః; ఓం భువనభువే నమః ॥ ఇతి షణ్మూర్తిమన్త్రాః । (౧౬) అథ పరివారాష్టకమన్త్రాః - గజాగ్నీ చ యమశ్చైవ రక్షో వారుణవాయవః ॥ ౨.౨౨॥ సోమః సుమిత్రో వసుమాన్ పరివారాః ప్రకీర్తితాః । స్వనామాద్యక్షరేణైవ బిన్దునాదసమాయుతాః ॥ ౨.౨౩॥ ఓం గం గజేన్ద్రాయ నమః; ఓం అం అగ్నయే నమః; ఓం యం యమాయ నమః; ఓం నం నిరృతయే నమః; ఓం వం వరుణాయ నమః; ఓం యం వాయవే నమః; ఓం సం సోమాయ నమః; ఓం సుం సుమిత్రాయ నమః; ఇతి పరివారదేవతామన్త్రాః । (౧౭) అథ మయూరబీజమ్- షష్ఠవర్గాన్తిమం బీజం మాయానలసమాయుతమ్ । బిన్దునాదసమాయుక్తం మాయూరం బీజముచ్యతే ॥ ౨.౨౪॥ ఓం మ్రీం మయూరాయ నమః । ఇతి మయూరమన్త్రః । (౧౮) అథ శక్తిబీజమ్- సప్తవర్గాన్తిమం బీజం మాయాగ్నిసమబిన్దుకమ్ । శక్తిబీజమిదం ప్రోక్తం సర్వకామార్థసిద్ధిదమ్ ॥ ౨.౨౫॥ ఓం శ్రీం శక్తయే నమః । ఇతి శక్తిమన్త్రః । (౧౯) అథ నవశక్తిబీజమన్త్రాః- శకునీ రేవతీ పూతా మహాపూతా నిశీథినీ । మాలినీ శ్యామలా బుద్ధ్యా నవమీ విశ్వతోముఖీ ॥ ౨.౨౬॥ (శ్యామలా బుద్ధా) స్వనామాద్యక్షరేణైవ నమోఽన్తం ప్రణవాదికమ్ । ఓం శం శకున్యై నమః; ఓం రం రేవత్యై నమః; ఓం యం పూతాయై నమః; ఓం మం మహాపూతాయై నమః; ఓం నం నిశీథిన్యై నమః; ఓం మం మాలిన్యై నమః; ఓం శం శ్యామలాయై నమః; ఓం బం బుద్ధయై నమః; ఓం వం విశ్వతోముఖ్యై నమః ॥ ఇతి నవశక్తిమన్త్రాః । (౨౦) అథ పఞ్చాయుధమన్త్రః శక్తిశ్చైవ ధనుశ్చైవ శరశ్చాక్షః కమణ్డలుః ॥ ౨.౨౭॥ పఞ్చాయుధమిదం ప్రోక్తం స్వనామప్రణవాదికమ్ । ఓం శం శక్తయే నమః । ఓం ధం ధనుషే నమః । ఓం శం శరాయ నమః । ఓం అం అక్షాయ నమః । ఓం కం కమణ్డలవే నమః ॥ ఇతి పఞ్చాయుధమన్త్రః । (౨౧) అథాష్టమూర్తిమన్త్రః- కార్తికేయో విశాఖశ్చ గుహశ్చైవాసురాన్తకః ॥ ౨.౨౮॥ సేనానీః షణ్ముఖశ్చైవ మయూరవాహనస్తథా । శక్తిపాణిరితి ఖ్యాతా ఏతే చైవాష్టమూర్తిపాః ॥ ౨.౨౯॥ ఓం అస్య శ్రీ స్కన్దషడక్షరీ మహామన్త్రస్య । శక్తిః ఋషిః । దేవీగాయత్రీ ఛన్దః । శ్రీ షణ్ముఖో దేవతా । వం బీజమ్ । భం శక్తిః । మం కీలకమ్ । మమ ఇష్టసిద్ధ్యర్థే జపే వినియోగః ॥ యన్త్రః - షట్కోణన్తు ప్రణవమభితో మా చమార్యాణమిశ్రే । షడ్వర్ణం స్యాద్వసుయుగదలే బిన్దునాదం కలార్ణమ్ ॥ కామ్యం త్రింశద్విదశదలయుతం మన్త్రవర్ణైష్షడఙ్గమ్ । శ్రీమచ్చక్రం శరవణభవస్యేష్టసిద్ధిప్రదాయి ॥ న్యాసః - ఓం వం హృదయాయ నమః । ఓం చం శిరసే స్వాహా । ఓం భుం శిఖాయై వషట్ । ఓం వేం కవచాయ హుమ్ । ఓం నం నేత్రేభ్యో వౌషట్ । ఓం మం అస్త్రాయ ఫట్ । ధ్యానమ్ - నౌమ్యాదిత్య ప్రదీప్తం ద్విదశనయనకం షణ్ముఖం మన్దహాసమ్ । వామాఙ్గే సుస్థితాయాస్సరసిరుహధృతాఽలిఙ్గితాయాః ప్రియాయాః । ఉత్తుఙ్గోరుస్తనాగ్రే విహితకరతలం భీతిఖేటాదిశూల- హ్రాదిన్యుద్దీప్తశక్తీష్వసనఘనగదా కుక్కుటాబ్జేషు హస్తమ్ ॥ షడక్షరమన్త్రః । వచద్భువే నమః । అయభిష్టకామ్యమన్త్రః । ఓం వం వరదసేనాన్యే బాహులేయవచద్భువే స్కన్ద స్కన్దసుబ్రహ్మణ్యాయ నమః । స్వామిన్ గుహాయ హుం ఫట్ ॥ స్కన్దగాయత్రీ - ఓం కార్తికేయాయ విద్మహే శక్తిహస్తాయ ధీమహి । తన్నః స్కన్దః ప్రచోదయాత్ ॥ ఓం సుబ్రహ్మణ్యమహామన్త్రస్య । త్రిపురాన్తక ఋషిః । అనుష్టప్ ఛన్దః । సుబ్రహ్మణ్యో దేవతా । భోగమోక్షార్థే జపే వినియోగః । ఓం హ్రీం హృదయాయ నమః । ఓం శ్రీం శిరసే స్వాహా । ఓం క్లీం శిఖాయై వషట్ । ఓం సుం కవచాయ హుమ్ । ఓం వం నేత్రేభ్యో వౌషట్ । ఓం యం అస్త్రాయ ఫట్ ॥ మన్త్రః - ఓం శ్రీం హ్రీం క్లీం సుం వం యం సర్వలోకం మే వశమానయ షణ్ముఖాయ మయూరవాహనాయ సర్వరాజభయవినాశనాయ సర్వదేవసేనాపతయే సర్వశత్రుం నాశయ నాశయ సుబ్రహ్మణ్యాయ స్వాహా । ఓం సం గం విం యం క్షౌం స్కన్దేశ్వరాయ నమః । షడక్షరమః - ఓం శరవణభవ హ్రీం । కార్తికేయ యన్త్రః । షట్కోణన్తు ప్రణవ । న్యాసః । తన్మన్త్రేణ । ధ్యానమ్ । సిన్దూరారుణమిన్దుకాన్తివదనం కేయూరహారాదిభి- ర్దివ్యైరాభరణైర్విభూషితతనుం స్వర్గాదిసౌఖ్యప్రదమ్ । అమ్భోజాభయశక్తికుక్కుటధరం రక్తాఙ్గరాగాంశుకం సుబ్రహ్మణ్యముపాస్మహే ప్రణమతాం భీతిప్రణాశోద్యతమ్ ॥ ఓం సుం సుబ్రహ్మణ్యాయ స్వాహా । ఓం కార్తికేయ పార్వతీనన్దన స్కన్ద వరద వరద సర్వజనం మే వశమానయ స్వాహా। ఓం సౌం సూం సుబ్రహ్మణ్యాయ శక్తిహస్తాయ ఋగ్యజుస్సామాథర్వణాయ అసురకులమర్దనాయ యోగాయ యోగాధిపతయే శాన్తాయ శాన్తరూపిణే శివాయ శివనన్దనాయ షష్ఠీప్రియాయ సర్వజ్ఞానహృదయాయ షణ్ముఖాయ శ్రీం శ్రీం హ్రీం క్షం గుహ రవి కం కాలాయ కాలరూపిణే సురరాజాయ సుబ్రహ్మణ్యాయ నమః । ఓం నమో భగవతే మహాపురుషాయ మయూరవాహనాయ గౌరీపుత్రాయ ఈశాత్మజాయ స్కన్దస్వామినే కుమారాయ తారకారయే షణ్ముఖాయ ద్వాదశనేత్రాయ ద్వాదశభుజాయ ద్వాదశాత్మకాయ శక్తిహస్తాయ సుబ్రహ్మణ్యాయ ఓం నమః ॥ మాలామన్త్రః । మాలా మన్త్రం ప్రవక్ష్యామి శ‍ృణు కౌశిక సువ్రత । పూర్వపశ్చిమసూత్రైకం దక్షిణోత్తరమేవ హి ॥ ౨.౩౦॥ వాయవ్యాదగ్నిభాగాన్తం యుగ్మసూత్రం ప్రసారయేత్ । నైరృత్యాదీశభాగాన్తం సూత్రమేవం ప్రసారయేత్ ॥ ౨.౩౧॥ బిన్దుద్వాదశకం భ్రామ్య రక్తసూత్రేణ సాధకః । తన్మధ్యే నలినం లిఖ్య సాష్టపత్రం సకర్ణికమ్ ॥ ౨.౩౨॥ కర్ణికాయాం న్యసేన్మన్త్రం మూలమన్త్రం ప్రధానకమ్ । ప్రణవం విన్యసేత్పూర్వే హ్యాగ్నేయ్యాం తు నకారకమ్ ॥ ౨.౩౩॥ మోకారం యామ్యదేశే తు భకారం నైరృతే దలే । వారుణే తు గకారం స్యాద్వాయవ్యే తు వకారకమ్ ॥ ౨.౩౪॥ తేకారం సౌమ్యదిగ్భాగే ఐశాన్యాం సవిసర్గతః । ఏవం ప్రదక్షిణే నైవ విన్యసేదక్షరాణి తు ॥ ౨.౩౫॥ అష్టవర్గ ద్వితీయన్తు పఞ్చమస్వరసంయుతమ్ । సుబ్రహ్మణ్యాయ తత్పశ్చాత్ శక్తిహస్తాయ తత్పరమ్ ॥ ౨.౩౬॥ తారకారిం చతుర్థ్యన్తం తథా శరవణోద్భవమ్ । తస్యాధో ఋగ్యజుస్సామాథర్వణాయ పదం పునః ॥ ౨.౩౭॥ దేవద్వయపదం దేవసేనాపతి చతుర్థకమ్ । అకారశ్చ సుకారశ్చ రకారశ్చ కులస్తథా ॥ ౨.౩౮॥ మర్దనాయ పదం దివ్యం సంహితాయ పదం తథా । అన్తరిక్షాయ తత్పశ్చాద్యోగాధిపతయే పునః ॥ ౨.౩౯॥ తతః కురు కురు పదం పశ్చాచ్చటచటాఖ్యకమ్ । ఈశానన్తాయ శాన్తాయ శాన్తరూపీచతుర్థకమ్ ॥ ౨.౪౦॥ షష్ఠీప్రియాయ తస్యాన్తే చతుర్థ్యన్తం శివాననమ్ । వచద్భువేతి చ పునః సర్వజ్ఞానపదం తథా ॥ ౨.౪౧॥ హృదయాయ పదం పశ్చాత్ షణ్ముఖాయ తతః పరమ్ । దీపాయ దీపకర్త్రే చ శ్రీం హ్రీం క్షం క్రుం తతః పరమ్ ॥ ౨.౪౨॥ కుమారాయ పదం పశ్చాత్ కాలాయ పదమిత్యపి । కాలరూపం చతుర్థ్యన్తం సురరాజాయ తత్పరమ్ ॥ ౨.౪౩॥ నమో వర్ణాశ్చ చత్వారశ్చత్వారింశచ్ఛతాధికమ్ । ఏతచ్చక్రం సమాలిఖ్య చైతాన్ వర్ణాంశ్చ లిఖ్య చ ॥ ౨.౪౪॥ యః ప్రీణయేన్మహాసేనం సర్వాన్ కామానవాప్నుయాత్ । అఙ్గారకే షష్ఠియుక్తే కృష్ణపక్షసమన్వితే ॥ ౨.౪౫॥ శతం సహస్రమయుతం ఫలమాప్నోత్యసంశయః । విద్యార్థీ లభతే విద్యాం ధనార్థీ ధనమాప్నుయాత్ ॥ ౨.౪౬॥ జయార్థీ జయమాప్నోతి మోక్షార్థీ మోక్షమాప్నుయాత్ । మాలామన్త్రం గుహస్యైతత్సర్వసిద్ధిప్రదాయకమ్ ॥ ౨.౪౭॥ శారదాతిలకే- తారః ఖఙ్గీశ్వరక్రమో నిస్వరేణాన్తరన్తతః । భువనైస్సప్తవర్ణాస్స్యుస్సుబ్రహ్మణ్యాత్మకో మనుః । వహ్నిబీజేన షట్త్రింశద్యుక్తేనాఙ్గక్రియా మతా ॥ ౨.౪౮॥ ధ్యానమ్ - సిన్దూరారుణమిన్దుకాన్తివదనం ఇతి । లక్షమేకం జపేన్మన్త్రం సాద్ధ్యేన హవిషాతతః ॥ ౨.౪౯॥ దశాంశం జుహుయాదన్తే బ్రాహ్మణానపి భోజయేత్ । ధర్మాదికల్పితే పీఠే వహ్నిమణ్డలపశ్చిమే ॥ ౨.౫౦॥ పూజయేద్విధినా దేవముపచారైర్యథోచితమ్ । కేసరేష్వఙ్గపూజాస్యాత్ పత్రమద్ధ్యే గతానిమాన్ ॥ ౨.౫౧॥ జయన్తమగ్నికేశాన్తం కృత్తికాపుత్రసంజ్ఞకమ్ । హేమశూలవిశాలక్షవజ్రధారాన్యజేత్ క్రమాత్ ॥ ౨.౫౨॥ పూర్వాది దిగ్దగ్దలాగ్రేషు దేవసేనాపతిం పునః । విద్యాం మేధాం తతో వజ్ర కోణస్థం శక్తికుక్కుటౌ ॥ ౨.౫౩॥ మయూరం ద్విపమభ్యర్చ్య బాహ్యే లోకేశ్వరాన్యజేత్ । అస్త్రాణి తేషామన్తే స్యుస్సుబ్రహ్మణ్యార్చనేరితా ॥ ౨.౫౪॥ దృక్సఙ్ఖ్యాన్ భక్ష్యభోజ్యాద్యైః షష్ఠ్యాం సమ్ప్రీణయేద్విభుమ్ । పూజయేద్దేవతా భక్త్యా కుమారాన్ బ్రహ్మచారిణః ॥ ౨.౫౫॥ సన్తానం విజయం వీర్యం రక్షామాయుః శ్రియం యశః । ప్రదద్యాత్ సాధకస్యాశు సుబ్రహ్మణ్యస్సురార్చితః ॥ ౨.౫౬॥ ఓం వచద్భువే నమః । ॥ ఇతి శారదాతిలకే ॥ నారాయణీయే- తారం వచన్నాభిజలే శివయోనియుతే తతః । మన్త్రదేవో గుహశ్శక్తిః కుక్కుటాబ్జాభయాన్దధత్ ॥ ౨.౫౭॥ రక్తో రక్తాంశుకో ముక్తా ప్రచురాకల్పభూషితః । కలాఙ్గన్యాసవత్తేన కర్ణికాయాం యజేదముమ్ ॥ ౨.౫౮॥ తారం వచదితి- ఓం వచద్భువే నమః । ॥ ఇతి మాలామన్త్రః ॥ అథ షడక్షరన్యాసః- మూర్ధ్యాస్యే హృదయే నాభౌ గుహ్యే పాదద్వయే న్యసేత్ । ఓం వం హృదయాయ నమః; ఓం చం శిరసే స్వాహా । ఓం భుం శిఖాయై వషట్; ఓం వేం కవచాయ హుమ్ । ఓం నం నేత్రత్రయాయ వౌషట్; ఓం మః అస్త్రాయ ఫట్ । ఇతి షడక్షరన్యాసః । అస్య శ్రీ వచద్భూమహామన్త్రస్య సనత్కుమార ఋషిః బ్రహ్మావిశ్వామిత్రో వా, గాయత్రీ ఛన్దః ఉష్ణిగ్వా, గుహో దేవతా । అక్షరలక్షజపే వినియోగః । ప్రథమావృత్తౌ ॥ పురశ్చరణమఙ్గైః ॥ ద్వతీయావృత్తౌ ॥ జయన్తాయ నమః; అగ్నికేశాయ నమః; కృత్తికాపుత్రాయ నమః; భూతపతయే నమః; సేనాన్యే నమః; గుహాయ నమః; హిరణ్యశూలాయ నమః; విశాలాక్షాయ నమః ॥ తృతీయావృత్తౌ ॥ పత్రేషు - దేవసేనా పతయే నమః; విద్యాయై నమః; మేధాయై నమః; వజ్రాయ నమః; శక్తయే నమః; కుక్కుటాయ నమః । మయూరాయ నమః । ద్విపాయ నమః; ఇతి పూర్వాదిదిక్షు ఆగ్నేయాదికోణేషు చ ॥ చతుర్థావృత్తౌ ॥ పునః ఇన్ద్రాయ నమః ఇత్యాద్యష్టదిక్పాలాన్ ॥ పఞ్చమావృత్తౌ ॥ వజ్రాయ నమః ॥ ఇత్యాదిదశాయుధాని ॥ మయూరగాయత్రీ - శుక్లాపాఙ్గాయ విద్మహే పక్షిరాజాయ ధీమహి । తన్నోమయూరః ప్రచోదయాత్ ॥ గజగాయత్రీ - శ్వేతవర్ణాయ విద్మహే వక్రతుణ్డాయ ధీమహి । తన్నోగజః ప్రచోదయాత్ ॥ స్కన్దమన్త్రాస్సమాఖ్యాతా మూర్తిధ్యానాన్యథ శ‍ృణు ॥ ౨.౫౯॥ అథ షోడశమూర్తిధ్యానభేదాః- జ్ఞానశక్తిధరః స్కన్దో దేవసేనాపతిస్తథా । సుబ్రహ్మణ్యో గజారూఢః శరకాననసమ్భవః ॥ ౨.౬౦॥ కార్తికేయః కుమారశ్చ షణ్ముఖస్తారకాన్తకః । సేనానీర్బ్రహ్మశాస్తా చ వల్లీకల్యాణసున్దరః ॥ ౨.౬౧॥ బాలశ్చ క్రౌఞ్చభేత్తా చ శిఖివాహన ఏవ చ । ఏతాని స్వామినామాని షోడశ ప్రత్యహం నరః ॥ ౨.౬౨॥ యః పఠేత్సర్వపాపేభ్యోః స ముచ్యేత మహామునే । ఏతేషాం ప్రతిరూపాణాం ధ్యానభేదమథోచ్యతే ॥ ౨.౬౩॥ (౧) అథ శక్తిధరస్వామిధ్యానమ్ - ఏకాస్యం ద్విభుజం వామే వజ్రం దక్షిణజే కరే । ఇచ్ఛాజ్ఞానక్రియాశక్తిరూపం శక్తిధరం భజే ॥ ౨.౬౪॥ (౨) స్కన్దస్వామిధ్యానమ్ - కల్పద్రుమం ప్రణమతాం కమలారుణాభం స్కన్దం భుజద్వయమనామయమేకవక్త్రమ్ । కాత్యాయనీసుతమహం కటిబద్ధదామ కౌపీనదణ్డధరదక్షిణహస్తమీడే ॥ (౩) సేనాపతిధ్యానమ్ - నౌమ్యాదిత్యప్రదీప్తం ద్విదశనయనకం షణ్ముఖం మన్దహాసం వామాఙ్కే సుస్థితాయాస్సరసిరుహధృతాలిఙ్గితాయాః ప్రియాయాః । ఉత్తుఙ్గోరుస్తనాగ్రే విహితకరతలం భీతిఖేటాదిశూల- హ్రాదిన్యుద్దీప్తశక్తీష్వసనవనగదాకుక్కుటాబ్జేషు హస్తమ్ ॥ (౪) సుబ్రహ్మణ్యస్వామిధ్యానమ్- సిన్దూరారుణమిన్దుకాన్తివదనం కేయూరహారాదిభి- ర్దివ్యైరాభరణైర్విభూషితతనుం స్వర్గాదిసౌఖ్యప్రదమ్ । అమ్భోజాభయశక్తికుక్కుటధరం రక్తాఙ్గరాగోజ్జ్వలం (రక్తాఙ్గరాగాంశుకం) సుబ్రహ్మణ్యముపాస్మహే ప్రణమతాం భీతిప్రణాశోద్యతమ్ ॥ అన్యచ్చ- ఏకవక్త్రం ద్విదోర్దణ్డం కటిబద్ధాభయాన్వితమ్ । తరుణారుణసఙ్కాశం సుబ్రహ్మణ్యముపాస్మహే ॥ (౫) గజవాహనస్వామిధ్యానమ్- ఏకాననం ద్వినయనం వరకుక్కుటౌ చ వామద్వయే నిశితశక్త్యభయద్వయం చ । బిభ్రాణమీశ్వరసుతం తపనాయుతాభం నిత్యం నమామి గజవాహనమిష్టసిద్ధ్యై ॥ (౬) శరవణభవస్వామిధ్యానమ్- శక్తిం ఘణ్టాం ధ్వజసరసిజే కుక్కుటం పాశదణ్డౌ టఙ్కం బాణం వరదమభయదం కార్ముకం చోద్వహన్తమ్ । పీతం సౌమ్యం ద్విదశనయనం దేవసఙఘైరుపాస్యం సద్భిః పూజ్యం శరవణభవం షణ్ముఖం భావయామి ॥ (౭) కార్తికేయస్వామిధ్యానమ్- వరదకులిశఖేటం వామహస్తత్రయే చ దధతమభయశక్తిం ఖణ్డమన్యత్త్రయే చ । తరుణరవిసమాభం సాధుభిః పూజ్యమానం కమలవదనషట్కం కార్తికేయం నమామి ॥ (౮) కుమారస్వామిధ్యానమ్- సవ్యద్వయే నిశితశక్త్యసిమాదధానం వామద్వయేఽభిమతకుక్కుటఖేటకం త్వామ్ । (ఖేటకం చ) వల్లీపతిం విబుధలోచనపూర్ణచన్ద్రం కల్యాణదాననిరతం కలయే కుమారమ్ ॥ (౯) షణ్ముఖస్వామిధ్యానమ్- వన్దే సిన్దూరకాన్తిం శరవిపినభవం శ్రీమయూరాధిరూఢం షడ్వక్త్రం దేవసైన్యం మధురిపుతనయావల్లభం ద్వాదశాక్షమ్ । శక్తిం బాణం కృపాణం ధ్వజమపి చ గదాం చాభయం సవ్యహస్తైః చాపం వజ్రం సరోజం కటకమపి వరం శూలమన్యైర్దధానమ్ ॥ (౧౦) తారకారిస్వామిధ్యానం వరదమఙ్కుశధ్వజే చ కటకౌ చాపవజ్ర- మభయపాశచక్రఖడ్గముసలశక్తిమన్వహమ్ । ద్విదశపాణిభిర్దధానమరుణకోటిసన్నిభం భజత తారకారిమత్ర భవవినాశకారణమ్ ॥ (౧౧) సేనాపతిస్వామిధ్యానమ్- అభయమసిరథాఙ్గం చాఙ్కుశం శక్తిశూలం వరదకులిశపాశం పద్మదణ్డౌ గదాం చ । దధతముభయపక్షద్వాదశాయామహస్తై- ర్ద్విదశకమలనేత్రం దేవసేనాన్యమీడే ॥ (౧౨) బ్రహ్మశాస్తృధ్యానమ్- వామే కరే చ యుగలే వరకుణ్డికే చ సవ్యేఽక్షసూత్రమభయం దధతం విశాఖమ్ । వల్ల్యాయుతం వనజలోచనమేకవక్త్రం వన్దామహే వనజసమ్భవశాసితారమ్ ॥ (౧౩) వల్లీకల్యాణసున్దరస్వామిధ్యానమ్- హస్తద్వన్ద్వేఽక్షమాలామభయమపి ధృతం కుణ్డికాం శ్రోణిబన్ధం సవ్యే వామే నిషణ్ణః శ్రవధృతవిధినాహూయమానేన యుక్తమ్ । సర్వాలఙ్కారయుక్తం జలకలశధృతా విష్ణునా చారుణాభం వల్లీకల్యాణమూర్తిం సకలసురగణైః స్తూయమానం ప్రపద్యే ॥ (౧౪) బాలస్వామిధ్యానమ్- పద్మసవ్యకటిసంయుతవామం పద్మకాన్తినిభమేకముఖం చ । బాలవృద్ధికరమీశ్వరసూనుం బాలమున్నతభుజం ప్రణతోఽస్మి ॥ అన్యచ్చ- ఏకవక్త్రం ద్వినయనం పద్మద్వయకరద్వయమ్ । విప్రప్రియకరం వన్దే బాలరూపం రవిప్రభమ్ ॥ (౧౫) క్రౌఞ్చభేదనస్వామిధ్యానం - అభయశితకృపాణౌ శక్తిబాణౌ చ సవ్యే వరదకులిశచాపం ఖేటకే చాన్యహస్తే । దధతమమరసేనానాయకం చాష్టబాహుం కమలవదనషట్కం క్రౌఞ్చభేత్తారమీడే ॥ (౧౬) శిఖివాహనస్వామిధ్యానం విద్రుమప్రభమేకముఖం విభుం వజ్రశక్తివరదాభయపాణిమ్ । దేవలోకరిపుఘ్నమవిఘ్నదం నౌమి రుద్రభవం శిఖివాహమ్ ॥ ॥ ఇతి షోడశమూర్తిధ్యానభేదాః ॥ దాడిమీపుష్పసఙ్కాశం గుఞ్జాభం కుఙ్కుమాకృతిమ్ । షడ్వక్త్రసహితం దేవం ద్వాదశాక్షం సుయౌవనమ్ ॥ ౨.౬౫॥ చతుర్భుజముదారాఙ్గం యజ్ఞసూత్రేణ సంయుతమ్ । వరదాభయసంయుక్తం కమణ్డల్వక్షధారిణమ్ ॥ ౨.౬౬॥ నక్రకుణ్డలసంయుక్తం కరణ్డమకుటోజ్జ్వలమ్ । హారకేయూరకటకం కటిసూత్రైర్విభూషితమ్ ॥ ౨.౬౭॥ రత్నవిద్రుమభూషాఢ్యం నవవీరసమాయుతమ్ । పాదనూపురసంయుక్తం సర్వాభరణభూషితమ్ ॥ ౨.౬౮॥ సర్వలక్షణసంయుక్తం కుమారం శఙ్కరాత్మజమ్ । మహావల్లీదేవసేనాయుక్తం సురగణప్రియమ్ ॥ ౨.౬౯॥ ఇత్థం రూపం యజేన్నిత్యం సర్వలోకహితావహమ్ । చతుర్భుజం బాలవేషం స్కన్దం కనకసప్రభమ్ । శక్తికుక్కుటహస్తం చ వరదాభయసంయుతమ్ ॥ ౨.౭౦॥ విద్రుమనిభద్విదశహస్త రవినేత్ర శక్తిశరఖడ్గమభయధ్వజగదాం చ । వామకరచాపకులిశాబ్జవరశూల ఖేటధర సవ్యకర షణ్ముఖ నమస్తే ॥ ౨.౭౧॥ ద్విభుజశ్చ ద్వినేత్రశ్చ సుబ్రహ్మణ్యస్సుసున్దరః । పద్మధృత్సవ్యపాణిశ్చ ఇతరః పద్మధృత్కరః ॥ ౨.౭౨॥ బాలరూపః ప్రతిష్ఠాయాం గ్రామస్యైవాభివృద్ధయే । ద్విహస్తో యజ్ఞసూత్రాఢ్యాస్సశిఖస్సత్రిమేఖలః ॥ ౨.౭౩॥ కౌపీనదణ్డధృత్సవ్యపాణిః కట్యాశ్రితః పరః । స్థాపయేద్దైవతం స్కన్దం పర్వతేషు వనాదిషు ॥ ౨.౭౪॥ చతుర్భుజస్త్రిణేత్రశ్చ కర్ణయోః పత్రకుణ్డలః । నక్రకుణ్డలయుక్తో వా సమీపే శక్తికాద్వయః ॥ ౨.౭౫॥ దక్షిణే వామహస్తే చ సాక్షమాలా కమణ్డలుః । వరదాభయసంయుక్తః కటిసూత్రేణ భూషితః ॥ ౨.౭౬॥ మయూరవాహసంయుక్తోప్యథవా యుక్తసామజః । శక్తిభ్యాం చ యుతో వాఽపి తయోర్లక్షణముచ్యతే ॥ ౨.౭౭॥ ద్వినేత్రే ద్విభుజే శాన్తే పద్మధారకరావుభౌ । లమ్బమానకరే చైవ శ్యామా రక్తసమప్రభే ॥ ౨.౭౮॥ మహావల్లీదేవసేనా సర్వాఙ్గమతిసున్దరే । ఇత్థం లక్షణసంయుక్తో గ్రామే వా నగరేఽపి వా ॥ ౨.౭౯॥ షడాననో ద్విషడ్బాహురర్కశ్రోత్రేక్షణాన్వితః । ద్విషట్కర్ణేక్షణైర్యుక్తప్రతిమౌలిభిరన్వితః ॥ ౨.౮౦॥ సశక్తిస్సాభయస్సాసిస్సాక్షమాలస్సకుక్కుటః । సఖేటకస్త్వయం స్థాప్యో వృద్ధయే పత్తనాదికే ॥ ౨.౮౧॥ రక్తామ్బరసమాయుక్తో బాలచన్ద్రసమప్రభః । కరణ్డమకుటోపేతో హస్తద్వాదశకస్తు వా ॥ ౨.౮౨॥ శక్తిం చ ముసలం ఖడ్గం చక్రపాశాభయే వహన్ । దక్షిణే దక్షిణే వజ్రం కార్ముకం ఖేటకం తథా ॥ ౨.౮౩॥ మయూరం వా ధ్వజం వాఽపి సాఙకుశం వరమావహన్ । సోమపీథీ మయూరస్థః శక్తిద్వయసమాయుతమ్ । గ్రామాదౌ స్థాపనీయోఽయం ప్రాసాదాదౌ తు సిద్ధయే ॥ ౨.౮౪॥ షడ్వక్త్రం శిఖివాహనం త్రినయనం రక్తామ్బరాలఙ్కృతం శక్తిం చర్మ చ ఖడ్గశూలవిశిఖాభీతిం ధనుశ్చక్రకమ్ । పాశం కుక్కుటమఙ్కుశం చ వరదం దోర్భిర్దధానం తథా ధ్యాయేదీప్సితసిద్ధిదం శశిధరం స్కన్దం సురారాధితమ్ ॥ లోకాలోకాన్ధకారప్రతిహతకిరణైర్భానుకోటిప్రకాశం భూమిన్యస్తైకకోటిష్వసనమపి శరం లమ్బమానోర్ధ్వకాయమ్ । హస్తాభ్యాం చేతరాభ్యాం ధృతమథ కులిశం శక్తిమమ్భోరుహాక్షం సర్వాలఙ్కారయుక్తం భజత సురపురీపాలకం బాహులేయమ్ ॥ (భజత సురపరిపాలకం) ॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే మన్త్రోద్ధారవిధిర్నామద్వితీయః పటలః ॥ ౩. తృతీయః పటలః - శౌచాచమనమ్ అతః పరం ప్రవక్ష్యామి శౌచమాచమనం శ‍ృణు । ఉత్థాయ చ బహిర్గ్రామాత్ విణ్మూత్రం తు విసర్జయేత్ ॥ ౩.౧॥ అహన్యుదఙ్ముఖో భూత్వా రాత్రౌ వై దక్షిణాముఖః । గ్రామపార్శ్వే మహాక్షేత్రే తడాగే కూపపార్శ్వకే ॥ ౩.౨॥ వల్మీకే చ తథా నద్యాం వృక్షమూలే తథాలయే । జలాశయసమీపే తు శిలాయాం పర్వతే తథా ॥ ౩.౩॥ పుణ్యారామే గవాం గోష్ఠే చైత్యవృక్షసమీపకే । (పుష్పారామే) స్థానేష్వేతేషు మతిమాన్ విణ్మూత్రం న విసర్జయేత్ ॥ ౩.౪॥ అన్యస్థానే యథా వాయుస్తథాభిముఖమాస్థితః । (అన్యస్థానే తథా భూమౌ) వామేనైవోపవీతం తు కర్ణమూలే న్యసేత్ బుధః ॥ ౩.౫॥ తృణాని విన్యసేత్ భూమౌ విణ్మూత్రే చ విసర్జయేత్ । గృహీత్వా వామహస్తేన లిఙ్గం యావత్ సమాప్తికమ్ ॥ ౩.౬॥ నాసాం పిధాయ హస్తేన దక్షిణాఙ్గులికం చ యత్ । యావచ్ఛుద్ధిర్భవేదస్య తావన్మౌనం సమాచరేత్ ॥ ౩.౭॥ దక్షిణేన కరేణైవ మృదం గృహ్య విచక్షణః । (మృదం గ్రాహ్య) త్రిఃకృత్వాక్షాల్య లిఙ్గం తు పఞ్చాపానం చ మృత్తికాః ॥ ౩.౮॥ దశవారం వామకరం పఞ్చవారం కరద్వయమ్ । శోధయేదమ్భసా నిత్యం గృహస్థానాం విధీయతే ॥ ౩.౯॥ ద్విగుణం బ్రహ్మచారీణాం త్రిగుణం వనవాసినామ్ । చతుర్గుణం యతీనాం తు శౌచమేవం విధీయతే ॥ ౩.౧౦॥ యావచ్ఛుద్ధిర్భవేద్ బుద్ధిస్తావచ్ఛౌచం సమాచరేత్ । (యావచ్ఛుద్ధిర్భవేద్ బుద్ధే) శుద్ధతీరమనుప్రాప్య పునరాచమనం చరేత్ ॥ ౩.౧౧॥ కరఞ్జనిమ్బాపామార్గప్లక్షచమ్పకవైణవైః । వకులక్షీరవృక్షైర్వా దన్తధావనమాచరేత్ ॥ ౩.౧౨॥ కనిష్ఠాఙ్గులినాహంస్యాదాయతం చ దశాఙ్గులమ్ । (చ ద్వాదశాఙ్గులం) సమచ్ఛేదమృజుం శుభ్రం హ్యార్ద్రం చ త్వగపవర్గకమ్ ॥ ౩.౧౩॥ (సమచ్ఛేదమృజుం శుద్ధం) షష్ఠిపర్వనవమ్యాం చ ద్వాదశ్యాం ప్రతిపద్యపి । మాతాపిత్రోశ్చ దివసే నాచరేద్దన్తధావనమ్ ॥ ౩.౧౪॥ గణ్డూషం రవిసఙ్ఖ్యాభిర్విధాయ మతిమాన్ పునః । సపవిత్రకరేణైవ సర్వకర్మసమాచరేత్ ॥ ౩.౧౫॥ త్రిఃకృత్వా తు జలం పీత్వా మాషమగ్నం పునః పునః । ఋగ్యజుస్సామభిర్భన్త్రైస్త్రిభిః పీత్వా విచక్షణః ॥ ౩.౧౬॥ ఆస్యం ద్విఃప్రమృజేత్తత్ర సకృన్మృజ్య ముఖం శనైః । ఈశానమన్త్రతః ప్రాజ్ఞః ఊర్ధ్వాధోమార్జయేత్తతః ॥ ౩.౧౭॥ అఙ్గుష్ఠానామికాభ్యాం తు నేత్రయోః స్పర్శయేత్పునః । అఙ్గుష్ఠతర్జనీభ్యాం తు నాసికాయాః పుటద్వయమ్ ॥ ౩.౧౮॥ కనిష్ఠాఙ్గుష్ఠకాభ్యాం తు నేత్రయోః స్పర్శయేత్ క్రమాత్ । మధ్యమాఙ్గుష్ఠకాభ్యాం తు బాహ్వోః సంస్పర్శయేద్ద్వయోః ॥ ౩.౧౯॥ అఙ్గులీభిశ్చ వసుభిర్నాభౌ హృన్మూర్ధ్ని చ స్పృశేత్ । ఏవమాచమనం ప్రోక్తం నియమేన మహామునే ॥ ౩.౨౦॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే కౌశికప్రశ్నమహాసంహితాయాం శౌచాచమన- విధిర్నామ తృతీయః పటలః । ౪. చతుర్థః పటలః - స్నానానుష్ఠానవిధిః అథ వక్ష్యే విశేషేణ స్నానం పాపహరం పరమ్ । మృదం చ గోశకృత్ పుష్పం కుశమామలకం తిలమ్ ॥ ౪.౧॥ ధౌతవస్త్రం చ సఙ్గ్రాహ్య జలతీరం సమావిశేత్ । వాపీకూపతడాగేషు నాన్యత్ర మృదమాహరేత్ ॥ ౪.౨॥ జలే ప్రాదేశమాత్రే చ మణిబన్ధాజ్జలే బుధః । గోమయామలకేనైవ సర్వాఙ్గాని చ మర్దయేత్ ॥ ౪.౩॥ మలస్నానం తతః కృత్వా జలస్నానం సమాచరేత్ । మూలమన్త్రేణ మృత్పిణ్డం త్రిధా భజ్య మహామునే ॥ ౪.౪॥ పృష్ఠే చ దక్షిణే చైవ విన్యసేదుత్తరేఽపి చ । పురుషం పూర్వదిగ్భాగే హ్యఘోరం దక్షిణే న్యసేత్ ॥ ౪.౫॥ ఉత్తరే విన్యసేద్ధీమాన్ వామదేవేన మన్త్రతః । అస్త్రేణ పూర్వతో న్యస్త్వా దశదిక్షు మృదం క్షిపేత్ ॥ ౪.౬॥ దక్షిణేన మృదా శోధ్య సర్వాఙ్గం మూలవిద్యయా । ఉత్తరస్థం చ మృద్భాగం తీర్థమధ్యే వినిక్షిపేత్ ॥ ౪.౭॥ స్నాత్వా రాజోపచారేణ రజన్యామలకాదినా । పఞ్చబ్రహ్మషడఙ్గైశ్చ గుహతీర్థం స కల్పయేత్ ॥ ౪.౮॥ స్నాత్వా గురూక్తమార్గేణ ధౌతవస్త్రధరో ద్విజః । ఆచమ్య విధివత్ పశ్చాత్ప్రాణాయామం సమాచరేత్ ॥ ౪.౯॥ ఆపోహిష్ఠేతి నవభిః పదైః ప్రోక్షణమాచరేత్ । సూర్యశ్చేత్యనువాకేన జలం ప్రాతః పిబేద్ బుధః ॥ ౪.౧౦॥ ఆపః పునన్తు మధ్యాహ్నే సాయాహ్నేఽగ్నిశ్చ మన్త్రతః । దధిక్రావిణ్ణేతి తతస్త్రికాలం ప్రోక్షయేత్తతః ॥ ౪.౧౧॥ గాయత్ర్యార్ఘ్యం తతః కృత్వా భూర్భువఃస్వేతి పూర్వయా । ప్రణవేన సమాయుక్తం భూర్భువఃస్వరితి బ్రువన్ ॥ ౪.౧౨॥ వామేతరే జలం గ్రాహ్య ప్రదక్షిణమథాచరేత్ । అసావాదిత్యో బ్రహ్మేతి సూర్యం స్మృత్వా ప్రణమ్య చ ॥ ౪.౧౩॥ సూర్యాదితర్పణం కృత్వా గఙ్గాయై నమ ఇత్యథ । అవకుణ్ఠ్య జలం గ్రాహ్య మహాలక్ష్మ్యై నమస్త్రిభిః ॥ ౪.౧౪॥ ముఖం క్షాల్య ప్రమృజ్యాథాప్యస్త్రేణ త్రిఃపిబేజ్జలమ్ । తేనైవ దశధా ప్రోక్ష్య తేనైవార్ధ్యత్రయం దదేత్ ॥ ౪.౧౫॥ యథాశక్తి జపేత్ తేన త్రిఃపిబేత్తు యథావిధి । సవ్యేన హస్తం సఙ్గ్రాహ్య వామహస్తే నిధాయ చ ॥ ౪.౧౬॥ తద్భస్మ సజలం కృత్వా కిఞ్చిదఙ్గుష్ఠేన కర్మణా । (కృత్వా కిఞ్చిదఙ్గుల్లకేవ తు) శిరః ప్రభృతి పాదాన్తం దర్శయిత్వాథ దేశికః ॥ ౪.౧౭॥ నైరృత్యాం దిశి తత్కృత్వా పశ్చాత్ షట్కోణ మాలిఖేత్ । (షట్కోణ మాచరేత్) స్కన్దమూలం తతో మధ్యే ఓం శ్రీం హ్రీం క్లీం తతః పరమ్ ॥ ౪.౧౮॥ ఐం సౌం కోణేషు సంల్లిఖ్య శిరసీశానమన్త్రతః । (ఐం సః) లలాటే పురుషేణ స్యాదఘోరేణ స్తనాన్తరే ॥ ౪.౧౯॥ నాభౌ తు వామమన్త్రేణ జాన్వోర్బాహ్వోశ్చ సద్యతః । శేషాఙ్గేషు చ తన్మన్త్రైరర్పయేద్భస్మనా బుధః ॥ ౪.౨౦॥ హస్తౌ ప్రక్షాల్య శిరసి ముద్రయా కుమ్భసంజ్ఞయా । ప్రోక్షయిత్వా జలం పశ్చాన్మూలేనైవావకుణ్ఠయేత్ ॥ ౪.౨౧॥ అస్త్రమన్త్రేణ సన్తాడ్య జలం వామకరే క్షిపేత్ । తస్మాత్కరాత్పదం తోయం దక్షిణేన కరేణ చ ॥ ౪.౨౨॥ పఞ్చ బ్రహ్మషడఙ్గైశ్చ ప్రోక్షయిత్వాథ మన్త్రవిత్ । శేషం జలం సమాదాయ దక్షిణేన కరేణ చ ॥ ౪.౨౩॥ పుటేనదక్షనాసాయాం పూర్య వామేన రేచ్య చ । తజ్జలం దక్షిణే భాగే హుమ్ఫటన్తేన సంవ్రజేత్ ॥ ౪.౨౪॥ పశ్చాదాచమనం కృత్వా ప్రాణాయామం సమభ్యసేత్ । (ప్రాణాయామం సమాచరేత్) అఙ్గన్యాసం కరన్యాసం పూర్వోక్తవిధినాచరేత్ ॥ ౪.౨౫॥ త్రిరర్ధ్యం శివగాయత్ర్యా యథాశక్తి జపేచ్ఛతమ్ । మూలమన్త్రేణ రుద్రస్య తర్పయేద్రుద్రసఙ్ఖ్యయా ॥ ౪.౨౬॥ పఞ్చబ్రహ్మషడఙ్గైశ్చ గౌర్యా మూలేన చ త్రిధా । బ్రహ్మాదిపఞ్చమూర్తీశ్చ తర్పయేత్స్వస్వనామతః ॥ ౪.౨౭॥ గణేశం మూలమన్త్రేణ తర్పయేదేకతర్పణమ్ । సుబ్రహ్మణ్యషడఙ్గేన న్యాసం కృత్వాథ దేశికః ॥ ౪.౨౮॥ త్రివారం స్కన్దగాయత్ర్యా తర్పయేద్దేశికోత్తమః । స్కన్దస్య మూలమన్త్రేణ షడావృత్త్యా ప్రతర్పయేత్ ॥ ౪.౨౯॥ (మూలమన్త్రేణ షష్ఠవారం) సుబ్రహ్మణ్యషడఙ్గేన తర్పయేత్ తు విశేషతః । మహావల్లీదేవసేనాం తత్తన్నామ్నా తు తర్పయేత్ ॥ ౪.౩౦॥ భువనేశీం మహాలక్ష్మీం వాగ్దేవీం చ ప్రతర్పయేత్ । క్షేత్రపాలస్య మూలేన గురూన్ పశ్చాత్తు తర్పయేత్ ॥ ౪.౩౧॥ సౌరాఙ్గేణైవ మతిమాన్ షడఙ్గన్యాసమాచరేత్ । మూలమన్త్రేణ సూర్యస్య కషోల్కాయేతి మన్త్రతః ॥ ౪.౩౨॥ త్రివారం తర్పయేద్ధీమానుషాఞ్చ ప్రత్యుషామపి । తేజశ్చణ్డం సకృత్తర్ప్య సర్వం బ్రహ్మణి యోజయేత్ ॥ ౪.౩౩॥ సావిత్రీం చ జపేత్ పశ్చాత్ పూర్వోక్తవిధినా బుధః । ఉపస్థానం తతః కుర్యోత్ ప్రాతర్మిత్రస్య చర్షణీః ॥ ౪.౩౪॥ ఆసత్యేనేతి మధ్యాహ్నే సాయేఽమం మేతి మన్త్రతః । బ్రహ్మయజ్ఞం తతః కృత్వా స్కన్దమన్త్రం శతం జపేత్ ॥ ౪.౩౫॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే స్నానానుష్ఠానవిధిర్నామ చతుర్థః పటలః । ౫. పఞ్చమః పటలః - నిత్యార్చనవిధిః అతః పరం ప్రవక్ష్యామి సుబ్రహ్మణ్యార్చనావిధిమ్ । సర్వసిద్ధికరం పుణ్యం సర్వవ్యాధివినాశనమ్ ॥ ౫.౧॥ సర్వదుఃఖోపశమనం సదా విజయవర్ధనమ్ । ఆత్మార్థం చ పరార్థం చ పూజా ద్వివిధమేవ చ ॥ ౫.౨॥ (పూజా ద్వివిధముచ్యతే) గృహార్చనం తథాత్మార్థం తత్తత్సిద్ధికరం భవేత్ । దేవర్షిభిర్మనుష్యాద్యైః స్థాపితం బేరమాదరాత్ ॥ ౫.౩॥ తత్ పరార్థం సమాఖ్యాతం సర్వేషామాత్మనాం ఫలమ్ । విప్రక్షత్రియవిట్శూద్రా దీక్షితాశ్చ ప్రవేశకః ॥ ౫.౪॥ ఆత్మార్థయజనం కుర్యాత్ న కుర్యాత్తు పరార్థకమ్ । ఆదిశైవః ప్రకర్తవ్యం ఆత్మార్థం చ పరార్థకమ్ ॥ ౫.౫॥ ఆదిశైవా ఇతి ప్రోక్తాస్తే శివబ్రాహ్మణా మునే । శౌచమాచమనం కృత్వా విధిస్నానం సమాచరేత్ ॥ ౫.౬॥ సన్ధ్యావన్దనకర్మాది కృత్వా దేవాలయం వ్రజేత్ । (దేవాలయం విశేత్) పాదౌ ప్రక్షాల్య విధినా భస్మ నిక్షిప్య మన్త్రవిత్ ॥ ౫.౭॥ సూర్యపూజావిధానేన సౌరపూజాం సమాచరేత్ । ప్రక్షాల్య పాదావాచమ్య విధినా భస్మ ధారయేత్ ॥ ౫.౮॥ ప్రణవం సంస్మరన్మన్త్రీ ప్రాణాయామం సమాచరేత్ । పుణ్యాహం వాచయేత్తత్ర బ్రాహ్మణైః సహ మన్త్రిభిః ॥ ౫.౯॥ విధినా పఞ్చగవ్యఞ్చ పఞ్చామృతమథాచరేత్ । సకలీకృత్య మతిమాన్ ప్రణవార్ధ్యం తు సాధయేత్ ॥ ౫.౧౦॥ (ప్రణవార్ధ్యం తం తు సాధయేత్) స్నపనం కారయేద్విద్వాన్ యథావిధిపురఃసరమ్ । ద్వారమన్త్రేణ సమ్ప్రోక్ష్య గణేశఞ్చ సరస్వతీమ్ ॥ ౫.౧౧॥ సవ్యవామే పతఙ్గోర్ధ్వే తత్తద్వీజేన పూరయేత్ । (తత్తద్వీజేన పూజయేత్) మధ్యే లక్ష్మీఞ్చ సమ్పూజ్య హస్తిద్వయాభిషేచితామ్ ॥ ౫.౧౨॥ (హస్తిద్వయాభిషేచనం) సుదేహసుముఖౌ విప్రో గుహస్య ద్వారపాలకౌ । ఏకవక్త్రౌ ద్విబాహూ చ గదాభయధరౌ స్మృతౌ ॥ ౫.౧౩॥ (గదాభయకరౌ) చతుర్భుజౌ చేత్తస్యోర్ధ్వే వజ్రశక్తిధరౌ తథా । రక్తశ్యామలవర్ణాఢ్యౌ సర్వాభరణభూషితౌ ॥ ౫.౧౪॥ సుదంష్ట్రౌ స్మితవక్త్రౌ చ కరణ్డమకుటోజ్జ్వలౌ । దక్షిణే తు సుదేహఞ్చ సుముఖఞ్చ తథోత్తరే ॥ ౫.౧౫॥ పశ్చాదక్షిణశాఖాయాం దీప్తాఞ్చామరధారిణీమ్ । (దీప్తాఞ్చామరచారిణీం) ఉత్తరాయాఞ్చ శాఖాయాం సూక్ష్మాన్తం పూజయేత్ తయా ॥ ౫.౧౬॥ (శాఖాయాం సూక్ష్మాం సమ్పూజయేత్ తథా) అథోదుమ్బరమూలే తు పృథివీం సమ్ప్రపూజయేత్ । దివ్యాన్తరిక్షభూమీషు విఘ్నానుచ్చాట్య చాస్త్రతః ॥ ౫.౧౭॥ (విఘ్నానుచ్చార్య స్మృతః) అన్తః ప్రవిశ్య మతిమాన్నిత్యం తద్ద్వారపాలకౌ । మధ్యదక్షిణవామే తు దేహల్యాం పూజయేత్తదా ॥ ౫.౧౮॥ కవాటౌ ప్రోక్ష్య చాస్త్రేణ జయం విజయమర్చయేత్ । నైరృత్యాం వాస్తునాథఞ్చ స్వస్వనామభిరర్చయేత్ ॥ ౫.౧౯॥ దేవస్య దక్షిణే పార్శ్వే రుచిరాసనసంస్థితః । పఞ్చశుద్ధిం తతః కృత్వా తేషాం భేదమథ శ‍ృణు ॥ ౫.౨౦॥ (తతః కుర్యాత్) ఆత్మశుద్ధిస్తు ప్రథమం స్థానశుద్ధిర్ద్వితీయకమ్ । (ఆత్మశుద్ధిస్తు పూర్వ స్యాత్) ద్రవ్యశుద్ధిస్తృతీయఞ్చ బిమ్బశుద్ధిశ్చతుర్థకమ్ ॥ ౫.౨౧॥ మన్త్రశుద్ధిస్తు పఞ్చైతే ఆత్మశుద్ధిం తతః శ‍ృణు । తలౌ చ హస్తపృష్ఠౌ చ మన్త్రేణాస్త్రేణ శోధయేత్ ॥ ౫.౨౨॥ అఙ్గుష్ఠాదికనిష్ఠాన్తమీశానాదీంశ్చ విన్యసేత్ । హ్రీం మన్త్రాదీంశ్చ మధ్యాది తర్జన్యాన్తం చతుర్థకమ్ ॥ ౫.౨౩॥ నేత్రం కరతలే న్యస్య తర్జన్యామస్త్రకం న్యసేత్ । ఆత్మానం యోజయేత్పశ్చాత్ శిఖాగ్రే వ్యోమసంజ్ఞకే ॥ ౫.౨౪॥ శుష్కవృక్షమివాత్మానం శోషయేద్వాయుమన్త్రతః । అగ్నిబీజేన తద్దేహం భస్మకూటమివ స్మరేత్ ॥ ౫.౨౫॥ వాయోర్బీజేన తద్భస్మ ప్లావయేదమృతస్రవమ్ । సఞ్చిన్త్య పూర్వవద్దేహం ముద్రయాఙ్కుశసంజ్ఞయా ॥ ౫.౨౬॥ (పూర్వవద్దేహం ముద్రయా కుశసంజ్ఞయా) ఆత్మానం మూలమన్త్రేణ విన్యసేద్ధృదయే పునః । కృత్వాథ మాతృకాన్యాసం కుర్యాత్ప్రాణప్రతిష్ఠికామ్ ॥ ౫.౨౭॥ ఈశానం మూర్ధ్ని విన్యస్య ముఖే తత్పురుషం న్యసేత్ । అఘోరం హృదయే న్యస్య వామదేవం తు గుహ్యకే ॥ ౫.౨౮॥ సద్యోజాతం న్యసేత్పాదౌ పునరఙ్గాని బుద్ధిమాన్ । హృదయే హృదయం న్యస్య శిరశ్శిరసి విన్యసేత్ ॥ ౫.౨౯॥ శిఖాయాం తు శిఖాం న్యస్య కవచం స్తనమధ్యమే । నేత్రం నేత్రద్వయే విద్వాన్ అస్త్రం హస్తప్రదేశకే ॥ ౫.౩౦॥ సైకత్రింశత్కలాన్యాసం ప్రాగుక్తవిధినాచరేత్ । ఏవం శుద్ధతనుర్భూత్వా స్కన్దోఽహమితి మన్త్రతః ॥ ౫.౩౧॥ అన్తర్యాగం తతః కృత్వా తత్పూజార్హకమన్త్రతః । ఆసనావరణాద్యైశ్చ హృత్పద్మే చార్చయేద్గుహమ్ ॥ ౫.౩౨॥ ఆత్మశుద్ధిరితి ప్రోక్తా స్థానశుద్ధిం తతః శ‍ృణు । మూలే న్యస్తేన నేత్రేణ నిరీక్ష్య ప్రోక్షణాదిభిః ॥ ౫.౩౩॥ (మూల న్యస్తేన) అవకుణ్ఠఞ్చదిగ్బన్ధం ప్రాకారైః స్నానశోధనమ్ । మార్జనం ప్రోక్షణం చైవ గోమయాలేపనం హృదా ॥ ౫.౩౪॥ (మార్జనం నిరీక్షణం) గుహాగ్రే భూపురం లిఖ్య భూబీజేన సమర్చయేత్ । స్థానశుద్ధిరితి ఖ్యాతా ద్రవ్యశుద్ధిం తతః శ‍ృణు ॥ ౫.౩౫॥ పాద్యపాత్రం శరావఞ్చ అర్ఘ్యాచమనపాత్రకమ్ । శఙ్ఖఞ్చ స్థాలికాఞ్చైవ జలభాణ్డాది వర్ధనీమ్ ॥ ౫.౩౬॥ అస్త్రేణ క్షాల్య చ హృదా నిరీక్ష్య కవచేన తు । అవకుణ్ఠ్య గురుః పశ్చాత్ సామాన్యార్ఘ్యం ప్రకల్పయేత్ ॥ ౫.౩౭॥ బ్రహ్మాఙ్గైర్మూర్తిమన్త్రైశ్చ స్కన్దగాయత్రిమన్త్రతః । తత్తోయేనాస్త్రమన్త్రేణ సర్వం సమ్ప్రోక్ష్య బుద్ధిమాన్ ॥ ౫.౩౮॥ వస్త్రపూతేన తోయేన జలభాణ్డం ప్రపూరయేత్ । నిధాయ సవ్యహస్తేన సప్తవారం తతః స్మృతమ్ ॥ ౫.౩౯॥ (విధాయ సవ్యహస్తేన) ఆపో వా ఇతి మన్త్రేణ జప్త్వా పద్మాఖ్యముద్రికామ్ । అస్త్రముద్రాం ప్రదర్శ్యాథ సర్వద్రవ్యాణి శోధయేత్ ॥ ౫.౪౦॥ ద్రవ్యశుద్ధిర్భవేదేవం బిమ్బశుద్ధిం తతః శ‍ృణు । నమస్కృత్వా మహాసేనమిదం మన్త్రం సమర్చయేత్ ॥ ౫.౪౧॥ సిద్ధదేవర్షిసఙ్ఘైశ్చ మనుష్యైశ్చ సమర్చితమ్ । అర్చయిష్యే యథా శక్త్యా ప్రసీద గుహమూర్తిమన్ ॥ ౫.౪౨॥ అర్ఘ్యద్రవ్యైశ్చ మతిమాన్ విశేషార్ఘ్యం ప్రకల్పయేత్ । కుశాగ్రాపః పయోభిశ్చ తిలతణ్డులకైర్యుతమ్ ॥ ౫.౪౩॥ అక్షతైర్యవసిద్ధార్థైరర్ఘ్యమష్టాఙ్గముత్తమమ్ । మూలబ్రహ్మషడఙ్గైశ్చ స్కన్దసూక్తేన మన్త్రతః ॥ ౫.౪౪॥ మూర్తిమన్త్రైశ్చ గాయత్ర్యా విశేషార్ఘ్యం ప్రకల్ప్య చ । చన్దనోశీరసంయుక్తం పాద్యం సఙ్కల్పయేద్ధృదా ॥ ౫.౪౫॥ తుటిపత్రం చ కర్పూరం ఫలత్రయయుతం తథా । (బిల్వపత్రం చ) *పురుషయుక్తషడఙ్గేనాచమనం పరికల్పయేత్ ॥ ౫.౪౬॥ (*ఛన్దోభఙ్గః) హృదయేన తు మన్త్రేణ ప్రచ్ఛన్నపటమానయేత్ । నిర్మాల్యం చ విసృజ్యాథ సుమిత్రాయ ప్రదాపయేత్ ॥ ౫.౪౭॥ అస్త్రమన్త్రేణ మతిమాన్ బేరశుద్ధిం సమాచరేత్ । స్కన్దగాయత్రిమన్త్రేణ క్షాలయేత్తు పునః పునః ॥ ౫.౪౮॥ లోహజం యది తద్బేరం స్నానం పర్వణి పర్వణి । చిత్రాదిప్రతిమా చేత్తు శుద్ధిం కూర్చేన కారయేత్ ॥ ౫.౪౯॥ బిమ్బశుద్ధిర్భవేదేవం మన్త్రశుద్ధిం తతః శ‍ృణు । ఓఙ్కారాదినమోఽన్తాశ్చ మన్త్రాః పూజార్హకా భవేత్ ॥ ౫.౫౦॥ మనసోపాంశునా వాచా మన్త్రశుద్ధిరుదాహృతా । యో వేత్తి పఞ్చశుద్ధిం చ స పూజాం కర్తుమర్హతి ॥ ౫.౫౧॥ స్కన్దసూక్తేన మతిమాన్ మూలబ్రహ్మషడఙ్గకైః । మాలామన్త్రేణ మతిమాన్ కార్తికేయం తు పూజయేత్ ॥ ౫.౫౨॥ ఆసనం కల్పయేత్పశ్చాచ్ఛాస్త్రదృష్టేన వర్త్మనా । ప్రణవం పూజయేన్మన్త్రీ పీఠాధస్తాత్ గుహస్య తు ॥ ౫.౫౩॥ ఆధారశక్తిం తస్యోర్ధ్వే తతోఽనన్తాసనం యజేత్ । ధర్మం పాణ్డరసంజ్ఞం చ జ్ఞానం వై పద్మరాగకమ్ ॥ ౫.౫౪॥ (ధర్మం పాణ్డురవర్ణం) వైరాగ్యం హేమవర్ణం స్యాదైశ్వర్యం శ్యామవర్ణకమ్ । ఆగ్నేయాదిషు కోణేషు పూజయేత్తు విశేషతః ॥ ౫.౫౫॥ అధర్మాజ్ఞానావైరాగ్యానైశ్వర్యాంశ్చ పునః పునః । రాజావర్తనిభా ఏతే ప్రాగాదిషు ప్రకల్పయేత్ ॥ ౫.౫౬॥ మాయాధచ్ఛదనం రక్తం నైరృత్యాం దిశి పూజయేత్ । వేద్యోర్ధ్వచ్ఛదనం శ్వేతమైశాన్యాం దిశి పూజయేత్ ॥ ౫.౫౭॥ ఏవం సింహాసనం ప్రోక్తం పద్మాసనం తతోచ్యతే । కన్దం బీజాఙ్కురం నాలం దలం కేసరకర్ణికామ్ ॥ ౫.౫౮॥ బీజం పద్మం చ మతిమాన్ పూర్వాదిషు చ మధ్యమే । శకునీం రేవతీం పూతాం మహాపూతాం నిశీథినీమ్ ॥ ౫.౫౯॥ మాలినీం శీతలాం బుద్ధాం ప్రాగాదిషు సుపూజయేత్ । (శీతలాం శుద్ధాం) మధ్యే విశ్వముఖాం పూజ్య నమోఽన్తైర్నామభిః క్రమాత్ ॥ ౫.౬౦॥ మణ్డలత్రయమత్రైవ పూజయేద్విమలాసనమ్ । క్షిత్యాదిప్రకృతిః ప్రోక్తా తత్త్వరూపం సనాతనమ్ ॥ ౫.౬౧॥ సుబ్రహ్మణ్యాసనం దివ్యం తస్యోపరి యజేద్ బుధః । తత్తత్స్వరూపధ్యానేన తస్మిన్ మూర్తిం ప్రకల్పయేత్ ॥ ౫.౬౨॥ ఆపాద్య బిన్దుం తద్బిన్దోరానీయ కుసుమాఞ్జలిమ్ । తన్మూలమన్త్రసంయుక్తం హృదా చావాహయేత్ గుహమ్ ॥ ౫.౬౩॥ స్థాపనం తు ప్రదాతవ్యమీశానేన తు మన్త్రతః । సన్నిధానం తత్పురుషాదఘోరాత్ సన్నిరోధనమ్ ॥ ౫.౬౪॥ స్వాగతం వామదేవేన దిగ్బన్ధం చాస్త్రమన్త్రతః । కవచేనావకుణ్ఠ్యాథ సద్యేనామృతకల్పనా ॥ ౫.౬౫॥ స్వామిన్ సర్వజగన్నాథ యావత్ పూజావసానకమ్ । తావత్ త్వం ప్రీతిభావేన బిమ్బేఽస్మిన్ సన్నిధిం కురు ॥ ౫.౬౬॥ ఇదం మన్త్రం సముచ్చార్య విశ్వామిత్ర మహామునే । పద్మముద్రాం మహాముద్రాం షణ్ముఖీం దర్శయేత్తతః ॥ ౫.౬౭॥ పాదౌ సకృత్ సకృత్పాద్యం హృదయేన ప్రదాపయేత్ । పురుషయుక్తషడర్ణేన వక్త్రేష్వాచమనీయకమ్ ॥ ౫.౬౮॥ అర్ధ్యం శిరసి విన్యస్య వౌషడన్తేన మూలతః । ఆపోహిష్ఠేతి మన్త్రేణ పఞ్చగవ్యేన పూజయేత్ ॥ ౫.౬౯॥ అభిషిచ్యాథ తోయేన పిష్టేన కర్షయేద్ధృదా । గన్ధాద్యైరభిషిచ్యాథామలకైః పరిమర్దయేత్ ॥ ౫.౭౦॥ స్నాప్య బిల్వోదకైః పశ్చాద్ధరిద్రేణ చ పీఠకమ్ । శక్తిద్వయం చ సంలేప్య పూజయేత్తు పునః పునః ॥ ౫.౭౧॥ పఞ్చామృతేన సంస్నాప్య శుద్ధతోయేన వా పునః । శ్రీరుద్రచమకాభ్యాం చ పురుషసూక్తేన మన్త్రవిత్ ॥ ౫.౭౨॥ తతః కుమారమాతేతి ఋచా చైవ విశేషతః । స్కన్దసూక్తేన గాయత్ర్యా సేనాన్యం పఞ్చశాన్తినా ॥ ౫.౭౩॥ అయం కుమారమన్త్రేణ మాతే కుమారమన్త్రతః । మాలామన్త్రేణ మతిమాన్ మూలబ్రహ్మషడఙ్గకైః ॥ ౫.౭౪॥ ఇత్థం శుద్ధామ్బుభిః స్నాప్య హృదా చాచమనం దదేత్ । వస్త్రేణ పరిమృజ్యాథ వస్త్రాణి చ హృదా దదేత్ ॥ ౫.౭౫॥ గన్ధం తత్పురుషేణైవ యజ్ఞసూత్రాక్షసూత్రికామ్ । మకుటం కుణ్డలం పట్టం హారకేయూరనపురమ్ ॥ ౫.౭౬॥ ఛన్నం వీరాఙ్గులీయం స్యాద్దదేదాభరణస్య తు । పుష్పమీశానమన్త్రేణ ధూపదీపౌ చ పూరుషాత్ ॥ ౫.౭౭॥ మనోరథాఖ్యముద్రాం చ దర్శయేత్ దేశికోత్తమః । శిరోవదనహృత్కుక్షిగుహ్యపాదద్వయే పునః ॥ ౫.౭౮॥ బ్రహ్మపఞ్చకముచ్చార్య సర్వవక్త్రం తథా పునః । జగద్భువాదిషణ్మూర్తిమన్త్రైరభ్యర్చయేత్సదా ॥ ౫.౭౯॥ దణ్డభఙ్గిరితి ఖ్యాతా వక్త్రభఙ్గిమథ శ‍ృణు । ఈశప్రాగ్దక్షిణోదీచీ ప్రతీచీ నైరృతేషు చ ॥ ౫.౮౦॥ షడ్వక్త్రేష్వర్చయేద్ధీమాన్ పూర్వోక్తైర్మన్త్రషట్కకైః । హృదయం హృదయేఽభ్యర్చ్య శిరః శిరసి మన్త్రవిత్ ॥ ౫.౮౧॥ శిఖాం శిఖాయామభ్యర్చ్య సర్వాఙ్గే కవచం యజేత్ । నేత్రం నేత్రేషు మతిమానస్త్రం హస్తే సమర్చయేత్ ॥ ౫.౮౨॥ పఞ్చావరణపూజాం చ తతః శ‍ృణు మహామునే । ఈశానపదముచ్చార్య జగద్భువ ఇతి బ్రువన్ ॥ ౫.౮౩॥ నమ ఇత్యర్చయేద్విద్వానీశానదలమూలతః । పూర్వే తు దలమూలే తు జప్త్వా తత్పురుషేణ చ ॥ ౫.౮౪॥ వచద్భువే నమ ఇతి సమభ్యర్చ్య యథావిధి । అఘోరం పదముచ్చార్య తతో విశ్వభువే నమః ॥ ౫.౮౫। ఇత్యుక్త్వా మునిశార్దూల దక్షిణే తు దలే యజేత్ । వామం తు పదముచ్చార్య తతో రుద్రభువం బ్రువన్ ॥ ౫.౮౬॥ ఉత్తరే తు దలే విద్వాన్ పూజయేత్తు యథావిధి । సద్యం చ పదముచ్చార్య తతో బ్రహ్మభువం బ్రువన్ ॥ ౫.౮౭॥ పశ్చిమే తు దలే విద్వాన్ పూజయేద్దేశికోక్తమః । నైరృతే తు దలే ధీమాన్ సద్యవక్త్రపదాన్తకమ్ ॥ ౫.౮౮॥ భువద్భువే నమ ఇతి పూజయేన్మునిపుఙ్గవ । నేత్రమీశానభాగే తు హృదయే వహ్నిగోచరే ॥ ౫.౮౯॥ శిరస్త్వీశానభాగే తు నైరృతే తు శివం యజేత్ । కవచం వాయుదేశే తు చతుర్దిక్ష్వస్త్రమర్చయేత్ ॥ ౫.౯౦॥ ప్రథమావరణే ప్రోక్తం ద్వితీయావరణం శ‍ృణు జయన్తాఖ్యమగ్నిశిఖం కృత్తికాపుత్రసంజ్ఞకమ్ ॥ ౫.౯౧॥ అనన్తరం భూతపతిం సేనాన్యం గుహసంజ్ఞకమ్ । హేమశూలం విశాలాక్షం శక్తివజ్రధరం యజేత్ ॥ ౫.౯౨॥ పూర్వాదీశానపర్యన్తం స్వస్వదిక్షు ప్రపూజయేత్ । ద్వితీయావరణం ప్రోక్తం తృతీయావరణం శ‍ృణు ॥ ౫.౯౩॥ దక్షిణే తు మహావల్లీం దేవసేనాం తథోత్తరే । గజేన్ద్రం పూర్వదిగ్భాగే మయూరం పశ్చిమే యజేత్ ॥ ౫.౯౪॥ అగ్నిభాగే సుదేహం చ సుముఖం నైరృతే యజేత్ । దేవసేనాపతిం వాయౌ చైశాన్యాం తు సుమిత్రకమ్ ॥ ౫.౯౫॥ తృతీయావరణే ప్రోక్తం చతుర్థావరణం శ‍ృణు । ఇన్ద్రాదిలోకపాలాంశ్చ యజేత్ స్వస్వదిశి క్రమాత్ ॥ ౫.౯౬॥ చతుర్థావరణం ప్రోక్తం పఞ్చమావరణం శ‍ృణు । వజ్రం శక్తిం చ దణ్డం ఖేటం పాశం తథాఙకుశమ్ ॥ ౫.౯౭॥ గదా త్రిశూలం పద్మం చ చక్రం చేతి దశాయుధమ్ । ఐన్ద్యాద్యష్టదిశోర్ధ్వేఽపి అధస్తాచ్చైవ పూజయేత్ ॥ ౫.౯౮॥ స్వస్వనామాదిమన్త్రేణ పూజయేత్తు యథాక్రమమ్ । ధేనుం పద్మం త్రిశూలాఖ్యం మకరాం సృఙ్నమస్కృతామ్ ॥ ౫.౯౯॥ షడఙ్గన్యాసమన్త్రేణ కల్పయేత్ విధివత్తథా । గుహాయ దర్శయేత్ పశ్చాద్దదేదాచమనార్ధ్యకమ్ ॥ ౫.౧౦౦॥ సైకత్రింశత్కలాన్యాసం మకుటాదిక్రమాన్యసేత్ । నైవేద్యం దాపయేత్ పశ్చాత్ ఉపదంశసమన్వితమ్ ॥ ౫.౧౦౧॥ నాలికేరామ్రపనసం కదలీఫలసంయుతమ్ । గులఖణ్డసమోపేతమాజ్యపూర్ణం దధిప్లుతమ్ ॥ ౫.౧౦౨॥ అపూపైర్వివిధైశ్చైవ శ‍ృఙ్గిబేరసమన్వితమ్ । వ్యాహృత్యా చాస్త్రమన్త్రేణ సమ్ప్రోక్ష్యార్ఘ్యజలేన చ ॥ ౫.౧౦౩॥ (ఆహృత్య చాస్త్రమన్త్రేణ) అన్నసూక్తం జపిత్వా తు నైవేద్యం దాపయేద్ధృదా । కర్పూరోశీరసంయుక్తం పానీయమపి దాపయేత్ ॥ ౫.౧౦౪॥ హస్తస్యోద్వర్తనం కృత్వా పశ్చాదాచమనం దదేత్ తామ్బూలం దాపయేత్ పశ్చాత్ కర్పూరాదిసమన్వితమ్ ॥ ౫.౧౦౫॥ నివేదితం తు యత్సర్వం సుమిత్రాయ ప్రదాపయేత్ తత్సర్వమన్నపానాదిభోక్తవ్యం బ్రాహ్మణాదిభిః ॥ ౫.౧౦౬॥ భుక్తిముక్తిప్రదం నృణాం సర్వరోగవినాశనమ్ । పరివారబలిం క్షిప్త్వా ధూపదీపాదిదాపయేత్ ॥ ౫.౧౦౭॥ విభూతిదర్పణచ్ఛత్రచామరవ్యజనాదికమ్ । దర్శయిత్వాథ నిత్యాగ్నికార్య చైవ సమాచరేత్ ॥ ౫.౧౦౮॥ నిత్యోత్సవం తతః కుర్యాత్ విధిదృష్టేన వర్త్మనా । నృత్తం గీతం చ వాద్యం చ షణ్ముఖాయ ప్రదర్శయేత్ ॥ ౫.౧౦౯॥ మూలమన్త్రం శతం జప్త్వా తన్నివేద్య స్తుతిం వదేత్ । ప్రదక్షిణనమస్కారౌ కృత్వా సన్తోషయేద్గుహమ్ ॥ ౫.౧౧౦॥ మన్త్రహీనం క్రియాహీనం భక్తిహీనం షడానన । యత్ పూజితం మయా దేవ పరిపూర్ణం తదస్తు తే ॥ ౫.౧౧౧॥ ప్రార్థయిత్వాథ సేనాన్యం నమస్కృత్వా పునః పునః । సాధువాసాధు వా కర్మ యద్యదాచరితం మయా ॥ ౫.౧౧౨॥ తత్సర్వం దేవదేవేశ గృహాణారాధనం పరమ్ । పూజాఫలం తు తత్సర్వమాత్మనా సహ బుద్ధిమాన్ ॥ ౫.౧౧౩॥ నివేదయేత్తు సేనాన్యై కరే పుష్పాన్వితైర్జలైః । ఏకకాలం ద్వికాలం వా త్రికాలం వా సమర్చయేత్ ॥ ౫.౧౧౪॥ ఉత్తమోత్తమమేవం స్యాన్నవకాలార్చనం మునే । విత్తశాఠ్యం న కుర్యాత్తు యథావిభవవిస్తరమ్ ॥ ౫.౧౧౫॥ అర్ధయామే మహాసేనం పూజాం కుర్యాద్విశేషతః । తత్పశ్చాత్ క్షేత్రపాలం చ సుమిత్రం పూజయేద్గురుః ॥ ౫.౧౧౬॥ సౌఖ్యం కుర్యాత్తదన్తేషు శాస్త్రదృష్టేన వర్త్మనా । ఏవం క్రమేణ విధివదుత్తమారాధనం స్మృతమ్ ॥ ౫.౧౧౭॥ సమృద్ధిదం తాణ్డవాన్తం బల్యన్తం శాన్తికం భవేత్ । (బల్యన్తం శాన్తకం) హవిష్యన్తమశక్తశ్చేత్ దీపాన్తం వాపి పూజయేత్ ॥ ౫.౧౧౮॥ ఏవం యః కురుతే మర్త్యః సపుణ్యాం గతిమాప్నుయాత్ । భవేద్ విప్రః సువేదాఢ్యో రాజా విజయమాప్నుయాత్ । ధనం వైశ్యస్తథాప్నోతి శూద్రః సుఖమవాప్నుయాత్ ॥ ౫.౧౧౯॥ ఇతి కుమారతన్త్రే నిత్యపూజా విధిర్నామ పఞ్చమః పటలః । ౬. షష్ఠః పటలః - నైవేద్యవిధిః అతః పరం ప్రవక్ష్యామి నైవేద్యవిధిముత్తమమ్ । గ్రామవృద్ధికరం పుణ్యం రాజరాష్ట్రవివర్ధనమ్ ॥ ౬.౧॥ వ్రీహివేణుప్రియఙ్గూశ్చ నీవారం యవమేవ చ । గోధూమం షడ్విధం ప్రోక్తం నైవేద్యం షణ్ముఖప్రియమ్ ॥ ౬.౨॥ ఆత్మనో హితమన్విచ్ఛేత్ ప్రాగ్ద్రవ్యం యత్ సుపక్వకమ్ । యో దదాతి గుహాయైవ తాం తాం వృద్ధిమవాప్నుయాత్ ॥ ౬.౩॥ (వృద్ధిం సమాప్నుయాత్) అదత్వా యేన భుక్తం చేత్ తద్ద్రవ్యం క్షీయతే భృశమ్ । నిత్యం నైమిత్తికం కామ్యం నైవేద్యం త్రివిధం స్మృతమ్ ॥ ౬.౪॥ నిత్యం నవవిధం ప్రోక్తం తథా నైమిత్తికం తు వా । (తు తథా) యథేష్టం కామ్యమిత్యుక్తం తేషాం భేదమిహోచ్యతే ॥ ౬.౫॥ నైవేద్యమాఢకం పక్వం మధ్యమం చాధమం స్మృతమ్ । (పక్వం అధమాదధమం) ద్విగుణం త్రిగుణం తస్మిన్ నైవేద్యం మధ్యమోత్తమమ్ ॥ ౬.౬॥ అర్ధభారేణ నైవేద్యం మధ్యమాధమముచ్యతే । భారం భారార్ధకం ప్రోక్తం మధ్యమే మధ్యమోత్తమమ్ ॥ ౬.౭॥ త్రిభారం తణ్డులైః పక్వముత్తమాధమముచ్యతే । షడ్భారద్వితయం చాన్నముత్తమే మధ్యమోత్తమమ్ ॥ ౬.౮॥ ఏకకాలస్య నైవేద్యమేవమేవ మహామునే । నిత్యమేవ సమాఖ్యాతం నైమిత్తికమథ శ‍ృణు ॥ ౬.౯॥ ఖారిషట్కం సమారభ్య తేన వృద్ధిం నవోదితమ్ । నవద్విగుణభారాన్తం మధ్యమాదిత్రయం త్రయమ్ ॥ ౬.౧౦॥ ఏవం నైమిత్తికం ప్రోక్తం శ‍ృణు కామ్యం మహామునే । ప్రాథితం యేన యన్మాత్రం తావన్మాత్రం హి కామ్యకమ్ ॥ ౬.౧౧॥ కుడువం తు చతుః ప్రస్థం పైశాచాన్నం ప్రకీర్తితమ్ ॥ (పైశాచాన్నం ప్రకల్పితం) ద్విఃప్రస్థం చరుసంజ్ఞం స్యాత్ ఆఢకం హవిరుచ్యతే ॥ ౬.౧౨॥ చాతుర్వర్ణ్యోద్భవా నారీ పతిపుత్రవతీ తథా । (పతిపుత్రవతీ మతా) యదా సుమఙ్గలీ కన్యా వ్రీహిప్రహరకర్మణి ॥ ౬.౧౩॥ ఆదిత్యరశ్మిభిస్తప్తం ధాన్యం శోధితలూఖలే । (ధాన్యం శుద్ధములూఖలే) నిక్షిప్య ముసలం గ్రాహ్య కుట్టయేత్ప్రాగుదఙ్ముఖః ॥ ౬.౧౪॥ తుషానపోహ్య శూర్పేణ తుషకమ్బువివర్జితమ్ । విశదం తణ్డులం గ్రాహ్య శుద్ధాత్మా పరిచారకః ॥ ౬.౧౫॥ నవభాణ్డాని సఙ్క్షాల్య తేషు నిక్షిప్య తణ్డులాన్ । వస్త్రపూతేన తోయేన హృదా క్షాల్య పునః పునః ॥ ౬.౧౬॥ తణ్డులాద్ద్విగుణం తోయం కల్పయేత్ బీజముఖ్యతః । తణ్డులైరర్చయేచ్చుల్లీం సద్యేన పరిచారకః ॥ ౬.౧౭॥ చుల్యా కాష్ఠం సమానీయ వహ్నిం ప్రజ్వాల్య చాస్త్రతః । కేశకీటోపవిద్ధం చ శర్కరా తుషసంయుతమ్ ॥ ౬.౧౮॥ అతిపక్వమపక్వం చ నైవేద్యం న ప్రకల్పయేత్ । శుద్ధాన్నం పాయసం ముద్గం గులాన్నం కృసరాన్నకమ్ ॥ ౬.౧౯॥ ఉపదంశం తతో వక్ష్యే శ‍ృణు కౌశిక సువ్రత । ముద్గమాషకులుత్థం చ నిష్పావం శిమ్బమాఢకమ్ ॥ ౬.౨౦॥ తథా వై రాజమాషం చ సూపమేవం ప్రకల్పయేత్ । పనసాలాబుకదలీ బృహతీ ద్వయమేవ చ ॥ ౬.౨౧॥ ఆమ్రోర్వారుకకూశ్మాణ్డం కారవల్లీ పటోలికా । ముద్గనిష్పావకఫలం వల్లీమూలం సుపక్వకమ్ ॥ ౬.౨౨॥ కన్దం ప్రియఙగుపిష్టం చ యథాలాభం ప్రగృహ్య చ । సర్వోపదంశకానుక్తాన్ మరీచిలవణాజ్యకాన్ ॥ ౬.౨౩॥ జీరకామ్లరసోపేతాన్ యథాయోగం పచేత్ పునః । ఏతాన్ సంయోజ్య వివిధాన్ సూపాన్ పక్వలాదికాన్ ॥ ౬.౨౪॥ ద్వాత్రింశాంశం ఘృతం చైవ సూపం వై షోడశాంశకమ్ । అష్టాంశాంశం దధిక్షీరం తదర్ధం శర్కరా మధు ॥ ౬.౨౫॥ పక్వాన్నసమయే చైవ మార్జన్యా శోధ్య భూతలమ్ । సమ్ప్రోక్ష్య చాస్త్రమన్త్రేణ చిత్రశాకాదినా యుతమ్ ॥ ౬.౨౬॥ (చిత్రంశాకాదినా) ఆస్యం వస్త్రేణ సఞ్చ్ఛాద్య చోత్థాప్య పరిచారకః । నైవేద్యోత్థాపనే కాలే యో నరశ్చ న లఙ్ఘయేత్ ॥ ౬.౨౭॥ ప్రమాదాత్ పతితం చేత్తు సస్యానాం నాశనం భవేత్ । తద్ద్రవ్యం వర్జయిత్వా చ మూలమన్త్రైః శతం జపేత్ ॥ ౬.౨౮॥ పునః పచ్యాథ నైవేద్యం తద్ద్రవ్యం ప్రతిరూపకమ్ । మణ్డపే దక్షిణే భాగే మణ్డలే విన్యసేత్ క్రమాత్ ॥ ౬.౨౯॥ దారుహస్తేన దర్వ్యా వా పాత్రమన్నేన పూరయేత్ । సౌవర్ణం రాజతం కాంస్యమథవా కదలీదలమ్ ॥ ౬.౩౦॥ సర్వవ్యఞ్జనసంయుక్తం త్రిపాద్యూర్ధ్వే నిధాపయేత్ । తుర్యాంశం భాణ్డతోనీత్వా శేషం త్ర్యంశం నివేదయేత్ ॥ ౬.౩౧॥ నిత్యమేవం సమాఖ్యాతం కామ్యం నైమిత్తికం శ‍ృణు । స్థలశుద్ధిం తతః కృత్వా ప్రోక్షయేదస్త్రమన్త్రతః ॥ ౬.౩౨॥ మహీం సమ్యక్ పరిస్తీర్య ఘృతేనైవాభిఘారయేత్ । పాత్రశేషం త్రిభాగైకం నీత్వా శేషం నయేత్తతః ॥ ౬.౩౩॥ సర్వోపదంశసంయుక్తం ప్రభూతం హవిరుత్తమమ్ । అస్త్రం దశాసు విన్యస్య చాస్త్రముద్రాం ప్రదర్శయేత్ ॥ ౬.౩౪॥ భక్ష్యం భోజ్యం చ లేహ్యం చ పేయం చైవ చతుర్విధమ్ । దాపయేత్ కార్తికేయాయ హృదయేన తు దేశికః ॥ ౬.౩౫॥ నైవేద్యవిధిరాఖ్యాతో వక్ష్యే పానీయ లక్షణమ్ । నివేద్యాయామృతం శుద్ధే మృద్భాణ్డే పూరయేజ్జలమ్ ॥ ౬.౩౬॥ వస్త్రపూతం సుశీతం చ సర్వద్రవ్యసమాయుతమ్ । నైవేద్యాన్తే తు సేనాన్యే పానీయం దాపయేద్ధృదా ॥ ౬.౩౭॥ నివేదితాని సర్వాణి సుమిత్రాయ ప్రదాపయేత్ । అక్షద్వయప్రమాణాన్తం బలిదానం ప్రకోర్తితమ్ ॥ ౬.౩౮॥ ద్వారస్య దక్షిణే పార్శ్వ సుదేహాయ ప్రదాపయేత్ । ద్వారస్య వామపార్శ్వే తు సుముఖాయ ప్రదాపయేత్ ॥ ౬.౩౯॥ గజేన్ద్రాయ దదేదగ్రే మహాశాస్త్రేఽగ్నిగోచరే । యామ్యే పితామహాయై మాతృభ్యాం నిరృతే దదేత్ ॥ ౬.౪౦॥ పశ్చిమే స్యాదగస్త్యాయ జ్యేష్ఠాయై వాయుగోచరే । సౌమ్యే నారదాయైవ భాస్కరాయైశగోచరే ॥ ౬.౪౧॥ తతః పురఃస్థితే పీఠే బలిం దద్యాద్ విశేషతః యక్షరాక్షసపైశాచాః భూతగన్ధర్వకిన్నరాః ॥ ౬.౪౨॥ పితృదానవనాగాశ్చ తేన ప్రీతిం ప్రయాన్తు తే । బ్రహ్మాదీశానపర్యన్తం తత్తన్నామ్నా బలిం క్షిపేత్ ॥ ౬.౪౩॥ పునరాచమనం కృత్వా ముఖవాసం గుహప్రియమ్ । లవఙ్గచూర్ణకర్పూరలఘుఖణ్డస్య చూర్ణకమ్ ॥ ౬.౪౪॥ ఫలత్రయాణాం చూర్ణం చ సఙ్గ్రాహ్య సువిచక్షణః । భోజనానన్తరే దద్యాత్ ముఖవాసం హృదాణునా ॥ ౬.౪౫॥ తామ్బూలం దాపయేత్ తస్మై క్రముకం ప్రస్థపూరితమ్ । పత్రం చతుర్గుణం దద్యాత్ తజ్జిహ్వాఘ్రాణవర్జితమ్ । కర్పూరాదిసమాయుక్తం దాపయేత్తు విశేషతః ॥ ౬.౪౬॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే నైవేద్యవిధిర్నామ షష్ఠః పటలః । ౭. సప్తమః పటలః - అగ్నికార్యవిధిః అగ్నికార్యవిధిం వక్ష్యే శ‍ృణు కౌశిక సువ్రత । కుణ్డే వా స్థణ్డిలే వాపి హోమం కుర్యాద్విచక్షణః ॥ ౭.౧॥ గోమయాలిప్య వస్త్రాద్యైరలఙ్కృత్య మనోహరైః । హోమద్రవ్యాణి పాత్రాణి సమ్పాద్య వివిధాని చ ॥ ౭.౨॥ లబ్ధానుజ్ఞో విశేత్ కుణ్డం పశ్చిమేవాథ దక్షిణే । పుణ్యాహవాచనం కుర్యాత్ మూర్తిపైః సహ దేశికః ॥ ౭.౩॥ నిరీక్షణం ప్రోక్షణం చ తాడనం చాస్త్రమన్త్రతః । వర్మణాభ్యుక్ష్య చాస్త్రేణ ఖననం చావకీరణమ్ ॥ ౭.౪॥ హృదాపూర్య సమాకృష్య వర్మణా సేచయేద్ గురుః । అస్త్రేణ కుట్టనం చర్మ మార్జనాలేపనే తథా ॥ ౭.౫॥ మధ్యాదిపశ్చిమాన్తేషు శాన్త్యాతీతాదయః కలాః । విన్యస్య వర్మణా కుణ్డే సూత్రత్రయేణ వేష్ట్య చ ॥ ౭.౬॥ కలామయాయ కుణ్డాయ నమ ఇత్యర్చయేద్బుధః । రేఖాత్రయముదీచ్యన్తం ప్రాచ్యన్తం త్వేకరేఖయా ॥ ౭.౭॥ అస్త్రేణైవ సముల్లిఖ్య తేన వజ్రీకృతం నయేత్ । పూర్వోదగగ్రదర్భాభ్యాం హృదా కృత్వా చతుష్పదమ్ ॥ ౭.౮॥ ఇత్యష్టాదశసంస్కారం కృత్వా కుణ్డాక్షిపాటనమ్ । కవచేన చతుర్దర్భాన్ తత్కుణ్డే విన్యసేద్గురుః ॥ ౭.౯॥ కుణ్డమధ్యే హృదా విద్వాన్ విష్టరం విన్యసేద్బుధః । నాభిమధ్యే తు వాగీశీం నీలోత్పలదలప్రభామ్ ॥ ౭.౧౦॥ ఋతుస్నాతాం సకూర్చస్థాం ధ్యాయేత్ తన్మూలమన్త్రతః । వాగీశ్వరౌ సమభ్యర్చ్య కుణ్డస్యాగ్రేఽగ్నిపాత్రకమ్ ॥ ౭.౧౧॥ నిధాయ చాస్త్రమన్త్రేణ క్రవ్యాదాంశం పరిత్యజేత్ । భౌతికం బైన్దవం జాఠరాగ్నిమేకాకృతిం నయేత్ ॥ ౭.౧౨॥ త్రివారం భ్రామ్య తత్కుణ్డం త్వగ్నిపాత్రం చ బుద్ధిమాన్ । వాగీశీగర్భనాడ్యాయాం వాగీశేన నిషిఞ్చితమ్ ॥ ౭.౧౩॥ హృదా బధ్వా త్రుటీకృత్య తయోరాచమనం దదేత్ । వర్మణేన్ధనమాచ్ఛాద్య ప్రజ్వాల్యాస్త్రేణ పూజయేత్ ॥ ౭.౧౪॥ దర్భకఙ్కణమస్త్రేణ దక్షిణే మేఖలోపరి । తస్య వామకరం ధ్యాత్వా రక్షార్థం చ నిధాయ వై ॥ ౭.౧౫॥ సద్యోజాతేన సమ్పూజ్య గర్భాధానం హృదా చరేత్ । తిలాహుతిత్రయేణైవ పశ్చాత్ పుంసవనక్రియామ్ ॥ ౭.౧౬॥ వామదేవేన శిరసా సమభ్యర్చ్య హునేత్తిలామ్ । సీమన్తం బహురూపేణ శిఖయా చైవ కారయేత్ ॥ ౭.౧౭॥ జాతకర్మశిరోమన్త్రైః కవచేన చ కారయేత్ । అస్త్రేణ ప్రోక్ష్య తత్కుణ్డం దర్భకఙ్కణకం త్యజేత్ ॥ ౭.౧౮॥ దర్భాన్ పూర్వోదగగ్రాంశ్చ తన్మధ్యే మేఖలాసు చ । విష్టరాన్ తత్ర పరిధీన్ విన్యసేదనుపూర్వశః ॥ ౭.౧౯॥ మేఖలోర్ధ్వే చతుర్దిక్షు చతుర్వేదాన్ ప్రపూజయేత్ । ఇన్ద్రాదిలోకపాలాంశ్చ విష్టరే స్వస్వదిక్షు చ ॥ ౭.౨౦॥ స్రుక్స్రువౌ చ ఘృతస్థాలీం ప్రణీతాం ప్రోక్షణీం తథా । సమిత్కూర్చం చరుం దర్వీం దర్భాంశ్చైవ కమణ్డలుమ్ ॥ ౭.౨౧॥ ద్రవ్యపాత్రాణి సర్వాణి న్యసేద్ వామే కుశోపరి । అధోముఖాని పాత్రాణి ద్వన్ద్వరూపాణి సాధయేత్ ॥ ౭.౨౨॥ ప్రోక్షణీపాత్రమాదాయ జలేనైవ ప్రపూరయేత్ । వితస్తిమాత్రదర్భాగ్రం మధ్యగ్రన్థిపవిత్రకమ్ ॥ ౭.౨౩॥ అఙగుష్ఠానామికాభ్యాం చ ఉదకోత్ప్లవనం చరేత్ । పాత్రప్రోక్షణకం కృత్వా పాత్రసాధనమాచరేత్ ॥ ౭.౨౪॥ స్రుక్స్రువౌ చ హృదాచార్యఃఘృతసంస్కారమాచరేత్ । నాడీసన్ధానకం కృత్వా చాజ్యభాగాహుతిం హునేత్ ॥ ౭.౨౫॥ పరిషిచ్య తతో వహ్నిం మూలేనేధ్మాన్ సకృద్ధునేత్ । సద్యాత్మకైకమన్త్రేణ హోమయేత్ వక్త్రదీపనమ్ ॥ ౭.౨౬॥ వక్త్రసన్ధానకం కృత్వా వక్త్రైకీకరణం హునేత్ । నామకర్మ తతోఽస్త్రేణ ఘతం పఞ్చాహుతిం హునేత్ ॥ ౭.౨౭॥ శివాగ్నే త్వం హుతాశేతి నామ దద్యాద్ విచక్షణః । ఉపనిష్క్రామణం పశ్చాచ్ఛిరసా కారయేద్బుధః ॥ ౭.౨౮॥ ప్రాశనం హృదయేనైవ చౌలకర్మ శివాణునా । హృదోపనయనం కృత్వా పశ్చాద్దేశికసత్తమః ॥ ౭.౨౯॥ ప్రాధాన్యం హోమకర్మాణి మూలమన్త్రేణ హోమయేత్ । తత్ కుణ్డాగ్నిం విభజ్యాథ సర్వకుణ్డేషు నిక్షిపేత్ ॥ ౭.౩౦॥ శివాగ్నయేతి జుహుయాత్ ప్రత్యేకం శతసఙ్ఖ్యయా । ఆసనావరణైర్ధీమాన్ సేనాన్యం పూజయేత్తతః ॥ ౭.౩౧॥ యద్రూపం తు ప్రతిష్ఠాప్య తత్తు ధ్యానేన బుద్ధిమాన్ । కార్తికేయో విశాఖశ్చ గుహశ్చైవ సురాన్తకః ॥ ౭.౩౨॥ సేనానీః షణ్ముఖశ్చైవ మయూరవాహనస్తథా । శక్తిపాణిరితి ఖ్యాతా ఏతే వై చాష్టమూర్తయః ॥ ౭.౩౩॥ (చాష్టమూర్తిపాః) సమిదాజ్యచరూన్ లాజాన్ సక్తుం చైవ తిలం తథా । మాషముద్గగులాంశ్చైవ సర్షపం యవమేవ చ ॥ ౭.౩౪॥ ద్రవ్యమేకాదశం ప్రోక్తం సర్వేష్వేవం విశేషతః । సమిధం త్వీశమన్త్రేణ ఘృతం వై పురుషేణ తు ॥ ౭.౩౫॥ అఘోరేణ చరుం హుత్వా లాజం వామేన హోమయేత్ । సక్తుం సద్యేన జుహుయాత్ తిలం హృదయమన్త్రతః ॥ ౭.౩౬॥ మాషం చ శిరసా హుత్వా ముద్గం చ శిఖయా హునేత్ । గులం కవచమన్త్రేణ సర్షపం నేత్రమన్త్రతః ॥ ౭.౩౭॥ యవమస్త్రేణ జుహుయాత్ ఆచార్యో మూర్తిపైః సహ । శతమర్ధం తదర్ధం వా ప్రత్యేకం జుహుయాత్క్రమాత్ ॥ ౭.౩౮॥ ద్రవ్యాన్తే వ్యాహృతిం హుత్వా స్విష్టమగ్నౌ తు హోమయేత్ । జయాదిరభ్యాధానం చ రాష్ట్రభృచ్చ హునేత్ క్రమాత్ ॥ ౭.౩౯॥ పూర్ణాహుతిం తతో హుత్వా వహ్నిం సమ్ప్రార్థయేద్గురుః । బ్రహ్మోద్వాసనకం కుర్యాత్ ప్రణీతామోక్షణం తథా ॥ ౭.౪౦॥ నైమిత్తికమిదం ప్రోక్తం నిత్యకర్మ తతః శ‍ృణు । అగ్నౌ వా దక్షిణే వాపి తథైశాన్యేఽపి మణ్డపే ॥ ౭.౪౧॥ కుణ్డే వా స్థణ్డిలే వాపి నిత్యహోమం సమాచరేత్ । అశ్రం వాథ షడశ్రం వా మేఖలాత్రయసంయుతమ్ ॥ ౭.౪౨॥ నాభియోనిసమాయుక్తం కుణ్డం కృత్వా మహామునే । గర్భాధానాదికం సర్వం పూర్వోక్తవిధినా హునేత్ ॥ ౭.౪౩॥ అవిచ్ఛిన్నం సదారక్ష్యం నిత్యాగ్నిం షణ్ముఖాయ వై । ప్రణీతాఘారసమిధం బ్రహ్మకూర్చం వినాచరేత్ ॥ ౭.౪౪॥ ఆజ్యేన చరుణా మన్త్రీ నిత్యహోమం తు కారయేత్ । ఆజ్యం హృదయమన్త్రేణ మూలేనైవ చరుం హునేత్ ॥ ౭.౪౫॥ ప్రత్యేకం షోడశం హుత్వా బ్రహ్మాఙ్గాని తతో హునేత్ । మహావల్లీం దేవసేనాం పృథక్ పఞ్చాహుతిం హునేత్ ॥ ౭.౪౬॥ పరివారాన్ తతో హుత్వా స్విష్టమగ్నేతి హోమయేత్ । ధూపదీపాదిభిః స్తోత్రైర్నిత్యాగ్నౌ పూజయేద్గుహమ్ ॥ ౭.౪౭॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే అగ్నికార్యవిధిర్నామ సప్తమః పటలః । ౮. అష్టమః పటలః - నిత్యోత్సవవిధిః అతః పరం ప్రవక్ష్యామి నిత్యోత్సవవిధిక్రమమ్ । సర్వలోకహితార్థాయ భూపతేర్విజయాయ చ ॥ ౮.౧॥ స్వర్ణేన రజతేనైవ కారయేత్తామ్రకేణ వా । ఉత్తమం షోడశాఙ్గుల్యం మధ్యమం ద్వాదశాఙ్గులమ్ ॥ ౮.౨॥ అధమం దశాఙగులం జ్ఞేయం బలిపాత్రస్య విస్తరమ్ । ఓష్ఠమేకాఙ్గులం ప్రోక్తం నిమ్నోన్నతవివర్జితమ్ ॥ ౮.౩॥ విస్తారం హి త్రిభాగైకం పద్మమష్టదలం భవేత్ । (పద్మమష్టదలం లిఖేత్) కర్ణికాన్తం త్రిభాగైకం కారయేత్తు మనోహరమ్ ॥ ౮.౪॥ ఏవం పాత్రం తు సఙ్గ్రాహ్య విన్యసేన్మణ్డపోత్తరే । ప్రోక్షయేద్ధృదయేనైవ బలిపాత్రం సలక్షణమ్ ॥ ౮.౫॥ ప్రాతర్మధ్యాహ్నసాయాహ్నే పుష్పార్ఘ్యం తు కనీయసమ్ । ప్రాతర్మధ్యాహ్నయోరన్నం సాయేత్వర్ఘ్యం తు మధ్యమమ్ ॥ ౮.౬॥ త్రికాలేష్వన్నలిఙ్గం చేత్ ఉత్తమఞ్చేతి కీర్తితమ్ । ఉత్సేధం ద్వాదశాఙ్గుల్యం నాహం ద్వ్యఙ్గులముచ్యతే ॥ ౮.౭॥ అగ్రం పక్షాఙ్గులం ద్వారం గన్ధమాల్యైరలఙ్కృతమ్ । తస్మిన్ సమ్పూజయేచ్ఛక్తిం గుహాస్త్రమమితౌజసమ్ ॥ ౮.౮॥ ఇన్ద్రాదీశానపర్యన్తం శకున్యాద్యాః ప్రపూజయేత్ । మూలబేరం త్రిభాగైకముత్తమం బలిబేరకమ్ ॥ ౮.౯॥ ద్విత్వాఙ్గులవిహీనేన మధ్యమాధమముచ్యతే । సుబ్రహ్మణ్యస్వరూపం వా స్కన్దరూపమథాపి వా ॥ ౮.౧౦॥ ఏకవక్త్రం చతుర్బాహుం కమణ్డల్వక్షధారిణమ్ । కటిబన్ధాభయయుతం త్వథవా వరదాభయమ్ ॥ ౮.౧౧॥ సర్వలక్షణసంయుక్తం సర్వాభరణభూషితమ్ । శక్త్యేకయా యుతం వాపి శక్తిద్వయయుతం తు వా ॥ ౮.౧౨॥ ఇత్థం రూపం మునిశ్రేష్ఠ కారయేద్బలిబేరకమ్ । వస్త్రాభరణగన్ధాద్యైరలఙ్కృత్య చ పుష్పకైః ॥ ౮.౧౩॥ నాగాశ్వరథరఙ్గే వా శిబికాయాం ప్రరోపయేత్ । సోష్ణీషైః సోత్తరీయైశ్చ సోపవీతైః సువస్త్రకైః ॥ ౮.౧౪॥ మౌనవ్రతధరైర్విప్రైర్ధారయేద్బలిబేరకమ్ । పాదుకాం లక్షణోపేతాం వస్త్రాద్యైరుపశోభితామ్ ॥ ౮.౧౫॥ అస్త్రేణ ప్రోక్ష్య తస్యాం తు మయూరం సమ్ప్రపూజయేత్ । సుస్నాతయా గణికయా ధారయేచ్చ సువాససా ॥ ౮.౧౬॥ ఛత్రం ధ్వజసమాయుక్తం పిఞ్చ్ఛచామరసంయుతమ్ । నానావాద్యసమాయుక్తం నానాగేయసమన్వితమ్ ॥ ౮.౧౭॥ నానాదీపసమాయుక్తం నానాభక్తజనైర్యుతమ్ । పూర్వాహ్నే ద్విజవృద్ధిః స్యాన్మధ్యాహ్నే రాజవృద్ధిదమ్ ॥ ౮.౧౮॥ రాత్రౌ విట్శూద్రవృద్ధిః స్యాద్బలిబేరస్య యానతః । భేరీ మురవసంయుక్తం ప్రథమం వై ప్రదక్షిణమ్ ॥ ౮.౧౯॥ (మురజఃసంయుక్తం) వరనృత్తం ద్వితీయస్య గీతేన త్రిఃప్రదక్షిణమ్ । బ్రహ్మస్థానే మునిశ్రేష్ఠ బ్రహ్మణస్తాలసంయుతమ్ ॥ ౮.౨౦॥ ఐన్ద్రే తు సమతాలం స్యాదగ్నౌ సావరణం భవేత్ । యామ్యాయాం భృఙ్గిణీతాలం నైరృత్యాం మల్లతాలకమ్ ॥ ౮.౨౧॥ వారుణ్యాం నవతాలం స్యాత్ వాయవ్యాం బలితాలకమ్ । సోమే కౌశికతాలం స్యాదైశాన్యాం ఢక్కరీ భవేత్ ॥ ౮.౨౨॥ ప్రదక్షిణత్రయస్యైవం భూర్భువఃస్వః క్రమాదిహ । సర్వేషాం ప్రాణినాం సమ్యక్ బలదా బలిరుచ్యతే ॥ ౮.౨౩॥ గోపురద్వారమాగత్య శఙ్ఖఘోషసమన్వితమ్ । తతఃపురఃస్థితే పద్మే త్రిఃప్రదక్షిణమాచరేత్ ॥ ౮.౨౪॥ శనైఃప్రదక్షిణం కుర్యాన్మహాపాతకనాశనమ్ । ఉత్సవే బలికాలే చ యః కరోతి ప్రదక్షిణమ్ ॥ ౮.౨౫॥ పదే పదేఽశ్వమేధస్య ఫలం ప్రాప్నోతిమానవః । ద్వారినీరాజనం కృత్వా ప్రవిశేదాలయం తతః ॥ ౮.౨౬॥ పాదౌ ప్రక్షాల్య మతిమాన్ పాదుకాం శిఖిదేవతామ్ । పాద్యాదిభిః సమభ్యర్చ్య బహిర్గాయత్రిమన్త్రతః । విన్యసేత్పూర్వదేశే తు ధూపదీపం ప్రదాపయేత్ ॥ ౮.౨౭॥ బలిబేరాకృతిం దేవం విన్యసేన్మూలబేరకే । ఏవం యః కురుతే నిత్యం కౌమారం లోకమాప్నుయాత్ ॥ ౮.౨౮॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే నిత్యోత్సవవిధిర్నామాష్టమః పటలః । ౯. నవమః పటలః - కుణ్డలక్షణవిధిః అతః పరం ప్రవక్ష్యామి కుణ్డానాం లక్షణం శ‍ృణు । శతార్ధం శతహోమం తు ముష్ట్యారత్నియుతం భవేత్ ॥ ౯.౧॥ సహస్రాయుతహోమం తు హస్తం హస్తద్వయం క్రమాత్ । కోట్యాహుతావష్టహస్తం తదూర్ధ్వం నైవ కారయేత్ ॥ ౯.౨॥ మాత్రాఙ్గులేన కర్తవ్యం విస్తారస్య పదం సమమ్ । కుణ్డం త్రిమేఖలోపేతమేకమేఖలమేవ చ ॥ ౯.౩॥ వేదాద్యుగాఙ్గులం ప్రోక్తం మేఖలానాం తథోన్నతమ్ । యోనిం కుర్యాత్తదూర్ధ్వే తు గజోష్ట్రాకృతివద్బుధః ॥ ౯.౪॥ వేదాఙ్గులం తు విస్తారమాయామం తు షడఙ్గులమ్ । క్రమేణ కృశతాం యాతి తారత్రయాంశమున్నతమ్ ॥ ౯.౫॥ నాభిం పద్మాకృతిం కుర్యాత్కుణ్డమధ్యే విచక్షణః । షడఙ్గులం తు విస్తారం తృతీయాంశం సమున్నతమ్ ॥ ౯.౬॥ యోనౌ యోనిర్న కర్తవ్యం పద్మే నాభిం న కారయేత్ । కోణేషు చ న కుర్యాత్తు నాభిం తస్యాగ్నిసమ్ముఖమ్ ॥ ౯.౭॥ యదాకారాణి కుణ్డాని తదాకారాస్తు మేఖలా । వేదాశ్రం యోనిచాపాశ్రం త్ర్యశ్రం వృత్తం షడశ్రకమ్ ॥ ౯.౮॥ పద్మమష్టారకం దిక్షు షడశ్రం తు ప్రధానకమ్ । పూర్వాగ్రం గణసూత్రం చ దక్షిణోత్తరమేవ హి ॥ ౯.౯॥ చతుష్పదమిదం సమ్యక్ తత్కుణ్డం చతురశ్రకమ్ । క్షేత్రాంశం దశధా కృత్వా దిగ్భాగం పూర్వతో న్యసేత్ ॥ ౯.౧౦॥ పునఃకోణేషు వేదాంశాద్భ్రామయేత్కోణకావధి । సూత్రద్వయం ప్రయోగాచ్చ యోన్యాకారం భవేదిదమ్ ॥ ౯.౧౧॥ వ్యాసేఽష్టాంశాద్ద్వ్యంశమగ్రం పార్శ్వయోర్న్యస్య మధ్యమాత్ । భ్రామయేత్పార్శ్వపర్యన్తం తత్కుణ్డం చార్థచాన్ద్రకమ్ ॥ ౯.౧౨॥ (చార్థచన్ద్రకం) క్షేత్రషడ్భాగకే న్యస్య భాగైకం త్వథ పార్శ్వయోః । తన్మానేన త్రిసూత్రేణ త్రికోణం కుణ్డమీరితమ్ ॥ ౯.౧౩॥ న్యాసేఽష్టాదశభాగాంశాద్బహిర్విన్యస్య బుద్ధిమాన్ । తదశ్రం భ్రామయేద్ధీమాన్ వృత్తకుణ్డం భవేదిదమ్ ॥ ౯.౧౪॥ క్షేత్రవేదాంశపాదాంశం ద్వ్యంశం విన్యస్య పార్శ్వయోః । తస్మాత్క్షేత్రార్ధమానం తు పార్శ్వయోస్తద్ద్విమస్తకమ్ ॥ ౯.౧౫॥ కృత్వా తేనైవ షట్సూత్రం న్యసేత్ షట్కోణకుక్షికమ్ । కర్ణికాదలసంయుక్తం పద్మకుణ్డం తు వృత్తవత్ ॥ ౯.౧౬॥ వ్యాసే వేదరసాంశాంశం బహూన్న్యస్త్వా సమన్త్రతః । కోణార్ధం కోణకే లిఖ్య వస్వశ్రం వసుసూనతా ॥ ౯.౧౭॥ మానహీనే మహావ్యాధిరధికే శత్రువర్ధనమ్ । భేదే మహద్భయం ప్రోక్తం స్ఫుటితే సస్యనాశనమ్ । తస్మాత్సర్వప్రయత్నేన కుణ్డం కుర్యాత్సలక్షణమ్ ॥ ౯.౧౮॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే కుణ్డలక్షణవిధిర్నామ నవమః పటలః । ౧౦. దశమః పటలః - మణ్డలవిధిః అతః పరం ప్రవక్ష్యామి మణ్డలస్య విధిం శ‍ృణు । దీక్షాయాం తు ప్రతిష్ఠాయాం పవిత్రారోపణేఽపి చ ॥ ౧౦.౧॥ ఉత్సవేఽపి చ తత్త్వజ్ఞః పూజయేన్మణ్డలే గుహమ్ । చతురశ్రం తతో మధ్యే షడ్దలం పద్మమాలిఖేత్ ॥ ౧౦.౨॥ కర్ణికాం చ త్రిభాగైకం పీతవర్ణేన కారయేత్ । శ్వేతం పీతం చ రక్తం చ స్ఫటికం శ్యామవర్ణకమ్ ॥ ౧౦.౩॥ ఏతైర్వర్ణైశ్చ మతిమాన్ షడ్దలాని చ పూరయేత్ । రజోభిర్వివిధైర్వర్ణైర్యథాశోభం విభూషయేత్ ॥ ౧౦.౪॥ మూలేనావాహయేన్మధ్యే దేవీభ్యాం సహ షణ్ముఖమ్ । ఆసనావరణాద్యైశ్చ మణ్డలే పూజయేత్ తతః ॥ ౧౦.౫॥ శ్రీభద్రమణ్డలమిదం సుబ్రహ్మణ్యాత్మకం శుభమ్ । విప్రాదీనాం తు సర్వేషాం వర్ణానాం తు ప్రశస్తకమ్ ॥ ౧౦.౬॥ గుహదీక్షాం తతః కుర్యాదేతన్మణ్డలసన్నిధౌ । మణ్డలేన విధానేన స్కన్దకర్మ కరోతి యః ॥ ౧౦.౭॥ నైతత్ఫలమవాప్నోతి సాధకేమన్త్రవానపి । తస్మాత్తత్కర్మసిద్ధ్యర్థం మణ్డలం కారయేద్బుధః ॥ ౧౦.౮॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే మణ్డలవిధిర్నామ దశమః పటలః । ౧౧. ఏకాదశః పటలః - దీక్షావిధిః అతః పరం ప్రవక్ష్యామి గుహదీక్షావిధిం పరమ్ । సర్వపాపహరమ్పుణ్యం సర్వకామఫలప్రదమ్ ॥ ౧౧.౧॥ శివదీక్షావిధేః పశ్చాత్ గుహదీక్షాఞ్చ కారయేత్ । సర్వాలఙ్కారసంయుక్తం స్నానం కౌశేయకోజ్జ్వలమ్ ॥ ౧౧.౨॥ త్రిపుణ్డ్రధారణం శిష్యం హృదా ప్రోక్ష్యార్ఘ్యవారిణా । నేత్రం నేత్రేణ మతిమాన్ బన్ధయేచ్ఛ్వేతవస్త్రతః ॥ ౧౧.౩॥ హృదయేన తు మన్త్రేణ దశ జప్త్వా సలక్షణమ్ । పూర్వద్వారన్తు విప్రాణాం క్షత్రియాణాం తు దక్షిణమ్ ॥ ౧౧.౪॥ వైశ్యానాం పశ్చిమద్వారం శూద్రాణాం ద్వారముత్తరమ్ । అన్యేషామపి వర్ణానాం పశ్చిమద్వారముత్తమమ్ ॥ ౧౧.౫॥ శిష్యమన్తః ప్రవిశ్యాథ ప్రణవేన తు మన్త్రతః । దర్భాసనమ్ప్రకుర్యాచ్చ దేశికస్య తు దక్షిణే ॥ ౧౧.౬॥ ముముక్షోరుత్తరం వక్త్రం బుభుక్షోః పూర్వతోముఖమ్ । శిష్యం స్థిత్వా చ మతిమాన్ కుర్యాద్దీక్షాం గురూత్తమః ॥ ౧౧.౭॥ స్కన్దస్య మూలమన్త్రఞ్చ షడక్షరమతః పరమ్ । స్కన్దబీజేన సంయుక్తం పఞ్చబ్రహ్మషడఙ్గకమ్ ॥ ౧౧.౮॥ ఈశానమ్మూర్ధ్ని విన్యస్య ముఖే తత్పురుషం యజేత్ । అఘోరం హృది విన్యస్య గుహ్యే వామం న్యసేద్ బుధః ॥ ౧౧.౯॥ సద్యోజాతం న్యసేత్ పాదే శిష్యదేహే విచక్షణః । హృదయం హృది విన్యస్య శిరః శిరసి విన్యసేత్ ॥ ౧౧.౧౦॥ శిఖాయాం తు శిఖాం న్యస్య కవచః స్తనమధ్యతః । అస్త్రం హస్తప్రదేశే తు నేత్రం నేత్రద్వయే న్యసేత్ ॥ ౧౧.౧౧॥ సర్వేషామేవ వర్ణానామేవం కుర్యాద్గురూత్తమః । ద్విజాదీనాం విశేషోఽస్తి వచద్భూరాదిమన్త్రతః ॥ ౧౧.౧౨॥ శిరోవదనహృన్నాభిగుహ్యపాదేషు విన్యసేత్ । అయం కుమారమన్త్రఞ్చ పునర్మూర్ధ్ని చ విన్యసేత్ ॥ ౧౧.౧౩॥ మాలామన్త్రఞ్చ సర్వాఙ్గే విన్యసేన్మన్త్రవిత్తమః । మాతే కుమారమన్త్రఞ్చ హృదయే విన్యసేద్బుధః ॥ ౧౧.౧౪॥ పునశ్చ తోయసంయుక్తం మణ్డలే తు విపాస్య చ । యస్మిన్ మన్త్రే పఠేత్పుష్పం నామగోత్రం తథాత్మకమ్ ॥ ౧౧.౧౫॥ దక్షిణాం తు గురోర్దత్త్వా శిష్యో విత్తానుసారతః । గుహదీక్షాం చ యః కుర్యాత్ గుహప్రీతికరాం గుహమ్ । భుక్త్వా భోగాంశ్చ దేహాన్తే కౌమారం లోకమాప్నుయాత్ ॥ ౧౧.౧౬॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే దీక్షావిధిర్నామ ఏకాదశఃపటలః । ౧౨. ద్వాదశః పటలః - స్నపనవిధిః అతః పరం ప్రవక్ష్యామి స్నపనం షణ్ముఖస్య తు । అఙ్గారవారే షష్ఠ్యాం వా విషువాయనసఙ్క్రమే ॥ ౧౨.౧॥ మాసర్క్షే గ్రహణే వాపి కృత్తికాయాం ద్విపర్వణి ఉత్సవాన్తే ప్రతిష్ఠాన్తే ప్రోక్షణాన్తే సుయోగకే ॥ ౧౨.౨॥ కర్తుశ్చ జన్మదివసే తద్వియోగదినేఽపి వా । నిత్యే నైమిత్తికే కామ్యే శాన్తికర్మణి వా పునః ॥ ౧౨.౩॥ ఏతేషు స్నపనం కుర్యాత్ తచ్చానేకవిధిం శ‍ృణు । అఙ్కురార్పణమాదౌ స్యాన్మహాస్నపనకర్మణి ॥ ౧౨.౪॥ ప్రాసాదస్యాగ్రతః కుర్యాత్ మణ్డపం వేదిహీనకమ్ । అథవా పూర్వకౢప్తే తు దారుణా శిలయా తథా ॥ ౧౨.౫॥ పఞ్చగవ్యాదికే పఞ్చత్రింశద్ధస్తాఙ్గులేఽపి వా । చతుర్గ్రామాదికేషాం చ గాత్రపర్యఙ్కమణ్డపే ॥ ౧౨.౬॥ తోరణాదిసమాయుక్తే సర్వాలఙ్కారసంయుతే । అస్త్రేణ శోధితే భూమౌ వామదేవేన లేపయేత్ ॥ ౧౨.౭॥ సూత్రన్యాసం గుణాస్త్రేణ తాలమాత్రాఙ్గులం యథా । ద్వితాలం స్కన్దకుమ్భస్య వర్ధన్యోస్తాలమాత్రకమ్ ॥ ౧౨.౮॥ త్రితాలం మూర్తికామానం సర్వం సామాన్యమీరితమ్ । అథవా ద్వయతాలేన కర్ణికామానమీరితమ్ ॥ ౧౨.౯॥ పశ్చాద్ద్రవ్యప్రమాణాని వక్ష్యేఽహం శ‍ృణు కౌశిక । గుఞ్జాదినిష్కపర్యన్తం పాదాద్యఙ్గప్రమాణకమ్ ॥ ౧౨.౧౦॥ ఏకద్విత్రిచతుః ప్రస్థం పఞ్చగవ్యాదిమానకమ్ । మధ్యాదీనాం చ సమ్ప్రోక్తం పాదమర్ధమథాపి వా ॥ ౧౨.౧౧॥ ఆజ్యతైలప్రమాణేన తథైవ పరికల్పయేత్ । కర్పూరకుఙ్కుమాదీనాం మానమిత్థం ప్రగృహ్యతామ్ ॥ ౧౨.౧౨॥ ఉత్తమం నవకాశైస్తు మధ్యమం సప్తదర్భకైః । అధమం పఞ్చకాశైస్తు రుద్రధర్మగ్రహాయుతమ్ ॥ ౧౨.౧౩॥ గ్రన్థిరేకాఙ్గులం ప్రోక్తమగ్రం తు చతురఙ్గులమ్ । తద్గ్రన్థిచతురావర్తిం కూర్చలక్షణమీరితమ్ ॥ ౧౨.౧౪॥ ఊర్ధ్వాగ్రం పుష్టిదం ప్రోక్తం అధోఽగ్రం శాన్తిదం భవేత్ । కూర్చానాం లక్షణం ప్రోక్తం కుమ్భానాం లక్షణం శ‍ృణు ॥ ౧౨.౧౫॥ కాలం భిన్నం చ సుషిరం భేదం ఛేదం చ లీనకమ్ । దుర్గన్ధం చ పురాణఞ్చ కలశం చ వివర్జయేత్ ॥ ౧౨.౧౬॥ కాలం చ కలహం విద్యాద్భిన్నం చైవ కులక్షయమ్ । (చైవ కులక్షణం) మహామారీ ప్రకోపస్స్యాత్సుషిరం చ మహామునే ॥ ౧౨.౧౭॥ భేదం విభేదనం కుర్యాత్ ఛేదం ఛేదకరం భవేత్ । లీనం వ్యాధికరం చైవ దుర్గన్ధం బాలనాథనమ్ ॥ ౧౨.౧౮॥ స్త్రీనాశం స్యాత్పురాణశ్చేత్సఙ్గ్రహే బిమ్బసన్నిభమ్ । తస్మాత్సర్వప్రయత్నేన దోషాణ్యేతాని వర్జయేత్ ॥ ౧౨.౧౯॥ కలశాన్ వేష్టయేద్విద్వానేకద్విత్రికతన్తుభిః । ఏకద్విత్రియవాన్తాఢ్యం స్కన్దకుమ్భం చ వర్ధనీమ్ ॥ ౧౨.౨౦॥ అన్యాంశ్చ కలశాన్ సర్వాన్ గవాక్షసదృశాన్తరాన్ । మణ్డపస్యోత్తరే భాగే దర్భైః శుద్ధైః పరిస్తరేత్ ॥ ౧౨.౨౧॥ క్షాలయేత్ కలశానస్త్రాన్ ప్రోక్షయేత్ పురుషేణ తు । అధోముఖాంశ్చ కలశాన్ స్థాపయేత్తు కుశోపరి ॥ ౧౨.౨౨॥ ప్రోక్షయేద్ధృదయేనైవ కలశోన్మీలనం తథా । వస్త్రపూతైర్గన్ధయుక్తైర్జలైః సమ్పూరయేద్ధృదా ॥ ౧౨.౨౩॥ స్థణ్డిలస్య విధిం వక్ష్యే శ‍ృణు కౌశిక సువ్రత । శాలీనామాఢకం శ్రేష్ఠం త్రిఃప్రస్థం మధ్యమం స్మృతమ్ ॥ ౧౨.౨౪॥ ద్విఃప్రస్థం తణ్డులం ప్రోక్తం తదర్ధం తిలమీరితమ్ । భూశోధనం తు ప్రథమం అనులేపం ద్వితీయకమ్ ॥ ౧౨.౨౫॥ సూత్రన్యాసం తృతీయం స్యాత్స్థణ్డిలం వై చతుర్థకమ్ । కలశస్థాపనం పఞ్చ షష్ఠం కూర్చాధివాసనమ్ ॥ ౧౨.౨౬॥ సప్తమం ద్రవ్యవిన్యాసమష్టమం దేవతార్చనమ్ । విధానం నవమం ప్రోక్తం దశమం వస్త్రవేష్టనమ్ ॥ ౧౨.౨౭॥ ఏకాదశం గన్ధపుష్పం ద్వాదశం ధూపదీపకమ్ । ముద్రా త్రయోదశం ప్రోక్తం ప్రోక్షణం చ చతుర్దశమ్ ॥ ౧౨.౨౮॥ దశపఞ్చ ఘటోద్ఘారం స్నానకర్మ చ షోడశ । అస్త్రేణ శోధయేద్భూమిం వామదేవేన లేపనమ్ ॥ ౧౨.౨౯॥ సూత్రన్యాసమఘోరేణస్థణ్డిలం పురుషేణ తు । ప్రణవేన ఘటోద్ఘారం స్కన్దసూక్తేన మన్త్రతః ॥ ౧౨.౩౦॥ పఞ్చబ్రహ్మషడఙ్గైశ్చ స్నాపయేత్ షణ్ముఖం సుధీః । లాజపుష్పతిలైర్దర్భైర్వికరాన్ ప్రక్షిపేత్తతః ॥ ౧౨.౩౧॥ పుణ్యాహం వాచయిత్వాథ పశ్చాత్ స్నపనమాచరేత్ । (స్నపనమారభేత్) ప్రవక్ష్యామి సమాసేన స్నపనం నవసఙ్ఖ్యకమ్ ॥ ౧౨.౩౨॥ ప్రాక్సూత్రం దేవసూత్రం స్యాదుదవసూత్రం తథైవ చ । తన్మధ్యే స్కన్దకుమ్భం తు వర్ధనీం తస్య పార్శ్వకే ॥ ౧౨.౩౩॥ పాద్యమాచమనం చార్ఘ్యం పఞ్చగవ్యం మహాదిశి । క్షీరం దధి ఘృతం చైవ మధ్వన్యాసు విదిక్షు చ ॥ ౧౨.౩౪॥ సప్తసూత్రాన్ సాపిధానాంశ్చ సవస్త్రాన్ వారిపూరితాన్ । స్థాపయేత్ కలశాన్ వా స్యాత్ పూజయేత్తు యథావిధి ॥ ౧౨.౩౫॥ దక్షిణస్థితవర్ధన్యాం మహావల్లీం యజేత్తతః । తన్మధ్యే ఉత్తరస్థాం చ దేవసేనాం ప్రపూజయేత్ ॥ ౧౨.౩౬॥ శకున్యాద్యష్టశక్తీశ్చ పూర్వాదికలశేషు చ । అర్చయేత్తు యథాన్యాయం స్నాపయేదసురాన్తకమ్ ॥ ౧౨.౩౭॥ నవాఖ్యం కలశం ప్రోక్తం పఞ్చవింశతికం శ‍ృణు । ప్రాక్సూత్రం వసుసూత్రం స్యాదుదగగ్రం తథైవ చ ॥ ౧౨.౩౮॥ మధ్యే నవపదం గ్రాహ్యం తత్పార్శ్వైకం పదం త్యజేత్ । వసుద్వారసమాయుక్తం శాలిభిః స్థణ్డిలం నయేత్ ॥ ౧౨.౩౯॥ తదర్ధైస్తణ్డులైశ్చైవ తదర్ధైశ్చ తిలైరపి । తన్మధ్యే నలినం లిఖ్య సాష్టపత్రం సకర్ణికమ్ ॥ ౧౨.౪౦॥ మధ్యకుమ్భం కుమారాఖ్యం తత్పార్శ్వే వర్ధనీద్వయమ్ । పాద్యమాచమనఞ్చార్ఘ్యం పఞ్చగవ్యం చతుర్దిశి ॥ ౧౨.౪౧॥ క్షీరం దధిఘృతఞ్చైవ మధ్వన్యాసు విదిక్షు చ । (దధిఘృతఞ్చైవ మధ్వాజ్యాది) మధు కుష్ఠఙ్గులఞ్చైవ క్షీరశ్చ సర్పిషం తథా ॥ ౧౨.౪౨॥ (క్షీరశ్చ సర్షపం) లవఙ్గం చైవ తక్కోలం దధిమేకం తిలం తథా । ఉశీరఞ్చ ఘృతం చైవ శఙ్ఖచూర్ణం చ సక్తుకమ్ ॥ ౧౨.౪౩॥ నాలికేరఞ్చ హారిద్రం ద్రవ్యాణ్యేతాని షోడశ । పూర్వాదిక్లశేష్వత్ర ద్వితీయావరణం న్యసేత్ ॥ ౧౨.౪౪॥ మధ్వకుమ్భే యజేత్స్కన్దం పార్శ్వే శక్తిద్వయం యజేత్ । శకున్యాద్యష్టశక్తిశ్చ ప్రథమావరణే యజేత్ ॥ ౧౨.౪౫॥ లోకపాలామరాన్ దిక్షు జయన్తాద్యాన్ విదిక్షు చ । పూజయిత్వా యథాన్యాయం సేనాన్యమభిషేచయేత్ ॥ ౧౨.౪౬॥ స్నపనం ప్రోక్తమేవం హి పఞ్చవింశతిసఙ్ఖ్యకమ్ । పశ్చాదేకోనపఞ్చాశత్స్నపనం ప్రోచ్యతేఽధునా ॥ ౧౨.౪౭॥ ప్రాగగ్రం దశసూత్రం స్యాదుదక్సూత్రం తథైవ చ । మధ్యే నవపదం గ్రాహ్యం లేపయేత్పరితః పదమ్ ॥ ౧౨.౪౮॥ ద్వారాష్టకసమాయుక్తం తాలమాత్రాన్తరం పదమ్ । స్థణ్డిలం పూర్వవత్కృత్వా తన్మధ్యే నలినం లిఖేత్ ॥ ౧౨.౪౯॥ కలశాన్ లక్షణోపేతాన్ చతుఃప్రస్థేన పూరితాన్ । ససూత్రాన్ సాపిధానాఞ్చ సవస్త్రాన్ హేమసంయుతాన్ ॥ ౧౨.౫౦॥ వామే కుశోపరి న్యస్త్వా విన్యసేత్తు యథాక్రమమ్ । గన్ధామ్బురత్నసహితం కుమ్భమధ్యే గుహాఖ్యకమ్ ॥ ౧౨.౫౧॥ (కుమ్భమధ్యే గుహాహ్త్రయం) దక్షిణోత్తరభాగే తు వర్ధన్యా హేమసంయుతౌ । పాద్యమాచమనం చార్ఘ్య గవ్యం పూర్వాదిదిక్షు చ ॥ ౧౨.౫౨॥ క్షీరం దధి ఘృతం చైవ మధ్వన్యాసు విదిక్షు చ । తక్కోలం భస్మ నిర్యాసం హారిద్రం చైవ మఞ్జరీ ॥ ౧౨.౫౩॥ నాలికేరం చ బిల్వం చ జమ్బూకచ్చోలమేవ చ । పాటలీ చైవ పున్నాగం శఙ్ఖపుష్పం తథైవ చ ॥ ౧౨.౫౪॥ లక్ష్మీ వ్యాఘ్రీచ సింహీ చ ధుత్తూరం చైవ షోడశ । ద్రవ్యాణ్యేతాని పూర్వాదిద్వితీయావరణే న్యసేత్ ॥ ౧౨.౫౫॥ దూర్వా చ సర్షపం చామ్రం నారఙ్గం పనసం తథా । కదలీ చ కదమ్బం చ ధాతకీ శ్వేతపఙ్కజమ్ ॥ ౧౨.౫౬॥ ఇక్షుసారఞ్చ లాజం చ చమ్పకం గన్ధతైలకమ్ । నీవారం కుఙ్కుమం చైవ తిలమాఞ్జీమరుం తథా ॥ ౧౨.౫౭॥ సక్తుశ్చ మాతులుఙ్గం చ చన్దనం చాగరుస్తథా । ఉశీరం రాత్రిచూర్ణం చ తృతీయావరణే న్యసేత్ ॥ ౧౨.౫౮॥ చతుర్వింశతిద్రవ్యాణి సఙ్ఖ్యాన్యేవ హి కౌశిక । మధ్యే గుహం సమావాహ్య పార్శ్వయోః శక్తికం ద్వయమ్ ॥ ౧౨.౫౯॥ శకున్యాద్యష్టశక్తీశ్చ ప్రథమావరణే యజేత్ । ఇన్ద్రాద్యాన్ ద్విజవర్ణాద్యాన్ ద్వితీయావరణే యజేత్ ॥ ౧౨.౬౦॥ శాస్తారన్ద్వాదశాదిత్యాన్ తథైకాదశరుద్రకాన్ । పూర్వాదిషు క్రమేణైవ తృతీయావరణే యజేత్ ॥ ౧౨.౬౧॥ అర్చయిత్వా యథాన్యాయం స్థాపయేచ్ఛఙ్కరాత్మజమ్ । వర్ధనీద్వయతోయేన పూజయేచ్ఛక్తికాద్వయమ్ ॥ ౧౨.౬౨॥ స్నాపయేత్కలశైస్సర్వైర్యథాపూర్వం సురేశ్వరమ్ । ప్రోక్తమేకోనపఞ్చాశత్స్నపనమ్మునిసత్తమ ॥ ౧౨.౬౩॥ అథైకాశీతికలశస్థాపనం వక్ష్యతేఽధునా । ప్రాక్సూత్రం రవిసూత్రం స్యాదుదక్సూత్రం తథైవ చ ॥ ౧౨.౬౪॥ పఞ్చవింశత్పదమ్మధ్యే గృహీత్వా తత్సమం తతః । పదమేకం న్యసేద్బాహ్యే ద్వారాష్టకసమాయుతమ్ ॥ ౧౨.౬౫॥ స్థణ్డిలఙ్కారయేత్తత్ర తిలతణ్డులశాలిభిః । తన్మధ్యే నలినం లిఖ్య సాష్టపత్రం సకర్ణికమ్ ॥ ౧౨.౬౬॥ స్కన్దకుమ్భం న్యసేన్మధ్యే తత్పార్శ్వే వర్ధనీద్వయమ్ । పాద్యమాచమనఞ్చార్ధ్యం గవ్యం పూర్వాదిదిక్షు చ ॥ ౧౨.౬౭॥ క్షీరం దధి ఘృతం చైవ మధ్వాజ్యాదివిదిక్షు చ । అష్టద్రవ్యాణి మతిమాన్ ప్రథమావరణే న్యసేత్ ॥ ౧౨.౬౮॥ మధు లాజాన్ హరిద్రాంశ్చ శకృచ్చూర్ణఞ్చ కుష్ఠకమ్ । ఇక్షుసారం చ పనసం నారఙ్గద్వయమేవ చ ॥ ౧౨.౬౯॥ దాడిమీ నాలికేరఞ్చ కదలీ మాతులుఙ్గకమ్ । ఆమ్రకచ్చోలముశిరం ద్రవ్యాణ్యేతాని షోడశ ॥ ౧౨.౭౦॥ ద్వితీయావరణే కుమ్భేష్వాచార్యో విన్యసేత్ క్రమాత్ । చన్దనం చైవ కర్పూరం లవఙ్గం జాతిమేవ చ ॥ ౧౨.౭౧॥ త్రుటిపత్రఞ్చ తక్కోలం కార్పాసం పుష్పపత్రకమ్ । నిమ్బఞ్చ నవనీతఞ్చ మేఘం చైవ కుటం నటమ్ ॥ ౧౨.౭౨॥ గుగ్గులుం చైవ నిర్యాసం గులఖణ్డం తథైవ చ । తిలం చ సర్షపం చైవ యవముద్గం తథైవ చ ॥ ౧౨.౭౩॥ ప్రియఙ్గుం చైవ నీవారం చతుర్వింశతిసఙ్ఖ్యకమ్ । ద్రవ్యాణ్యేతాని మతిమాన్ తృతీయావరణే న్యసేత్ ॥ ౧౨.౭౪॥ అపామార్గం చ తులసీం పద్మనీలోత్పలం తథా । నన్ద్యావర్తం చ తక్కోలం కరవీరం తపస్వినీమ్ ॥ ౧౨.౭౫॥ (చ తథా కోలం) భూతం కుఞ్జరపున్నాగం మన్దారం బహుకర్ణికమ్ । (మన్దారం బహుకర్ణికా) శ్వేతార్కం కేతకీపుష్పం విష్ణుక్రాన్తా బలిస్తథా ॥ ౧౨.౭౬॥ (శ్వేతార్కం శఙ్ఖపుష్పం) లక్ష్మీ చ సహదేవీ చ మాలతీ జాతి పుష్పకమ్ । సుగన్ధీ చమ్పకం చైవ పాటలం పూగమేవ చ ॥ ౧౨.౭౭॥ అశ్వత్థోదుమ్బరం చైవ లక్ష్మీవృక్షం వటం తథా । ఇన్ద్రవల్లీ మహాద్రోణం స్థలారవిన్దమీశ్వరమ్ ॥ ౧౨.౭౮॥ ద్వాత్రింశత్పరిసఙ్ఖ్యాని ద్రవ్యాణ్యేతాని కౌశిక చతుర్థావరణేష్వత్ర పూర్వాదిక్రమశో న్యసేత్ ॥ ౧౨.౭౯॥ ద్రవ్యేష్వేతేషు తత్కాలే యథాలాభం ప్రగృహ్య చ । పూజయేన్మధ్యమే స్కన్దం వర్ధన్యోః శక్తికాద్వయమ్ ॥ ౧౨.౮౦॥ శకున్యాద్యష్టశక్తీశ్చ ప్రథమావరణే యజేత్ । ధరో ధ్రువశ్చ సోమశ్చ ఆపశ్చైవానిలోఽనలః ॥ ౧౨.౮౧॥ ప్రత్యూషశ్చ ప్రభావశ్చ వస్వాదీన్యష్టకాన్ న్యసేత్ । షట్శక్తీరష్టదేవాంశ్చ ద్వితీయావరణే యజేత్ ॥ ౧౨.౮౨॥ కార్తికేయం విశాఖఞ్చ గుహం చైవ సురాన్తకమ్ । సేనానీః షణ్ముఖం చైవ మయూరవాహనం తథా ॥ ౧౨.౮౩॥ శక్తిపాణినమీశానం కుమ్భేషు చ సమర్చయేత్ । వచద్భువం విశ్వభువం తతో రుద్రభువం తథా ॥ ౧౨.౮౪॥ పశ్చాద్ బ్రహ్మభువం చైవ భువద్భువమనన్తరమ్ । శక్తిం చ ముసలఙ్ఖఙ్గం వర్మపాశమతః పరమ్ ॥ ౧౨.౮౫॥ వజ్రఞ్చ కార్ముకం చైవ ఖేటకఞ్చ మయూరకమ్ । అఙ్కుశఞ్చ క్రమేణైవ చతుర్వింశతిదైవతమ్ ॥ ౧౨.౮౬॥ తృతీయావరణే మన్త్రీ తత్తన్నామ్నా సమర్చయేత్ । ఈశానం చైవ పర్జన్యో జయన్తశ్చ మహేన్ద్రకః ॥ ౧౨.౮౭॥ ఆదిత్యః సత్యకశ్చైవ భ్రంశశ్చైవాన్తరిక్షకః । అగ్నిః పూషా చ వితతో గృహక్షతయమౌ తథా ॥ ౧౨.౮౮॥ గన్ధర్వో భృఙ్గరాజశ్చ మృగశ్చ నిమతిస్తథా । దౌవారికశ్చ సుగ్రీవః పుష్పదన్తాభిధానకః ॥ ౧౨.౮౯॥ వారుణాసురశోషాశ్చ పాపరక్షస్తథైవ చ । వాయువేగస్తథా ముఖ్యో భల్లాటః సోమ ఏవ చ ॥ ౧౨.౯౦॥ మృగశ్చైవాదితిశ్చైవ దితిరేవ ప్రకీర్తితా । ద్వాత్రింశద్దేవతా బాహ్యే చతుర్థావరణే యజేత్ ॥ ౧౨.౯౧॥ ప్రణవాదినమోఽన్తశ్చ స్వస్వనామభిరర్చయేత్ । స్కన్దకుమ్భశ్చ వర్ధన్యౌ కృత్వా ధామప్రదక్షిణమ్ ॥ ౧౨.౯౨॥ అన్తః ప్రవిశ్య కుమ్భస్థం బీజం వై మూలబేరకమ్ । వర్ధనీద్వితయమ్బీజం యజేచ్ఛక్తిద్వయేఽపి చ ॥ ౧౨.౯౩॥ స్నాపయేత్ సర్వకుమ్భాద్భిః స్కన్దం గురుర్యథాక్రమమ్ । అర్చనోక్తవిధానేన పూజయేచ్ఛఙ్కరాత్మజమ్ ॥ ౧౨.౯౪॥ ప్రభూతహవిషం దద్యాత్ ప్రార్థయేదర్థమీప్సితమ్ । ఆచార్యం పూజయేత్పశ్చాద్వస్త్రహేమాఙ్గులీయకైః ॥ ౧౨.౯౫॥ బ్రాహ్మణాన్ భోజయేత్ పశ్చాద్దీనానాథాంశ్చ పూజయేత్ । ఏకోనాశీతికలశం స్నపనం ప్రోక్తమేవ చ ॥ ౧౨.౯౬॥ పశ్చాదష్టోత్తరశతం స్నపనం వక్ష్యతేఽధునా । ప్రాగగ్రన్తు కలాసూత్రముదగగ్రం తథైవ చ ॥ ౧౨.౯౭॥ పఞ్చవింశత్పదం మధ్యే పరితో ద్విపదం త్యజేత్ । బాహ్యేషు చ చతుర్దిక్షు మధ్యే త్రిత్రిపదం న్యసేత్ ॥ ౧౨.౯౮॥ ద్వాదశద్వారసంయుక్తం స్కన్దవ్యూహస్య మధ్యమే । ఆగ్నేయాదిషు చత్వారో వ్యూహధర్మాదయః క్రమాత్ ॥ ౧౨.౯౯॥ త్రిత్రివ్యూహాశ్చ కోణేషు ఏకవింశత్పదమ్భవేత్ । స్థణ్డిలఙ్కారయేత్తత్ర తిలతణ్డులశాలిభిః ॥ ౧౨.౧౦౦॥ ప్రత్యేకం సర్వకుమ్భానాం మధ్యే నలినమాలిఖేత్ । ప్రాగగ్రైశ్చోత్తరాగ్రైశ్చ వ్యూహాన్ దర్భైః పరిస్తరేత్ ॥ ౧౨.౧౦౧॥ లక్షణాలఙ్కృతోపేతాన్ కలశాన్ స్థాపయేత్సుధీః । మధ్యే స్కన్దఞ్చ విన్యస్య వర్ధన్యా తస్య పార్శ్వయోః ॥ ౧౨.౧౦౨॥ పాద్యమాచమనఞ్చార్ఘ్యం గన్ధం పూర్వాదిదిక్షు చ । దధిసర్పిర్మధుక్షీరం విదిక్షు ప్రథమావృతౌ ॥ ౧౨.౧౦౩॥ తిలం బిల్వం మలయజం మేఘచమ్పకమేవ చ । కరవీరం సర్షపఞ్చ నాగకేసరమేవ చ ॥ ౧౨.౧౦౪॥ తక్కోలం చ ఫలం కున్దం కచ్చోలం లోహమేవ చ । లవఙ్గపత్రం కర్పూరం విన్యసేచ్చ క్రమేణ తు ॥ ౧౨.౧౦౫॥ ద్రవ్యాణి షోడశైతాని ద్వితీయావరణే పునః । తృతీయావరణే సక్తుబాహౌ కలశపఞ్చసు ॥ ౧౨.౧౦౬॥ భసితం చైవ నైరృత్యాం కలశేషు చ పఞ్చసు । హారిద్రచూర్ణం వాయవ్యాం కలశేషు చ పఞ్చసు ॥ ౧౨.౧౦౭॥ శఙ్ఖచూర్ణం తథైశాన్యాం కలశేషు చ పఞ్చసు । ధాత్రీం చ నాలికేరఞ్చ లికుచం మాతులుఙ్గకమ్ ॥ ౧౨.౧౦౮॥ వహ్నికోణే తు మతిమాన్ కలశేషు చ పఞ్చసు । చతుర్థావరణే ధీమాన్ విన్యసేన్మూలవిద్యయా ॥ ౧౨.౧౦౯॥ లక్ష్మీం చ సహదేవీఞ్చ విష్ణుక్రాన్తిం తథైవ చ । రుద్రపర్ణీ చ వన్హ్యాదికలశేషు నవస్వపి ॥ ౧౨.౧౧౦॥ పఞ్చమావరణేఽప్యేవం విన్యసేత్తు క్రమేణ తు । స్కన్దం యజేన్మధ్యకుమ్భే పార్శ్వయోః శక్తికాద్వయమ్ ॥ ౧౨.౧౧౧॥ శకున్యాద్యష్టశక్తీశ్చ ప్రథమావరణే యజేత్ । ఇన్ద్రాద్యాంశ్చ జయన్తాద్యాన్ ద్వితీయావరణే యజేత్ ॥ ౧౨.౧౧౨॥ శాస్తారం వాస్తునాథఞ్చ సుదేవసుముఖాహ్వయమ్ । ఆగ్నేయాదిషు కోణేషు పఞ్చపఞ్చఘటేషు చ ॥ ౧౨.౧౧౩॥ తృతీయావరణే మన్త్రీ పూజయేత్తు యథాక్రమమ్ । గఙ్గాం లక్ష్మీం చ వాగ్దేవీం దుర్గాం సప్తసు సప్తసు ॥ ౧౨.౧౧౪॥ చతుర్థావరణే ధీమానాగ్నేయాదిషు పూజయేత్ । అగ్నిం సూర్యఞ్చన్ద్రమసం గుహాస్త్రఞ్చ నవస్వపి ॥ ౧౨.౧౧౫॥ పఞ్చమావరణే వహ్నికోణాదిషు సమర్చయేత్ । గర్భగేహం తతః ప్రాప్య బేరశుద్ధిం సమాచరేత్ ॥ ౧౨.౧౧౬॥ స్కన్దకుమ్భస్థతోయేన స్కన్దం సమ్పూజయేద్గుహః । మహావల్లీదేవసేనాం వర్ధన్యౌ ద్వౌ ప్రపూజయేత్ ॥ ౧౨.౧౧౭॥ స్థాపితైః కలశైస్సర్వైః పూజయేచ్ఛామ్భవం క్రమాత్ । ప్రభూతహవిషం దద్యాత్ప్రార్థయేదర్థమీప్సితమ్ ॥ ౧౨.౧౧౮॥ ఆచార్యం పూజయేత్పశ్చాద్గోభూమిధనవాహనైః । ప్రోక్తమష్టోత్తరశతం స్నపనక్రమమేవ చ ॥ ౧౨.౧౧౯॥ అష్టోత్తరసహస్రాఖ్యం స్నపనం వక్ష్యతేఽధునా । సూత్రైః ప్రాగాదికైర్భూమౌ చత్వారింశత్ షడుత్తరైః ॥ ౧౨.౧౨౦॥ ఉదగగ్రస్తథాశాల్యాం శాలిపిష్టరసాన్వితైః । పఞ్చవింశత్పదం మధ్యే గృహీత్వా తద్ బహిర్బుధః ॥ ౧౨.౧౨౧॥ మార్గాయ ద్విపదం లోప్య బహిః పఞ్చపదం గ్రహేత్ । తద్బహిర్ద్విపదం లోప్య బహిః పఞ్చపదం గ్రహేత్ ॥ ౧౨.౧౨౨॥ ద్విపదం లోప్య తద్బాహ్యే విద్యతే తు చతుష్పదమ్ । బహిర్వీథ్యాన్తరాలేషు కలశేషు పదేషు చ ॥ ౧౨.౧౨౩॥ మార్గాయ లోపయేద్ విద్వాన్ తన్మధ్యే తు చతుష్పదమ్ । చతుర్దిక్షు తతో మన్త్రీ కల్పయేత్ కల్పవిత్తమః ॥ ౧౨.౧౨౪॥ పఞ్చవింశత్పదం వ్యూహం పఞ్చవింశద్భవేదిహ । చతుష్కోణే షోడశభిః పదైర్వ్యూహచతుష్టయమ్ ॥ ౧౨.౧౨౫॥ అష్టభిశ్చ పదైర్వ్యూహైశ్చత్వారింశద్భవేద్బహిః । మహాద్వారాష్టదశకం క్షుద్రద్వారం తు వింశతిః ॥ ౧౨.౧౨౬॥ అష్టోత్తరసహస్రేఽస్మిన్ స్నపనే షోడశావృతౌ । వృత్తకుమ్భమథో వక్ష్యే శ‍ృణు కౌశికసువ్రత ॥ ౧౨.౧౨౭॥ షట్త్రింశద్గాత్రసంయుక్తే మణ్డపే చతురశ్రకే । చతుర్గాత్రాష్టగాత్రాణి మధ్యే పఙ్క్తివివర్జితే ॥ ౧౨.౧౨౮॥ శ్రుతిద్వారసమాయుక్తే సర్వాలఙ్కారసంయుతే । మఙ్గలాష్టకసంయుక్తే చతుస్తోరణభూషితే ॥ ౧౨.౧౨౯॥ దశాయుధసమాయుక్తే దర్భమాలాభిరావృతే । మణ్డపే మధ్యదేశే తు హస్తసూత్రాన్తరం యథా ॥ ౧౨.౧౩౦॥ తథా పశ్చిమపూర్వోక్తం యుగ్మసూత్రం ప్రకల్పయేత్ । దక్షిణోత్తరమార్గేణ యుగ్మసూత్రం ప్రసారయేత్ ॥ ౧౨.౧౩౧॥ తన్మధ్యే స్థాపయేచ్ఛఙ్ఖంసమన్తాద్భ్రామయేత్తతః । తత్ర షోడశసూత్రాణి వృత్తవద్భ్రామయేత్సుధీః ॥ ౧౨.౧౩౨॥ తావత్సూత్రాన్తరమ్ప్రోక్తం షోడశావరణం క్రమాత్ । ద్వారార్థకం మహాశాసు ద్వారసూత్రాణి విన్యసేత్ ॥ ౧౨.౧౩౩॥ స్వర్ణాలఙ్కారయోర్మధ్యే తిలతణ్డులశాలిభిః । స్థణ్డిలఙ్కలశానాన్తు కల్పయేత్కలశమ్ప్రతి ॥ ౧౨.౧౩౪॥ ప్రథమావరణే చాష్టౌ షోడశం ద్వితీయావృతౌ । త్రయావృతౌ చతుర్వింశద్ద్వాత్రింశచ్చతురావృతౌ ॥ ౧౨.౧౩౫॥ చత్వారింశచ్చ కలశాన్ పఞ్చమావరణే న్యసేత్ । అష్టాచత్వారింశతికాన్ కలశాన్ షష్ఠమావృతౌ ॥ ౧౨.౧౩౬॥ షట్పఞ్చాశద్ఘటాన్ పశ్చాత్ సప్తమావరణే న్యసేత్ । చతుఃషష్టిఘటాన్ పశ్చాదష్టామావరణే న్యసేత్ ॥ ౧౨.౧౩౭॥ ద్విసప్తతిఘటాన్ పశ్చాన్నవమావరణే న్యసేత్ । అశీతిసఙ్ఖ్యాన్ కలశాన్ దశమావరణే న్యసేత్ ॥ ౧౨.౧౩౮॥ అష్టాశీతిఘటాన్ పశ్చాత్ న్యసేదేకాదశావృతౌ । కలశాన్ షణ్ణవతికాన్ ద్వాదశావరణే న్యసేత్ ॥ ౧౨.౧౩౯॥ త్రయోదశావృతౌ పశ్చాత్ కుమ్భాన్ చతురశీతికాన్ । ఘటాన్ ద్వినవతీన్మన్త్రీ చతుర్దశమహావృతౌ ॥ ౧౨.౧౪౦॥ కలశాన్ శతసఙ్ఖ్యాంశ్చ న్యసేత్ పఞ్చదశావృతౌ । అష్టోత్తరశతాన్ కుమ్భాన్ షోడశావరణే న్యసేత్ ॥ ౧౨.౧౪౧॥ ఏవం విన్యస్య కలశాన్ అష్టోత్తరసహస్రకాన్ । రత్నలోహకధాతూత్థం బీజోదం గన్ధతోయకమ్ ॥ ౧౨.౧౪౨॥ మృన్మార్జనఞ్చాద్యుపరి మార్జనం పత్రపుష్పకమ్ । (మార్జనం పత్రపుష్పయుక్) ధాన్యాస్త్రం ఫలతోయఞ్చ కషాయం మద్యోదకం తథా ॥ ౧౨.౧౪౩॥ (మాన్యాస్త్రం ఫలతోయఞ్చ - *ఛన్దోభఙ్గః) కాన్తమూలోదకమ్బ్రహ్మకూర్చఙ్కల్కామ్బువల్కలమ్ । మాణిక్కఞ్చేన్ద్రనీలఞ్చ వైడూర్యం చ ప్రవాలకమ్ ॥ ౧౨.౧౪౪॥ ముక్తా వజ్రం పుష్పరాగం స్ఫటికం మరకతం తథా । నవరత్నాని నిక్షిప్య అథవా పఞ్చరత్నకమ్ ॥ ౧౨.౧౪౫॥ ఏభిర్యుక్తం శుద్ధతోయం రత్నోదకముదీరితమ్ । సువర్ణం రజతం తామ్రమాయసం త్రపుసీసకమ్ ॥ ౧౨.౧౪౬॥ ఆరకూటన్తు తైర్యుక్తం లోహోదకమితి స్మృతమ్ । సౌవీరమఞ్జనం శ్యామం హరితాలం మనఃశిలామ్ ॥ ౧౨.౧౪౭॥ గైరికం రోచనాయుక్తం ధాతూదకమితి స్మృతమ్ । శాలికోద్రం చ నీవారం ప్రియఙ్గుతిలసర్షపమ్ ॥ ౧౨.౧౪౮॥ శ్యామమాషయవైర్యుక్తం బీజోదకమిహోచ్యతే । నవనీతం చ కర్పూరం త్వగేలాపత్రసంయుతమ్ ॥ ౧౨.౧౪౯॥ చన్దనం లఘుకోష్ఠం చ వరాలోశీరముస్తకాః । కుఙ్కుమం హరిబేరం చ తక్కోలం జాతిరేవ చ ॥ ౧౨.౧౫౦॥ ఏతేషాం చూర్ణసంయుక్తం గన్ధోదకమితి స్మృతమ్ । పర్వతే చ నదీతీరే వల్మీకే కర్కటే వటే ॥ ౧౨.౧౫౧॥ వృషశ‍ృఙ్గేదర్భమూలే సముద్రే గజదన్తయోః । అష్టమృద్భిస్సమాయుక్తం మృదమ్భః పరికీర్తితమ్ ॥ ౧౨.౧౫౨॥ గోక్షీరం సహదేవీం చ విష్ణుక్రాన్తం కృతాఞ్జలిమ్ । సర్షపేన్దీవరం రాత్రిం ఏభిర్మార్జనముచ్యతే ॥ ౧౨.౧౫౩॥ తులసీం బిల్వపత్రఞ్చ తమాలఞ్చ తపస్వినీమ్ । అపామార్గం శమీయుక్తం పత్రతోయమిహోచ్యతే ॥ ౧౨.౧౫౪॥ పద్మం రక్తోత్పలం పశ్చాత్ పాటలం చమ్పకం తథా । పున్నాగనాగం కురవం నన్ద్యావర్తఞ్చ మల్లికామ్ ॥ ౧౨.౧౫౫॥ శ్వేతార్కం వకులైర్యుక్తం పుష్పతోయమిహోచ్యతే । కుష్ఠం కుటన్నటం లోహం చన్దనం కుఙ్కుమం తథా ॥ ౧౨.౧౫౬॥ కర్పూరోశీరసంయుక్తం మాన్యోదకమితి స్మృతమ్ । వజ్రం శక్తిం చ ముసలం ఖడ్గం పాశాఙ్కుశం ధనుః ॥ ౧౨.౧౫౭॥ చక్రం ఖేటధ్వజం స్వర్ణనిర్మితాన్యాయుధాని చ । ఏభిర్యుక్తం శుద్ధతోయమస్త్రోదకమితి స్మృతమ్ ॥ ౧౨.౧౫౮॥ పనసో నాలికేరశ్చ మాతులుఙ్గామ్రవృక్షకౌ । నారఙ్గద్వయమేతేషాం ఫలైర్యుక్తం ఫలోదకమ్ ॥ ౧౨.౧౫౯॥ పలాశోదుమ్బరాశ్వత్థమధూకప్లక్షపాటలాః । జమ్బురేషాం సమత్వగ్భిః కషాయోదకముచ్యతే ॥ ౧౨.౧౬౦॥ అభ్యఙ్గత్రితయం పశ్చాత్ మాక్షికత్రితయం తథా । గన్ధత్రయసమాయుక్తం మధ్యతోయమితి స్మృతమ్ ॥ ౧౨.౧౬౧॥ సూర్యకాన్తమయఃకాన్తం చన్ద్రకాన్తత్రయం తథా । ఏభిశ్చ పఞ్చకైర్యుక్తం కాన్తతోయమితి స్మృతమ్ ॥ ౧౨.౧౬౨॥ ఉశీరో హరిబేరం చ పుష్పకం చ శతావరీ । శ్రీపర్ణం పఞ్చభిర్మూలైర్మూలోదకమితి స్మృతమ్ ॥ ౧౨.౧౬౩॥ గోమూత్రం గోమయం క్షీరం దధిసర్పిః కుశోదకమ్ । ఏభిర్ద్రవ్యైః సమాయుక్తం బ్రహ్మకూర్చమితి స్మృతమ్ ॥ ౧౨.౧౬౪॥ మయూరశిఖికూర్చత్వక్రోచనాభృఙ్గరాజకమ్ । కృతాఞ్జలిః పఞ్చభిశ్చ కల్కోదకమితి స్మృతమ్ ॥ ౧౨.౧౬౫॥ లోధ్రద్వయం లవఙ్గం చ భూర్జత్వక్చూతవృక్షకః । ఏభిస్త్వగ్భిః సమాయుక్తం వల్కోదకమితి స్మృతమ్ ॥ ౧౨.౧౬౬॥ అగ్నికోణక్రమాత్తైలం క్షీరం దధి ఘృతం న్యసేత్ । చత్వారింశద్వ్యూహకేషు కలశద్రవ్యముత్తమమ్ ॥ ౧౨.౧౬౭॥ వింశద్భేదోదకం ప్రోక్తం ద్రవ్యాణాం చ విధిం శ‍ృణు । వరాలత్రుటికర్పూరత్వగేలోశీరకాదయః ॥ ౧౨.౧౬౮॥ స్కన్దకుమ్భస్య వర్ధన్యోర్మధ్యమేషు చ విన్యసేత్ । పాద్యమాచమనం చార్ఘ్యం పఞ్చగవ్యం కుశోదకమ్ ॥ ౧౨.౧౬౯॥ క్షీరన్దధిఘృతాన్యష్టౌ ప్రథమావరణే న్యసేత్ । క్షౌద్రం గులం యవం కోష్ఠం తిలం రమ్భాఫలం తథా ॥ ౧౨.౧౭౦॥ సర్షపం నాలికేరఞ్చ రజనీమాతులుఙ్గకమ్ । లాజదాడిమసక్తూని పనసం పద్మచూతకమ్ ॥ ౧౨.౧౭౧॥ న్యసేద్ద్వితీయావరణే ద్రవ్యాణ్యేతాని షోడశ । రక్తోదకం లోహతోయం తృతీయావరణే న్యసేత్ ॥ ౧౨.౧౭౨॥ ధాతూదకం బీజభవం చతుర్థావరణే న్యసేత్ । గన్ధోదకం మృదమ్భశ్చ పఞ్చమావరణే న్యసేత్ ॥ ౧౨.౧౭౩॥ మార్జనమ్పరిమార్జం చ షష్ఠమావరణే న్యసేత్ । పత్రోదం పుష్పతోయఞ్చ సప్తమావరణే న్యసేత్ ॥ ౧౨.౧౭౪॥ మాన్యోదమస్త్రతోయఞ్చాప్యష్టమావరణే న్యసేత్ । నవావృతౌఫలోదఞ్చ కషాయోదం దశావృతౌ ॥ ౧౨.౧౭౫॥ మద్యోదమేకాదశకే కాన్తోదం ద్వాదశావృతౌ । త్రయోదశావృతౌ ధీమాన్ మూలోదకమథార్చయేత్ ॥ ౧౨.౧౭౬॥ చతుర్దశావృతౌ పశ్చాత్ బ్రహ్మకూర్చం జలం క్షిపేత్ । కల్కోదకం న్యసేద్ధీమాన్ తథా పఞ్చదశావృతౌ ॥ ౧౨.౧౭౭॥ షోడశావరణే సమ్యకూ న్యసేద్వల్కోదకమ్బుధః । వజ్రం సమస్తరత్నానాం లోహానామగ్నిదైవతమ్ ॥ ౧౨.౧౭౮॥ ధాతూనాం హరితాలం చ బీజానాం యవముత్తమమ్ । చన్దనం సర్వగన్ధానాం మృదం దర్భస్య మూలజమ్ ॥ ౧౨.౧౭౯॥ మార్జనీరజనీచర్ణదూర్వా చ పరిమార్జనే । బిల్వపత్రం చ పత్రాణాం పుష్పాణాముత్పలం స్మృతమ్ ॥ ౧౨.౧౮౦॥ మాన్యోదకే చ కర్పూరమస్త్రాణాం శక్తిరేవ చ । ఫలానాం కదలీజాతం త్వచామశ్వత్థసమ్భవా ॥ ౧౨.౧౮౧॥ ఫలత్రయం మద్యతోయే కాన్తానాం సూర్యకాన్తకమ్ । కుటన్నటశ్చ మూలానాం గోమూత్రం బ్రహ్మకూర్చకే ॥ ౧౨.౧౮౨॥ కల్కోదకే భృఙ్గరాజం వల్కానాం లోధ్రవల్కలే । సహదేవ్యౌషధీనాం చ సితాభావే గులం స్మృతమ్ ॥ ౧౨.౧౮౩॥ ఫలపుష్పాద్యభావే తు తత్పత్రాదికమేవ చ । ద్రవ్యాణ్యేతాని సర్వాణి మూలమన్త్రేణ విన్యసేత్ ॥ ౧౨.౧౮౪॥ విధాయ బీజం ముఖ్యేన పల్లవైర్వా శరావకైః । దత్వా హృదయమన్త్రేణ వస్త్రాణి వివిధాని చ ॥ ౧౨.౧౮౫॥ శుభాని సర్వవర్ణాని కృష్ణ వస్త్రాణి వర్జయేత్ । గన్ధం స్వనామమన్త్రేణ పుష్పం ధూపం తథైవ చ ॥ ౧౨.౧౮౬॥ కుమారస్వామినాం మధ్యే కుమ్భే సంస్థాప్య పూజయేత్ । దక్షిణాయాం తు వర్ధన్యాం మహావల్లీం ప్రపూజయేత్ ॥ ౧౨.౧౮౭॥ ఉత్తరాయాం తు వర్ధన్యాం మహాసేనాం ప్రపూజయేత్ । శకున్యాద్యష్టశక్తీశ్చ ప్రథమావరణే న్యసేత్ ॥ ౧౨.౧౮౮॥ జయన్తాఖ్యమగ్నిశిఖం కృత్తికాపుత్రసంజ్ఞకమ్ । అనన్తరమ్భూతపతిం సేనాన్యం గుహసంజ్ఞకమ్ ॥ ౧౨.౧౮౯॥ హేమశూలం విశాలాక్షం పూర్వాదిక్రమమేవ చ । ద్వితీయావరణే ధీమాన్ ద్వివారం సమ్యగర్చయేత్ ॥ ౧౨.౧౯౦॥ పృథివ్యాదిప్రకృత్యన్తం తత్త్వానీహ త్రయోవృతౌ । చతుర్వారం వసూన్మన్త్రీ చతుర్థావరణే యజేత్ ॥ ౧౨.౧౯౧॥ గఙ్గాం చ యమునాం చైవ నర్మదాం చ సరస్వతీమ్ । సిన్ధుం గోదావరీం చైవ కావేరీం కుమరీం తథా ॥ ౧౨.౧౯౨॥ పఞ్చవారం యజేద్ధీమాన్ పఞ్చమావరణే క్రమాత్ । అనన్తం వాసుకిం చైవ తక్షం కార్కోటకం తథా ॥ ౧౨.౧౯౩॥ శఙ్ఖం పద్మం మహాపద్మం గులకం షష్ఠమావృతౌ । షడ్వారం పూజయేద్విద్వాన్ పూర్వాదిషు పునః పునః ॥ ౧౨.౧౯౪॥ భూరాదిసప్తలోకానాం దైవతాని పునః పునః । అష్టవారం యజేద్ధీమాన్ సప్తమావరణే క్రమాత్ ॥ ౧౨.౧౯౫॥ అసితాఙ్గో రురుశ్చణ్డః క్రోధ ఉన్మత్తభైరవః । కపాలీ భీషణశ్చైవ సంహారశ్చాష్టభైరవః ॥ ౧౨.౧౯౬॥ అష్టవారం యజేదేతాన్ అష్టమావరణే క్రమాత్ । మహాపద్మశ్చ పద్మశ్చ శఙ్ఖో మకరకచ్ఛపౌ ॥ ౧౨.౧౯౭॥ ముకున్దః కున్దనీలాశ్చ వారాశ్చ నిధయో నవ । అష్టవారం యజేత్పశ్చాన్నవమావరణే తథా ॥ ౧౨.౧౯౮॥ క్ష్మావహ్నియజమానార్కజలా వాతేన్దుఖాని చ । అష్టమూర్తీన్న్యసేదేతాన్దశవారం దశావృతౌ ॥ ౧౨.౧౯౯॥ మహాదేవశ్శివో రుద్రః శఙ్కరో నీలలోహితః । ఈశానో విజయో భీమో దేవదేవో భవోద్భవః ॥ ౧౨.౨౦౦॥ కపాల్యేకాదశాఖ్యాతా రుద్రా ఏకాదశావృతౌ । అష్టవారం యజేదేతాన్పూర్వాదికలశేషు చ ॥ ౧౨.౨౦౧॥ వైవస్వతో వివస్వాంశ్చ మార్తాణ్డో భాస్కరో రవిః । లోకప్రకాశకశ్చైవ లోకసాక్షీ త్రివిక్రమః ॥ ౧౨.౨౦౨॥ ఆదిత్యశ్చైవ సూర్యశ్చ అంశుమాలీ దివాకరః । ద్వాదశావరణే మన్త్రీ పూజయేదష్టవారకమ్ ॥ ౧౨.౨౦౩॥ లవణేక్షుస్తథా క్షీరం దధిస్వాదుసరిత్పతిమ్ । సురాభిర్ఘృతసిన్ధుశ్చ పూజ్యా ద్వాదశవారకమ్ ॥ ౧౨.౨౦౪॥ త్రయోదశావృతౌ మన్త్రీ పూర్వాదికలశేషు చ । చతుర్వేదాన్యజేన్మన్త్రీ త్రయోవింశతివారకమ్ ॥ ౧౨.౨౦౫॥ చతుర్దశావృతౌ సమ్యగ్గన్ధపుష్పాదిభిర్యజేత్ । ఇన్ద్రో వహ్నిః పితృపతిర్నైరృతో వరుణో మరుత్ ॥ ౧౨.౨౦౬॥ సోమేశో బ్రహ్మగోవిన్దః పూజనీయాస్తథైవ చ । దశవారం చ గురుణా తథా పఞ్చదశావృతౌ ॥ ౧౨.౨౦౭॥ గ్రహాన్భాస్కరముఖ్యాంశ్చ యజేద్ద్వాదశవారకమ్ । షోడశావరణే మన్త్రీ పూజయేత్తు యథాక్రమమ్ ॥ ౧౨.౨౦౮॥ గన్ధపుష్పాదిభిశ్చైవ పూజయేత్స్వస్వనామతః । వాలుకైశ్చ మహాశాసు స్థణ్డిలఙ్కల్పయేద్బుధః ॥ ౧౨.౨౦౯॥ అగ్న్యాధానాదికం సర్వమగ్నికార్యోక్తమార్గతః । సమిదన్నఘృతైస్స్కన్దం మూలబ్రహ్మషడఙ్గకైః ॥ ౧౨.౨౧౦॥ ప్రత్యేకన్తు శతం హుత్వా స్కన్దగాయత్రిమన్త్రతః । జగద్భువాదిషణ్మన్త్రైః షడ్వారం హోమయేత్సుధీః ॥ ౧౨.౨౧౧॥ జయాదిరభ్యాధానఞ్చ రాష్ట్రభృచ్చ క్రమాద్ధునేత్ । యదస్యేతి తతో హుత్వా పూర్ణాహుతిమథాచరేత్ ॥ ౧౨.౨౧౨॥ మధ్యే కుమ్భం చ వర్ధన్యౌ కృత్వా ధామప్రదక్షిణమ్ । గర్భగేహం ప్రవిశ్యాథ బేరశుద్ధిమథాచరేత్ ॥ ౧౨.౨౧౩॥ స్కన్దబీజం తతోద్ధృత్య బేరస్య హృది విన్యసేత్ । తత్కుమ్భస్థితతోయేన పూజయేచ్ఛఙ్కరాత్మజమ్ ॥ ౧౨.౨౧౪॥ దక్షిణస్థితవర్ధన్యాం మహావల్లీం ప్రపూజయేత్ । ఉత్తరస్థితవర్ధన్యాం దేవసేనాం ప్రపూజయేత్ ॥ ౧౨.౨౧౫॥ స్థాపితాన్కలశాన్సర్వానుద్ధృత్య చ యథాక్రమమ్ । సర్వదేవాత్మకం స్కన్దం పూజయేద్ద్విధిపూర్వకమ్ ॥ ౧౨.౨౧౬॥ అర్చనోక్తవిధానేన పూజయేదమ్బికాసుతమ్ । మహాహవిర్నివేద్యాథ తామ్బూలాదివిశేషతః ॥ ౧౨.౨౧౭॥ యథేప్సితం ప్రార్థయిత్వా నమస్కృత్య యథావిధి । ఆచార్యం పూజయేత్పశ్చాత్ గోభూమిధనకాఞ్చనైః ॥ ౧౨.౨౧౮॥ అధమం పఞ్చనిష్కన్తు ద్విగుణం మధ్యమం భవేత్ । త్రిగుణం చోత్తమం విద్యాద్దేశికస్య తు దక్షిణా ॥ ౧౨.౨౧౯॥ భక్తాంశ్చ పరివారాంశ్చ దీనానాథాంశ్చ పూజయేత్ । బ్రాహ్మణాన్ భోజయేత్ పశ్చాద్విత్తశాఢ్యం న కారయేత్ ॥ ౧౨.౨౨౦॥ ఏవం యః కురుతే మర్త్యః సర్వపాపైః ప్రముచ్యతే । విద్యాకామో లభేద్ద్విద్యాం ధనకామో ధనం లభేత్ ॥ ౧౨.౨౨౧॥ రాజ్యకామో లభేద్రాజ్యం జయకామో జయం లభేత్ । సర్వాన్ కామానిహ ప్రాప్య కౌమారం లోకమాప్నుయాత్ ॥ ౧౨.౨౨౨॥ ఇతి శ్రీ కుమారతన్త్రే స్నపనవిధిర్నామద్వాదశః పటలః । ౧౩. త్రయోదశః పటలః - స్కన్దోత్సవవిధిః అతః పరం ప్రవక్ష్యామి స్కన్దోత్సవవిధిక్రమమ్ । భుక్తిముక్తిప్రదం దివ్యం సర్వభూతసుఖప్రదమ్ ॥ ౧౩.౧॥ సర్వలోకసుఖం పుణ్యం సదా విజయవర్ధనమ్ । సర్వసిద్ధికరం వశ్యం సర్వశాన్తికరం శుభమ్ ॥ ౧౩.౨॥ సర్వశత్రుక్షయకరమిష్టకామ్యఫలప్రదమ్ । భూతరాక్షసనాశఞ్చ మర్త్యానాం పోషణార్థకమ్ ॥ ౧౩.౩॥ ఉత్సవేతి త్రివర్ణోయం సృష్టిస్థిత్యన్తసంజ్ఞకమ్ । ఉత్సవస్త్రివిధః ప్రోక్తో మునిముఖ్య మహామతే ॥ ౧౩.౪॥ మాసోత్సవస్తు ప్రథమో ద్వితీయస్తు మహోత్సవః । భక్తోత్సవస్తృతీయస్తు వక్ష్యతే మునిపుఙ్గవ ॥ ౧౩.౫॥ కృతస్త్వమాయాం మాసాద్యే స తు మాసోత్సవో భవేత్ । త్రయాహఞ్చైవ పఞ్చాహం సప్తాహఞ్చనవాహకమ్ ॥ ౧౩.౬॥ ద్వాదశాహన్తు విధినా చరితస్తు మహోత్సవః । భక్త్యా పుణ్యదినే భక్తైః క్రియతే యః స ఉత్సవః ॥ ౧౩.౭॥ బలిహీనం తథా కుర్యాత్ భక్తోత్సవవిశేషతః । మహోత్సవన్తు షడ్భేదం వక్ష్యామి శ‍ృణు సువ్రత ॥ ౧౩.౮॥ పైతృకం ద్వాదశాహం తు నవాహం సౌఖ్యముచ్యతే । సప్తాహం శ్రీకరం ప్రోక్తం పఞ్చాహం భౌతికం స్మృతమ్ ॥ ౧౩.౯॥ సాత్త్వికం చ త్ర్యహం ప్రోక్తం చైకాహం శివముచ్యతే । భౌతికే సాత్త్వికే శైవే వర్జయేత్ కేతురోహణమ్ ॥ ౧౩.౧౦॥ అన్యేషు శ్రీకరాదీషు కర్తవ్యం కేతురోహణమ్ । కృత్తికా సర్వమాసేషు తీర్థనక్షత్రముత్తమమ్ ॥ ౧౩.౧౧॥ కృత్తికాం విశాఖాం వా తీర్థర్క్షం సర్వమాసకే । కృష్ణపక్షే తు షష్ఠ్యాం వా సర్వమాసే గుహోత్సవమ్ ॥ ౧౩.౧౨॥ (తు షష్ఠ్యన్తం) సర్వమాసేషు తాం హిత్వా మాసర్క్షే వాథ కారయేత్ । రాజజన్మదినే వాపి ఋక్షే రాజాభిషేకకే ॥ ౧౩.౧౩॥ గ్రామజన్మదినే వా తు భూపాలమరణే దినే । రాజయుద్ధజయార్థే వా చోత్సవం కారయేద్బుధః ॥ ౧౩.౧౪॥ మార్గశీర్షే తథార్ద్రాన్తం పుష్యర్క్షే పుష్యమాసకే । మాఘమాసే తు మాఘాన్తం ఫాల్గునే చోత్తరోత్తరే ॥ ౧౩.౧౫॥ చైత్రే చిత్రాన్తముదితం కర్తవ్యం మునిపుఙ్గవ । వైశాఖే తు విశాఖాన్తం మూలాన్తం జ్యేష్ఠమాసకే ॥ ౧౩.౧౬॥ ఉత్తరాషాఢమాషాఢే శ్రావణే శ్రావణాన్తకమ్ । ఉక్తం ప్రోష్ఠపదే మాసే పూర్వాభాద్రాన్తముత్తమమ్ ॥ ౧౩.౧౭॥ అశ్విన్యన్తమాశ్వయుజి కార్తికే కృత్తికాన్తకమ్ । చిత్రాదితారకాద్యన్తైః పూర్వపక్షే తు సఙ్గతః ॥ ౧౩.౧౮॥ మాసాశ్చైత్రాదికా జ్ఞేయాః త్రిభిః షష్ఠ్యన్తసప్తమాః । ఏకమాసే ద్వినక్షత్రే సమ్ప్రాప్తే త్వపరం పరమ్ ॥ ౧౩.౧౯॥ నేష్టం ప్రథమఋక్షం స్యాదన్త్యర్క్షే తీర్థమాచరేత్ । కృతం చేత్పూర్వనక్షత్రే యః కర్తా స వినశ్యతి ॥ ౧౩.౨౦॥ ఖణ్డితే సతి నక్షత్రే త్వన్త్యర్క్షే తీర్థమాచరేత్ । నాడీదశవిహీనే తు పూర్వతీర్థమనుష్ఠితమ్ ॥ ౧౩.౨౧॥ యుక్తో వాథ వియుక్తో వా మాసర్క్షేణ తు పర్వణి । తిథిప్రధానం సాముద్రమన్యదృక్షం ప్రధానకమ్ ॥ ౧౩.౨౨॥ యస్మిన్ మాసే ద్విజశ్రేష్ఠ పూర్వం సఙ్కౢప్తముత్సవమ్ । తస్మిన్నేవ ప్రకర్తవ్యమన్యస్మిన్నేవ కారయేత్ ॥ ౧౩.౨౩॥ ధ్వజావరోహణం తీర్థం దివసేషు మహామునే । అన్యోత్సవన్తు కర్తవ్యం ప్రకర్తవ్యం ధ్వజం వినా ॥ ౧౩.౨౪॥ ప్రథమఞ్చాఙకురం కర్మ ద్వితీయం శిఖియాగజమ్ । తృతీయం తాడయేద్ భేరీం చతుర్థం రోపయేద్ ధ్వజమ్ ॥ ౧౩.౨౫॥ పఞ్చమం యాగకర్మ స్యాదస్త్రయాగమతః పరమ్ । సప్తమం బలిదానం స్యాదష్టయానం క్రమం పరమ్ ॥ ౧౩.౨౬॥ నవమం పరివేషం స్యాన్నీరాజనమథో దశ । ఏకాదశం కౌతుకం చ తీర్థసఙ్గ్రహణం పరమ్ ॥ ౧౩.౨౭॥ త్రయోదశం చూర్ణకారం తీర్థం చైవ చతుర్దశ । ధ్వజావరోహణం పశ్చాత్మ్నపనం షోడశం భవేత్ ॥ ౧౩.౨౮॥ ఏవం షోడశభేదేన చోత్సవం పరికీర్తితమ్ । ధ్వజారోహణపూర్వన్తు భేరీతాడనపూర్వకమ్ ॥ ౧౩.౨౯॥ అఙకురార్పణపూర్వన్తు త్రివిధా ఉత్సవాః స్మృతాః । ధ్వజమారోపయిత్వా హి భేరీం రాత్రౌ తు తాడయేత్ ॥ ౧౩.౩౦॥ ఉత్సవస్య తు రాత్రౌ తు బీజనిర్వాపముచ్యతే । ధ్వజారోహణపూర్వం తు ప్రోక్తం వేదవిదాం వర ॥ ౧౩.౩౧॥ భేరీ తు తాడయేత్ పూర్వం ధ్వజమారోపయేత్తతః । అఙకురాణ్యర్పయేత్పశ్చాద్భేరీతాడనపూర్వకమ్ ॥ ౧౩.౩౨॥ ధ్వజమారోపయేత్పశ్చాదఙ్కురార్పణపూర్వకమ్ । ప్రాతః కాలే త్వవభృథం సాయం కాలే సమాచరేత్ ॥ ౧౩.౩౩॥ నిశి సాయం దివా ప్రాతరితి శాస్త్రస్య నిర్ణయమ్ । మన్త్రభేదో భవేత్తత్ర క్రియాభేదో న విద్యతే ॥ ౧౩.౩౪॥ శివోత్సవప్రకారేణ క్రియాః సర్వాః సమాచరేత్ । విఘ్నేశం పూజయేత్పూర్వం భక్ష్యభోజ్యాదిభిర్బుధః ॥ ౧౩.౩౫॥ అనఙకురన్తు యత్కర్మ భవేత్తత్కర్మ నిష్ఫలమ్ । ధ్వజాఙకురార్పణమ్పూర్వం ద్వితీయఞ్చోత్సవాఙకురమ్ ॥ ౧౩.౩౬॥ తీర్థాఙకురం తృతీయన్తు వక్ష్యతే క్రమశస్తతః । ధ్వజాఙ్కురం ధ్వజాఙ్గం స్యాద్ధ్వజాత్పూర్వం తు తర్పయేత్ ॥ ౧౩.౩౭॥ నవాహే వాథ సప్తాహే పఞ్చాహే త్రిదినేఽపి వా । తద్దినేవాఙకురం కర్మ శుభాధిక్యే సమాచరేత్ ॥ ౧౩.౩౮॥ ఉత్సవాఙకురమాత్రఞ్చ తద్దినే కారయేద్బుధః । తీర్థర్క్షమాదౌ నిశ్చిత్య అయుగ్మేఽప్యఙ్కురార్పణమ్ ॥ ౧౩.౩౯॥ అధమం సప్తహస్తన్తు మధ్యమం నవహస్తకమ్ । ఉత్తమన్దశహస్తం స్యాద్దైర్ఘ్యం ధ్వజపటస్య తు ॥ ౧౩.౪౦॥ ఆయామం ధ్వజవస్త్రస్య నవరుద్రకలాకరమ్ । దైర్ఘ్యస్య పఞ్చభాగైకం పటవిస్తారముచ్యతే ॥ ౧౩.౪౧॥ అథవాఽన్యప్రకారేణ భూతషట్సప్తతాలకమ్ । విస్తారార్ధన్తు శిఖరం పుచ్ఛం విస్తారమాత్రకమ్ ॥ ౧౩.౪౨॥ వేత్రద్వయసమాయుక్తం పుచ్ఛద్వయసమాయుతమ్ । దుకూలపట్టదేవాఙ్గైరథ కార్పాసకేన వా ॥ ౧౩.౪౩॥ వస్త్రేణైవ నవేనైవ కుర్యాత్ ధ్వజపటం బుధః । శ్వేతం విప్రధ్వజం ప్రోక్తం రక్తం క్షత్రధ్వజామ్బరమ్ ॥ ౧౩.౪౪॥ పీతం వైశ్యన్తు శూద్రాణాం సర్వేషాం శ్వేతవర్ణకమ్ । శ్వేతవర్ణధ్వజపటం రాజరాష్ట్రాభివర్ధనమ్ ॥ ౧౩.౪౫॥ శుభాయాదిసమాయుక్తమ్మయూరం విలిఖేద్బుధః । మయూరం వా గజం వాపి కుక్కుటం వా మహామునే ॥ ౧౩.౪౬॥ పటమధ్యే తు విలిఖేత్ సర్వలక్షణసంయుతమ్ । పద్మపీఠమధో లిఖ్య పార్శ్వే దీపౌ సమాలిఖేత్ ॥ ౧౩.౪౭॥ తదూర్ధ్వే శక్తిమాలిఖ్య ఛత్రచామరమూర్ధ్వకే । అధోభాగే ద్విభాగే తు మఙ్గలాష్టకమాలిఖేత్ ॥ ౧౩.౪౮॥ మయూరం శ్యామవర్ణం తు గజం వై శ్వేతవర్ణకమ్ । కుక్కుటం రక్తవర్ణం తు యథా యుక్త్యా లిఖేద్బుధః ॥ ౧౩.౪౯॥ సర్వాలఙ్కారసంయుక్తం సర్వాభరణభూషితమ్ । ఆలిఖేత్ప్రతిమాం తత్తత్ ప్రతిమాలక్షణోక్తితః ॥ ౧౩.౫౦॥ వశ్యం వై రక్తవర్ణం తు స్తమ్భనం పీతవర్ణకమ్ । విజయం కపిలాభఞ్చ కృష్ణం వై త్వాభిచారకమ్ ॥ ౧౩.౫౧॥ ధూమ్రం వ్యాధిప్రదం జ్ఞేయం వర్షార్థం శ్యామవర్ణకమ్ । క్షీరాభం సర్వశాన్త్యర్థఞ్చైవమేవం క్రమేణ తు ॥ ౧౩.౫౨॥ ధ్వజదణ్డపటఞ్చైవ మయూరగజకుక్కుటాన్ । మానం మాత్రాఙ్గులాభ్యాన్తు కల్పయేత్కల్పవిత్తమః ॥ ౧౩.౫౩॥ శాన్త్యై శయానం పుష్ట్యర్థం స్థితం వై ధ్వజమాలిఖేత్ । విశ్వమాత్రాదిషట్త్రింశత్ మాత్రోత్సేధం ప్రచక్షతే ॥ ౧౩.౫౪॥ జాత్యంశకం సమాయుక్తం చిత్రబేరధ్వజం లిఖేత్ । వక్ష్యేఽహం ధ్వజదణ్డస్య స్థానం శ‍ృణు మహామునే ॥ ౧౩.౫౫॥ పీఠగోపురయోర్మధ్యే పీఠాగ్రే వా గజాగ్రకే । స్థానం స్యాద్ధ్వజదణ్డస్య దణ్డం వక్ష్యామ్యథ శ‍ృణు ॥ ౧౩.౫౬॥ వేణుః పలాశో న్యగ్రోధో చన్దనః ఖాదిరోఽర్జునః । బిల్వః పూగో నాలికేరః సాలస్తాలోరథద్రుమః ॥ ౧౩.౫౭॥ మధుకశ్చన్దనశ్చైతే ధ్వజవృక్షా ఉదీరితాః । వక్రం భిన్నఞ్చ సుషిరం క్రిమికోటరసంయుతమ్ ॥ ౧౩.౫౮॥ స్వయం శుష్కఞ్చ పతితం నిర్ఘాతేన హతద్రుమమ్ । బాలవృక్షం విశేషేణ వర్జయేన్మునిపుఙ్గవ ॥ ౧౩.౫౯॥ అన్తఃసారం బహిస్సారం ప్రహస్యాదన్యవృక్షకమ్ । బహిస్సారద్రుమాన్ సర్వాన్ క్రియాన్తే వర్జయేద్ బుధః ॥ ౧౩.౬౦॥ దారుసఙ్గ్రహణోక్తేన మార్గేణైవ సమాచరేత్ । ప్రాసాదస్య సమం తుఙ్గం గోపురస్య సమం తు వా ॥ ౧౩.౬౧॥ ప్రాసాదగ్రీవమానం వా వృషస్థలసమం తు వా । ద్వితలత్రితలాన్తం వా గోపురగ్రీవతుఙ్గకమ్ ॥ ౧౩.౬౨॥ రుద్రహస్తం సమారభ్య హస్తైకేన వివర్ధనాత్ । (హస్తైకేన వివర్ధయేత్) వింశద్ధస్తాన్తకం వాపి దణ్డాయామం సమీరితమ్ ॥ ౧౩.౬౩॥ సప్తవింశాఙ్గులాయామం ధ్వజదణ్డమథోత్తమమ్ । మధ్యమన్తు చతుర్వింశత్కన్యసం ద్వాదశాఙ్గులమ్ ॥ ౧౩.౬౪॥ త్రింశాంశోనం తదగ్రం స్యాత్ సువృత్తం నిర్బ్రణం దృఢమ్ । ఉభయోర్యోగసిద్ధ్యర్థం స్కన్ధత్రయమథాహరేత్ ॥ ౧౩.౬౫॥ యాన్ యాన్ కామయతే కామాన్ తాంస్తాన్ సాధయతే ద్విజః । పూర్వాహ్నే విప్రవృద్ధిః స్యాత్ మధ్యాహ్నే రాజవృద్ధిదమ్ ॥ ౧౩.౬౬॥ రాత్రౌ విట్శూద్రవృద్ధిః స్యాత్ ధ్వజారోహణకర్మణి । స్కన్ధత్రయం వా తద్దైర్ఘ్యం ద్వాదశాఙ్గులమాయతమ్ ॥ ౧౩.౬౭॥ (స్కన్ధద్వయం వా) షట్త్రింశమాత్రపర్యన్తం స్కన్ధదైర్ఘ్యం ప్రకీర్తితమ్ । సప్తాఙ్గులం సమారభ్య గాయత్ర్యంశాఙ్గులావధి ॥ ౧౩.౬౮॥ స్కన్ధవిస్తారముద్దిష్టం మూలాదగ్రం త్రిభాగతః । అర్ధేన వా త్రిపాదేన దర్వ్యాకారో యథా తథా ॥ ౧౩.౬౯॥ ఊర్ధ్వాగ్రే సుషిరోపేతా దణ్డయష్ట్యా స్వరూపకమ్ । అర్ధచిత్రస్త్వయఃస్కన్ధః ప్రోక్తో యష్ట్యాగ్రదేశికః ॥ ౧౩.౭౦॥ దణ్డప్రాన్తే విధేయం స్యాత్ వలయం స్కన్ధ ఏవ చ । దణ్డప్రోతప్రమాణన్తు దణ్డాగ్రాద్వలయస్థితః ॥ ౧౩.౭౧॥ తదర్ధం వలయాదూర్ధ్వం యష్ట్యాయామ ప్రచక్షతే । ఉపదణ్డాదిదేశే తు హిత్వా వస్వఙ్గులం దృఢమ్ ॥ ౧౩.౭౨॥ ఆయసం వలయం బధ్వా యత్ర రజ్జుప్రవేశనే । వలయం సుదృఢం కార్యముపదణ్డాగ్రనాహతః ॥ ౧౩.౭౩॥ కార్పాసతన్తుతో రజ్జుర్భవేద్దృఢతరః సమః । తద్దణ్డద్విగుణాయామే త్రివృద్గ్రన్థివివర్జితమ్ ॥ ౧౩.౭౪॥ ప్రాదాక్షిణ్యక్రమేణైవ వేష్టితో దర్భమాలయా । శతదర్భకృతం కూర్చం యష్ట్యగ్రే వినివేశయేత్ ॥ ౧౩.౭౫॥ చతుస్తాలసమం ఖాత్వా తస్మిన్ కూర్మం హిరణ్మయమ్ । గజం పద్మం సప్తధాన్యం న్యస్త్వా తస్యోపరి క్రమాత్ ॥ ౧౩.౭౬॥ స్థాప్య దణ్డం తదూర్ధ్వే తు వాలుకైః పూరయేద్దృఢమ్ । ప్రాసాదాభిముఖం స్కన్ధం వలయం దక్షిణే భవేత్ ॥ ౧౩.౭౭॥ తన్మూలే వేదికాం కుర్యాచ్చతుస్తాలప్రమాణతః । ఇష్టకాభిశ్శిలాభిర్వా కృత్వోర్ధ్వాబ్జం ప్రకల్పయేత్ ॥ ౧౩.౭౮॥ వ్యోమాఙ్గులప్రవృద్ధ్యాష్టదశాఙ్గులసమావధి । చతురఙ్గులమారభ్య కర్ణికాయామమీరితమ్ ॥ ౧౩.౭౯॥ కర్ణికానిర్గమో దణ్డాత్ పాదవృద్ధ్యైకమాత్రతః । గుణాఙ్గులావధి తథా తదుత్సేధః ప్రకీర్తితః ॥ ౧౩.౮౦॥ చతురష్టాఙ్కులం పద్మం వికారదలమేవ చ । వృత్తం వా చతురశ్రం వా విధేయం దలపేశలమ్ ॥ ౧౩.౮౧॥ తథోపదలసంయుక్తం తదయుక్తం న కారయేత్ । ధ్వజారోహణపూర్వేద్యుర్నిశాయామధివాసయేత్ ॥ ౧౩.౮౨॥ స్కన్దం సమ్పూజ్య విధివత్ నత్వా విజ్ఞాప్య చోత్సవమ్ । ప్రాసాదస్యాగ్రకే రమ్యే మణ్డపం కారయేద్ బుధః ॥ ౧౩.౮౩॥ గోమయాలేపనం కృత్వా రాజసీం వినిపాతయేత్ । మణ్డపం సమలఙ్కృత్య వితానైః స్తమ్భవేష్టనైః ॥ ౧౩.౮౪॥ కృత్వా మణ్డపసంస్కారం పుణ్యాహం వాచయేత్సుధీః । త్రిధా వై స్థణ్డిలం కుర్యాదష్టద్రోణైశ్చ శాలిభిః ॥ ౧౩.౮౫॥ జగద్భువేతి మన్త్రేణ ప్రోక్షయేత్స్థణ్డిలత్రయమ్ । శిల్పినా ధ్వజబేరం తు నేత్రమోక్షణమాచరేత్ ॥ ౧౩.౮౬॥ పఞ్చగవ్యేన సమ్ప్రోక్ష్య త్రిపాదూర్ధ్వే న్యసేత్తతః । అక్షిమోక్షణకం కుర్యాత్ హేమసూచికయా పునః ॥ ౧౩.౮౭॥ (హేమసూచికయా గురుః) విన్యస్య సూర్యసోమాణుం మయూరస్య తు నేత్రయోః । తర్పయేన్మధుసర్పిభ్యాం గాయత్ర్యా ప్రోక్షయేత్తతః ॥ ౧౩.౮౮॥ జలాధివాసనం కుర్యాద్దర్పణే చార్ధనాడికా । శయనం పూర్వవత్కృత్వా దేవాగ్రే స్థణ్డిలే తదా ॥ ౧౩.౮౯॥ దర్భైః పుష్పైః పరిస్తీర్య ప్రాక్శిరశ్శాయయేద్ ధ్వజమ్ । షట్సూత్రైరాత్రిసహితైః కౌతుకం బన్ధయేత్తతః ॥ ౧౩.౯౦॥ మధ్యమే స్థణ్డిలే స్థాప్య మయూరం కుమ్భముత్తమమ్ । అర్చయేత్తత్ర ధర్మాదీనధోర్ధ్వచ్ఛదనం పునః ॥ ౧౩.౯౧॥ మయూరాసనమభ్యర్చ్య మూర్తిం సమ్పూజ్య మూలతః । ఆవాహయేన్మయూరన్తు తద్ధ్యానం సంస్మరేద్గురుః ॥ ౧౩.౯౨॥ చిత్రవర్ణం సురారిఘ్నం భుజగోద్ధృతవక్త్రకమ్ । మహాబలం మహాకాయం మయూరం ప్రణమామ్యహమ్ ॥ ౧౩.౯౩॥ షడఙ్గం కల్పయేద్విద్వాన్ బాహ్యదీర్ధైస్సబిన్దుకైః । ఆవాహనాదికాన్సర్వాన్ దత్వా తన్మూలమన్త్రతః ॥ ౧౩.౯౪॥ ససూత్రతోయం వస్త్రాఢ్యానష్టకుమ్భాన్సకూర్చకాన్ । పూర్వాదిక్రమశో న్యస్య లోకపాలాన్సమర్చయేత్ ॥ ౧౩.౯౫॥ నీలకణ్ఠాయ విద్మహే చిత్రపక్షాయ ధీమహి । తన్నో మయూరః ప్రచోదయాత్ ॥ (ఇతి మయూరగాయత్రీ) ॥ ౧౩.౯౬॥ తస్యాగ్రే స్థణ్డిలం కుర్యాద్వాలుకైర్హస్తమాత్రకమ్ । అగ్నికార్యోక్తమార్గేణ శివాగ్నిం జనయేద్బుధః ॥ ౧౩.౯౭॥ తస్మిన్మయూరమావాహ్య సమ్పూజ్య విధివద్గురుః । సమిదాజ్యచరూన లాజాన్ కృత్వా తన్మూలమన్త్రతః ॥ ౧౩.౯౮॥ శతమర్ధం తదర్ధం వా దశాఙ్గం తత్ షడఙ్గకైః । ద్రవ్యాన్తే వ్యాహృతీర్హుత్వా స్పృష్ట్వా దభైర్ధ్వజం పునః ॥ ౧౩.౯౯॥ షడాహుతిస్తద్గాయత్ర్యా పూర్ణాం తు శిరసా హునేత్ । జయాదిరభ్యాధానఞ్చ రాష్ట్రభృచ్చక్రమాద్ధునేత్ ॥ ౧౩.౧౦౦॥ ధూపదీపాదికం దత్వా రక్షాం విధాయ భస్మనా । బలిమన్త్రేణ బలిం క్షిప్త్వా క్షేత్రపాలబలిం క్షిపేత్ ॥ ౧౩.౧౦౧॥ ధ్వజాధివాసనం ప్రోక్తం భేరితాడనముచ్యతే । తదగ్రే స్థణ్డిలం కృత్వా శాలిభిర్ద్రోణషడ్గుణైః ॥ ౧౩.౧౦౨॥ తన్మధ్యే పద్మమాలిఖ్య సాష్టపత్రం సకర్ణికమ్ । తణ్డులైశ్చ తిలైర్దర్భైర్భూషయేత్తు దలం ప్రతి ॥ ౧౩.౧౦౩॥ వచద్భువేతి మన్త్రేణ ప్రోక్షయేత్కుమ్భవారిణా । (ప్రోక్షయేత్కుశవారిణా) తస్యోర్ధ్వే విన్యసేద్భేరీం నవవస్త్రేణ వేష్టయేత్ ॥ ౧౩.౧౦౪॥ తన్మధ్యే రుద్రమభ్యర్చ్య దక్షిణే విష్ణుమర్చయేత్ । వామే బ్రహ్మాణమభ్యర్చ్య సూర్యసోమౌ చ వృత్తయోః ॥ ౧౩.౧౦౫॥ మాతరస్తస్య కీలాసు నాగాంశ్చర్మసు పూజయేత్ । అర్చయిత్వా యథాన్యాయం భేర్యై దద్యాద్గులోదనమ్ ॥ ౧౩.౧౦౬॥ తస్యాగ్రే స్థణ్డిలం కుర్యాత్తిలతణ్డులశాలిభిః । షట్పదం పద్మమాలిఖ్య పూజయేత్తు షడక్షరైః ॥ ౧౩.౧౦౭॥ అలఙ్కృత్యాస్త్రరాజం వై తస్యోర్ధ్వే విన్యసేద్బుధః । ఇచ్ఛాజ్ఞానక్రియాశక్తిస్వరూపాం శక్తిమర్చయేత్ ॥ ౧౩.౧౦౮॥ రుద్రం తదూర్ధ్వపత్రే తు మధ్యపత్రే తు మాధవమ్ । అధఃపత్రే విధాతారం ఫలకాయాన్తు పార్వతీమ్ ॥ ౧౩.౧౦౯॥ సరస్వతీం మహాలక్ష్మీం తస్య దక్షిణవామయోః । మహాసేనం కుమ్భముఖే వల్లీం సేనాఞ్చ పార్శ్వయోః ॥ ౧౩.౧౧౦॥ దణ్డాగ్రే గణనాథఞ్చ దణ్డమధ్యే తు భాస్కరమ్ । దణ్డమూలే సుమిత్రేశం మయూరం పీఠమధ్యమే ॥ ౧౩.౧౧౧॥ తస్య పాశ్ర్వే చాష్టశక్తిం పీఠమూలే వసున్ధరామ్ । అగ్నిం సమ్పూజ్య తద్వక్త్రే ధూపదీపాదిభిర్బుధః ॥ ౧౩.౧౧౨॥ మయూరమన్త్రముచ్చార్య కీలం సఙ్గృహ్య దేశికః । త్ర్యమ్బకేణ తు మన్త్రేణ తాడయేదేకతాడనమ్ ॥ ౧౩.౧౧౩॥ ఇదం విష్ణుశ్చ మన్త్రేణ ద్వివారం తాడయేద్గురుః । బ్రహ్మజజ్ఞానమన్త్రేణ త్రివారం తాడయేత్ పునః ॥ ౧౩.౧౧౪॥ దేశికః స్నాపయేద్ భేరీం ప్రాఙ్ముఖో వాప్యుదఙ్ముఖః । గుర్వాజ్ఞయా తతః పశ్చాత్ వాద్యకః సర్వతాడవిత్ ॥ ౧౩.౧౧౫॥ ఉపోషితః శుచిః స్నాయీ శుక్లపక్షోపవీతకః । శుక్లవస్త్రధరోష్ణీషః శిఖీభస్మత్రిపుణ్డ్రకః ॥ ౧౩.౧౧౬॥ శివదీక్షా విశుద్ధాత్మా స్కన్ధే భేరీం ప్రరోపయేత్ । శివాదిసర్వదేవేశానిన్ద్రాదీన్ లోకపాలకాన్ ॥ ౧౩.౧౧౭॥ త్రయస్త్రింశత్కోటిదేవానష్టాదశగణానపి । సముద్రాన్ పర్వతాన్నాగాన్ పాతాలస్థాన్మహోరగాన్ ॥ ౧౩.౧౧౮॥ ఋషీనన్యామరాన్సర్వానాహూయ చ సమర్చయేత్ । వాద్యకస్తాడయేద్భేరీం బలితాలం విశేషతః ॥ ౧౩.౧౧౯॥ పశ్చాదపి పుటం తాడ్యం పునశ్చాపి పుటాహ్వయమ్ । తతశ్చోద్ఘట్టితం చైవ తతో మట్టయమేవ చ ॥ ౧౩.౧౨౦॥ తతో జమ్పుటమేవోక్తం సింహనాదం తతో భవేత్ । తతశ్చ ఝమ్పటశ్చైవ పఞ్చవాద్యమతః పరమ్ ॥ ౧౩.౧౨౧॥ తతః కుమ్భకవాద్యఞ్చ జయశబ్దాదిసంయుతమ్ । ఛత్రం పిఞ్ఛ్సమాకీర్ణం చామరామ్బరసంయుతమ్ ॥ ౧౩.౧౨౨॥ ధూపదీపసమాయుక్తం ఘణ్టానాదసమాయుతమ్ । సుబ్రహ్మణ్యమస్త్రరాజమన్త్రలిఙ్గం సుమిత్రకమ్ ॥ ౧౩.౧౨౩॥ ధ్వజఞ్చ ధ్వజదణ్డఞ్చ శనైర్గ్రామప్రదక్షిణమ్ । బ్రహ్మాదీశానపర్యన్తం సన్ధిదేవాన్ సమన్త్రకైః ॥ ౧౩.౧౨౪॥ ఆవాహ్యాభ్యర్చ్య పుష్పాద్యైరస్త్రముద్రాం ప్రదర్శయేత్ । ధ్వజోత్సవేషు కర్తవ్యం దేవతావాహనం బలిమ్ ॥ ౧౩.౧౨౫॥ ద్రోణం వాపి తదర్ధం వా బల్యర్థం తణ్డులం పచేత్ । పటేనాస్తరణం కృత్వా క్షాలయేత్ పురుషేణ తు ॥ ౧౩.౧౨౬॥ తస్మిన్నిక్షిప్య పక్వాన్నమన్నద్రవ్యసమాయుతమ్ । అన్నలిఙ్గాయ మతిమాన్ ద్విఃప్రస్థం తణ్డులం పచేత్ ॥ ౧౩.౧౨౭॥ అన్తేన కారయేల్లిఙ్గం మునిశ్రేష్ఠ న సంశయః । శుద్ధోదనం గులాన్నం వా బలిం దద్యాత్ స్వమన్త్రతః ॥ ౧౩.౧౨౮॥ బ్రహ్మాదీశానపర్యన్తం బ్రహ్మాన్తం వా బలిం క్షిపేత్ । వరుణాదినిరృత్యన్తం పశ్చిమద్వారహర్మ్యకే ॥ ౧౩.౧౨౯॥ బలిదానావసానే తు తాలం నృత్తం చ గీతకమ్ । బ్రహ్మణే బ్రహ్మతాలం స్యాత్ మేఘరాగం తు తద్దిశి ॥ ౧౩.౧౩౦॥ ఇన్ద్రస్య సమతాలం స్యాద్గాన్ధారఙ్గీతమేవ చ । అగ్నేరర్ధావణం తాలఙ్గీతఙ్కోల్లీ చ తద్దిశి ॥ ౧౩.౧౩౧॥ యమస్య భృఙ్గిణీతాలఙ్కౌశికఙ్గీతముచ్యతే । నైరృత్యాం మల్లతాలఞ్చ నట్టభాషాం తు గీతకమ్ ॥ ౧౩.౧౩౨॥ వారుణ్యాన్నవతాలఞ్చ శ్రీకామరఞ్చ గీతకమ్ । వాయవ్యాం బలితాలఞ్చ తక్కేశీగీతమేవ చ ॥ ౧౩.౧౩౩॥ సౌమ్యే నట్టప్రహారం స్యాత్తర్కరాగన్తు తద్దిశీ । ఐశాన్యాం ఢక్కరీతాలం శాలాపాణిశ్చ గీతకమ్ ॥ ౧౩.౧౩౪॥ మధ్యమే దణ్డపాదం స్యాత్పూర్వస్యామూర్ధ్వపాదకమ్ । ఆగ్నేయ్యాం మణ్డలం చైవ భుజఙ్గనాసితం యమే ॥ ౧౩.౧౩౫॥ భుజఙ్గనృత్తం నైరృత్యాం వారుణ్యాం నర్తనీ తథా । వాయవ్యాం భ్రమరీనృత్తమాలీఢఞ్చ తథోత్తరే ॥ ౧౩.౧౩౬॥ ప్రత్యాలీఢం తథైశాన్యాం నానారాగన్తు తుష్టయే । ఏవం ప్రదక్షిణం కృత్వా ధ్వజమారోపయేత్తతః ॥ ౧౩.౧౩౭॥ తతో ధ్వజపటం సమ్యక్బన్ధయేదస్త్రరజ్జునా । అస్త్రేణ క్షుద్రఘణ్టాఞ్చ రక్తమాలాఞ్చ బద్ధయేత్ ॥ ౧౩.౧౩౮॥ తతో జనేభ్యస్తామ్బూలం దాపయేన్మఙ్గలాయ వై । పుణ్యాహం వాచయేత్తత్ర తోయేనాభ్యుక్ష్య వేదికామ్ ॥ ౧౩.౧౩౯॥ ఆధారాఖ్యమనన్తం చ కూర్మఞ్చ వినివేశయేత్ కోణమధ్యే తు ధర్మాదీనధర్మాదీంశ్చ దిక్షు చ ॥ ౧౩.౧౪౦॥ దలాష్టకే శకున్యాదిమధ్యమే విశ్వతో ముఖీమ్ । దణ్డే తు స్వామినం పూజ్య స్కన్ధేష్వర్కేన్దుపావకాన్ ॥ ౧౩.౧౪౧॥ ఉపదణ్డేఽనిలం చైవ తక్షాదీంస్తస్య రజ్జుని । కుమ్భాద్బీజం సమాదాయ మయూరం హృది విన్యసేత్ ॥ ౧౩.౧౪౨॥ పరం సమ్ప్రోక్ష్య కుమ్భాద్భిర్గన్ధపుష్పాదినార్చయేత్ । ముద్గాన్నం పాయసాన్నం వా మయూరాయ నివేదయేత్ ॥ ౧౩.౧౪౩॥ స్వామిన్సమ్పూజ్య విధివద్విజ్ఞాప్యోత్సవముత్తమమ్ । సుముహూర్తే సులగ్నే తు సర్వవాద్యసమన్వితమ్ ॥ ౧౩.౧౪౪॥ మయూరతాలఘోషేణ గజతాలేన వా ధ్వజమ్ । మయూరమూలమన్త్రేణ శీఘ్రమారోపయేద్గురుః ॥ ౧౩.౧౪౫॥ ఆదౌ స్పృష్ట్వా స్వయం చాన్యం ప్రేరయేద్రోహణాయ వై । పూర్వేన్దుపశ్చిమాశాసు ధ్వజాగ్రగమనం శుభమ్ ॥ ౧౩.౧౪౬॥ క్షేమారోగ్యం యశోవృద్ధిక్రమేణ ఫలమీరితమ్ । తాపోమృత్యుమహారోగో వహ్నిపిత్రేశనైరృతే ॥ ౧౩.౧౪౭॥ వాయౌ భయం విజానీయాత్ పుచ్ఛోఽప్యేవం భవేత్ సుధీః । ఆరోహణే నిరుద్ధశ్చేత్ పటో దేశికదోషకృత్ ॥ ౧౩.౧౪౮॥ దోషశఙ్కాం తిరస్కార్యో బహురూపమనుస్మరన్ । దణ్డే సవ్యక్రమేణైవ మూలే రజ్జు నిబద్ధయేత్ ॥ ౧౩.౧౪౯॥ శుద్ధోదకకృతం పిణ్డమష్టదిక్షు దలేషు చ । అథవా నవపిణ్డాని దిగ్విదిక్షు చ మధ్యమే ॥ ౧౩.౧౫౦॥ ద్విగుణం త్రిగుణం పిణ్డం చతుర్గుణమథాపి వా । నివేద్యాభ్యర్చయేద్ధీమాన్ ధూపదీపైర్విశేషతః ॥ ౧౩.౧౫౧॥ తత్పిణ్డప్రాశనఫలం శ‍ృణు కౌశిక సత్తమ । పుత్రకామా తు యా నారీ స్నాత్వోపోష్య విషశేతః ॥ ౧౩.౧౫౨॥ ప్రాశయేత్ ప్రథమం పిణ్డం సా తు పుత్రవతీ భవేత్ । విధవా కన్యకా వాపి ధ్వజపిణ్డం న కారయేత్ ॥ ౧౩.౧౫౩॥ రోగీ రోగవినాశార్థం పాపీ పాపక్షయాయ చ । యత్రాస్తే ధ్వజయష్టిస్తు తద్రాష్ట్రం వృద్ధిమాప్నుయాత్ ॥ ౧౩.౧౫౪॥ అకాలమృత్యుస్తత్రాస్తి దుర్భిక్షం చ న జాయతే । కృతఘ్నో బ్రహ్మహా గోఘ్నో దృష్ట్వా ధ్వజనివేశనమ్ ॥ ౧౩.౧౫౫॥ సర్వపాపవిముక్తోఽభూత్ కిముక్తం దర్శనాత్ ఫలమ్ । ప్రవిశేదాలయం పశ్చాత్ వాపయేదుత్సవాఙ్కురమ్ ॥ ౧౩.౧౫౬॥ ఐశాన్యే పూర్వభాగే వా దక్షిణే పావకేఽపి వా । ఉత్తరే పశ్చిమే వాపి కారయేద్యాగమణ్డపమ్ ॥ ౧౩.౧౫౭॥ రసాదిరుద్రహస్తాన్తం మణ్డపస్య తు విస్తృతమ్ । యుగాశ్రం తు కలాస్తమ్భం శ్రుతిద్వారసమన్వితమ్ ॥ ౧౩.౧౫౮॥ తన్మధ్యే వేదికాం కుర్యాన్నవభాగైకభాగతః । దర్పణోదరసఙ్కాశం రత్నిమాత్రోన్నతం దృఢమ్ ॥ ౧౩.౧౫౯॥ కుణ్డాని పరితః కృత్వా నవపఞ్చైకమేవ వా । చతురశ్రం భగాకారమర్ధచన్ద్రం త్రికోణకమ్ ॥ ౧౩.౧౬౦॥ వృత్తం షడశ్రకం పద్మమష్టాశ్రం చాష్టదిక్షు వై । ఐన్ద్రేశకుణ్డయోర్మధ్యే ప్రధానం తు షడశ్రకమ్ ॥ ౧౩.౧౬౧॥ చతురశ్రం చతుర్దిక్షు చైశాన్యాం తు షడశ్రకమ్ । నవపఞ్చవిధిః ప్రోక్తమేకకుణ్డవిధిం శ‍ృణు ॥ ౧౩.౧౬౨॥ ఐన్ద్రశాఙ్కరయోర్మధ్యే ప్రధానం తు షడశ్రకమ్ । మేఖలాత్రయసంయుక్తం నాభియోనిసమాయుతమ్ ॥ ౧౩.౧౬౩॥ కుణ్డలక్షణమాత్రేణ సర్వకుణ్డాని కారయేత్ । ఉత్తమం నవకుణ్డం స్యాత్ పఞ్చకుణ్డం తు మధ్యమమ్ ॥ ౧౩.౧౬౪॥ అధమం త్వేకకుణ్డం స్యాత్ విత్తశాఠ్యం న కారయేత్ । గోమయాలేపనం కుర్యాదలఙ్కృత్య యథావిధి ॥ ౧౩.౧౬౫॥ పుణ్యాహం వాచయిత్వాథ ప్రోక్షయేత్తజ్జలేన తు । నైరృతే ఈశభాగే వా వాస్తుహోమం సమాచరేత్ ॥ ౧౩.౧౬౬॥ పర్యగ్నికరణం కృత్వా ప్రక్షిప్య వికిరానపి । వేద్యూర్ధ్వే స్థణ్డిలం కుర్యాదష్టద్రోణైశ్చ శాలిభిః ॥ ౧౩.౧౬౭॥ తదర్ధైస్తణ్డులైశ్చైవ తదర్ధైశ్చ తిలైరపి । తత్రైవ పద్మమాలిఖ్య షడ్దలఞ్చ సకర్ణకమ్ ॥ ౧౩.౧౬౮॥ తన్మధ్యే స్కన్దకుమ్భఞ్చ ద్రోణోదకసుపూరితమ్ । పూరితం శివతోయేన ద్విపార్శ్ర్వే వర్ధనీద్వయమ్ ॥ ౧౩.౧౬౯॥ ససూత్రాన్ సాపిధానాంశ్చ సవస్త్రాన్ హేమసంయుతాన్ । నవరత్నం ప్రధానే తు హేమాబ్జం వర్ధనీద్వయమ్ ॥ ౧౩.౧౭౦॥ మధ్యే కుమారమావాహ్య మూలమన్త్రేణ బుద్ధిమాన్ । ఆసనావరణైరిష్ట్వా బ్రహ్మాఙ్గైరపి పూజయేత్ ॥ ౧౩.౧౭౧॥ పూర్వే జగద్భువం ప్రోక్తం పావకే తు చతుర్భువమ్ । నైరృర్త్యాం మునిశార్దూల యజేద్విశ్వభువం తథా ॥ ౧౩.౧౭౨॥ ఆప్యే రుద్రభువం పూజ్య వాయౌ బ్రహ్మభువం తథా । భువద్భువం తథైశాన్యే కుమ్భమూలే సమర్చయేత్ ॥ ౧౩.౧౭౩॥ షడ్వక్త్రం చైకవక్త్రం చ బేరధ్యానాకృతిం యజేత్ । మహావల్లీం దేవసేనామర్చయేద్వర్ధనీద్వయే ॥ ౧౩.౧౭౪॥ పూర్వాదీశానపర్యన్తమష్టకుమ్భాన్న్యసేద్భువః । జయన్తాఖ్యమగ్నిశిఖం కృత్తికాపుత్రసంజ్ఞకమ్ ॥ ౧౩.౧౭౫॥ అనన్తరం సూతపతిం సేనాన్యం గుహసంజ్ఞకమ్ । హేమశూలం విశాలాక్షం పూర్వాద్యష్టఘటే యజేత్ ॥ ౧౩.౧౭౬॥ ససూత్రాన్ సాపిధానాంశ్చ సవస్త్రాన్ వారిపూరితాన్ । ప్రత్యేకం హేమసంయుక్తాన్ కుమ్భాన్ పూర్వాదిషు క్రమాత్ ॥ ౧౩.౧౭౭॥ పఞ్చైకా చతురో వహ్నిబాణ స్త్రిచతురస్త్రయమ్ । సంస్థాప్య పరితో విద్వాన్ ఐశాన్యామస్త్రవర్ధనీమ్ ॥ ౧౩.౧౭౮॥ దర్పణం పూర్ణకుమ్భఞ్చ మయూరం యుగ్మచామరమ్ । శ్రీవత్సం స్వస్తికం శఙ్ఖం దీపే దేవాష్టమఙ్గలమ్ ॥ ౧౩.౧౭౯॥ వేదిబాహ్యే తు పరితో న్యస్త్వాభ్యర్చ్య యథావిధి । వజ్ర శక్తిం చ దణ్డం చ ఖడ్గం పాశం తథాఙ్కుశమ్ ॥ ౧౩.౧౮౦॥ గదాం త్రిశూలం పద్మం చ చక్రం చేతి దశాయుధమ్ । రక్షార్థం స్థాపయేద్దేవానస్త్రాణి దశదిక్షు చ ॥ ౧౩.౧౮౧॥ తోరణాని చతుర్దిక్షు న్యస్త్వా సమ్పూజయేత్ క్రమాత్ । శాన్తిభూతిబలారోగ్యాన్ తోరణేషు విచక్షణః ॥ ౧౩.౧౮౨॥ శాన్తిం సుదేహం సుముఖం శక్రం సర్వే సమర్చయేత్ । ఇన్ద్రాగ్నిమధ్యే మార్తాణ్డం వహ్నికోణే చ పావకమ్ ॥ ౧౩.౧౮౩॥ యామ్యే విద్యాం మహావల్లీం తతః సేనాపతిం యమమ్ । నైరృతే నిరృతిం విష్ణుం మహాలక్ష్మీం ప్రపూజయేత్ ॥ ౧౩.౧౮౪॥ ఆప్యేతి మూర్తిం విశిఖం గజం వరుణమస్తకమ్ । (మూర్తిం శిఖినం) వాయుం గణేశం క్షేత్రేశం వాయవ్యాం దిశి పూజయేత్ ॥ ౧౩.౧౮౫॥ ప్రతిష్ఠాం దేవసేనాం చ సుమిత్రం సోమముత్తరే । ఈశానమపి ధాతారం గురుమైశాన్యకే యజేత్ ॥ ౧౩.౧౮౬॥ తత్తత్స్వనామమన్త్రేణ సర్వకుమ్భాన్ సమర్చయేత్ । తాం వాహనాదిశక్త్యన్తాన్ పరివారయుతాన్ యజేత్ ॥ ౧౩.౧౮౭॥ దశాయుధాని సమ్పూజ్య హుమ్ఫడితి స్వనామతః । భోభో శక్ర త్వయా స్వస్యాం దిశి విఘ్నప్రశాన్తయే ॥ ౧౩.౧౮౮॥ సావధానేన యాగాన్తం తావత్ స్థేయం గుహాజ్ఞయా । ఇత్యేవం దశలోకేశాన్ ప్రత్యేకం శ్రావయేద్గురుః ॥ ౧౩.౧౮౯॥ తృణే బద్ధే చ వంశే చ మేధ్యా స్తమ్భే చ పఞ్చసు । పూజయేత్తు పృథివ్యాది పఞ్చభూతాని చ క్రమాత్ ॥ ౧౩.౧౯౦॥ తతస్తీర్థాఙ్కురం కార్యమగ్నికార్యమథాచరేత్ । మూర్తిపఞ్చాష్టచత్వారపరివారసమాయుతః ॥ ౧౩.౧౯౧॥ ఆచార్యస్తైః సమాయుక్తో హోమద్రవ్యాణి గృహ్య చ । అగ్నికార్యోక్తమార్గేణ ప్రధానాగ్నౌ హునేద్గురుః ॥ ౧౩.౧౯౨॥ కుణ్డసంస్కారకం కృత్వా సర్వకుణ్డాని హోమయేత్ । సమిదాజ్యచరుం లాజం త్వపూపం గులకం మధు ॥ ౧౩.౧౯౩॥ తిలసర్షపముద్గాని ప్రియఙ్గుం చ దశోచ్యతే । పలాశదూర్వాఖదిరకుశాశ్వత్థగలూచికాః ॥ ౧౩.౧౯౪॥ వటార్కౌ సమిధః ప్రోక్తా పూర్వాదీనాం దిశాం క్రమాత్ । ప్రధానే తు పలాశః స్యాత్ పరిధిస్తేన తేన వై ॥ ౧౩.౧౯౫॥ జగద్భుబాది షడ్వక్త్రైః షఙ్భిస్తన్మూర్తిమన్త్రకైః । ద్రవ్యాణ్యేతాని మతిమాన్ ఏకైకాహుతిమాచరేత్ ॥ ౧౩.౧౯౬॥ మూలమన్త్రేణ సమిధం ఆజ్యం వై శీర్షమన్త్రతః । తన్మన్త్రేణ చరుం హుత్వా లాజం వై శిఖయా హునేత్ ॥ ౧౩.౧౯౭॥ సక్తుం నేత్రేణ మతిమానస్త్రం పఞ్చ నివేదయేత్ । గులమీశానమన్త్రేణ మధు తత్పురుషేణ చ ॥ ౧౩.౧౯౮॥ తిలం వై వామమన్త్రేణ సర్షపం కవచేన తు । ముద్గం త్వఘోరమన్త్రేణ ప్రియఙ్గుం సద్యమన్త్రతః ॥ ౧౩.౧౯౯॥ శతమర్ధం తదర్ధం వా జుహుయాత్తు విశేషతః । ద్రవ్యాన్తే వ్యాహృతిం హుత్వా పూర్ణాం తు శిరసా హునేత్ ॥ ౧౩.౨౦౦॥ సర్వద్రవ్యసమాయుక్తం హవ్యవాహేన హోమయేత్ । జయాదిరభ్యాధానం చ రాష్ట్రభృచ్చ క్రమాద్యజేత్ ॥ ౧౩.౨౦౧॥ బ్రహ్మాదీనాం చతుర్దిక్ష మేఖలోర్ధ్వే బలిం క్షిపేత్ । వజ్రాదీనాం తతో మధ్యే మేఖలాయాం తథా బలిమ్ ॥ ౧౩.౨౦౨॥ ఆచార్యం దక్షిణే పార్శ్ర్వేం కల్పయేన్మణ్డలత్రయమ్ । ప్రథమే మణ్డలే విద్వాన్ రుద్రాదీనాం బలిం క్షిపేత్ ॥ ౧౩.౨౦౩॥ ద్వితీయేఽప్యష్టనాగానాం ఆదిత్యానాం తృతీయకే । అగ్నేమూర్తిం సమాదాయ కుమ్భమధ్యే సుయోజయేత్ ॥ ౧౩.౨౦౪॥ హవిర్నివేదయేత్తత్ర గుహాయ చ మహామునే । హోమకాలే సదా కార్యం భేరీ ఘణ్టారవస్వనమ్ ॥ ౧౩.౨౦౫॥ అస్త్రరాజం పురస్కృత్య సర్వకర్మ సమాచరేత్ । ఏవం తీర్థదినాన్తం వై సాయం ప్రాతర్హునేత్ బుధః ॥ ౧౩.౨౦౬॥ హోమాన్తే ధ్వజదేవాయ నైవేద్యం దాపయేద్ గురుః । గజాదిపరివారాణాం తత్తత్స్థానే బలిం క్షిపేత్ ॥ ౧౩.౨౦౭॥ ఇన్ద్రాదివిష్ణుపర్యన్తం మహాపీఠే బలిం క్షిపేత్ । తతో వై వాస్తుదేవానాం తత్తద్దిక్షు బలిం క్షిపేత్ ॥ ౧౩.౨౦౮॥ అనన్తాదుపదంశం చ బలిపాత్రం నివాపయేత్ । బలిబేరం యథాన్యాయం అర్చయేద్గన్ధపుష్పకైః ॥ ౧౩.౨౦౯॥ శిరసా ధారయిత్వా తు పఞ్చాయుధమిహోత్తమమ్ । మహాశక్తిం ధనుర్బాణం అక్షమాలాం కమణ్డలుమ్ ॥ ౧౩.౨౧౦॥ పఞ్చాయుధమిదం ప్రోక్తం బల్యర్థం చ విశేషతః । మహాశక్తియుతో వాపి బలిం గ్రామే వినిక్షిపేత్ ॥ ౧౩.౨౧౧॥ ధ్వజాదిబలిపీఠాన్తం క్రమేణ మునిసత్తమ । పూర్వాణ్హే చాన్నలిఙ్గం తు మధ్యాహ్నే పుష్పలిఙ్గకమ్ ॥ ౧౩.౨౧౨॥ సాయాహ్నే చాక్షతం లిఙ్గం త్రికాలే తు విశేషతః । గుహాగ్రే స్థణ్డిలం కల్ప్య శక్త్యస్త్రం తత్ర విన్యసేత్ ॥ ౧౩.౨౧౩॥ స్కన్ధదేవ్యా సమాయుక్తం కౌతుకం బన్ధయేత్ క్రమాత్ । సౌవర్ణం రాజతం వాపి కార్పాససమథాపి వా ॥ ౧౩.౨౧౪॥ షట్తన్తునా తు తం సూత్రం భోగమోక్షప్రదం శుభమ్ । కుఙ్కుమేన సమాయుక్తం తామ్బూలేనోపశోభితమ్ ॥ ౧౩.౨౧౫॥ నవవస్త్రసమోపేతం షట్సూత్రం సాధకోత్తమః । స్థలికా స్థణ్డిలోర్ధ్వే తు రక్షాసూత్రం తథైవ చ ॥ ౧౩.౨౧౬॥ అఙ్కురార్పణసంయుక్తం సర్వవాద్యసమాయుతమ్ । సంవాహ్య పరిచారైశ్చ కృత్వా గ్రామప్రదక్షిణమ్ ॥ ౧౩.౨౧౭॥ దేవాగ్రే న్యస్య మతిమాన్ పుణ్యాహం వాచయేత్తతః । త్ర్యమ్బకేన తు మన్త్రేణ సూత్రం ప్రాగభిమన్త్ర్య చ ॥ ౧౩.౨౧౮॥ స్కన్ధసవ్యకరే బధ్వా విశ్వేశాయేతి మన్త్రతః । బృహత్సామేతి మన్త్రేణ భస్మ నిక్షిప్య బుద్ధిమాన్ ॥ ౧౩.౨౧౯॥ దేవ్యోర్గౌరీమిమాయేతి తథా వామే చ బన్ధయేత్ । మహాశక్తేః సుమిత్రస్య గురుః సూత్రం చ బన్ధయేత్ ॥ ౧౩.౨౨౦॥ అర్చయేద్ గన్ధపుష్పాద్యైర్నవవస్త్రేణ వేష్టయేత్ । తద్రాత్రౌ తు విశేషేణ ప్రభూతహవిషం దదేత్ ॥ ౧౩.౨౨౧॥ తామ్బూలం దాపయేత్ పశ్చాత్ ధూపం దీపం తతో రజః । ఆరాత్రమర్చయేత్ ధీమాన్ దత్వా భస్మ గుహాయ వై ॥ ౧౩.౨౨౨॥ రఙ్గే వా శిబికాయాం వా దేవమారోప్య శాస్త్రవిత్ । శఙ్ఖఘోషసమాయుక్తం బ్రహ్మఘోషసమన్వితమ్ ॥ ౧౩.౨౨౩॥ సర్వాలఙ్కారసంయుక్తం చిత్రధ్వజసమన్వితమ్ । గణికాయూథమభ్యాశే సర్వవాద్యాస్తదన్తికే ॥ ౧౩.౨౨౪॥ తస్య పాశుపతః ప్రాన్తే మహావ్రతధరాస్తథా । మహాశైవాస్తదన్తే తు బ్రాహ్మణాస్తే తదన్తికే ॥ ౧౩.౨౨౫॥ సుమిత్రేశస్తదన్తే తు జనాః సర్వే తదన్తికే । మహాభేరీం పురస్తాత్తు యానకాలే విశేషతః ॥ ౧౩.౨౨౬॥ స్కన్దం శక్తిద్వయయుతం సర్వాలఙ్కారసంయుతమ్ । సర్వాభరణసంయుక్తం సర్వదీపసమాయుతమ్ ॥ ౧౩.౨౨౭॥ ఉత్సవే యానకాలే చ యః కరోతి ప్రదక్షిణమ్ । పదే పదేఽశ్వమేధస్య ఫలం ప్రాప్నోతి మానవః ॥ ౧౩.౨౨౮॥ గ్రామప్రదక్షిణం చైవ పఞ్చనృత్తసమన్వితః । వాద్యాదిసర్వసఙ్ఘైశ్చ ప్రదక్షిణమథాచరేత్ ॥ ౧౩.౨౨౯॥ బ్రహ్మస్థానం సమారభ్య ప్రవిశేత్ బ్రహ్మసన్ధిషు । (బ్రహ్మస్థానం సమాగత్య) పాద్యమాచమనం చార్ఘ్యం ఫలాదిషు నివేదనమ్ ॥ ౧౩.౨౩౦॥ ఘటదీపైశ్చ కర్పూరమారాధయేత్తు షణ్ముఖమ్ । పునశ్చాచమనం చైవ శనైః కృత్వాలయం విశేత్ ॥ ౧౩.౨౩౧॥ సభాయాం మణ్డపే వాపి సర్వాలఙ్కారశోభితే । సింహే పద్మాసనే వాపి ఖట్వా పర్యఙ్కమధ్యమే ॥ ౧౩.౨౩౨॥ అన్యేష్వాసనభేదేషు వాఞ్ఛితేషు కుమారకమ్ । నీత్వాగ్రే సంస్థితాః సర్వే మృదఙ్గాదిమహారవాః ॥ ౧౩.౨౩౩॥ నర్తకో మద్దలః సవ్యే వామతో వంశగేయకౌ । గురుర్దక్షిణపార్శ్వే తు మూర్తిపైః సంయుతః స్థితః ॥ ౧౩.౨౩౪॥ వామపార్శ్వే స్థితో రాజా స్థానాచార్యస్తు తత్ర వై । పార్శ్వయోర్దేవగణికా నృత్తమధ్యేష్య గాయకమ్ ॥ ౧౩.౨౩౫॥ దేవస్యోపరిభాగే తు పరిచారసమన్వితాః । నార్యశ్చ విబుధాః పార్శ్వే చామరవ్యజనాని చ ॥ ౧౩.౨౩౬॥ పాద్యామాచమనం చార్ఘ్యం ధూపదీపమతః పరమ్ । ఆరత్త్యాప్యర్చయేద్ధీమాన్ భస్మ దత్వా గుహాయ చ ॥ ౧౩.౨౩౭॥ దర్శయేద్దర్పణం ఛత్రం చామరం వ్యజనం గురుః । నారికేలోదకం పశ్చాత్ పనసం కదలీఫలమ్ ॥ ౧౩.౨౩౮॥ నైవేద్యం హృదయేనైవ తామ్బూలమపి దాపయేత్ । దేవోత్సవస్య మధ్యే తు న కుర్యాన్మానుషోత్సవమ్ ॥ ౧౩.౨౩౯॥ మోహేనైవ కృతశ్చేత్తు యః కర్తా స వినశ్యతి । ధ్వజే ధ్వజం న కర్తవ్యం కర్తవ్యం బర్హిణధ్వజమ్ ॥ ౧౩.౨౪౦॥ రథే వా శిబికాయాం వా రఙ్గే వా గజవాహనే । గ్రామప్రదిక్షణం కుర్యాదహ్నిరాత్రౌ మహోత్సవమ్ ॥ ౧౩.౨౪౧॥ ఉచ్చైః పాదప్రదీపస్తు రాత్రౌ గ్రామప్రదక్షిణమ్ । ప్రథమే ద్విజవృన్దం తు ద్వితీయం వాద్యవృన్దకమ్ ॥ ౧౩.౨౪౨॥ తృతీయం గణికాయూథం చతుర్థం కేతుపుఞ్జకమ్ । దీర్ఘఛత్రవిధిం పఞ్చ షష్ఠం మురవసఞ్చయమ్ ॥ ౧౩.౨౪౩॥ సప్తమం తు సుమిత్రేశం భక్తానాం యూథమష్టమమ్ । ఉత్సవస్యోపకరణం నవమం పరికీర్తితమ్ ॥ ౧౩.౨౪౪॥ దశమం జనసఙ్ఘం తు గచ్ఛేత్ గ్రామప్రదక్షిణమ్ । ధూపదీపసమాయుక్తం సర్వాలఙ్కారసంయుతమ్ ॥ ౧౩.౨౪౫॥ నిత్యం వై యాగహోమఞ్చ కుర్యాత్ గ్రామప్రదక్షిణమ్ । అగ్నికార్యోక్తమార్గేణ హోమం కుర్యాద్విచక్షణః ॥ ౧౩.౨౪౬॥ పూర్ణాహుతిం చ మూలేన పరిషేచనమాచరేత్ । సాయాహ్నే చోత్సవారమ్భః ప్రాతస్త్వవభృథం భవేత్ ॥ ౧౩.౨౪౭॥ ఉదయాద్యేకయామం తు ప్రాతః కాలమిహోచ్యతే । భానోరస్తమనస్యాగ్రే యామమేకం తథాపరే ॥ ౧౩.౨౪౮॥ సాయం కాలమితి ప్రోక్తముత్సవే హోమకర్మణి । హోమస్యాన్తే బలిః కార్యః పూజావృద్ధికరాయ వై ॥ ౧౩.౨౪౯॥ అన్నలిఙ్గే పాశుపతమస్త్రం చైవ సమాచరేత్ । సమ్పూజ్య ముకులం లిఙ్గం పద్మముద్రాం ప్రదర్శయేత్ ॥ ౧౩.౨౫౦॥ బలిదానం ప్రకర్తవ్యం భేరీశఙ్ఖాదినిస్వనైః । అస్త్రేశమన్నలిఙ్గఞ్చ కృత్వా గ్రామప్రదక్షిణమ్ ॥ ౧౩.౨౫౧॥ గజాదిపరివారాణాం దినదేవబలిం క్షిపేత్ । నవాహేఽష్టాదశబలిః సప్తాహే తు చతుర్దశ ॥ ౧౩.౨౫౨॥ పఞ్చాహే స్యాద్దశబలిస్త్రయాహే షట్బలిః స్మృతః । ఏకాహే ద్విబలిః కార్యో విశ్వామిత్ర మహామునే ॥ ౧౩.౨౫౩॥ ఆవాహనే బలిః పూర్వమన్తే చోద్వాసనమ్బలిః । గ్రామప్రదక్షిణే కాలే దేవేశం మఞ్చసంస్థితమ్ ॥ ౧౩.౨౫౪॥ యాగేశాభిముఖీకృత్వా ధూపదీపం హృదా దదేత్ । జగద్భువేతి మన్త్రేణ లాజపుష్పాఞ్జలిం క్షిపేత్ ॥ ౧౩.౨౫౫॥ విఘ్నేశ్వరశ్చతుర్వక్త్రో భూతగన్ధర్వజాతయః । ఇన్ద్రశ్చ ఋషయో విష్ణుః అసురశ్చ శివస్తథా ॥ ౧౩.౨౫౬॥ ఏతే దినాధిపాః ప్రోక్తా ఏకాహాదిక్రమాత్తతః । లడ్డుకం మధు ముద్గఞ్చ నన్ద్యావర్తం ఘృతాన్వితమ్ ॥ ౧౩.౨౫౭॥ విఘ్నేశమన్త్రం తత్ప్రీత్యై ప్రథమే దాపయేత్తదా । పాయసం రక్తపద్మఞ్చ రమ్భాఫలఘృతాన్వితమ్ ॥ ౧౩.౨౫౮॥ బ్రహ్మమన్త్రమనుస్మృత్య ద్వితీయేఽహని దాపయేత్ । హరిద్రాన్నఞ్చ పున్నాగకూశ్మాణ్డఘృతసంయుతమ్ ॥ ౧౩.౨౫౯॥ గన్ధర్వమన్త్రం సంస్మృత్య చతుర్థేఽహని దాపయేత్ । ములాన్నం జాతిపుష్పఞ్చ పనసామ్రఫలం ఘృతమ్ ॥ ౧౩.౨౬౦॥ ఇన్ద్రమన్త్రమనుస్మృత్య పఞ్చమేఽహని దాపయేత్ । దూర్వాలక్ష్మీపుష్పయుక్తం వేణ్వన్న సూపసంయుతమ్ ॥ ౧౩.౨౬౧॥ పద్మకన్దమృషిభ్యో వై షష్ఠేఽహని చ దాపయేత్ । తులసీఘృతసయుక్తం గులాన్నం బృహతీఫలమ్ ॥ ౧౩.౨౬౨॥ విష్ణుమన్త్రమనుస్మృత్య సప్తమేఽహని దాపయేత్ । అపూపం కృసరాన్నఞ్చ కైతకం లాజసంయుతమ్ ॥ ౧౩.౨౬౩॥ మధునాప్యసురాణాం వై దాపయేదష్టమేఽహని । ఆరగ్వధఞ్చ శుద్ధాన్నం నిష్పావం పనసాజ్యకమ్ ॥ ౧౩.౨౬౪॥ శివమన్త్రమనుస్మృత్య నవమేఽహని దాపయేత్ । దినదేవబలిద్రవ్యైర్లోకపాలబలిం క్షిపేత్ ॥ ౧౩.౨౬౫॥ బలిపీఠేఽథవా శుద్ధే భూతపృష్ఠే బలిక్రియా । బలిదానవిధౌ తత్ర యే దేవా బలిపార్శ్వయోః ॥ ౧౩.౨౬౬॥ తేషామగ్రే బలిం దద్యాత్ స్వనామపదమన్త్రతః । అథవా వీథిమధ్యే తు తానుదిశ్య ప్రదాపయేత్ ॥ ౧౩.౨౬౭॥ చతుష్పథే పిశాచేభ్యస్త్రిపథే రక్షసాం బలిః । సభాస్థానే సరస్వత్యై జ్యేష్ఠాయై తు జలాశయే ॥ ౧౩.౨౬౮॥ గోస్థానే చణ్డరుద్రస్య భీమరుద్రస్య గోపురే । ఉత్సవాదౌ సమారభ్య సాయమ్ప్రాతర్బలిం క్షిపేత్ ॥ ౧౩.౨౬౯॥ ఏవమేవ బలిం దత్వా సర్వప్రాణిసుఖావహమ్ । పుష్పాలాభే యథా లాభం పుష్పం గ్రాహ్య బలిం క్షిపేత్ ॥ ౧౩.౨౭౦॥ దధ్యాజ్యయుక్తం శుద్ధాన్నం సర్వేషామపి దాపయేత్ । కుక్కుటాణ్డప్రమాణం వా మహాపీఠే చతుర్గుణమ్ ॥ ౧౩.౨౭౧॥ బలిం క్షిప్య యథాన్యాయం పాదౌ ప్రక్షాల్య దేశికః । యాగస్థానం ప్రవిశ్యాథ మతిమాన్ మునిపుఙ్గవ ॥ ౧౩.౨౭౨॥ అన్నలిఙ్గం పాశుపతం పూర్వస్థానే నియోజయేత్ । పూజాపర్యుషితం పుష్పం సుమిత్రాయ ప్రదాపయేత్ ॥ ౧౩.౨౭౩॥ బలినానుగతో దేవో బల్యన్తే చ ప్రదక్షిణమ్ । ప్రథమే చన్దనం శుభ్రం ద్వితీయే కుఙ్కుమాన్వితమ్ ॥ ౧౩.౨౭౪॥ తృతీయే కోష్ఠసంయుక్తం చతుర్థే జాతిగన్ధకమ్ । పఞ్చమే తు హరిద్రఞ్చ షష్ఠేఽహని లవఙ్గకమ్ ॥ ౧౩.౨౭౫॥ ఏలాలవఙ్గసంయుక్తం చన్దనం సప్తమేఽహని । ధనకుఙ్కుమకర్పూరం త్రుటిజాతిమురాన్వితమ్ ॥ ౧౩.౨౭౬॥ హిమతోయయుతం గన్ధమష్టమేఽహని దాపయేత్ । నవమే దివసే విప్ర కృష్ణగన్ధం విశేషతః ॥ ౧౩.౨౭౭॥ పద్మం నీలోత్పలం జాతిమల్లికానీపచమ్పకమ్ । పాటలీకరవీరఞ్చ వకులం హల్లకం తథా ॥ ౧౩.౨౭౮॥ నవైతాని చ పుష్పాణి దివసేషు నవస్వపి । గుగ్గులుఞ్చ ఘృతం కుష్ఠం చన్దనం బిల్వమేవ చ ॥ ౧౩.౨౭౯॥ నిర్యాసఞ్చ ఘనం చైవ కర్పూరముశిరం తథా । సర్వమధ్వాజ్యసంయుక్తం ధూపద్రవ్యం ప్రకీర్తితమ్ ॥ ౧౩.౨౮౦॥ కర్పూరవర్తినా దీపం దాపయేల్లఘువర్తినా । శుద్ధాన్నం పాయసం ముద్గం గులాన్నం కృసరాన్నకమ్ ॥ ౧౩.౨౮౧॥ (గులాన్నం కృశరాన్నకం) వేణ్వన్నం చ ప్రియఙ్గ్వన్నం మాషాన్నం తు యవాన్నకమ్ । ఓదనాని నవైతాని దినేషు చ నవస్వపి ॥ ౧౩.౨౮౨॥ పద్మరాగం మౌక్తికం చ ప్రవాలం మరకతం తథా । పుష్పరాగం వజ్రనీలం సూర్యవారాదిభూషణమ్ ॥ ౧౩.౨౮౩॥ సర్వవారేషు యోగ్యాని హారకాభరణాని చ । తద్వర్ణాని చ పుష్పాణి తత్తద్ద్వారేషు దాపయేత్ ॥ ౧౩.౨౮౪॥ ప్రథమేఽహని మఞ్చం స్యాత్ ద్వితీయే భూతవాహనమ్ । సింహారూఢం తృతీయేఽహ్ని గజారూఢం చతుర్థకే ॥ ౧౩.౨౮౫॥ పఞ్చమే చ మయూరం స్యాత్ షష్ఠే వై కల్పతోరణమ్ । సప్తమేఽహ్ని రథారూఢం వాజీ స్యాదష్టమేఽహని ॥ ౧౩.౨౮౬॥ నవమేఽహని మఞ్చం స్యాద్ దినవాహనమీరితమ్ । దివాకాలే సదా మఞ్చం రాత్రికాలే తు వాహనమ్ ॥ ౧౩.౨౮౭॥ సప్తమే దివసే ప్రాప్తే రథారూఢం దివా భవేత్ । చతుర్థే దివసే రాత్రౌ పన్థానకం ప్రచక్షతే ॥ ౧౩.౨౮౮॥ షష్ఠేఽహ్ని మునిశార్దూల వసన్తోత్సవముత్తమమ్ । హారిద్రచూర్ణం దూర్వాపి దత్వా ధూరితి మన్త్రతః ॥ ౧౩.౨౮౯॥ గుహాయ వల్లీసేనాభ్యాం సర్వమఙ్గలకారకమ్ । సర్వేషామపి వర్ణానాం దాపయేద్దానకాలకే ॥ ౧౩.౨౯౦॥ సప్తమే దివసే విప్ర రథారోహణకర్మణి । యాత్రాదానం ప్రకర్తవ్యం గోభూమితిలకాఞ్చనైః ॥ ౧౩.౨౯౧॥ శ్రోత్రియాయ దరిద్రాయ శివభక్తాయ దాపయేత్ । రథాఢ్యాఙ్గాని సర్వాణి శోధయేచ్ఛిల్పివిత్తమః ॥ ౧౩.౨౯౨॥ పుణ్యాహం వాచయిత్వాథ రథం సమ్ప్రోక్ష్య తజ్జలైః । సర్వాలఙ్కారసంయుక్తం రథం సమ్పూజయేత్ క్రమాత్ ॥ ౧౩.౨౯౩॥ ఛత్రదణ్డేషు మాయాఖ్యా ఛత్రేషు శశిభాస్కరౌ । భారాఖ్యేషు చ దణ్డేషు త్వాధారాయాం సమర్చయేత్ ॥ ౧౩.౨౯౪॥ పరితః పట్టికాజాలైస్తథైకాదశ రుద్రకాన్ । గాత్రేషు గాత్రవృన్దేషు ధర్మాధర్మాదికాన్ యజేత్ ॥ ౧౩.౨౯౫॥ గాత్రం గాత్రాన్తరే వాయుం స్థూపికాయాం గుహం యజేత్ । రథప్రాన్తే స్వస్వదిక్షు లోకపాలాన్ సమర్చయేత్ ॥ ౧౩.౨౯౬॥ తదగ్రపార్శ్వయోర్విద్వాన్ జయం చ విజయం తథా । మయూరం మధ్యదణ్డేషు దేవాన్ సర్వాంశ్చ రజ్జుషు ॥ ౧౩.౨౯౭॥ ఏవం సమ్పూజ్య మతిమాన్ ధూపదీపం దదేత్తతః । బలిం క్షిప్త్వా తు తత్రైవ తత్తన్నామాదిమన్త్రతః ॥ ౧౩.౨౯౮॥ దేవేశం ప్రీణయిత్వాథ రథమారోప్య తద్దినే । గ్రామప్రదక్షిణం కృత్వా ప్రవిశేదాలయం ప్రతి ॥ ౧౩.౨౯౯॥ ముద్గసారం నాలికేరం దాపయేత్తు విశేషతః । అష్టమే దివసే విప్ర మృగయాత్రాం సమాచరేత్ ॥ ౧౩.౩౦౦॥ పూర్వాదిషు చతుర్దిక్షు గన్తవ్యా మృగయా వనే । కేచిద్ధనుర్ధరాః కేచిత్ ఖడ్గఖేటకధారిణః ॥ ౧౩.౩౦౧॥ అశ్వారూఢాః గజారూఢాః కేచిద్యుద్ధసముద్యతాః । ఏవం కృత్వా సురాధ్యక్షా మృగక్రీడాం విలోకయేత్ ॥ ౧౩.౩౦౨॥ యుద్ధారమ్భప్రభావేన కుర్యాద్గ్రామప్రదక్షిణమ్ । నాలికేరజలే తోయం ముద్గసారం గులాన్వితమ్ ॥ ౧౩.౩౦౩॥ నివేదయేద్విశేషేణ తామ్బూలమపి దాపయేత్ । నవమే దివసే విప్ర కృష్ణగన్ధానులేపనమ్ ॥ ౧౩.౩౦౪॥ షణ్ముఖం పూర్వరాత్రే తు కౌతుకం బన్ధయేత్సుధీః । అర్చయిత్వా సుగన్ధాద్యైర్నైవేద్యమపి దాపయేత్ ॥ ౧౩.౩౦౫॥ గ్రామప్రదక్షిణం కుర్యాత్ సప్తవింశద్గ్రహావధి । ప్రవిశేదాలయం పశ్చాత్ ప్రదోషే నవమేఽహని ॥ ౧౩.౩౦౬॥ దేవస్యాగ్రే త్రిపాద్యూర్ధ్వే స్థలికాం స్థణ్డిలోపరి । విన్యస్య కృష్ణగన్ధం తు కృత్వా ధామప్రదక్షిణమ్ ॥ ౧౩.౩౦౭॥ పుణ్యాహం వచయేత్తత్ర ప్రోక్షయేచ్చాస్త్రమన్త్రతః । అఙ్గన్యాసం కరన్యాసం అన్తర్యజనమాచరేత్ ॥ ౧౩.౩౦౮॥ ఘృతస్నానాదికం కృత్వా భూషయేద్భూషణార్హకైః । (వ్రతస్నానాదికం) కర్పూరమిశ్రం తద్గన్ధం సర్వాఙ్గమపి లేపయేత్ ॥ ౧౩.౩౦౯॥ ఆధారాధేయపూజాం చ కుర్యాదపి విశేషతః । షణ్ముఖీం పద్మముద్రాం చ నమస్కారం చ దర్శయేత్ ॥ ౧౩.౩౧౦॥ పఞ్చవక్త్రం తతః కుర్యాత్ సైకత్రింశత్ కలాం న్యసేత్ । న్యసేచ్చ మాతృకాన్యాసం సుముహూర్తే సులగ్నకే ॥ ౧౩.౩౧౧॥ ధూపదీపం హృదా దత్వా పాద్యమాచమనం హవిః । జమ్బూఫలప్రమాణేన కృష్ణగన్ధేన షణ్ముఖమ్ ॥ ౧౩.౩౧౨॥ జగద్భువేతి మన్త్రేణ మూలమన్త్రేణ దేశికః । దేవ్యోర్గౌరీమిమాయేతి యది తన్మూలమన్త్రతః ॥ ౧౩.౩౧౩॥ లేపయేత్ కణ్ఠదేశే తు స్తనమధ్యే గురూత్తమః । మూలబేరస్య తత్పశ్చాద్ వాగీశానాం తతః పరమ్ ॥ ౧౩.౩౧౪॥ ఆచార్యస్య తతః పశ్చాద్ భక్తానాం తు తతః పరమ్ । తతో రాజ్ఞాం ప్రకర్తవ్యం వర్ణానామపి తత్పరమ్ ॥ ౧౩.౩౧౫॥ యో వై భక్త్యా కృష్ణగన్ధం లేపయేత్ షణ్ముఖస్య తు । జన్మాన్తరకృతం పాపం తస్య నశ్యత్యసంశయః ॥ ౧౩.౩౧౬॥ తస్మాత్ సర్వప్రయత్నేన లలాటే లేపయేన్నరః । అలఙ్కృత్య మునిశ్రేష్ఠ రక్తోత్పలమహోత్పలైః ॥ ౧౩.౩౧౭॥ రక్తమాల్యైర్భూషణైశ్చ దేవ్యోః షణ్ముఖమాదరాత్ । ధూపదీపాదికం దత్త్వా నైవేద్యం చాన్నసూక్తతః ॥ ౧౩.౩౧౮॥ ముఖవాససమాయుక్తం తామ్బూలం దాపయేద్ధృదా । పటం విసృజ్య దేవాయ ధూపదీపాదిదాపయేత్ ॥ ౧౩.౩౧౯॥ దత్త్వా భస్మ నమస్కృత్య ప్రార్థయేదర్థమీప్సితమ్ । సవత్సాం గాం సువర్ణం చ కాంస్యపాత్రం ఘృతాన్వితమ్ ॥ ౧౩.౩౨౦॥ తిలం ప్రియఙ్గుదానం చ దాపయేద్గురవే నృప । యాత్రాదానమిదం ప్రోక్తం కర్తురిష్టప్రదాయకమ్ ॥ ౧౩.౩౨౧॥ ఉష్ణీషం చోత్తరీయం చ సర్వాభరణభూషితమ్ । గురురర్ఘ్యకరో మౌనీ పీఠే దేవస్య దక్షిణే ॥ ౧౩.౩౨౨॥ స్థిత్వా షడక్షరం మన్త్రం జపేత్ సర్వార్థసిద్ధయే । భేరీమద్దలవీణాభిః శఙ్ఖదున్దుభికాహలైః ॥ ౧౩.౩౨౩॥ నానావాద్యసమాయుక్తం ఛత్రధ్వజసమన్వితమ్ । చామరైర్వ్యజనైర్యుక్తం గణికాయూథసంయుతమ్ ॥ ౧౩.౩౨౪॥ యన్త్రదీపైః సుదీపైశ్చ త్రిశూలో యష్టిదీపకైః । శిబికాస్థితదేవేశం కృత్వా గ్రామప్రదక్షిణమ్ ॥ ౧౩.౩౨౫॥ శనైఃశనైశ్చ మతిమాన్ బాహ్యే సప్తగ్రహావధి । దర్శయిత్వా నతిం కృత్వా ప్రవిశ్య స్థానమణ్డపమ్ ॥ ౧౩.౩౨౬॥ పృష్ఠభాగే వాద్యగీతైర్నృత్తైః సన్తోషయేద్గుహమ్ । స్నాపయిత్వా మహాసేనం శుక్లవస్త్రైశ్చ వేష్టయేత్ ॥ ౧౩.౩౨౭॥ కర్పూరధూలినోద్ధృత్య మల్లికాజాతిపుష్పకైః । ముక్తాదామైరలఙ్కృత్య నైవేద్యం దాపయేద్ గురుః ॥ ౧౩.౩౨౮॥ తామ్బూలం ముఖవాసం చ ధూపదీపాదిదాపయేత్ । రఙ్గే వా శిబికాయాం వా రాత్రౌ యామత్రయాత్పరమ్ ॥ ౧౩.౩౨౯॥ పఙ్క్తియానం ప్రకర్తవ్యం హర్మ్యే వా పురతోఽపి వా । వేదధ్వనిసమాయుక్తం స్తోత్రధ్వనిసమన్వితమ్ ॥ ౧౩.౩౩౦॥ వాద్యసప్తసమాయుక్తం గీతనృత్తసమన్వితమ్ । ఆస్థానమణ్డపం ప్రాప్య రాత్రిశేషం వ్యపోహ్య చ ॥ ౧౩.౩౩౧॥ అరుణోదయవేలాయాం పునః స్నానం సమాచరేత్ । నదీతీరే తడాగే వా ప్రపాయాం శుద్ధభూతలే ॥ ౧౩.౩౩౨॥ పుణ్యాహం వాచయిత్వాథ నవకుమ్భఞ్చ విన్యసేత్ । గఙ్గాం చ యమునాం చైవ నర్మదాం చ సరస్వతీమ్ ॥ ౧౩.౩౩౩॥ సిన్ధుం గోదావరీం చైవ కావేరీం కుమరీం తథా । స్కన్దతీర్థఞ్చ తన్మధ్యే పూజయేత్స్వస్వమన్త్రతః ॥ ౧౩.౩౩౪॥ అభిషిచ్య యథాశక్తి దేశికః పరిచారకైః । స్నాపయేత్స్కన్దతీర్థేశ్చ గఙ్గాస్నానఫలం లభేత్ ॥ ౧౩.౩౩౫॥ ఆలయం తు ప్రవిశ్యాథ సమలఙ్కృత్య షణ్ముఖమ్ । రథే వా శిబికాయాం వా మఞ్చే వారోప్య షణ్ముఖమ్ ॥ ౧౩.౩౩౬॥ గ్రామప్రదక్షిణం కృత్వా సర్వోపకరణాన్వితమ్ । మహావీథీం క్షుద్రవీథీం సర్వవీథీం విశేషతః ॥ ౧౩.౩౩౭॥ ఆస్థానమణ్డపం ప్రాప్య ధూపదీపఞ్చ దాపయేత్ । దేవస్య పరమభాగే తు వాద్యఘోషైశ్చ గీతకైః ॥ ౧౩.౩౩౮॥ దేవస్యాగ్రే విశేషేణ స్థలశుద్ధిం విధాయ చ । పాద్యమాచమనం చార్ఘ్యం ధూపదీపఞ్చ దాపయేత్ ॥ ౧౩.౩౩౯॥ ముద్గసారం నివేద్యాథ పిష్టాపూపం గులాన్వితమ్ । ఉపదంశాజ్యసంయుక్తం మహాహవిర్నివేదయేత్ ॥ ౧౩.౩౪౦॥ పానీయాచమనీయఞ్చ తామ్బూలముఖవాసకమ్ । ధూపదీపాదికం దత్త్వా షణ్ముఖం పూజయేద్గురుః ॥ ౧౩.౩౪౧॥ తతశ్చూర్ణోత్సవం కుర్యాత్ ఉత్సవాన్తే దినే గురుః । (దినే బుధః) దేవాగ్రే శుద్ధదేశే తు కల్పయేత్స్థణ్డిలద్వయమ్ ॥ ౧౩.౩౪౨॥ జగద్భువేతి మన్త్రేణ దర్భైః పుష్పైః పరిస్తరేత్ । పుణ్యాహం వాచయేత్తత్ర హృదా సమ్ప్రోక్ష్య బుద్ధిమాన్ ॥ ౧౩.౩౪౩॥ మఙ్గలాఙ్కురసంయుక్తే ప్రాచ్యాం స్థణ్డిలమధ్యమే । కౌతుకం తు విసృజ్యాథ తన్మధ్యే విన్యసేత్క్రమాత్ ॥ ౧౩.౩౪౪॥ ముసలోలూఖలే న్యస్త్వా రక్తవస్త్రేణ వేష్టయేత్ । శక్తిఞ్చ పశ్చిమే స్థాప్య గుహాస్త్రం సమ్ప్రపూజయేత్ ॥ ౧౩.౩౪౫॥ లూఖలే శక్తిమాధారం ముసలే స్కన్దమర్చయేత్ । శూర్పే విష్ణుం సమభ్యర్చ్య కుర్యాత్తత్రశిరోఽర్పణమ్ ॥ ౧౩.౩౪౬॥ సుశ్లక్ష్ణం రజనీచూర్ణం ద్రోణం వాపి తదర్ధకమ్ । లూఖలే హృదయేనైవ నిక్షిపేద్రాత్రిచూర్ణకమ్ ॥ ౧౩.౩౪౭॥ వ్యోమవ్యాపిపదైర్మన్త్రైర్లూఖలేనైవ ఘట్టయేత్ । తత్రాగతజనైర్వాపి చూర్ణయేద్గణికాజనైః ॥ ౧౩.౩౪౮॥ రజనీచూర్ణమాదాయ దూర్వా తైలేన సంయుతమ్ । తీర్థకాలే ప్రయోక్తవ్యం స్కన్దం స్కన్దాస్త్రయోరపి ॥ ౧౩.౩౪౯॥ మస్తకే దేవదేవీనాం స్కన్దాస్త్రే మధ్యపత్రకే । సుబ్రహ్మణ్యేతి మన్త్రేణ దాపయేద్దేశికోత్తమః ॥ ౧౩.౩౫౦॥ అయం కుమారమన్త్రేణ తామ్బూలమపి దాపయేత్ । సుమిత్రాయ గురుః పశ్చాత్ భక్తానామపి దాపయేత్ ॥ ౧౩.౩౫౧॥ తత్పశ్చాద్రజనీచూర్ణం యజమానాయ దాపయేత్ । చూర్ణం గ్రామజనానాం వై దత్వా శీఘ్రం ప్రదక్షిణమ్ ॥ ౧౩.౩౫౨॥ ప్రవిశ్య భవనం పశ్చాత్ తీర్థస్నానమథాచరేత్ । సాయఙ్కాలేఽథవా రాత్రీ తీర్థకర్మవిశేషతః ॥ ౧౩.౩౫౩॥ నద్యాం వాథ తడాగే వా సముద్రే వాప్యథాపి వా । తీరే సమతలం సమ్యక్ ప్రపాం కృత్వాతిసున్దరామ్ ॥ ౧౩.౩౫౪॥ జలక్రీడాసమాయుక్తం కృత్వా గ్రామప్రదక్షిణమ్ । కుమారఞ్చ గుహాస్త్రఞ్చ ప్రపామారోప్య శాస్త్రవిత్ ॥ ౧౩.౩౫౫॥ స్థణ్డిలద్వితయం కృత్వా శాలిభిర్విమలైస్తథా । సఙ్కల్పమపి పుణ్యాహం బ్రాహ్మణైః సహ వాచయేత్ ॥ ౧౩.౩౫౬॥ జగద్భువేతి మన్త్రేణ ప్రోక్షయేచ్ఛుద్ధవారిణా । పశ్చిమే స్థణ్డిలే శక్తిం పూర్వకుమ్భాంశ్చ విన్యసేత్ ॥ ౧౩.౩౫౭॥ ససూత్రాన్ సాపిధానాంశ్చ సవస్త్రాన్ వారిపూరితాన్ । జయన్తాద్యష్టవిద్యేశాన్ మధ్యే సేనాన్యమర్చయేత్ ॥ ౧౩.౩౫౮॥ జయశబ్దాదిసంయుక్తైః స్వస్తిమఙ్గలవాచకైః । ఆవాహ్య సర్వదేవాంశ్చ గన్ధాద్యైరర్చయేత్ క్రమాత్ ॥ ౧౩.౩౫౯॥ దిగ్బన్ధఞ్చ తతః కృత్వా తీర్థస్నానాయ మన్త్రవిత్ । స్థాపితైః కలశైర్విద్వానస్త్రరాజం ప్రపూజయేత్ ॥ ౧౩.౩౬౦॥ తత్తీర్థం వారిమధ్యే తు వ్యాహృత్యా విన్యసేత్ క్రమాత్ । హే దేవి గఙ్గే యమునే నర్మదే చ సరస్వతి ॥ ౧౩.౩౬౧॥ సిన్ధు గోదావరీ చైవ కావేర్యత్ర జలాశయే । సన్నిధీ భవతః స్వాన్దతీర్థార్థమిహ శుద్ధయే ॥ ౧౩.౩౬౨॥ తస్మిన్ తీర్థే చ యః స్నాత్వా గఙ్గాస్నానఫలం లభేత్ । జలక్రీడాం ప్రకుర్వీత తతో భక్తజనైః సహ ॥ ౧౩.౩౬౩॥ తత్తీర్థేనైవ మతిమాన్ సేనాన్యమభిషేచయేత్ । ప్రవిశ్య భవనం పశ్చాత్ సర్వాతోద్యసమన్వితమ్ ॥ ౧౩.౩౬౪॥ యాగపూజావిధిం కుర్యాత్ హోమాన్తే యాగమూర్తిపమ్ । (యాగమూర్తినమ్) మూలబేరే నియోజ్యాథ స్నపనం తత్ర కారయేత్ ॥ ౧౩.౩౬౫॥ యాగవేదిస్థితైః కుమ్భైః పూజయేన్మూలబేరకమ్ । గన్ధతోయైః శుద్ధతోయైర్గన్ధాద్యైరర్చయేత్తతః ॥ ౧౩.౩౬౬॥ మహాహవిర్నివేద్యాథ ధూపదీపాది దాపయేత్ । బలిం దత్వా క్రమేణైవ బలిపీఠే సమర్చయేత్ ॥ ౧౩.౩౬౭॥ గ్రామప్రదక్షిణం కుర్యాత్ మౌనవ్రతధరస్తథా । సన్ధిదేవాన్ విసృజ్యాథ బలిపీఠస్య దక్షిణే ॥ ౧౩.౩౬౮॥ స్థిత్వాశిషం తతో జప్త్వా శఙ్ఖభేర్యాదిభిః స్వనైః । ధ్వజావరోహణం కుర్యాత్ పుణ్యాహం వాచయేద్గురుః ॥ ౧౩.౩౬౯॥ ధ్వజస్య దణ్డమూలే తు పిణ్డాది చ నివేదయేత్ । గజే వా మూలబేరస్య వాహనే యోజయేద్ ధ్వజమ్ ॥ ౧౩.౩౭౦॥ గర్భగేహం ప్రవిశ్యాథ పాద్యమాచమనార్ఘ్యకమ్ । ధూపదీపం హృదా దత్త్వా సర్వకర్మ సమాచరేత్ ॥ ౧౩.౩౭౧॥ సుమిత్రయాగం వక్ష్యేఽహం శ‍ృణు కౌశిక సువ్రత । అలఙ్కృత్య సుమిత్రేశం వస్త్రైరాభరణైరపి ॥ ౧౩.౩౭౨॥ తస్యాగ్రే స్థణ్డిలం కృత్వా సర్వకర్మ సమాచరేత్ । సమిదన్నాజ్యధాన్యైశ్చ మూలేనైవ హునేద్బుధః ॥ ౧౩.౩౭౩॥ శతమర్ధం తదర్ధం వా దశాంశం తత్ షడఙ్గకైః । హుత్వా హవిర్నివేద్యాథ తామ్బూలమపి దాపయేత్ ॥ ౧౩.౩౭౪॥ ధూపదీపాదికం దత్వా సన్ధిదేవబలిం క్షిపేత్ । బలిపాత్రం చాన్నలిఙ్గమస్త్రరాజం విశేషతః ॥ ౧౩.౩౭౫॥ పరిచారైః పరివృతో గురుర్మౌనవ్రతస్తతః । హుఙ్కారో దోపహీనః సన్ కుర్యాద్గ్రామప్రదక్షిణమ్ ॥ ౧౩.౩౭౬॥ సన్ధౌ సన్ధౌ బలిం దద్యాత్ త్రిపథే చ చతుష్పథే । బలిపీఠే బలిం దద్యాత్ పాదౌ ప్రక్షాల్య బుద్ధిమాన్ ॥ ౧౩.౩౭౭॥ ఆలయం తు ప్రవిశ్యాశు సర్వేషాం భస్మ దాపయేత్ । ఆచార్యం పూజయేత్ కర్తా వస్త్రహేమాఙ్గులీయకైః ॥ ౧౩.౩౭౮॥ దక్షిణాం దాపయేత్ పశ్చాత్ గోభూమికాఞ్చనైః సహ । షణ్ణిష్కమధమం జ్ఞేయం మధ్యమం దశనిష్కకమ్ ॥ ౧౩.౩౭౯॥ నిష్కాణాం వింశతిః శ్రేష్ఠం ఆచార్యస్య తు దక్షిణా । దశభాగైకభాగం తు మూర్తిపానాం తు దక్షిణా ॥ ౧౩.౩౮౦॥ యాగోపకరణం సర్వం దేశికాయ ప్రదాపయేత్ । భక్తానాం పరిచారాణాం యథాశక్త్యా చ దక్షిణా ॥ ౧౩.౩౮౧॥ దీనానన్ధాంశ్చ భక్తాంశ్చ బ్రాహ్మణాన్ భోజయేత్ సుధీః । అపరే దివసే విప్ర దేవ్యుత్సవమథాచరేత్ ॥ ౧౩.౩౮౨॥ తతోఽధివాసనం కుర్యాత్ సర్వరాత్రం మహామునే । సమలఙ్కృత్య దేవేశం దేవ్యోర్భూషైర్విశేషతః ॥ ౧౩.౩౮౩॥ శక్తిద్వయం పురస్కృత్య సేనాన్యం తదనన్తరమ్ । గ్రామప్రదక్షిణం కృత్వా ప్రవిశ్యాస్థానమణ్డపమ్ ॥ ౧౩.౩౮౪॥ ధూపదీపం హృదా దత్త్వా నీరాజనమనన్తరమ్ । మహాహవిర్నివేద్యాథ తామ్బూలమపి దాపయేత్ ॥ ౧౩.౩౮౫॥ నిత్యం నిత్యం రాత్రికాలే నృత్తైః సన్తోషయేద్గుహమ్ । గుహోత్సవవిధిః ప్రోక్తః సమాసాన్మునిపుఙ్గవ ॥ ౧౩.౩౮౬॥ ఏవం యః కురుతే మర్త్యః స పుణ్యాం గతిమాప్నుయాత్ । ధర్మార్థీ లభతే ధర్మమర్థార్థీ చార్థమాప్నుయాత్ ॥ ౧౩.౩౮౭॥ కామార్థీ లభతే కామం మోక్షార్థీ మోక్షమాప్నుయాత్ । విజయస్తు భవేన్నిత్యం సత్యం సత్యం వదామ్యహమ్ । ఇహైవ కామాన్ భుక్త్వాన్తే కౌమారం లోకమాప్నుయాత్ ॥ ౧౩.౩౮౮॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే ఉత్సవ విధిర్నామ త్రయోదశః పటలః । ౧౪. చతుర్దశః పటలః - ప్రాయశ్చిత్తవిధిః కౌశికః- ఉత్సవస్యోపకరణే క్రియామన్త్రవిహీనకే । నిమిత్తే సమనుప్రాప్తే పూజావిచ్ఛిన్నకే పునః ॥ ౧౪.౧॥ ప్రాయశ్చిత్తం కథం దేవ వక్తుమర్హసి శఙ్కర । ఈశ్వర ఉవాచ- సాధు సాధు త్వయా పృష్టం తచ్ఛృణుష్వ మహామునే ॥ ౧౪.౨॥ మాయూరయాగహీనే తు ధ్వజారోహణహీనకే । ధ్వజలక్షణహీనే తు దణ్డహ్రస్వాదిహీనకే ॥ ౧౪.౩॥ స్కన్ధహీనే వేదిహీనే ధ్వజదణ్డస్య భగ్నకే । ధ్వజస్య రజ్జువిచ్ఛిన్నే తత్రైవ ధ్వజపాతనే ॥ ౧౪.౪॥ ధ్వజఘణ్టావిహీనే తు ఘణ్టాపాతనకే పునః । భేరీతాడనహీనే చ వేదికుణ్డవిహీనకే ॥ ౧౪.౫॥ వేద్యూర్ధ్వస్థణ్డిలే హీనే యాగశాలాదిదగ్ధకే । ఘోణచ్ఛేదేన పతితే ఛిన్నయోర్యజనేఽపి చ ॥ ౧౪.౬॥ శాలాలఙ్కరణే వస్త్రే దగ్ధే సతి ఘటైః సహ । వితానధ్వజహీనే చ తోరణానాం విహీనకే ॥ ౧౪.౭॥ స్రుకూస్రువౌ తు విహీనే చేదేతౌ లక్షణహీనకే । దర్భవిష్టరహీనే చ హోమద్రవ్యవిహీనకే ॥ ౧౪.౮॥ దశాయుధవిహీనే చ అష్టమఙ్గలహీనకే । అఙ్కురార్పణహీనే తు పాలికాదిర్విహీనకే ॥ ౧౪.౯॥ అస్త్రయాగవిహీనే చ కుమ్భస్నపనహీనకే । కుమ్భవస్త్రవిహీనే చ సుకూర్చవిధిహీనకే ॥ ౧౪.౧౦॥ కుమ్భే జలే విహీనే చ హేమరత్నవిహీనకే । సూత్రవేష్టనహీనే చ వేదివస్త్రవిహీనకే ॥ ౧౪.౧౧॥ నైవేద్యాదివిహీనే చ యాగదీపవిహీనకే । కుణ్డే చ వహ్నివిచ్ఛిన్నే ప్రణీతాభిన్నచాలనే ॥ ౧౪.౧౨॥ మన్త్రహీనే క్రియాహీనే సమిత్పరిధిహీనకే । బలిద్రవ్యవిహీనే చ బలిదానవిహీనకే ॥ ౧౪.౧౩॥ బలిలిఙ్గవిహీనే చ తద్దినే పతితేఽథవా । అస్త్రేశపతనే భఙ్గే వేణుదణ్డవిహీనకే ॥ ౧౪.౧౪॥ (అస్త్రేశపతనే భగ్నే) ఆయుధాని ప్రణష్టే చ భిన్నే వా పతితేఽథవా । బలిపీఠవిహీనే చ బలిదానవిహీనకే ॥ ౧౪.౧౫॥ బలిదీపవిహీనే చ రాత్రికాలేమహామునే । బలిదానే చ యానే చ కాలాతిక్రమణే సతి ॥ ౧౪.౧౬॥ ఉత్సవే యానహీనే చ తత్కాలే కలహే సతి । పూజాపర్యుషితే ద్రవ్యే సఙ్కులే ప్రతిమాసు చ ॥ ౧౪.౧౭॥ యానకాలే తథా బేరే పతనే చాఙ్గహీనకే । దీక్షాన్తరైశ్చ శూద్రైశ్చ ప్రతిమాస్పర్శనే తథా ॥ ౧౪.౧౮॥ తేనైవ యాగశాలా చ స్పృష్టే చ శునకాదినా । ఉత్సవే యత్ర తద్గ్రామే మనుష్యే చ మృతే సతి ॥ ౧౪.౧౯॥ పరివేష్టనహీనే చ నీరాజనవిహీనకే । పతాకాద్యగ్నినా దగ్ధే యుద్ధారమ్భవిహీనకే ॥ ౧౪.౨౦॥ రక్షాసూత్రవిహీనే చ కౌతుకస్నానహీనకే । చూర్ణోత్సవవిహీనే చ తీర్థకర్మవిహీనకే ॥ ౧౪.౨౧॥ వేద్యూర్ధ్వైః స్థాపితైః కుమ్భైరభిషేకవిహీనకే । ధ్వజావరోహణే హీనే శుద్ధస్నానవిహీనకే ॥ ౧౪.౨౨॥ దినాధికే తథా న్యూనే యానకాలే మహోత్సవే । పీఠోద్వాసనహీనే చ సుమిత్రాయానహీనకే ॥ ౧౪.౨౩॥ ఆరభ్య చాన్యతన్త్రేణ స్కన్దయాగే కృతే సతి । ఆచార్యదక్షిణాహీనే ద్విజభోజనహీనకే ॥ ౧౪.౨౪॥ గ్రామకర్తృనృపాణాం చ లగ్నర్క్షప్రతికూలకే । యాగోపకరణం సర్వమదత్తే దేశికాయ వై ॥ ౧౪.౨౫॥ ఏవమాదిసముత్పన్నే ప్రాయశ్చిత్తం విధీయతే । మయూరయాగహీనం చేద్దుష్టసర్పవివర్ధనమ్ ॥ ౧౪.౨౬॥ మయూరస్నపనం కృత్వా గన్ధపుష్పాదిభిర్యజేత్ । ముద్గాన్నఞ్చ నివేద్యాథ శాన్తిహోమం సమాచరేత్ ॥ ౧౪.౨౭॥ మయూరయాగవిధినా ప్రాగుక్తేన సమాచరేత్ । ధ్వజారోహణహీనశ్చేత్ ధ్వజలక్షణహీనకే ॥ ౧౪.౨౮॥ తద్రాష్ట్రం భయమాప్నోతి రాజా దౌర్జన్యమాప్నుయాత్ । ధ్వజసఙ్కల్పవిధినా తద్దోషశమనాయ చ ॥ ౧౪.౨౯॥ శాన్తిహోమం తతః కుర్యాద్ధ్వజమారోపయేత్పునః । ధ్వజదణ్డాదికే న్యూనే స్కన్దయష్టివిహీనకే ॥ ౧౪.౩౦॥ ఉపవేదివిహీనశ్చేత్ పరచక్రాద్భయం భవేత్ । శిల్పినం హన్తి సహసా మహాన్దోషో గురోర్భవేత్ ॥ ౧౪.౩౧॥ పునః సలక్షణం దణ్డం స్థాప్య సఙ్కల్ప్య వేదికామ్ । దణ్డసమ్ప్రోక్షణం కృత్వా తదా శాన్తిద్వయం జపేత్ ॥ ౧౪.౩౨॥ ధ్వజదణ్డవిభిన్నే చ పరభూపాద్భయం భవేత్ । శాన్తిహోమం తతః కృత్వా పునః సన్ధానమాచరేత్ ॥ ౧౪.౩౩॥ ధ్వజస్య రజ్జువిచ్ఛిన్నే తత్రైవ ధ్వజపాతనే । కర్తారఞ్చ గురుం హన్తి శాన్తిహోమం సమాచరేత్ ॥ ౧౪.౩౪॥ అన్యం రజ్జుం దృఢం గ్రాహ్యం బధ్వా సమ్ప్రోక్షయేద్బుధః । ఘణ్టావిహీనే పతితే బాలానాం నాశనం భవేత్ ॥ ౧౪.౩౫॥ పుణ్యాహం వాచయిత్వాథ మూలమన్త్రశతం జపేత్ । ఘణ్టామస్త్రేణ సమ్ప్రోక్ష్య పునః సన్ధానమాచరేత్ ॥ ౧౪.౩౬॥ భేరీతాడనహీనం చేత్ భూతప్రేతాదివర్ధనమ్ । స్కన్దస్య స్నపనం కృత్వా తతో భేరీం ప్రతాడయేత్ ॥ ౧౪.౩౭॥ ఘోషకాలే తు తద్ఘోణా ఛేదే వా పతితేఽపి వా । చర్మచ్ఛేదేపి తద్రాష్ట్రే సస్యనాశం భవేద్ధ్రువమ్ ॥ ౧౪.౩౮॥ మయూరమూలమన్త్రేణ హుత్వా జప్త్వా శతం జపేత్ । పరిగ్రాహ్యాన్యభేరీం చ తడాయేద్విధినా బుధః ॥ ౧౪.౩౯॥ యాగశాలావిహీనశ్చేత్ వేదికుణ్డవిహీనకే । ఏతల్లక్షణహీనం చేత్ భవేత్తద్గ్రామనాశనమ్ ॥ ౧౪.౪౦॥ సహసా విధినా కృత్వా పుణ్యాహం వాచయేత్తతః । శాన్తిహోమం తతః కృత్వా తదూర్ధ్వం కర్మ కారయేత్ ॥ ౧౪.౪౧॥ వేద్యూర్ధ్వే స్థణ్డిలే హీనే సస్యానాం నాశనం భవేత్ । గవ్యైః సమ్ప్రోక్ష్య మతిమాన్మూలమన్త్రైః శతం జపేత్ ॥ ౧౪.౪౨॥ స్థణ్డిలం విధినా కృత్వా తత్ర కుమ్భాన్ న్యసేత్తతః । యాగశాలాగ్నినా దగ్ధే మధ్యే వా చోత్సవస్య తు ॥ ౧౪.౪౩॥ రాజా మరణమాప్నోతి పరచక్రాద్భయం భవేత్ । సర్వాంస్తాన్సహసా త్యక్త్వా సర్వం సఙ్కల్ప్య పూర్వవత్ ॥ ౧౪.౪౪॥ దిశాహోమం తతః కృత్వా పునరుత్సవమాచరేత్ । విధినా మునిశార్దూల తద్దినే తు గురుత్తమాః ॥ ౧౪.౪౫॥ కేవలం యాగశాలా హి దగ్ధే కుర్యాచ్చ పూర్వవత్ । పుణ్యాహం వాచయిత్వాథ శాన్తిహోమం సమాచరేత్ ॥ ౧౪.౪౬॥ గుహస్య స్నపనం కృత్వా విశేషారాధనం చరేత్ । శాలాలఙ్కరణే వస్త్రే దగ్ధే సతి పటైస్సహ ॥ ౧౪.౪౭॥ వితానధ్వజహీనే చ తోరణాదివిహీనకే । మహావ్యాధిర్భవేద్రాజ్యే కల్యాణాని వినశ్యతి ॥ ౧౪.౪౮॥ స్నపనం పూర్వవత్కృత్వా శాన్తిహోమం సమాచరేత్ । స్రక్స్రువౌ చ విహీనౌ చేత్తల్లక్షణవిహీనకే ॥ ౧౪.౪౯॥ తద్గ్రామవాసినాం విప్ర జ్వరమారీ ప్రజాయతే । శాన్తిహోమం తతః కృత్వా కారయేత్తౌ సలక్షణౌ ॥ ౧౪.౫౦॥ దర్భవిష్టరహీనే చ శస్త్రబాధా భవేన్నృణామ్ । మూలమన్త్రైశ్శతైర్హుత్వా దర్భైః పరిధినా నయేత్ ॥ ౧౪.౫౧॥ హోమద్రవ్యవిహీనం చేదనావృష్టిర్భవిష్యతి । మహావ్యాహృతిభిర్హుత్వా చాస్త్రేణైవ శతం హునేత్ ॥ ౧౪.౫౨॥ తక్తద్ద్ర్వ్యం హునేద్ధీమాన శాస్త్రదృష్టేన వర్త్మనా । దశాయుధవిహీనే చ తస్కరైర్భయమాదిశేత్ ॥ ౧౪.౫౩॥ దశాక్షరేణ మన్త్రేణ జుహుయాత్తు శతాహుతిమ్ । సహసా లక్షణైః కృత్వా ప్రోక్ష్య స్థానేషు విన్యసేత్ ॥ ౧౪.౫౪॥ అష్టమఙ్గలహీనే చ స్త్రీణాం నాశకరం భవేత్ । స్కన్దసూక్తస్య షణ్మన్త్రైరష్టవారం హునేత్సుధీః ॥ ౧౪.౫౫॥ కృత్వాష్టమఙ్గలం భూయః ప్రోక్ష్య సఙ్కల్పయేత్క్రమాత్ । అఙ్కురార్పణహీనే చ పాలికాదివిహీనకే ॥ ౧౪.౫౬॥ సర్వేషాం లక్షణే హీనే సస్యనాశం న సంశయః । శాన్తిహోమం తతః కృత్వా కారయేదఙ్కురార్పణమ్ ॥ ౧౪.౫౭॥ అస్త్రయాగవిహీనే చ మహామారీ ప్రజాయతే । మూర్తిహోమం తతః కృత్వా స్నపనం షణ్ముఖస్య వై ॥ ౧౪.౫౮॥ యాగాధివాసనం తత్ర కుర్యాత్పూర్వోక్తమార్గతః । కుమ్భస్థాపనహీనే చ కుమ్భహీనే చ నిర్జలే ॥ ౧౪.౫౯॥ హేమరత్నవిహీనే చ సూత్రవేష్టనహీనకే । అపిధానవిహీనే చ కుమ్భరత్నవిహీనకే ॥ ౧౪.౬౦॥ వేదివస్త్రవిహీనే చ నైవేద్యాదివిహీనకే । దుర్భిక్షం జాయతే భూమౌ మూర్తిహోమం సమాచరేత్ ॥ ౧౪.౬౧॥ మూలేనైవ శతం జప్త్వా సర్వకర్మ సమాచరేత్ । యాగదీపవిహీనే చ నేత్రరోగం భవేద్భువి ॥ ౧౪.౬౨॥ శాన్తిహోమం తతః కృత్వా దీపం ద్విగుణమానయేత్ । కుణ్డ చ వహ్నివిచ్ఛిన్నే దుర్భిక్షం జాయతే భువి ॥ ౧౪.౬౩॥ నిష్ఫలం తస్య తత్కర్మ శాన్తిహోమం సమాచరేత్ । భస్మధారం తతోద్వాస్య విధానాగ్నిం నిధాపయేత్ ॥ ౧౪.౬౪॥ (తతోద్వాస్య విధినా) సమిదాజ్యేన చరుణా మూలేనైవ శతం హునేత్ । ద్రవ్యాన్తే వ్యాహృతిం హుత్వా యదస్మిన్నితి హోమయేత్ ॥ ౧౪.౬౫॥ ప్రణీతిర్లీయతే భిన్నే గవాం వ్యాధిస్తు జాయతే । ఇదం విష్ణ్వితి మన్త్రేణ హోమయేద్ ద్వాదశాహుతిమ్ ॥ ౧౪.౬౬॥ జుహుయాదస్త్రమన్త్రేణ శతం వై షోడశాహుతిమ్ । ప్రణీతాం పూర్వవత్కృత్వా తదూర్ధ్వం కర్మ కారయేత్ ॥ ౧౪.౬౭॥ మన్త్రహీనే క్రియాహీనే దారిద్య్రం జాయతే గురోః । మహోన్మాదో భవేద్భూమౌ మూర్తిహోమం సమాచరేత్ ॥ ౧౪.౬౮॥ మూలేనైవ శతం జప్త్వా తథా పాశుపతం జపేత్ । ఉక్తద్రవ్యైశ్చ మన్త్రైశ్చ విధినా హోమమాచరేత్ ॥ ౧౪.౬౯॥ సమిత్పరిధిహీనే చ ప్రజా దుఃఖమవాప్నుయాత్ । శాన్తిహోమం తతః కృత్వా సమిత్పరిధిమానయేత్ ॥ ౧౪.౭౦॥ బలిద్రవ్యవిహీనే చ బలిదానవిహీనకే । సస్యానాం నాశనం తత్ర క్షుద్బాధా జాయతే నృణామ్ ॥ ౧౪.౭౧॥ కృత్వా తదా మూర్తిహోమం స్కన్దమూలం శతం జపేత్ । బలిద్రవ్యం సమాసాద్య బలిదానం సమాచరేత్ ॥ ౧౪.౭౨॥ బలిలిఙ్గవిహీనే తు భిన్నే చ పతితేఽథవా । కర్తువినాశో భవతి పరివారస్య దుర్దశా ॥ ౧౪.౭౩॥ శాన్తిహోమం తతః కృత్వా మూలేనైవ శతం హునేత్ । బలిలిఙ్గం నవం కృత్వా పునశ్చ బలిమాచరేత్ ॥ ౧౪.౭౪॥ అస్త్రేశపతితే హీనే నష్టే చ మునిపుఙ్గవ । రాష్ట్రగ్రామనృపాణాం చ శత్రుభిర్భయమాదిశేత్ ॥ ౧౪.౭౫॥ పతితశ్చేత్తు సమ్ప్రోక్ష్య శాన్తిహోమం సమాచరేత్ । భిన్నే నష్టే పునః కృత్వా సమ్ప్రోక్షణమథాచరేత్ ॥ ౧౪.౭౬॥ శాన్తిహోమం తతః కృత్వా తన్మూలేన శతం హునేత్ । పునర్బలిం తతః క్షిప్త్వా బ్రాహ్మణాన్భోజయేత్తతః ॥ ౧౪.౭౭॥ అస్త్రస్య దణ్డభగ్నే చ నవదణ్డం ప్రయుజ్య చ । పఞ్చగవ్యేన సమ్ప్రోక్ష్య బలిశేషం సమాచరేత్ ॥ ౧౪.౭౮॥ ఆయుధాని ప్రణష్టే చ భిన్నే వా పతితేఽపి వా । ప్రవర్తతే మహామారీ యాగో రాక్షసభుగ్భవేత్ ॥ ౧౪.౭౯॥ షడక్షరేణ మన్త్రేణ జపేదష్టోత్తరం శతమ్ । నష్టే భిన్నే పునః కృత్వా ప్రోక్ష్య సంస్థాపయేత్సుధీః ॥ ౧౪.౮౦॥ బలిపాత్రవిహీనే చ ధనధాన్యక్షయం భవేత్ । శాన్తిహోమం తతః కృత్వా సహసా పాత్రమానయేత్ ॥ ౧౪.౮౧॥ బలితాలవిహీనే చ న తుష్టాః సన్ధిదేవతాః । మూర్తిహోమం తతః కృత్వా జగతస్త్రాణనాశనమ్ ॥ ౧౪.౮౨॥ బలిదీపవిహీనే తు గ్రామలక్ష్మీ గతా భవేత్ । స్కన్దగాయత్రిమన్త్రేణ జపేదష్టోత్తరం శతమ్ ॥ ౧౪.౮౩॥ ద్విగుణం దీపమారోప్య బలిశేషం సమాచరేత్ । బలిదానే చ యానే చ కాలాతిక్రమణే సతి ॥ ౧౪.౮౪॥ తద్గ్రామస్య క్షయం ప్రోక్తం శాన్తిహోమం సమాచరేత్ । బలిదానం దేవయానం కారయేన్మునిపుఙ్గవ ॥ ౧౪.౮౫॥ ఉత్సవే యాగహీనే చ కర్తుమరణమాదిశేత్ । మూర్తిహోమం తతః కృత్వా కౌతుకం స్థాప్య చార్చయేత్ ॥ ౧౪.౮౬॥ యానక్రమేణ మతిమాన్ కుర్యాద్గ్రామప్రదక్షిణమ్ । తత్కాలే కలహం విప్ర తద్రాష్ట్రం కలహం భవేత్ ॥ ౧౪.౮౭॥ శాన్తిహోమం తతః కృత్వా జపేదస్త్రాణునా శతమ్ । పూజాపర్యుషితం ద్రవ్యం సఙ్కులే ప్రతిమాసు చ ॥ ౧౪.౮౮॥ పరచక్రాద్భయం భూమౌ మహామారీ ప్రవర్తతే । శాన్తిహోమం తతః కృత్వా జపేత్ పాశుపతం శతమ్ ॥ ౧౪.౮౯॥ యానకాలే తథా బేరే పతనే చాఙ్గహీనకే । గ్రామరాష్ట్రనృపాణాం చ నాశనం భవతి ధ్రువమ్ ॥ ౧౪.౯౦॥ స్నపనం తత్ర కుర్వీత శాన్తిహోమం తు కారయేత్ । పునర్యానం ప్రకర్తవ్యం పతనే మునిపుఙ్గవ ॥ ౧౪.౯౧॥ శిరో బాహుస్తథా పాదౌ హీనే తు పరివర్జయేత్ । పూర్వవత్ ప్రతిమాం కృత్వా జలాధివాసనం వినా ॥ ౧౪.౯౨॥ ప్రతిష్ఠాం విధినా కృత్వా పునరుత్సవమాచరేత్ । వాహనాయుధవస్త్రాదికర్ణాఙ్గులివిహీనకే ॥ ౧౪.౯౩॥ పద్మబన్ధవిహీనే తు పునః సన్ధానమాచరేత్ । సమ్ప్రోక్షణం తతః కృత్వా కుర్యాత్ గ్రామప్రదక్షిణమ్ ॥ ౧౪.౯౪॥ మూర్తిహోమం తతః కృత్వా బ్రాహ్మణాన్ భోజయేత్సుధీః । దీక్షాన్తరైస్తథా శూద్రైః ప్రతిమాస్పర్శితే యది ॥ ౧౪.౯౫॥ తథైవ యాగశాలాయాం సంస్పృష్టే చ శునా తథా । తద్గ్రామవాసినాం శీఘ్రం స్థానభ్రష్టం న సంశయః ॥ ౧౪.౯౬॥ పుణ్యాహం వాచయిత్వాథ గవ్యైః సమ్ప్రోక్షయేత్సుధీః । స్నపనం కారయేద్బిమ్బే శాన్తిహోమం తు కారయేత్ ॥ ౧౪.౯౭॥ ఉత్సవం యత్ర తద్గ్రామే మనుజే తు మృతే సతి । వర్ణానాం దూషణోత్పత్తిః శీఘ్రం త్యక్త్వా తు తచ్ఛతమ్ ॥ ౧౪.౯౮॥ మూర్తిహోమం తతః కృత్వా హునేదస్త్రాణునా శతమ్ । పరివేష్టనహీనే చ రాజాజ్ఞా క్షీయతే భువి ॥ ౧౪.౯౯॥ స్కన్దసూక్తశతం జప్త్వా శాన్తిహోమం సమాచరేత్ । నీరాజనవిహీనే తు భవేదగ్నిభయం భువి ॥ ౧౪.౧౦౦॥ షడక్షరేణ మన్త్రేణ శతం జప్త్వా స మన్త్రవిత్ । నీరాజనం తతః కుర్యాత్ శాస్త్రదృష్టేన వర్త్మనా ॥ ౧౪.౧౦౧॥ పతాకా హ్యగ్నినా దగ్ధే మహావాతప్రకోపనః । తత్త్యక్త్వా సహసా మన్త్రీ జపేదస్త్రాణునా శతమ్ ॥ ౧౪.౧౦౨॥ మూర్తిహోమం తతః కృత్వా పఞ్చశాన్తిం జపేత్ పునః । యుద్ధారమ్భవిహీనం తు బాలానాం నాశనం భవేత్ ॥ ౧౪.౧౦౩॥ మూర్తిహోమం తతః కృత్వా యుద్ధారమ్భమథాచరేత్ । రక్షాసూత్రవిహీనే తు లోకరక్షా వినశ్యతి ॥ ౧౪.౧౦౪॥ అయుతం జప్య చాస్త్రాణుం కౌతుకం బన్ధయేత్తతః కౌతుకస్నానహీనే తు వృషం నశ్యత్యసంశయః ॥ ౧౪.౧౦౫॥ మూర్తిహోమం తతః కృత్వా కౌతుకస్నానమాచరేత్ । చూర్ణోత్సవవిహీనే తు భవేయుర్విధవా స్త్రియః ॥ ౧౪.౧౦౬॥ దశాక్షరేణ మన్త్రేణ హునేదష్టోత్తరం శతమ్ । మూలమన్త్రశతం జప్త్వా చూర్ణోత్సవమథాచరేత్ ॥ ౧౪.౧౦౭॥ తీర్థకర్మవిహీనే తు తద్రాష్ట్రం జలవర్జితమ్ । అస్త్రాణునా శతం జప్త్వా తీర్థకర్మ సమాచరేత్ ॥ ౧౪.౧౦౮॥ వేద్యూర్ధ్వే స్థాపితైః కుమ్భైరభిషేకవిహీనకే । నిష్ఫలం యాగకర్మ స్యాత్ మూర్తిహోమమథాచరేత్ ॥ ౧౪.౧౦౯॥ మూర్తిహోమం తతః కృత్వా కుర్యాత్తైరభిషేచనమ్ । ధ్వజావరోహణేహీనే మహావాతప్రకోపనమ్ ॥ ౧౪.౧౧౦॥ మూర్తిహోమం తతః కృత్వా ధ్వజం తత్రావరోహయేత్ । శుద్ధస్నానవిహీనే చ వృష్టిర్నశ్యత్యసంశయః ॥ ౧౪.౧౧౧॥ శాన్తిహోమం తతః కృత్వా స్నపనం తత్ర కారయేత్ । దినాధికే మహాదుఃఖం కర్తుః సఞ్జాయతే ధ్రువమ్ ॥ ౧౪.౧౧౨॥ మూర్తిహోమం తతః కృత్వా బ్రాహ్మణానపి భోజయేత్ । అపరే దివసే విప్ర తీర్థకర్మ సమాచరేత్ ॥ ౧౪.౧౧౩॥ న్యూనే చైవ తథా కర్తుర్గ్రామస్య చ భవేత్ క్షయమ్ । ప్రాగుక్తవిధినా తస్మాదుత్సవం కారయేద్బుధః ॥ ౧౪.౧౧౪॥ ఆదౌ వ్యవస్థితం త్యక్త్వా హోమాత్ పూర్వేఽథవా పరే । ఉత్సవే తు కృతే తస్య గ్రామస్య చ భవేత్ క్షయమ్ ॥ ౧౪.౧౧౫॥ శాన్తిహోమం తతః కృత్వా స్నపనం కారయేత్తదా । పూర్వోక్తవిధినా ధీమాన్ పునరుత్సవమాచరేత్ ॥ ౧౪.౧౧౬॥ పీఠోద్వాసనహీనే చ న ప్రీతాః సన్ధిదేవతాః । మూలేనైవ శతం జప్త్వా పీఠోద్వాసనమాచరేత్ ॥ ౧౪.౧౧౭॥ సుమిత్రయాగహీనే తు సర్వకర్మ చ నిష్ఫలమ్ । గుహస్య స్నపనం కృత్వా సౌమిత్రం యాగమాచరేత్ ॥ ౧౪.౧౧౮॥ ఆరమ్భోఽప్యన్యతన్త్రేణ స్కన్దయాగే కృతే సతి । రాజ్ఞాం సేనా క్షయం యాతి తద్యజ్ఞం పునరాచరేత్ ॥ ౧౪.౧౧౯॥ ఆచార్యదక్షిణేహీనే ద్విజభోజనహీనకే । న లభేత్తత్ఫలం కర్తా క్షయం ప్రాప్నోత్యసంశయః ॥ ౧౪.౧౨౦॥ శాన్తిహోమం తతః కృత్వా ద్విగుణాం దక్షిణాం దదేత్ । గ్రామకర్తృనృపాణాఞ్చ లగ్నర్క్షప్రతికూలకే ॥ ౧౪.౧౨౧॥ గ్రామకర్తృనృపాణాఞ్చ వ్యాధిపీడా భవేద్ధ్రువమ్ । తస్మిన్నపి చ యత్కర్మ తద్దోషశమనాయ చ ॥ ౧౪.౧౨౨॥ శాన్తిహోమం తతః కృత్వా బ్రాహ్మణాన్ భోజయేత్క్రమాత్ । యాగోపకరణం సర్వమదదాద్దేశికాయ వై ॥ ౧౪.౧౨౩॥ తద్యాగం నిష్ఫలం తస్మాత్ దేశికం పూజయేద్బుధః । అనుక్తం యస్య దోషస్య శాన్తిహోమం తు తత్ర వై ॥ ౧౪.౧౨౪॥ యాగాగ్నౌ జుహుయాద్ధీమాన్ ప్రాగుక్తవిధినా తతః । ఆలయే పతితే భిన్నే స్ఫుటితే తృణరూపకే ॥ ౧౪.౧౨౫॥ గజోష్ట్రతురగాద్యైశ్చ బేరే చ చలితే జలైః । భూపతేశ్చలనం సద్యో దృఢం కృత్వా తు పూర్వవత్ ॥ ౧౪.౧౨౬॥ శాన్తిహోమం తతః కృత్వా సమ్ప్రోక్షణమథాచరేత్ । గృహీతే శత్రుభిర్బేరే రాజరాష్ట్రం వినశ్యతి ॥ ౧౪.౧౨౭॥ ఆశు బాలాలయం కుర్యాత్ ప్రయత్నైర్వత్సరాన్తరైః । తద్బేరమేవ సఙ్గ్రాహ్య స్థాపయేత్ పూర్వదేశికః ॥ ౧౪.౧౨౮॥ తదూర్ధ్వేఽన్యం పరిగ్రాహ్య ప్రతిష్ఠాం విధినాచరేత్ । అష్టబన్ధనహీనే తు స్త్రీనాశం తజ్జలం భువి ॥ ౧౪.౧౨౯॥ సహసా బన్ధనం కుర్యాత్ గుహస్య స్నపనం చరేత్ । స్థలకర్మవిహీనే చ మహామారీ ప్రజాయతే ॥ ౧౪.౧౩౦॥ పునః సన్ధానమాచార్యః సమ్ప్రోక్షణమథాచరేత్ । వహ్నినా దూషితే బేరే శాన్తిహోమం సమాచరేత్ ॥ ౧౪.౧౩౧॥ సమ్ప్రోక్షణం తతః కుర్యాత్ విధినా దేశికోత్తమః । పరివారవిహీనే తు రాజసేనా చ నశ్యతి ॥ ౧౪.౧౩౨॥ పరివారాన్ తతః కృత్వా స్థాపయేద్విధిపూర్వకమ్ । బలిపీఠవిహీనే తు గావో నశ్యత్యసంశయః ॥ ౧౪.౧౩౩॥ బలిపీఠం తతః కృత్వా విధినా స్థాప్య పూజయేత్ । నకులైః సూకరైశ్చైవ ఖరకుక్కుటవాయసైః ॥ ౧౪.౧౩౪॥ ఋతుస్త్రీచోరచణ్డాలైః ప్రేతకైశ్చైవ పాతకైః । గర్భగేహం ప్రవిష్టశ్చేత్ సంస్పృష్టే కౌతుకేఽథవా ॥ ౧౪.౧౩౫॥ ప్రతిలోమానులోమైశ్చ పతితైః పాపరోగిభిః । మూలబేరే చ సంస్పృష్టే ప్రమాదాద్వాఽథ గర్వతః ॥ ౧౪.౧౩౬॥ ఏతేఽపి నరకం యాన్తి రాష్ట్రే మారీ ప్రవర్తతే । మృన్మయాని చ భాణ్డాని త్యక్త్వా లేప్య చ గోమయైః ॥ ౧౪.౧౩౭॥ పర్యగ్నికరణం కృత్వా సమ్ప్రోక్షణమథాచరేత్ । హస్తోత్ఖాతం చ తద్దేశం ఖాత్వా పూర్య చ వాలుకైః ॥ ౧౪.౧౩౮॥ మృత్పాత్రాణి చ సన్త్యక్త్వా గోమయేన విలిప్య చ । పుణ్యాహవాచనం కృత్వా భోజయిత్వా ద్విజానపి ॥ ౧౪.౧౩౯॥ మూర్తిహోమం తతః కృత్వా సమ్ప్రోక్షణమథాచరేత్ । నిత్యపూజావిహీనే చ దుర్భిక్షం జాయతే భువి ॥ ౧౪.౧౪౦॥ తద్గ్రామస్థా న భుఞ్జేయుః భుఞ్జేయుశ్చేత్ క్రిమిం సదా । ఏకసన్ధివిహీనే చ ద్విగుణం చాన్యకాలకే ॥ ౧౪.౧౪౧॥ సన్ధిద్వయార్చనే హీనే పఞ్చగవ్యాభిషేచనమ్ । సన్ధిత్రయవిహీనే చ కర్తవ్యం శాన్తిహోమకమ్ ॥ ౧౪.౧౪౨॥ అహోరాత్రవిహీనే తు స్నపనం శాన్తిహోమకమ్ । పఞ్చాహే స్నపనం కుర్యాత్ మూర్తిహోమం విశేషతః ॥ ౧౪.౧౪౩॥ పద్మహీనే దిశాహోమం స్నపనఞ్చ విశేషతః । మాసాదూర్ధ్వవిహీనే తు జలసమ్ప్రోక్షణం మతమ్ ॥ ౧౪.౧౪౪॥ నిత్యహోమవిహీనే స్యాదనావృష్టిర్న సంశయః । ఏకసన్ధివిహీనే తు హుత్వా పాశుపతం శతమ్ ॥ ౧౪.౧౪౫॥ సన్ధిద్వయవిహీన్నే తు మూలేనైవ శతం హునేత్ । అయఙ్కుమారమన్త్రేణ శతమష్టోత్తరం హునేత్ ॥ ౧౪.౧౪౬॥ ఏకాహే హోమహీనే తు పఞ్చబ్రహ్మషడఙ్గకైః । స్కన్దమూలేన మన్త్రేణ శతమష్టోత్తరం హునేత్ ॥ ౧౪.౧౪౭॥ హోమహీనే తు పఞ్చాహే స్నపనం శాన్తిహోమకమ్ । కృత్వా పాశుపతేనైవ జపేత్ పఞ్చశతం పునః ॥ ౧౪.౧౪౮॥ పక్షహోమవిహీనే తు స్నపనం మూర్తిహోమకమ్ । మాసహోమవిహీనే తు బ్రహ్మాఙ్గైశ్చ దశాక్షరైః ॥ ౧౪.౧౪౯॥ క్షురికాబీజముఖ్యైశ్చ ప్రత్యేకం తు శతం హునేత్ । మూలమన్త్రశతం జప్త్వా స్నపనం కారయేత్ ప్రభోః ॥ ౧౪.౧౫౦॥ మాసాదూర్ధ్వవిహీనే తు శాన్తిహోమం సమాచరేత్ । స్కన్దస్య స్నపనం కృత్వా ప్రభూతహవిషం దదేత్ ॥ ౧౪.౧౫౧॥ సాయం రక్షావిహీనే తు బాలానాం నాశనం భవేత్ । స్నపనం పఞ్చగవ్యేన సాయం రక్షా సమాచరేత్ ॥ ౧౪.౧౫౨॥ నీరాజనవిహీనే తు క్షుద్భయం గ్రామవాసినామ్ । ద్వారపూజావిహీనే తు తస్కరైర్భయమాదిశేత్ ॥ ౧౪.౧౫౩॥ మూలమన్త్రశతం హుత్వా నీరాజనమథాచరేత్ । ద్వారదేవాన్స్వమన్త్రేణ గన్ధపుష్పాదినార్చయేత్ ॥ ౧౪.౧౫౪॥ నిత్యోత్సవవిహీనే తు ధాన్యనాశం న సంశయః । సన్ధ్యైకేన విహీనే తు స్నపనం పఞ్చగవ్యకైః ॥ ౧౪.౧౫౫॥ మూలమన్త్రశతం జప్త్వా నిత్యోత్సవమథాచరేత్ । సన్ధిద్వయవిహీనే తు శాన్తిహోమం సమాచరేత్ ॥ ౧౪.౧౫౬॥ పఞ్చాహే చోత్సవే హీనే స్నపనం శాన్తిహోమకమ్ । దశాహే తు తథా కృత్వా మూలమన్త్రశతం హునేత్ ॥ ౧౪.౧౫౭॥ పక్షాహే చ తథా కృత్వా మూలమన్త్రాచ్ఛతం హునేత్ । మాసనిత్యోత్సవే హీనే బ్రహ్మాఙ్గైర్బీజముఖ్యకైః ॥ ౧౪.౧౫౮॥ దశాక్షరైస్తథా హుత్వా ప్రత్యేకం తు శతం హునేత్ । మాసాదూర్ధ్వవిహీనే తు దిశాహోమం తదూర్ధ్వకే ॥ ౧౪.౧౫౯॥ సౌఖ్యగేయే విహీనే చ మహామారీ ప్రవర్తతే । ఏకసన్ధివిహీనే చ పఞ్చగవ్యాభిషేచనమ్ ॥ ౧౪.౧౬౦॥ పఞ్చాహే తు తదూర్ధ్వే తు మూలమన్త్రశతం జపేత్ । అర్ధమాసవిహీనే తు తదూర్ధ్వం తచ్ఛతం జపేత్ ॥ ౧౪.౧౬౧॥ ఏకమాసవిహీనే తు పఞ్చబ్రహ్మషడఙ్గకైః । త్ర్యమ్బకేన తు మన్త్రేణ తదూర్ధ్వం హోమయేచ్ఛతమ్ ॥ ౧౪.౧౬౨॥ మాసాదూర్ధ్వవిహీనే తు తేషామూర్ధ్వం మహాహవిః । సౌఖ్యదీపవిహీనే తు నేత్రరోగం భవేన్నృణామ్ ॥ ౧౪.౧౬౩॥ ఆరోప్య ద్విగుణం దీపమఘోరేణ శతం జపేత్ । గేయవంశవిహీనే తు వాద్యశఙ్ఖవిహీనకే ॥ ౧౪.౧౬౪॥ సస్యానాం నాశనం ప్రోక్తం నిష్కృతిః సౌఖ్యగేయవత్ । నృత్తకాలే తు గణికా పతనే తు విశేషతః ॥ ౧౪.౧౬౫॥ కర్తా దురితమాప్నోతి శాన్తిహోమం సమాచరేత్ । సౌఖ్యశ్లోకవిహీనే తు బధిరత్వం ప్రవర్తతే ॥ ౧౪.౧౬౬॥ సౌఖ్యగానవిధానేన నిష్కృతిశ్చ విధీయతే । గన్ధద్రవ్యవిహీనే చ స్త్రీనాశం సస్యనాశనమ్ ॥ ౧౪.౧౬౭॥ అఘోరేణశతం జప్త్వా తద్ద్రవ్యం ద్విగుణం దదేత్ । పుష్పార్ఘ్యధూపహీనే చ వృష్టిర్నశ్యత్యసంశయః ॥ ౧౪.౧౬౮॥ మూలమన్త్రం శతం జప్త్వా తద్ద్ర్వ్యద్విగుణం భవేత్ । హీనే నిర్వాణదీపే చేత్ భూతప్రేతాదివర్ధయేత్ ॥ ౧౪.౧౬౯॥ ఏకాహే ద్విగుణం దీపం తదూర్ధ్వే సౌఖ్యగేయవత్ । సన్ధ్యా దీపవిహీనే తు సర్వదోషావహం నృణామ్ ॥ ౧౪.౧౭౦॥ ఏకస్య ద్విగుణం దీపం విధినారోపయేత్సుధీః । మన్త్రవ్యతిక్రమే పూజా తత్సర్వం నిష్ఫలం భవేత్ ॥ ౧౪.౧౭౧॥ శాన్తిహోమం తతః కృత్వా మూలమన్త్రశతం జపేత్ । నైవేద్యదీపహీనే చ దుర్భిక్షం జాయతే భువి ॥ ౧౪.౧౭౨॥ ఏకసన్ధివిహీనే తు తద్ద్ర్వ్యం ద్విగుణం మతమ్ । సన్ధిద్వయవిహీనే తు కుర్యాద్గవ్యాభిషేచనమ్ ॥ ౧౪.౧౭౩॥ సన్ధిత్రయవిహీనే తు తదూర్ధ్వే స్నపనఞ్చరేత్ । పఞ్చాహేన విహీనే తు తదూర్ధ్వే తు షడక్షరైః ॥ ౧౪.౧౭౪॥ ఘృతేన జుహుయాద్ధీమాన్ అష్టోత్తరశతాధికమ్ । దశాహే స్నపనం కృత్వా మూర్తిహోమం సమాచరేత్ ॥ ౧౪.౧౭౫॥ ఏకమాసవిహీనే తు దిశాహోమం సమాచరేత్ । స్కన్దస్య స్నపనం కృత్వా పూజయేత్తు విశేషతః ॥ ౧౪.౧౭౬॥ మాసాదూర్ధ్వే విహీనే తు జలసమ్ప్రోక్షణఞ్చరేత్ । పూర్వ వినిశ్చితద్రవ్యం యావత్కాలే విహీనకే ॥ ౧౪.౧౭౭॥ సమ్యక్ సమూహ్య తత్సర్వం షణ్ముఖాయ నివేదయేత్ । సన్ధ్యాతిక్రమణేనైవ గ్రామనాశం ధనక్షయమ్ ॥ ౧౪.౧౭౮॥ షడక్షరేణ జుహుయాత్ ఆహుత్యాస్తు సహస్రకమ్ । నైవేద్యోత్థాపనే కాలే పతనే లఙ్ఘనే నరైః ॥ ౧౪.౧౭౯॥ సస్యానాం నాశనం ప్రోక్తం తదన్నం పరివర్జయేత్ । మూలమన్త్రం శతం జప్త్వా పక్కాన్నం సహసా దదేత్ ॥ ౧౪.౧౮౦॥ మార్జనాలేపనం హీనం శఙ్ఖఘోషవిహీనకే । గవాం నాశకరం ప్రోక్తం నిర్వీర్యా పృథివీ భవేత్ ॥ ౧౪.౧౮౧॥ మాలామన్త్రశతం జప్త్వా మార్జనాది చ కారయేత్ । బిమ్బే పుష్పవిహీనే చ జ్వరమారీ ప్రవర్తతే ॥ ౧౪.౧౮౨॥ దుర్నీతిర్దుర్మృతిశ్చైవ దుర్భిక్షమపి జాయతే । మహాహవిర్నివేద్యాథ తత్తత్సర్వం సమాచరేత్ ॥ ౧౪.౧౮౩॥ స్పృష్టే దీక్షాన్తరైర్బిమ్బే శూద్రైరపి తథా పునః । పరచక్రాద్భయం భూమౌ పుణ్యాహం వాచయేత్సుధీః ॥ ౧౪.౧౮౪॥ శాన్తిహోమం తతః కృత్వా స్నపనఙ్కారయేత్ప్రభోః । ఉత్సవాన్తం దినాన్తం వా లబ్ధమాసే తు కారయేత్ ॥ ౧౪.౧౮౫॥ పవిత్రారోహణే హీనే మాసపూజావిహీనకే । నవనైవేద్యహీనే చ దుర్భిక్షం జాయతే భువి ॥ ౧౪.౧౮౬॥ మూర్తిహోమం తతః కృత్వా భూసురానపి పూజయేత్ । కృత్తికాదీపహీనం చేత్ అనావృష్టిర్న సంశయః ॥ ౧౪.౧౮౭॥ శాన్తిహోమం తతః కృత్వా స్నపనఙ్కారయేత్ప్రభోః । లబ్ధమాసేఽగ్నిక్షత్రే కృత్తికాదీపమాచరేత్ ॥ ౧౪.౧౮౮॥ తైలాభ్యఙ్గవిహీనే చ దారిద్ర్యం గ్రామవాసినామ్ । మూలమన్త్రైః శతం కృత్వా తైలాభ్యఙ్గం సమాచరేత్ ॥ ౧౪.౧౮౯॥ మన్త్రసంస్కారదోషేణ రాజరాష్ట్రం వినశ్యతి । సమ్ప్రోక్షణం తతః కృత్వా తన్మన్త్రేణైవ పూజయేత్ ॥ ౧౪.౧౯౦॥ ఆచార్యసఙ్కరం చైవ కర్తుర్గ్రామస్య నాశనమ్ । మూర్తిహోమం తతః కృత్వా పూర్వాచార్యేణ పూజయేత్ ॥ ౧౪.౧౯౧॥ అనుక్తం యద్భవేత్ కిఞ్చిచ్ఛాన్తిహోమేన శామ్యతి । మన్త్రేఽనుక్తే క్రియాణాం తు హృదయేనైవ కారయేత్ ॥ ౧౪.౧౯౨॥ ఏవం యః కురుతే మర్త్యః స పుణ్యాఙ్గతిమాప్నుయాత్ ॥ ౧౪.౧౯౩॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే ప్రాయశ్చిత్తవిధిర్నామ చతుర్దశః పటలః । ౧౫. పఞ్చదశః పటలః - జీర్ణోద్ధారవిధిః జీర్ణోద్ధారవిధిం వక్ష్యే శ‍ృణు కౌశిక సువ్రత । సర్వశాన్తికరం పుణ్యం సర్వవ్యాధివినాశనమ్ ॥ ౧౫.౧॥ రాష్ట్రగ్రామనృపాణాఞ్చ హితార్థం గురుశిల్పినోః । జీర్ణోద్ధారం యః కరోతి ఫలం పూర్వాచ్చతుర్గుణమ్ ॥ ౧౫.౨॥ జీర్ణోద్ధారం న కుర్యాచ్చేత్ రాజరాష్ట్రం వినశ్యతి । తస్మాత్సర్వప్రయత్నేన జీర్ణోద్ధారం తు కారయేత్ ॥ ౧౫.౩॥ జీర్ణం లోహజబేరం చేత్ తల్లోహేనైవ కారయేత్ । శైలజం దారుజం చేత్తు వర్జయేత్ కుశికాత్మజ ॥ ౧౫.౪॥ యద్రూపం యన్మయం పూర్వం తథైవ పరికల్పయేత్ । అన్యథా కారితం చేత్తు రాజరాష్ట్రం వినశ్యతి ॥ ౧౫.౫॥ శైలం జీర్ణం సముద్ధృత్య శకటే వా గజేఽపి వా । రథే వా శిబికాయాం వా విధినారోప్య బుద్ధిమాన్ ॥ ౧౫.౬॥ సముద్రే వా తడాగే వా కూపే వాఽపి విసర్జయేత్ । దారుజఙ్కారయేద్భూమౌ పశ్చిమే చోత్తరేఽపి వా ॥ ౧౫.౭॥ గజోష్ట్రతురగైశ్చోరైర్విషనాగేశ్వరైరపి । పతితే చలితే భగ్నే నదీస్రోతేన వా పునః ॥ ౧౫.౮॥ వహ్నినా దహ్యమానేఽపి జీర్ణోద్ధారం విధీయతే । క్షేత్రే జీర్ణే తు తత్ క్షేత్రే స్థాపయేత్తు ప్రయత్నతః ॥ ౧౫.౯॥ నదీవేగేన చలితం శతదణ్డం వ్యపోహ్య చ । ద్విశతం ద్విగుణం వాఽపి చతుర్గుణమథాపి వా ॥ ౧౫.౧౦॥ తస్యోత్తరేషు పూర్వేషు దక్షిణే చాథవా పునః । ఆరోప్య చ శుచౌ దేశే కృత్వా గేహప్రమాణవత్ ॥ ౧౫.౧౧॥ స్థాపనం తత్ర కర్తవ్యం నేత్రోన్మీలనవర్జనమ్ । జలాధివాసరహితం శేషకర్మాణి కారయేత్ ॥ ౧౫.౧౨॥ అఙ్గస్యోపాఙ్గప్రత్యఙ్గమఙ్గాని త్రివిధాని చ । అఙ్గం ప్రధానం మూలం స్యాదుపాఙ్గమథ కథ్యతే ॥ ౧౫.౧౩॥ వక్షోదణ్డకటీదణ్డబాహుకూర్పరకద్వయమ్ । ఊరూ జానూ చ జఙ్ఘే చ పాణీ పాదతలాఙ్గులీ ॥ ౧౫.౧౪॥ ఉపాఙ్గం త్రివిధం జ్ఞేయం ఆయుధాభరణాని చ । వస్త్రవాహనపీఠాని ప్రత్యఙ్గమితి కీర్తితమ్ ॥ ౧౫.౧౫॥ బ్రహ్మదణ్డవిహీనం చేత్ శూలస్థాపనముచ్యతే । ప్రత్యఙ్గోపాఙ్గహీనే చ పునః సన్ధానమాచరేత్ ॥ ౧౫.౧౬॥ ఆసప్తదివసాత్ పూర్వం కుమ్భే త్వావాహ్య కారయేత్ । తదూర్ధ్వే బాలహర్మ్యం వై కృత్వా సమ్ప్రోక్షణం చరేత్ ॥ ౧౫.౧౭॥ లోహజం శైలజం బేరం మృణ్మయం వా సుధామయమ్ । శిరోబాహూ తథా చోరూ హీనే స్యాత్ పరివర్జయేత్ ॥ ౧౫.౧౮॥ అఙ్గులీనఖనాసాగ్రం పునః సన్ధానమాచరేత్ । సన్ధానయోగ్యం సన్ధార్యమయోగ్యం న ప్రయోజయేత్ ॥ ౧౫.౧౯॥ వస్తుహీనం న కర్తవ్యం కుర్యాద్వస్త్వధికేన తు । పూర్వాత్కుర్యాత్పూర్వమానాత్ అఙ్గకే శ్రీకరం భవేత్ ॥ ౧౫.౨౦॥ విహీనే నాశకృత్ప్రోక్తం తస్మాద్ధీనం న కారయేత్ । మాసపక్షర్క్షవారాదీనవిచార్య సమాచరేత్ ॥ ౧౫.౨౧॥ జీర్ణోద్ధారం న కుర్యాచ్చేన్మహాదోషోఽభిజాయతే । తద్దుష్టభూతవేతాలపిశాచబ్రహ్మరాక్షసాః ॥ ౧౫.౨౨॥ ప్రేతాశ్చ దేవశూన్యత్వాదాశ్రయన్తి న సంశయః । కుర్వన్తి తే భయం హ్యుగ్రం దుర్భిక్షం మరణం నృణామ్ ॥ ౧౫.౨౩॥ అర్చితం చేన్నిహత్యాశు తస్మాజ్జీర్ణం సమాచరేత్ । (తస్మాజ్జీర్ణం సముద్ధరేత్) మన్దిరే చోద్ధృతే తత్ర బిమ్బే నిర్దోషసంస్థితే ॥ ౧౫.౧౪॥ బాలహర్మ్యం తతః కృత్వా బాలస్థానోక్తమార్గతః । హర్మ్యాగ్రే పఞ్చరే వాపి త్రిబేరం తు సమాచరేత్ ॥ ౧౫.౨౫॥ స్తూప్యాద్యాద్యేష్టకానాఞ్చ ఖాత్వా త్యక్త్వాన్యశేషకమ్ । ప్రథమేష్టికాం క్షిపేత్ప్రాగ్వద్గర్భన్యాససమాయుతమ్ ॥ ౧౫.౨౬॥ యావన్మన్దిరపర్యన్తం తావత్కృత్వా సలక్షణమ్ । యద్ద్రవ్యేణోద్ధృతం హర్మ్యం యత్ప్రమాణం యదాకృతిమ్ ॥ ౧౫.౨౭॥ తద్ద్రవ్యేణ పునః కుర్యాత్ ప్రమాణేన తు బుద్ధిమాన్ । సర్వావయవసమ్పూర్ణం యథాశోభం యథాబలమ్ ॥ ౧౫.౨౮॥ దార్విష్టకాశిలా యత్ర జీర్ణం ప్రాసాదకే పునః । కర్మయోగ్యాస్తు సమ్పాహ్య అయోగ్యాన్ పరివర్జయేత్ ॥ ౧౫.౨౯॥ హీనమానోద్ధృతే ధామ్ని శాస్త్రోక్తేనాథ కర్మతః । పూర్వాద్ధీనం న కర్తవ్యముత్కృష్టం శుభదం స్మృతమ్ ॥ ౧౫.౩౦॥ స్తూపీ నాసీ చ శాలా చ కపోతీకూటపఞ్జరమ్ । ఏతేష్వఙ్గం యథా హీనం తథా తద్వస్తునా పునః ॥ ౧౫.౩౧॥ పరివారాలయే జీర్ణే తస్యోద్ధారణకర్మసు । తత్తద్ధామాగ్రకే పోఠే కృత్వా మూర్తిం సమాచరేత్ ॥ ౧౫.౩౧॥ (మూర్తిం సమర్చయేత్) స్థాపితేనోక్తదేశే తు తద్బిమ్బం మన్త్రతన్త్రకైః । ఉక్తస్థానే ప్రకర్తవ్యం పరివారాదికాన్ క్రమాత్ ॥ ౧౫.౩౩॥ జీర్ణే తు గోపురే తత్ర ప్రాసాదస్యోక్తవర్త్మనః । (ప్రాసాదస్యోక్తమార్గతః) అన్యేషాం మణ్డపాదీనాం ప్రాసాదస్యోక్తమార్గతః ॥ ౧౫.౩౪॥ ఏవం సామాన్యముదితం విశేషమధునోచ్యతే । ఇష్టకాయాః పరం పీఠం పీఠాదాభాసముత్తమమ్ ॥ ౧౫.౩౫॥ (ఇష్టకాయాః వరం) ఆభాసాదర్ధచిత్రం స్యాదర్ధచిత్రాత్తు దారుజమ్ । దారుజాన్మృణ్మయం శ్రేష్ఠం మృణ్మయాచ్ఛైలజం స్మృతమ్ ॥ ౧౫.౩౬॥ శైలజాల్లోహజం శ్రేష్ఠం లోహజాద్రత్నజం తథా । చిత్రఞ్చ చిత్రమన్యచ్చేత్పూర్వవన్మూలబేరకమ్ ॥ ౧౫.౩౭॥ ద్రవ్యోత్కృష్టేన కర్తవ్యం విపరీతం న కారయేత్ । ఆదిశైవకులోద్భూతః ప్రాగుక్తో లక్షణో గురుః ॥ ౧౫.౩౮॥ సుస్నాతః సకలీకృత్య గన్ధపుష్పైరలఙ్కృతః । నవవస్త్రధరోష్ణీషో హైమపఞ్చాఙ్గభూషణః ॥ ౧౫.౩౯॥ నత్వా గణాధిపం పూర్వం గన్ధపుష్పాదిభిర్యజేత్ । సఙ్కల్పమపి పుణ్యాహం వాచయేత్ప్రోక్ష్య తజ్జలైః ॥ ౧౫.౪౦॥ సుబ్రహ్మణ్యం తతోఽభ్యర్చ్య గన్ధపుష్పాదిభిః క్రమాత్ । జీర్ణబేరం త్యాజ్యమితి భగవద్వాక్యనిర్ణయాత్ ॥ ౧౫.౪౧॥ జీర్ణోద్ధారఙ్కర్మ కర్తుమనుగ్రహ షడానన । ఇతి ప్రణమ్య విజ్ఞాప్య దేవస్యానుజ్ఞయా గురుః ॥ ౧౫.౪౨॥ స్కన్దాగ్రే స్థణ్డిలం కృత్వా హస్తమాత్రేణ దేశికః । అగ్న్యాధానాదికం సర్వమగ్నికార్యోక్తమాచరేత్ ॥ ౧౫.౪౩॥ సమిదాజ్యచరూంల్లాజం సర్షపం క్షీరమేవ చ । తిలం మాషం తతో ముద్గం ప్రియఙ్గుం చ గులం మధు ॥ ౧౫.౪౪॥ ద్రవ్యాణి ద్వాదశైతాని హోమయేత్తు విచక్షణః । జగద్భువాదిషణ్మన్త్రైస్తత్తత్షణ్మూర్తిమన్త్రకైః ॥ ౧౫.౪౫॥ సమిదాజ్యచరూన్ హుత్వా ప్రత్యేకన్తు త్రయాహుతిమ్ । స్కదన్మూలేన జుహుయాత్సమిధం బ్రహ్మవృక్షజమ్ ॥ ౧౫.౪౬॥ ఘృతమీశానమన్త్రేణ పురుషేణ చరుం హునేత్ । లాజాంస్త్వఘోరమన్త్రేణ సర్పిషం వామమన్త్రతః ॥ ౧౫.౪౭॥ సద్యోజాతేన గోక్షీరం తిలం పాశుపతేన చ । మాషం కవచమన్త్రేణ ముద్గం హృదయమన్త్రతః ॥ ౧౫.౪౮॥ ప్రియఙ్గుం నేత్రమన్త్రేణ గులం వై శీర్షమన్త్రకః । మధ్వస్త్రేణైవ జుహుయాత్ప్రత్యేకన్తు శతాహుతిమ్ ॥ ౧౫.౪౯॥ ద్రవ్యాన్తే వ్యాహృతీర్హుత్వా పూర్ణాం తు శిరసా హునేత్ । హవ్యవాహేన మన్త్రేణ స్విష్టకృద్ధోమయేత్సుధీః ॥ ౧౫.౫౦॥ జయాదిరభ్యాధానఞ్చ రాష్ట్రభృచ్చ క్రమాద్ధునేత్ । శాన్తిహోమమితి ప్రోక్తం హృత్కుమ్భస్థాపనం శ‍ృణు ॥ ౧౫.౫౧॥ పుణ్యాహవాచనం కృత్వా కారయేదఙ్కురార్పణమ్ । స్కన్దాగ్రే స్థణ్డిలం కృత్వా ద్విద్రోణై రక్తశాలిభిః ॥ ౧౫.౫౨॥ షడ్దలం పద్మమాలిఖ్య ప్రోక్ష్య గాయత్రిమన్త్రతః । ద్రోణతోయేన సమ్పూర్ణం కుమ్భం బిమ్బసమప్రభమ్ ॥ ౧౫.౫౩॥ చూతపల్లవకూర్చాఢ్యం రత్నహోమాబ్జసంయుతమ్ । సవస్త్రగన్ధమాలాభిస్తన్మధ్యే స్థాపయేత్సుధీః ॥ ౧౫.౫౪॥ పార్శ్వయోర్ద్వయవర్ధన్యౌ శివతోయేన పూరితౌ । సర్వాలఙ్కారసంయుక్తౌ స్థాపయేద్విధిపూర్వకమ్ ॥ ౧౫.౫౫॥ పూర్వాదీశానపర్యన్తమష్టకుమ్భాన్న్యసేత్క్రమాత్ । పునర్బిమ్బప్రవేశాయ పూజాసిద్ధ్యర్థయే నృణామ్ ॥ ౧౫.౬౬॥ త్యక్త్వా దోషోత్థితం బేరం కుమ్భేష్వాగచ్ఛతు ప్రభో । (త్యక్త్వా దోషాచ్ఝితం) ఇదం మన్త్రం సముచ్చార్య పుష్పాఞ్జలియుతో గురుః ॥ ౧౫.౫౭॥ బిమ్బాన్తస్థం స్కన్దబీజం విన్యసేత్కుమ్భమధ్యమే । ఆధారాధేయపూజాం చ పఞ్చావరణపూజనమ్ ॥ ౧౫.౫౮॥ ఆవాహనాదిసంస్కారదశకర్మాఙ్కురాతతః । ధనుః పద్మత్రిశూలఞ్చ మకరం సృఙ్నమస్కృతమ్ ॥ ౧౫.౫౯॥ షణ్ముఖం కుమ్భవక్త్రే తు దర్శయిత్వా సమాచరేత్ । దక్షిణస్థితవర్ధన్యాం మహావల్లీం తథా యజేత్ ॥ ౧౫.౬౦॥ వామే స్థితాయాం వర్ధన్యాం దేవసేనాం యజేత్తథా । శకున్యాద్యష్టశక్తీశ్చ పూర్వాదిషు యజేద్బుధః ॥ ౧౫.౬౧॥ స్వనామాద్యక్షరేణైవ నమోఽన్తం ప్రణవాదికమ్ । వర్ధన్యోశ్చాష్టకుమ్భేషు యోనిముద్రాం ప్రదర్శయేత్ ॥ ౧౫.౬౨॥ పఞ్చాయుధాని కుమ్భాగ్రే రక్షణార్థం యజేద్గురుః । శక్తిదణ్డం ప్రాసదణ్డం ఖఙ్గతోమరబీజతః ॥ ౧౫.౬౩॥ హృత్కుమ్భస్థాపనం హ్యేవం విశ్వామిత్ర మహామునే । యాత్రాహోమం తతః కుర్యాత్కుణ్డే వా స్థణ్డిలేఽపి వా ॥ ౧౫.౬౪॥ అగ్న్యాధానాదికం సర్వమగ్నికార్యోక్తమాచరేత్ । సమిదాజ్యచరూంల్లాజం మాషశాలియవం తిలమ్ ॥ ౧౫.౬౫॥ సక్తుసర్షపముద్గాని పఞ్చబ్రహ్మషడఙ్గకైః । సహస్రం వా తదర్ధం వా స్కన్దమూలేన సర్పిషా ॥ ౧౫.౬౬॥ దేవ్యోర్దశాంశం జుహుయాదస్త్రేణైవ శతం హునేత్ । అఘోరేణ శతం హుత్వా స్విష్టమర్హేతి హోమయేత్ ॥ ౧౫.౬౭॥ జయాదిరభ్యాధానం చ రాష్ట్రభృచ్చ హునేత్క్రమాత్ । సుబ్రహ్మణ్యాయ నైవేద్యముపదంశసమన్వితమ్ ॥ ౧౫.౬౮॥ సగులం ఘృతసమ్పూర్ణమపూపం మధుసంయుతమ్ । నాలికేరామ్రపనసం ఫలయుక్తం దధిప్లుతమ్ ॥ ౧౫.౬౯॥ పానీయమపి తామ్బూలం విశేషేణ న్యవేదయేత్ । ధూపదీపం హృదా దత్వా దర్పణాదీని దర్శయేత్ ॥ ౧౫.౭౦॥ పూర్ణాహుతిం తతో హుత్వా రుద్రాదీనాం బలిం క్షిపేత్ । జ్ఞానఖడ్గధరో భూత్వా త్వదాజ్ఞేతి వదేత్ గురుః ॥ ౧౫.౭౧॥ మణ్డపస్యేశదిగ్భాగే సర్వాలఙ్కారశోభితే । శాలిభిః స్థణ్డిలఙ్కృత్వా కుమ్భానుద్ధృత్య విన్యసేత్ ॥ ౧౫.౭౨॥ సంరక్ష్య చాస్త్రమన్త్రేణ సేనాన్యం సన్నిరోధ్య చ । యావత్ప్రతిష్ఠాదివసం తావత్పూర్వవదాచరేత్ ॥ ౧౫.౭౩॥ కుద్దాలం వా ఖనిత్రం వా పూజయేదస్త్రమన్త్రతః । శాన్తికుమ్భస్థతోయేన బిమ్బం తత్రాభిషిచ్యతే ॥ ౧౫.౭౪॥ ఉచ్చరేన్నేత్రమన్త్రేణ జీర్ణబేరం ద్విజోత్తమైః । (ఉద్ధరేత్తేన మన్త్రేణ జీర్ణబేరం) ఇన్ద్రాదివిష్ణుపర్యన్తం దశదిక్షు బలిం క్షిపేత్ ॥ ౧౫.౭౫॥ నవవస్త్రైశ్చ పుష్పైశ్చ సమలఙ్కృత్య బేరకమ్ । ఆచార్యో మూర్తిపైః సార్ధం సహాయైర్వేదవిత్తమైః ॥ ౧౫.౭౬॥ నృత్తవాద్యసమాయుక్తం స్తోత్రమఙ్గలసంయుతమ్ । తతో భక్తజనైః సార్ధం జీర్ణోత్సవమథాచరేత్ ॥ ౧౫.౭౭॥ రథే వా శిబికాయాం వా గజే వాఽరోప్య బుద్ధిమాన్ । స్వస్తిసూక్తం జపిత్వా తు శివభక్తియుతైర్ద్విజైః ॥ ౧౫.౭౮॥ సముద్రే వా తడాగే వా నద్యాం వా స్రోతసి క్షిపేత్ । దారుజం మృణ్మయం శైలం పటం వాఽప్సు విసర్జయేత్ ॥ ౧౫.౭౯॥ ఉత్తరే దక్షిణే వాఽపి ఖాతయేదథవా పునః । లోహం చేదగ్నినా దహ్యాత్కుర్యాత్తేనైవ బేరకమ్ ॥ ౧౫.౮౦॥ ప్రతిబిమ్బం తు సహసా కారయేల్లక్షణాన్వితమ్ । యద్వస్తునా కృతం బేరం కుర్యాత్తద్వస్తునా పునః ॥ ౧౫.౮౧॥ అన్యేన కుర్యాచ్చేద్యత్తు మూర్తినాశో న సంశయః । తస్మాత్సర్వప్రయత్నేన పూర్వవత్కల్పయేత్ సుధీః ॥ ౧౫.౮౨॥ తద్ఘనేన ఘనం కార్యం పూర్వమానేన శిల్పినా । (అఘనే తు ఘనం) హృత్కుమ్భస్థం స్కన్దబీజం పునః స్థాపనమాచరేత్ ॥ ౧౫.౮౩॥ జలసమ్ప్రోక్షణేనైవ మార్గేణ చ విశేషతః । ఆచార్యం పూజయేత్కర్తా గోభూమిధనకాఞ్చనైః ॥ ౧౫.౮౪॥ ఉత్తమం దశనిష్కం తు పఞ్చనిష్కం తు మధ్యమమ్ । తదర్ధమధమం జ్ఞేయం దేశికస్య తు దక్షిణా ॥ ౧౫.౮౫॥ పఞ్చభాగైకభాగం తు మూర్తిపానాం తు దక్షిణా । సహాయేభ్యస్తదర్ధం స్యాత్ బ్రాహ్మణాన్భోజయేత్తతః ॥ ౧౫.౮౬॥ యాగోపకరణం సర్వం దేశికాయ ప్రదాపయేత్ । ఏవం యః కురుతే మర్త్యః స పుణ్యాం గతిమాప్నుయాత్ ॥ ౧౫.౮౭॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే జీర్ణోద్ధారవిధిర్నామ పఞ్చదశః పటలః । ౧౬. షోడశః పటలః - వాస్తుహోమవిధిః వాస్తుహోమవిధిం వక్ష్యే సర్వకర్మశుభావహమ్ । ఉత్సవేషు ప్రతిష్ఠాసు వాస్తునిర్మాణకేషు చ ॥ ౧౬.౧॥ సమ్ప్రోక్షణవిధానేషు యాగేష్వన్యేషు మన్త్రిభిః । వాస్తుహోమం ప్రకర్తవ్యం తచ్ఛృణుష్వ మహామునే ॥ ౧౬.౨॥ కుణ్డవేదిసమాయుక్తే మణ్డపే నైరృతే పునః । హస్తమాత్రేణ సఙ్కల్ప్య స్థణ్డిలం ద్రోణతణ్డులైః ॥ ౧౬.౩॥ పుణ్యాహం వాచయేన్మన్త్రీ అభ్యఙ్గైః ప్రోక్ష్య తజ్జలైః । ఏకాశీతిపదం కృత్వా మధ్యే నవపదే విధిమ్ ॥ ౧౬.౪॥ మరీచిం చ వివస్వాంశ్చ మిత్రం చైవ ధరాధరమ్ । పూర్వాదితన్ముఖే పూజ్య షట్కషట్కపదేషు చ ॥ ౧౬.౫॥ (పూర్వాదిత ముఖే పూజ్య) ఈశానాదిషు తత్పార్శ్వేష్వాపశ్చైవాపవత్సరమ్ । సవిత్రశ్చైవ సావిత్ర ఇన్ద్ర ఇన్ద్రజయస్తథా ॥ ౧౬.౬॥ రుద్రోరుద్రజయః పూజ్యో ద్విద్విభాగే విశేషతః । (రుద్రేరుద్రజయః) ఈశానశ్చైవ పర్జన్యో జయన్తశ్చ మహేన్ద్రకః ॥ ౧౬.౭॥ ఆదిత్యః సత్యకశ్చైవ భ్రంశశ్చైవాభిరక్షకః । (సత్యకశ్చైవ భ్రంశశ్చైవాన్తరిక్షకః) అగ్నిపూషా చ వితథో గ్రహాక్షతయమౌ తథా ॥ ౧౬.౮॥ గన్ధర్వో భృఙ్గరాజశ్చ యమశ్చ నిరృతిః పునః । దౌవారికశ్చ సుగ్రీవః పుష్పదన్తేన వాసవః ॥ ౧౬.౯॥ అసురః సోషరోగౌ చ వాయుర్నాగస్తు ముఖ్యకః । భల్లాటశ్చైవ సోమశ్చ ధిగశ్చైవాధిగస్తథా ॥ ౧౬.౧౦॥ దితిస్త్వేకైకపదినో బాహ్యో ద్వ త్రింశ ఉత్సవః । శరకీ చ విదారీ చ పూతనా పాపరాక్షసీ ॥ ౧౬.౧౧॥ ఈశానాదిషు కోణేషు పూజనీయా పదాద్బహిః । స్కన్దో యమశ్చ జమ్భశ్చ బలిపిం చ క్రమేణ తు ॥ ౧౬.౧౨॥ పూర్వాదిపదబాహ్యో తు పూజయేద్గన్ధపుష్పకైః । అధోముఖం భువం ప్రాప్య శేతే వాస్తునరః సదా ॥ ౧౬.౧౩॥ ఉగ్రత్వాద్భయకారిత్వాత్పూజితవ్యం ఫలేప్సుభిః । శిరస్కేశపదానీ చ నిరృతిశ్చ పదాని యత్ ॥ ౧౬.౧౪॥ మధ్యే బ్రహ్మపదే నాభి రఙ్గం సర్వపదాని చ చతుర్భుజం జటామౌలికమణ్డల్వక్షధారిణమ్ ॥ ౧౬.౧౫॥ వామహస్తే తు జాగ్రత్వే సవ్యహస్తాకులే స్థితమ్ । చతుర్భుజో యుతాశేషాత్ ఖడ్గఖేటకధారిణమ్ ॥ ౧౬.౧౬॥ కృతాఞ్జలిపుటాః సర్వే ధ్యాత్వా స్వస్వపదే స్థితాః । తక్తత్స్వనామమన్త్రైశ్చ స్వాహాన్తైః ప్రణవాన్తకైః ॥ ౧౬.౧౭॥ ఉచ్చార్య గన్ధపుష్పాద్యైః ప్రతిప్రతి సమర్చయేత్ । తద్వామే మునిశార్దూల స్థణ్డిలం కల్ప్య వాలుకైః ॥ ౧౬.౧౮॥ అగ్న్యాధానాదికం సర్వమగ్నికార్యోక్తమాచరేత్ । తతస్త్రయోర్ధ్వే పఞ్చాశద్దేవతానాం పృథక్పృథక్ ॥ ౧౬.౧౯॥ పలాశసమిదాజ్యాద్యై స్తిలైస్తణ్డులసంయుతైః । హోమం హుత్వా విశేషేణ ద్రవ్యాన్తే వ్యాహృతిం హునేత్ ॥ ౧౬.౨౦॥ (హోమం కృత్వా) స్కన్దమూలేన మన్త్రేగ ఘృతేనైవ శతాహుతిమ్ । తతః షణ్మూర్తిమన్త్రేణ పఞ్చబ్రహ్మషడఙ్గకైః ॥ ౧౬.౨౧॥ దశాంశం జుహుయాదన్తే స్విష్టకృద్ ద్రవ్యమన్త్రకైః । (స్విష్టకృద్ హవ్యమన్త్రతః) జయాదిరభ్యాధానం చ రాష్ట్రభృచ్చ క్రమాద్ధునేత్ ॥ ౧౬.౨౨॥ దధ్యాజ్యగులసమ్మిశ్రం శుద్ధాన్నేన బలిం క్షిపేత్ । పలాశోదుమ్బరాశ్వత్థపత్రైః శుద్ధైః సదర్భకైః ॥ ౧౬.౨౩॥ సిద్ధార్థతిలసంయుక్తైః కబలం బహుమన్త్రతః । (కబలం బాహుమాత్రతః) మధ్వాజ్యేన మర్దయిత్వా సమ్ప్రోక్ష్య హృదయేన తు ॥ ౧౬.౨౪॥ ప్రజ్వాల్య తస్మిన్నగ్నౌ తు అస్త్రవర్ధనితోయయుక్ । (తస్మిన్వన్హౌ) ప్రాకారాభ్యన్తరం సర్వం భవనం యాగమణ్డపమ్ ॥ ౧౬.౨౫॥ పర్యగ్నికరణం కృత్వా పరిచారేణ మన్త్రవిత్ । ఉత్క్రామ్యత్వాచ్చ తత్పార్శ్ర్వే స్నానం కుర్యాద్విధానతః ॥ ౧౬.౨౬॥ (ఉల్కాన్త్యత్వాథ తద్బాహ్యే స్నానం) పఞ్చగవ్యేన సమ్ప్రోక్ష్య మన్త్రేణాస్త్రేణ దేశికః । తదూర్ధ్వం కారయేత్కర్మ దక్షిణాం దాపయేద్గురోః ॥ ౧౬.౨౭॥ వాస్తుపూజా సమాఖ్యాతా సర్వశోభనకారిణీ ॥ ౧౬.౨౮॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే వాస్తుపూజావిధిర్నామ షోడశః పటలః । ౧౭. సప్తదశః పటలః - శాన్తిహోమవిధిః శాన్తిహోమం తతో వక్ష్యే శ‍ృణు కౌశిక సువ్రత । ప్రాయశ్చిత్తేషు సర్వేషు కల్పితేషు సమాచరేత్ ॥ ౧౭.౧॥ కుణ్డే వా స్థణ్డిలే వాఽపి శాన్తిహోమం సమాచరేత్ । తత్రైవ స్థాపయేత్ కుమ్భం సర్వలక్షణసంయుతమ్ ॥ ౧౭.౨॥ తం స్పృష్ట్వా చాస్త్రమన్త్రేణ స్కన్దమూలేన మన్త్రతః । శివభక్తియుతైర్విప్రైజపేయుః పఞ్చశాన్తినా ॥ ౧౭.౩॥ అగ్న్యాధానాదికం సర్వమగ్నికార్యోక్తమాచరేత్ । హృద్వామఘోరమన్త్రేణ సమిదాజ్యచరుం క్రమాత్ ॥ ౧౭.౪॥ ప్రత్యేకం షోడశం కృత్వా స్కన్దమూలాచ్ఛతాహుతిః । పఞ్చబ్రహ్మషడఙ్గైశ్చ దశాంశం సర్పిషా హునేత్ ॥ ౧౭.౫॥ జయన్తాద్యష్టదేవానామేకైకం సర్వనామవిత్ । క్షురికాబీజముఖ్యేన ప్రత్యేకం షోడశాహుతిః ॥ ౧౭.౬॥ జగద్భువాదిషణ్మన్త్రైః కృత్వా షణ్మూర్తిమన్త్రకైః । ఘృతమిశ్రతిలేనైవ త్ర్యమ్బకేన దశాహుతిః ॥ ౧౭.౭॥ హవ్యవాహనమన్త్రేణ స్విష్టకృచ్చ హునేక్త్తః । జయాదిరభ్యాధానఞ్చ రాష్ట్రభృచ్చ క్రమాద్ధునేత్ ॥ ౧౭.౮॥ శాన్తికుమ్భస్థతోయేన మహాసేనం ప్రపూజయేత్ । హోతారం పూజయేత్ కర్తా నిష్కం నిష్కార్ధమానతః ॥ ౧౭.౯॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే శాన్తిహోమవిధిర్నామ సప్తదశః పటలః । ౧౮. అష్టాదశః పటలః - దిశాహోమవిధిః దిశాహోమం తతో వక్ష్యే శ‍ృణుష్వ మునిపుఙ్గవ । భవనస్య చతుర్దిక్షు కుణ్డే వా స్థణ్డిలేఽపి వా ॥ ౧౮.౧॥ అగ్న్యాధానాదికం సర్వమగ్నికార్యోక్తవర్త్మనా । వఞ్జులం బిల్వమశ్వత్థమర్కం పూర్వాదిదిక్షు చ ॥ ౧౮.౨॥ సద్యమన్త్రేణ సమిధం స్కన్దమూలేన సర్పిషా । చరుమస్త్రేణ మన్త్రేణ సర్షపం కవచేన చ ॥ ౧౮.౩॥ తిలమీశానమన్త్రేణ ప్రత్యేకం షోడశం హునేత్ । షడక్షరేణ మన్త్రేణ ఘృతేనైవ శతాహుతిః ॥ ౧౮.౪॥ పఞ్చబ్రహ్మషడఙ్గైశ్చ దశాంశం జుహుయాత్తతః । జగద్భువాదిషణ్మన్త్రైర్హుత్వా షణ్మూర్తిమన్త్రతః ॥ ౧౮.౫॥ తిలైశ్చ ఘృతసంయుక్తైస్త్ర్యమ్బకాత్ షోడశాహుతిః । పూర్ణాహుతిం చ శిరసా స్విష్టకృద్ధవ్యమన్త్రతః ॥ ౧౮.౬॥ జయాదిరభ్యాధానఞ్చ రాష్ట్రభృచ్చ క్రమాద్ధునేత్ । హోతారం పూజయేత్ పశ్చాత్ యథావిత్తానుసారతః ॥ ౧౮.౭॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే దిశాహోమవిధిర్నామ అష్టాదశః పటలః । ౧౯. ఏకోనవింశః పటలః - మూర్తిహోమవిధిః మూర్తిహోమం తతో వక్ష్యే తచ్ఛృణుష్వ మహామునే । హర్మ్యాగ్రే స్థణ్డిలం కృత్వా శాలిభిర్విమలైస్తథా ॥ ౧౯.౧॥ స్కన్దకుమ్భఞ్చ తన్మధ్యే ద్విపార్శ్వే వర్ధనీద్వయమ్ । అష్టకుమ్భాన్న్యసేన్మన్త్రీ పూర్వాద్యష్టదిశాసు చ ॥ ౧౯.౨॥ మధ్యే స్కన్దం సమావాహ్య పూజయేత్తు యథావిధి । మహావల్లీం దేవసేనాం వర్ధన్యోః సమ్ప్రపూజయేత్ ॥ ౧౯.౩॥ జయన్తాద్యష్టదేవాంశ్చ పూర్వాదిషు ఘటేషు చ । తస్యాగ్రే స్థణ్డిలం కృత్వా నిర్దోషః సికతైః సితైః ॥ ౧౯.౪॥ అగ్న్యాధానాదికం సర్వమగ్నికార్యోక్తమాచరేత్ । పలాశీం చ గులూచీం చ సద్యేనైవ శతం శతమ్ ॥ ౧౯.౫॥ అఘోరేణ ఘృతం దత్వా చరుమీశానమన్త్రతః । (ఘృతం తద్వత్) స్కన్దమూలేన మన్త్రేణ ఘృతేనైవ శతం హునేత్ ॥ ౧౯.౬॥ పఞ్చబ్రహ్మషడఙ్గైశ్చ దశాంశం జుహుయాత్తతః । మూలమన్త్రేణ మతిమాన్ శతమష్టోత్తరం హునేత్ ॥ ౧౯.౭॥ జగద్భువాదిషణ్మన్త్రైర్హుత్వా షణ్మూర్తిమన్త్రతః । ఘృతసిక్తతిలేనైవ త్ర్యమ్బకేన శతాహుతిః ॥ ౧౯.౮॥ పూర్ణాహుతిఞ్చ శిరసా స్విష్టకృద్ధవ్యమన్త్రతః । జయాదిరభ్యాధ నఞ్చ రాష్ట్రభృచ్చ హునేత్క్రమాత్ ॥ ౧౯.౯॥ కుమ్భాద్భిర్దేవదేవఞ్చ క్రమేణైవాభిషేచయేత్ । (తత్కుమ్భే దేవ దేవీశ్చ క్రమేణైవాభిషేచయేత్) యథావిభవవిస్తారం హోతారమపి పూజయేత్ ॥ ౧౯.౧౦॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే మూర్తిహోమవిధిర్నామ ఏకోనవింశః పటలః । ౨౦. వింశః పటలః - పఞ్చగవ్యవిధిః పఞ్చగవ్యవిధిం వక్ష్యే శ‍ృణుష్వ కుశికాత్మజ । సర్వపాపక్షయకరం సర్వవ్యాధివినాశనమ్ ॥ ౨౦.౧॥ హర్మ్యాగ్రే మణ్డపే రమ్యే గోమయేనానులేపితే । హస్తమాత్రప్రవిస్తారం పఞ్చాఙ్గులసమన్వితమ్ ॥ ౨౦.౨॥ స్థణ్డిలం శాలిభిః కల్ప్య రక్తవర్ణైః మనోరమైః । తతో నవపదం కల్ప్య తన్మధ్యే నలినం లిఖేత్ ॥ ౨౦.౩॥ సకలీకృత్య సమ్ప్రోక్ష్య దర్భైశ్చైవ పరిస్తరేత్ । శివాదివిద్యాతత్త్వాన్తం నవకోష్ఠేషు పూజయేత్ ॥ ౨౦.౪॥ సౌవర్ణం రాజతం తామ్రం మృణ్మయం వాఽథ గృహ్య చ । (రాజతం పాతం) అస్త్రేణ క్షాల్య విన్యస్య మధ్యాదిక్రమయోగతః ॥ ౨౦.౫॥ సుప్రతిష్ఠం సుశాన్తం చ తేజోరూపమథామృతమ్ । రత్నోదయం తతో వ్యక్తం పాత్రాణి ప్రణిపాతయేత్ ॥ ౨౦.౬॥ (రత్నోదక తతో వ్యక్తం పాత్రాణి ప్రణిపాద్యజేత్) తేషు క్షీరం దధిఘృతం గోమూత్రం గోమయం క్రమాత్ । కుశోదకం తతోఽగ్న్యాది పిష్టామలకరాత్రికమ్ ॥ ౨౦.౭॥ క్షిప్త్వా బ్రహ్మషడఙ్గైశ్చ పూజయిత్వా యథావిధిః । సకూర్చం సహితాస్త్రేణ పూజితం రక్షితం తథా ॥ ౨౦.౮॥ (సకూర్చం సంహితా) అమృతీకృత్య విధివద్విదధ్యాత్ పఞ్చగవ్యకమ్ । సర్పిర్దధిఘృతం చైవ గోమయం గోజలం తథా ॥ ౨౦.౯॥ కుశోదకం క్రమాదంశమేకం ద్విత్రి చ వేద షట్ । (ద్విత్రి ఏక) శ్వేతవర్ణం గవాం క్షీరం పీతవర్ణం గవాం దధి ॥ ౨౦.౧౦॥ కృష్ణవర్ణం గవాం సర్పిం రక్తవర్ణం చ గోజలమ్ । గోమయం కపిలాయాం వా యథాలాభం గ్రహేత్సుధీః ॥ ౨౦.౧౧॥ క్షీరం వై శుక్రదైవత్యం దధి వై సోమదైవతమ్ । సర్పిశ్చ రుద్రదైవత్యం గోమయస్య బృహస్పతిః ॥ ౨౦.౧౨॥ గోమూత్రమగ్నిదేవత్యం శాలిపిష్టం చ శఙ్కరీ । లక్ష్మీరామలకస్యైవ రజన్యాస్తు సరస్వతీ ॥ ౨౦.౧౩॥ కుశోదకస్య గఙ్గా చ అధిదేవాః ప్రకీర్తితాః । భారద్వాజః కాశ్యపశ్చ శాలిహోత్రోఽథ గౌతమః ॥ ౨౦.౧౪॥ (కాశ్యపశ్చ విశ్వామిత్రో) ఆత్రేయశ్చైవ పఞ్చైతే గవ్యానామృషయః క్రమాత్ । భార్గవోఽగస్త్య ఆఙ్గీరః శక్తిపిష్టాదికేర్షయః ॥ ౨౦.౧౫॥ క్షీరం మోక్షప్రదం జ్ఞేయం దధివ్యాధివినాశనమ్ । ఘృతం కుష్ఠవినాశార్థం గోమూత్రం పుత్రవృద్ధిదమ్ ॥ ౨౦.౧౬॥ గోమయం రోగనాశార్థ పఞ్చగవ్యఫలం లభేత్ । ప్రాతః కాలేఽభిషేకఞ్చ సర్వపాపవినాశనమ్ ॥ ౨౦.౧౭॥ మాధ్యన్దినేఽభిషేకం చ సర్వశాన్త్యర్థముచ్యతే । సాయఙ్కాలాభిషేకేణ సర్వవ్యాధివినాశనమ్ ॥ ౨౦.౧౮॥ గాయత్ర్యా చైవ గోమూత్రం గన్ధద్వారేతి గోమయమ్ । ఆప్యాయస్వేతి చ క్షీరం దధిక్రావిణ్ణోతి వై దధి ॥ ౨౦.౧౯॥ తతః శుక్రమసీత్యాజ్యం దేవస్యత్వా కుశోదకమ్ । ఏవం సంహారమార్గేణ సంయోజ్యాన్తే కుశోదకమ్ ॥ ౨౦.౨౦॥ జగద్భువాదిషణ్మన్త్రైర్జపిత్వాస్త్రేణ రక్ష్య చ । ధూపదీపాదికం దత్వా తతః పూజాం సమాచరేత్ । పఞ్చగవ్యాభిషేకేణ మహాపాతకనాశనమ్ ॥ ౨౦.౨౧॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే పఞ్చగవ్యవిధిర్నామ వింశః పటలః । ౨౧. ఏకవింశః పటలః - పఞ్చామృతవిధిః పఞ్చామృతవిధిం వక్ష్యే శ‍ృణు కౌశిక సువ్రత । పూర్వవత్ స్థణ్డిలం కల్ప్య మధ్యేన్ద్రాదిచతుష్టయే ॥ ౨౧.౧॥ ఈశానాదీని సద్యాన్తం పఞ్చకోష్ఠేషు పూజయేత్ । క్షీరం దధి ఘృతం చైవ మధు స్యాదిక్షుశరకమ్ ॥ ౨౧.౨॥ ఉత్తమం ప్రస్థమేవోక్తం మధ్యమం తు తదర్ధకమ్ । తదర్ధమధమం జ్ఞేయం మానం పఞ్చామృతం తథా ॥ ౨౧.౩॥ క్షీరం వై మధ్యమే స్థాప్య పూర్వకోష్ఠే న్యసేద్దధి । సర్పిశ్చ దక్షిణే విద్వాన్ మధు వై చోత్తరే పునః ॥ ౨౧.౪॥ వారుణ్యామిక్షుసారం స్యాదస్త్రేణైవ తు శోధయేత్ । ఈశానాద్యనువాకైశ్చ జప్త్వా బ్రహ్మభిరర్పయేత్ ॥ ౨౧.౫॥ (బ్రహ్మభిరర్చయేత్) స్కన్దమూలేన తన్మధ్యే గాయత్ర్యాశ్చ చతుర్దిశి । స్కన్దసూక్తేన మన్త్రేణ త్వభిషేకం పృథక్పృథక్ ॥ ౨౧.౬॥ కదలీపనసం చైవ నాలికేరఫలం తథా । ఆమ్రఞ్చ మాతులుఙ్గం స్యాదేతత్ పఞ్చఫలం తథా ॥ ౨౧.౭॥ పఞ్చామృతాభిషేకేణ మహాపాతకనాశనమ్ । (పఞ్చపాతకనాశనమ్) ఫలసారాభిషేకేణ ఫలమీప్సితమాప్నుయాత్ ॥ ౨౧.౮॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే పఞ్చామృతవిధిర్నామ ఏకవింశః పటల । ౨౨. ద్వావింశః పటలః - బాలస్థాపనవిధిః బాలస్థాపనకం వక్ష్యే శ‍ృణు కౌశిక సువ్రత । జీర్ణగేహసముద్ధారే చిత్రజీర్ణేఽఙ్గహీనకే ॥ ౨౨.౧॥ స్థలజీర్ణే పీఠజీర్ణే పునర్బేరకృతే తథా । ఆసప్త దివసాత్పూర్వం కుమ్భమావాహ్య కారయేత్ ॥ ౨౨.౨॥ (ఆరబ్ధ దివసాత్పూవం, కుమ్భే ఆవాహ్య) తదూర్ధ్వే మునిశార్దూల బాలస్థానం విధీయతే । మూలబేరప్రతిష్ఠాయాం ప్రాగేవ తరుణాలయమ్ ॥ ౨౨.౩॥ (మూలబేరప్రతిష్ఠాయాః) మూలాలయం వినిశ్చిత్య కారయేత్ తరుణాలయమ్ । బాలస్థానవిహీనత్వాత్ బాలానాం నాశనం భవేత్ ॥ ౨౨.౪॥ (బాలాలయవిహీనత్వాత్) తస్మాత్సర్వప్రయత్నేన బాలస్థానం తు కారయేత్ । మూలస్థానస్య చాగ్రే వా సౌమ్యే వా పావకేఽపి వా ॥ ౨౨.౫॥ ఐశాన్యే పూర్వభాగే వా బాలస్థానం విధీయతే । కూటం వా మణ్డపం వాఽపి కారయేద్విధిపూర్వకమ్ ॥ ౨౨.౬॥ మూలప్రాసాదవిస్తారాదధికం నైవ కారయేత్ । మూలబేరస్య చార్ధం వా తదర్ధార్ధమథాపి వా ॥ ౨౨.౭॥ రుద్రాఙ్గ్గులం సమారభ్య ద్విద్వ్యఙ్గులవివర్ధనాత్ । ఏకవింశత్యఙ్గులాన్తం షడ్విధం మానమఙ్గులైః ॥ ౨౨.౮॥ ఆయాదిశుభసంయుక్తం సర్వలక్షణసంయుతమ్ । లోహజం శైలజం వాఽపి దారుజం మృణ్మయం తు వా ॥ ౨౨.౯॥ యథాలాభేన కర్తవ్యం తరుణాలయబేరకమ్ । బన్ధూకం వృక్షమాదాయ కారయేద్దారుబేరకమ్ ॥ ౨౨.౧౦॥ (యాజ్ఞీకం వృక్షమాదాయ కారయేద్దారుజే బుధః) ప్రాసాదస్యాగ్రతః కుర్యాన్మణ్డపం చతురశ్రకమ్ । పఙ్క్తిత్రయసమాయుక్తం చతుర్ద్వారసమాయుతమ్ ॥ ౨౨.౧౧॥ తన్మధ్యే వేదికాం కుర్యాన్నవభాగైకభాగతః । పరితః పఞ్చకుణ్డాని కారయేద్విధిపూర్వకమ్ ॥ ౨౨.౧౨॥ దర్భమాలాసమాయుక్తం చతుస్తోరణభూషితమ్ । వితానాదిధ్వజోపేతమష్టమఙ్గలసంయుతమ్ ॥ ౨౨.౧౩॥ గోమయాలేపనం కృత్వా పుణ్యాహం కారయేత్తతః । అయం కుమారమన్త్రేణ ప్రోక్షయేత్ కుశవారిణా ॥ ౨౨.౧౪॥ అఙ్కురానర్పయేద్ధీమాన్ పూర్వాక్తవిధినా తతః । వేద్యూర్ధ్వే స్థణ్డిలం కుర్యాదష్టద్రోణైశ్చ శాలిభిః ॥ ౨౨.౧౫॥ తదర్ధైస్తణ్డులైశ్చైవ తదర్ధైశ్చ తిలైరపి । తన్మధ్యే పద్మమాలిఖ్య సాష్టపత్రం సకర్ణికమ్ ॥ ౨౨.౧౬॥ శయనం కల్పయేత్ పశ్చాదణ్డజాద్యైరనుక్రమాత్ । నయనోన్మీలనం కుర్యాజ్జలైశ్చైవాధివాసయేత్ ॥ ౨౨.౧౭॥ పర్యగ్నికరణం కృత్వా వాస్తుహోమేన మణ్డపే । జలాద్బిమ్బం సముద్ధృత్య శయనే శాయయేద్బుధః ॥ ౨౨.౧౮॥ సర్వలక్షణసంయుక్తాన్ సర్వాలఙ్కారసంయుతాన్ । కుమ్భానావాహయేద్ధీమాన్ పూర్వోక్తవిధినా పునః ॥ ౨౨.౧౯॥ జయన్తాద్యష్టవిద్యేశాన్ వేద్యూర్ధ్వేఽష్టసు దిక్షు చ । మధ్యే కుమారమావాహ్య పార్శ్వే శక్తిద్వయం యజేత్ ॥ ౨౨.౨౦॥ అర్చయేద్గన్ధపుష్పాద్యైః స్వైఃస్వైర్నామభిరేవ చ । పరివారఘటాన్ సర్వాన్ పూర్వోక్తవిధినార్చయేత్ ॥ ౨౨.౨౧॥ అగ్న్యాధానాదికం సర్వమగ్నికార్యోక్తమాచరేత్ । సమిదాజ్యచరుం లాజాన్ సర్షపం చ యవం తిలాన్ ॥ ౨౨.౨౨॥ హోమద్రవ్యాణి సప్తైతే జుహుయాత్తు విశేషతః । ఖాదిరౌ వటశమ్యార్కస్త్వపామార్గో మహాదిశి ॥ ౨౨.౨౩॥ ప్రధానే తు పలాశః స్యాత్ సమిధః పరికీర్తితాః । స్కన్దమూలేన మన్త్రేణ తతః షణ్మూర్తిమన్త్రతః ॥ ౨౨.౨౪॥ సమిధాదీని జుహుయాత్ ప్రత్యేకం తు షడాహుతిః । సద్యాదీనాం శిరోఽన్తేన హోమయేత్తదనన్తరమ్ ॥ ౨౨.౨౫॥ (సద్యాదినా శిరోఽన్తేన) శతమర్ధం తదర్ధం వా జుహుయాద్దేశికోత్తమః । సుబ్రహ్మణ్యం కుమారం చ స్కన్దం శరవణోద్భవమ్ ॥ ౨౨.౨౬॥ దేవసేనాపతిం విద్వాన్ యథోక్తేనైవ పూజయేత్ । ద్రవ్యాన్తే వ్యాహృతిం హుత్వా స్పృష్ట్వా స్పృష్ట్వా చ బేరకమ్ ॥ ౨౨.౨౭॥ సర్వద్రవ్యసమాయుక్తం హవ్యవాహేన హోమయేత్ । జయాదిరభ్యాధానఞ్చ రాష్ట్రభృచ్చ హునేత్క్రమాత్ ॥ ౨౨.౨౮॥ ప్రభాతే సముహూర్తే తు సునక్షత్రసులగ్నకే । బిమ్బం సంస్థాప్య మతిమాన్ స్కన్దమూలేన మన్త్రతః ॥ ౨౨.౨౯॥ పునర్ద్దఢతరం కృత్వా పద్మపీఠే విశేషతః । కుమ్భఞ్చ వర్ధనీం చైవ కృత్వా ధామప్రదక్షిణమ్ ॥ ౨౨.౩౦॥ (వర్ధనీం ద్వే చ) దేవమ్య పురతో న్యస్త్త్వా న్యాసం సర్వం సమాచరేత్ । కుమ్భాద్ బీజం సమాదాయ బేరస్య హృదయే న్యసేత్ ॥ ౨౨.౩౧॥ వర్ధన్యోర్బీజమాదాయ ద్వయోః శక్త్యోః స్తనే న్యసేత్ । తక్తద్ఘటస్థతోయేన క్రమేణైవాభిషేచయేత్ ॥ ౨౨.౩౨॥ జయన్తాదిఘటాన్ సర్వాన్ క్రమాత్పీఠేఽభిషేచయేత్ । వస్త్రైశ్చ గన్ధపుష్పాద్యైః పూజయేత్తు యథావిధి ॥ ౨౨.౩౩॥ ఉద్వాహకర్మ కర్తవ్యం వేదోక్తేనైవ వర్త్మనా । చతుర్థే దివసే ప్రాప్తే చతుర్థీహోమమాచరేత్ ॥ ౨౨.౩౪॥ జగద్భువాదిషణ్మన్త్రైరయం కుమారమన్త్రతః । కుణ్డం ప్రతి హునేత్ ధీమాన్మూలేనైవ శతం హునేత్ ॥ ౨౨.౩౫॥ మహాహవిర్నివేద్యాథ దీనానాథాంశ్చ భోజయేత్ । ఆచార్యం పూజయేత్ కర్తా వస్త్రహేమాఙ్గులీయకైః ॥ ౨౨.౩౬॥ ఉత్తమం పఞ్చనిష్కం తు మధ్యమం తు తదర్ధకమ్ । తదర్ధమధమం జ్ఞేయం దేశికస్య తు దక్షిణా ॥ ౨౨.౩౭॥ మూర్తిపాన్ పరిచారాంశ్చ యథాశక్త్యా తు దక్షిణా । ఏవం యః కురుతే మర్త్యః కోటియజ్ఞఫలం లభేత్ । సర్వాన్ కామానవాప్నోతి సోఽన్తే స్కన్దపదం వ్రజేత్ ॥ ౨౨.౩౮॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే బాలస్థాపనవిధిర్నామ ద్వావింశః పటలః । ౨౩. త్రయోవింశః పటలః - సమ్ప్రోక్షణవిధిః అతః పరం ప్రవక్ష్యామి సమ్ప్రోక్షణవిధిం శ‍ృణు । ఆవర్తం పునరావర్తమనావర్తం తు కౌశిక ॥ ౨౩.౧॥ ప్రోక్షణం త్రివిధం ప్రోక్తం తత్తద్భేదమథ శ‍ృణు । ఆదౌ చ బాలబేరాత్తు మూలబేరం పతిష్ఠితమ్ ॥ ౨౩.౨॥ తదావర్తమితి ఖ్యాతం పునరావర్తముచ్యతే । ప్రాసాదపతనాద్భిన్నే ప్రమాదాత్ భిన్నకే పునః ॥ ౨౩.౩॥ మూలబేరాత్ సమాదాయ సంస్థాప్య బాలబేరకే । (బాలగేహకే) తత్తన్మూలప్రవేశం యత్ పునరావర్తమీరితమ్ ॥ ౨౩.౪॥ ప్రతిమాపీఠవిశ్లిష్టే సుధాకర్మవిహీనకే । ప్రత్యఙ్గోపాఙ్గహీనే చ ప్రమాదాత్ పతనే పునః ॥ ౨౩.౫॥ చోరచణ్డాలసంస్పృష్టే సూతకే ప్రేతసమ్భవే । పూజాహీనేఽష్టదివసాత్ ఊర్ధ్వం శతసమావధి ॥ ౨౩.౬॥ ప్రోక్షణం త్వేమవాద్యేషు తదనావర్తతీరితమ్ । ఆవర్తే పునరావర్తే మాసపక్షర్క్షకాదిభిః ॥ ౨౩.౭॥ ప్రతిష్ఠోక్తవిధానేన కారయేద్దేశికోత్తమః । యాత్రాహోమం యుగావర్తే అనావర్తం గురూత్తమ ॥ ౨౩.౮॥ న తిథిర్న చ నక్షత్రే న కాలశ్చ న వారకమ్ । కాలాపేక్షాం వినా కుర్యాత్ అనావర్తం గురూత్తమ ॥ ౨౩.౯॥ పూర్వస్థాపితబిమ్బస్య న పునః స్థాపనం స్మృతమ్ । స్థాపితే తు మహాన్ దోషస్తస్మాత్ సమ్ప్రోక్షణం స్మృతమ్ ॥ ౨౩.౧౦॥ అఙ్గస్య హానిసన్ధానే ప్రతిష్ఠాం నైవ కారయేత్ । (ప్రతిష్ఠాం అను) జలాధివాసరహితం నేత్రోన్మీలనవర్జితమ్ ॥ ౨౩.౧౧॥ సమ్ప్రోక్షణవిహీనే తు పూజా నిష్ఫలదాయినీ । జాయతే తు మహాన్ దోషస్తస్మాత్ సమ్ప్రోక్షణం చరేత్ ॥ ౨౩.౧౨॥ నిమిత్తే సమనుప్రాప్తే సద్యః కృత్వా సమర్చయేత్ । ఆసప్తదివసాత్పూర్వం కుమ్భమావాహ్య మన్త్రవిత్ ॥ ౨౩.౧౩॥ అగ్రే వా దక్షిణే వామే మణ్డలే స్థణ్డిలోపరి । కుమ్భం న్యస్త్త్వా సమభ్యర్చ్య పునర్బేరం సమావహేత్ ॥ ౨౩.౧౪॥ తదూర్ధ్వే బాలహర్మ్యే తు స్థాప్య మూలే పునర్న్యసేత్ । ప్రాసాదాగ్రే తు కర్తవ్యం దక్షిణే చోత్తరేఽపి వా ॥ ౨౩.౧౫॥ యథావిభవవిస్తారం మణ్డపం కారయేద్బుధః । చతుర్ద్వారసమాయుక్తం చతుస్తోరణభూషితమ్ ॥ ౨౩.౧౬॥ వితానాదిధ్వజోపేతం అష్టమఙ్గలసంయుతమ్ । దర్భమాలా సమాయుక్తం బిల్వపల్లవశోభితమ్ ॥ ౨౩.౧౭॥ (బిల్వఫలశోభితమ్) నక్షత్రతిథివారే చ పఞ్చమే సప్తమేఽహ్ని వా । (పుణ్యర్క్షతిథివారే) పూర్వోక్తవిధినా ధీమాన్ కారయేదఙ్కురార్పణమ్ ॥ ౨౩.౧౮॥ మణ్డపం నవధా కృత్వా మధ్యభాగే తు వేదికామ్ । రత్నిమాత్రసముత్సేధం దర్పణోదరసన్నిభమ్ ॥ ౨౩.౧౯॥ వేద్యా మూలే తు పరితశ్చోపవేదిం ప్రకల్పయేత్ । యుగ్మాఙ్గులసముత్సేధం ద్విగుణం దీర్ఘముచ్యతే ॥ ౨౩.౨౦॥ (నిమ్నముచ్యతే) కుణ్డాని పరితః కుర్యాత్ నవపఞ్చైకమేవ చ । దిశాసు చతురశ్రాణి కోణేష్వత్ర కుశేశయమ్ ॥ ౨౩.౨౧॥ శక్రశాఙ్కరయోర్మధ్యే ప్రధానం తు షడశ్రకమ్ । పఞ్చకుణ్డేషు కోణేషు వర్జయేదబ్జకుణ్డకమ్ ॥ ౨౩.౨౨॥ ఏకకుణ్డే తథైశానే కారయేత్తు షడశ్రకమ్ । ఆవర్తే తు మునిశ్రేష్ఠ బాలబేరస్య చాగ్రతః ॥ ౨౩.౨౩॥ అఙ్గన్యాసం కరన్యాసమన్తర్యాగనథాచరేత్ । (కరన్యాసాన్తర్యజనథాచరేత్) విశేషార్ఘ్యస్థతోయేన ప్రోక్షయేదస్త్రమన్త్రతః ॥ ౨౩.౨౪॥ స్థణ్డిలం కల్ప్య మతిమాన్ నిర్దోషేర్హేమశాలిభిః । సూత్రాభిధానరత్నాఢ్యం కుమ్భస్యోపరి విన్యసేత్ ॥ ౨౩.౨౫॥ (సూత్రాభిధానరత్నాఢ్యం కుమ్భం తస్యోపరి న్యసేత్) వర్ధన్యౌ హేమసంయుక్తే న్యసేద్ దక్షిణవామయోః । పరితః కలశానష్టౌ స్వస్థానేషు క్రమాన్న్యసేత్ ॥ ౨౩.౨౬॥ (కలశానష్టౌ స్వర్ణయుక్తాన్) మధ్యకుమ్భే మహాసేనం బాలబేరాత్ సమావహేత్ । మూలబేరప్రవేశాయ బాలస్థానాదిహ ప్రభో ॥ ౨౩.౨౭॥ కుమ్భే విశన్తు సర్వేశాః సుబ్రహ్మణ్యప్రియో భవ । ఇదం మన్త్రం సముచ్చార్య పూజయేద్ గన్ధపుష్పకైః ॥ ౨౩.౨౮॥ మహావల్లీం దేవసేనాం వర్ధన్యోః పార్శ్వసంస్థయోః । తత్తద్బేరాత్సమాదాయ క్రమేణావాహ్య పూజయేత్ ॥ ౨౩.౨౯॥ జయపన్తాద్యష్టవిద్యేశాన్ పీఠాదావాహ్య పూజయేత్ । స్థాపయేన్మూలమన్త్రేణ షడ్వర్ణేనావకుణ్ఠయేత్ ॥ ౨౩.౩౦॥ సాన్నిధ్యం హృదయేనైవ యజేత్పుష్పాదిభిః క్రమాత్ । దర్శయేద్బిమ్బముద్రాఞ్చ షణ్ముఖం పద్మముద్రికామ్ ॥ ౨౩.౩౧॥ (దర్శయేద్బిమ్బముద్రాఞ్చ షణ్ముఖీం) నమస్కారాఖ్యముద్రాఞ్చ దిక్బన్ధేదస్త్రమన్త్రతః । యాత్రాహోమం ప్రకర్తవ్యం బాలస్థానస్య చాగ్రతః ॥ ౨౩.౩౨॥ నిర్దోషైః సికతైః కృత్వా స్థణ్డిలం హస్తమాత్రతః । అగ్న్యాధానాదికం సర్వమగ్నికార్యోక్తమాచరేత్ ॥ ౨౩.౩౩॥ సద్యోమన్త్రేణ సమిధమీశానేన ఘృతం హునేత్ । జగద్భువాదిషణ్మన్త్రైః స్పృష్ట్వా స్పృష్ట్వాఽసనే తతః ॥ ౨౩.౩౪॥ (స్పృష్ట్వాహునేత్) గురుస్తు మణ్డపం గత్వా పుణ్యాహం వాచయేత్తతః । (గురుస్తు మణ్డపికం) పర్యగ్నికరణం కుర్యాత్ బాస్తుహోమేన వర్త్మనా ॥ ౨౩.౩౫॥ శిరసా వాహయిత్వా తు కుమ్భఞ్చ వర్ధనీద్వయమ్ । క్రమాద్విద్యేశకలశాన్ మూర్తిభిః పరివారకైః ॥ ౨౩.౩౬॥ సర్వాతోద్యసమాయుక్తం వేదఘోషసమన్వితమ్ । హర్మ్యప్రదక్షిణం కృత్వా వేదికోపరి విన్యసేత్ ॥ ౨౩.౩౭॥ (హర్మ్యప్రదక్షిణం గత్వా) సకలీకృత్య సమ్ప్రోక్ష్య విశేషార్ఘ్యజలేన చ । దేవిదేవీశవిద్యేశాన్ పూజయేత్తు యథాక్రమమ్ ॥ ౨౩.౩౮॥ (దేవదేవ్యౌ చ) [సర్వాతోద్యసమాయుక్తం వేదఘోషసమన్వితమ్ ।] పరివారఘటాంశ్చైవ స్థాపయేద్విధిపూర్వకమ్ । తత్తన్మూర్త్యాకృతిం ధ్యాత్వా బాహ్యకుమ్భే సమర్చయేత్ ॥ ౨౩.౩౯॥ మణ్డపద్వారపూజాది సర్వం పూర్వవదాచరేత్ । తతః స్వాధ్యాయనం కుర్యాచ్ఛివభక్తియుతైర్ద్విజైః ॥ ౨౩.౪౦॥ శివసఙ్కల్పదీపైశ్చ తతః శ్రీరుద్రసూక్తకైః । (శివసఙ్కల్పదీపైశ్చ తతో మారుద్రసూక్తకం) స్కన్దసూక్తఞ్చ చమకం పూర్వభాగే యజేత్సుధీః ॥ ౨౩.౪౧॥ శివసూక్తం పావమానం శాన్తిద్వయం చ దక్షిణే । త్ర్యమ్బకం విష్ణుసూక్తఞ్చ వారుణం చైవ పశ్చిమే ॥ ౨౩.౪౨॥ ఊత్తరే తు హిరణ్యఞ్చ బృహత్సామేతి మన్త్రతః । (హిరణ్యఞ్చ స్థన్తరం) షడక్షరేణ మన్త్రేణ కోణేషు చ జపేత్ బుధః ॥ ౨౩.౪౩॥ ఆచార్యో మూర్తిపైః సార్ధం తతో హోమం సమాచరేత్ । సమిధాజ్యచరూన్ లాజం సర్షపం చ యవం తిలమ్ ॥ ౨౩.౪౪॥ హోమద్రవ్యాణి సప్తైతాన్యథావజ్జుహుయాత్క్రమాత్ । పాలాశఖాదిరాశ్వత్థబిల్వాన్ పూర్వాదిదిక్షు చ ॥ ౨౩.౪౫॥ శమీఖాదిరమాయూరా వటాశ్చేతి విదిక్షు చ । ప్రధానస్య పలాశః స్యాత్ సమిధః పరికీర్తితాః ॥ ౨౩.౪౬॥ స్కన్దస్య మూలమన్త్రేణ తతః షణ్మూర్తిమన్త్రతః । హోమద్రవ్యాణి జుహుయాత్ ప్రత్యేకం తు షడాహుతిః ॥ ౨౩.౪౭॥ సద్యాదినా శిరోఽన్తేన మన్త్రేణ జుహుయాత్తతః । శతమర్ధం తదర్ధం వా ప్రత్యేకం జుహుయాత్క్రమాత్ ॥ ౨౩.౪౮॥ పూర్ణాహుతిం చ శిరసా స్విష్టమగ్నేతి హోమయేత్ । జయాదిరభ్యాధానఞ్చ రాష్ట్రభృచ్చ హునేత్క్రమాత్ ॥ ౨౩.౪౯॥ నేత్రోన్మీలాదికం సర్వం నవబేరస్య కారయేత్ । తత్ప్రతిష్ఠా విధానేన శేషం కర్మ సమాచరేత్ ॥ ౨౩.౫౦॥ పునరావర్తనే విద్వాన్ మూలబేరం ప్రగృహ్య చ । (పునరావర్తకే) బాలబేరం సమావాహ్య పునర్మూలే ప్రవేశయేత్ ॥ ౨౩.౫౧॥ అనావర్తే తు యద్ధామ చణ్డాలాదిప్రదూషితే । మృణ్మయాని చ పాత్రాణి సర్వాణి పరివర్జయేత్ ॥ ౨౩.౫౨॥ కాంస్యపాత్రాణి సర్వాణి శుద్ధిం కృత్వా తు భస్మభిః । యథాయోగ్యం యథాకార్యం వస్త్రోపకరణాని చ ॥ ౨౩.౫౩॥ స్కన్దస్యాయతనం చైవ గోమయేన విలేపయేత్ । పుణ్యాహం వాచయిత్వాథ శుద్ధాద్భిరభిషేచయేత్ ॥ ౨౩.౫౪॥ పఞ్చగవ్యైశ్చ సంస్నాప్య ఘర్షయేద్బిల్వపత్రకైః । దర్భమూలే తు వల్మీకక్షేత్రమృద్గ్రాహ్య లేపయేత్ ॥ ౨౩.౫౫॥ కౌతుకం బన్ధయిత్వా తు హేమ సూత్రేణ మన్త్రవిత్ । అర్కపఙ్కజ బిల్వైశ్చ మాయూరాఽశోకపాటలైః ॥ ౨౩.౫౬॥ గన్ధోదైః స్వర్ణతోయైశ్చ బిల్వోదైః స్నాపయేద్గుహమ్ । నన్ద్యావర్తైర్మల్లికాభిర్మధూకాశోకపాటలైః ॥ ౨౩.౫౭॥ (నన్ద్యావర్తైర్మల్లికాభిర్పలాశైశ్చ కదమ్బకైః) పున్నాగైః కర్ణికారైశ్చ కుముదోత్పలపుష్పకైః । బృహతీద్రోణపుష్పైశ్చ వ్యాఘాతైర్జాతిచమ్పకైః ॥ ౨౩.౫౮॥ బేరం సమ్పూజ్య విధివత్ ఛాదయేద్వా నిరన్తరమ్ । ఆచ్ఛాద్య నవవస్త్రైశ్చ ప్రతిబేరం విశేషతః ॥ ౨౩.౫౯॥ లోహజైః శయనం కార్య మథవాచ్ఛాదనం మతమ్ । (లోహజే శయనం) మణ్డపద్వారపూజా చ హోమకర్మ చ పూర్వవత్ ॥ ౨౩.౬౦॥ ప్రభాతే దేశికః స్నాత్వా మూర్తిపైః సహ మన్త్రవిత్ । కుమ్భఞ్చ కర్ధనీద్వే చ వాహయిత్వాథ మూర్తిపైః ॥ ౨౩.౬౧॥ హర్మ్యం ప్రదక్షిణం కృత్వా గుహాగ్రే స్థణ్డిలం న్యసేత్ । పుత్రభ్రాతృకలత్రైశ్చ యజమానోఽతిభక్తిమాన్ ॥ ౨౩.౬౨॥ (వ్రజేదనుతిభక్తిమాన్) శుక్లవాసా గురుః ప్రీతో హైమపఞ్చాఙ్గభూషణైః । బిమ్బశుద్ధికృతస్తోయం స్కన్దబేరం విశేషతః ॥ ౨౩.౬౩॥ విన్యసేదక్షరన్యాసం బ్రహ్మాఙ్గన్యాసముత్తమమ్ । కుమ్భాన్మన్త్రం సమాదాయ బేరస్య హృది విన్యసేత్ ॥ ౨౩.౬౪॥ శక్త్యోర్బీజం సమాదాయ శక్త్యోరుపరి విన్యసేత్ । కుమ్భోదకైశ్చ సంస్నాప్య దేవదేవీర్యథాక్రమమ్ ॥ ౨౩.౬౫॥ జయన్తాద్యష్టవిద్యేశాన్ క్రమాత్పీఠే తు విన్యసేత్ । తత్కుమ్భస్థోదకైః స్కన్దం స్నాపయేత్తు దశాక్షరైః ॥ ౨౩.౬౬॥ పరివారఘటాద్భిస్తు స్వస్వస్థానే క్రమాద్బుధః । బీజాని విధివన్న్యస్త్వా గన్ధపుష్పాదిభిర్యజేత్ ॥ ౨౩.౬౭॥ రక్తపుష్పేణ మతిమాన్ ఈశానేనైవ పూజయేత్ । స్నపనం కారయేదన్తే యథావిత్తానుసారతః ॥ ౨౩.౬౮॥ ప్రభూతహవిషం దద్యాత్ బ్రాహ్మణాన్ భోజయేత్తతః । ఉత్సవం కారయేదన్తే యథా విత్తానుసారతః ॥ ౨౩.౬౯॥ ఆచార్యం పూజయేత్కర్తా వస్త్రహేమాఙ్గులీయకైః । అధమం దశనిష్కన్తు మధ్యమం ద్విగుణం స్మృతమ్ ॥ ౨౩.౭౦॥ ఉత్తమం త్రిగుణం ప్రోక్తమ్మాచార్యస్య తు దక్షిణా । మూర్తిపానాం దశాంశైశ్చ దీనానాథాంశ్చ పూజయేత్ ॥ ౨౩.౭౧॥ ఏవం యః కురుతే మర్త్యః స పుణ్యాం గతిమాప్నుయాత్ । పుత్రార్థీ లభతే పుత్రాన్ ధనార్థీ చ ధనం లభేత్ । జయార్థీ జయమాప్నోతి మోక్షార్థీ మోక్షమాప్నుయాత్ ॥ ౨౩.౭౨॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే సమ్ప్రోక్షణవిధిర్నామ త్రయోవింశః పటలః । ౨౪. చతుర్వింశః పటలః - ప్రతిమాలక్షణవిధిః ప్రతిమాలక్షణం వక్ష్యే శ‍ృణుష్వ కుశికాత్మజ । చలం చలాచలం బేరమచలం త్రివిధం భవేత్ ॥ ౨౪.౧॥ శార్కరం మృణ్మయం బేరమచలం బేరముచ్యతే । (సౌధమచలం బేరమిష్యతే) శైలజం దారుజం బేరం చలాచలమితి స్మృతమ్ ॥ ౨౪.౨॥ చలమేవం సమాఖ్యాతం రక్తం లోహఞ్చ దారుజమ్ । శిలాం వాఽప్యథ దారుం వా కర్మ యోగ్యస్య లక్షణమ్ ॥ ౨౪.౩॥ (కర్మ యోగ్య స) సునిమిత్తేన సఙ్గ్రాహ్య సర్వమఙ్గలసంయుతమ్ । స్థపతిర్వాస్తుశాస్త్రజ్ఞః స్కన్దబేరం ప్రకల్పయేత్ ॥ ౨౪.౪॥ సర్వేషాం మఙ్గలార్థాయ మానకల్పం వదామ్యహమ్ । గర్భే నవకృతే భాగే రుద్రమాదిత్రయం త్రయమ్ ॥ ౨౪.౫॥ పునర్వింశత్కృతే భాగే దశాంశమధమం భవేత్ । రుద్రాంశం మధ్యమం జ్ఞేయముత్తమం ద్వాదశాంశకమ్ ॥ ౨౪.౬॥ వసుగర్తే పునర్గర్భే పునర్మధ్యమకల్పితే । నవమానం భవేత్తత్ర హస్తమానం తతోచ్యతే ॥ ౨౪.౭॥ ఏకాదినవహస్తాన్తం షట్షడఙ్గులవర్ధనాత్ । త్రయస్త్రింశన్మానముదితం హస్తమానం మహామునే ॥ ౨౪.౮॥ దైర్ఘ్యే నవకరాదూర్ధ్వమేకవింశత్కరాన్తకమ్ । హస్తమానేన కర్తవ్యం క్షుద్రహర్మ్యేణ కారయేత్ ॥ ౨౪.౯॥ ఏకహస్తోచ్ఛ్రయా దూర్ధ్వం మూలబేరం న కారయేత్ । (ఏకహస్తోచ్ఛ్రయా దూన) మూలబేరోదయం హ్యేవముత్సవప్రతిమాం శ‍ృణు ॥ ౨౪.౧౦॥ మూలబేరసమోత్తుఙ్గం తదర్ధం వా తదర్ధకమ్ । భూతాంశం సప్తభాగే తు భూతభాగే యుగాంశకమ్ ॥ ౨౪.౧౧॥ అన్యాంశే ద్వయభాగఞ్చ షణ్మానం మూలబేరతః । గర్భే నవకృతే మానం నవధా గర్భమానతః ॥ ౨౪.౧౨॥ మూలద్వారసమోత్తుఙ్గం నవాంశైకోనమేవ చ । అష్టభాగైకహీనం వా త్రిమానం ద్వారమానతః ॥ ౨౪.౧౩॥ ఉత్తమం నవహస్తన్తు పఞ్చహస్తన్తు మధ్యమమ్ । అధమం త్రయహస్తన్తు గర్భమానమితీరితమ్ ॥ ౨౪.౧౪॥ సప్తాఙ్గులం సమారభ్య ద్విద్వ్యఙ్గులవివర్ధనమ్ । పఞ్చత్రింశదఙ్గులాన్తమఙ్గులత్రయమానకమ్ ॥ ౨౪.౧౫॥ ఆదిప్రాసాదవిస్తారం తద్బాహ్యం కల్పమానతః । తదర్ధముత్తమం జ్ఞేయం తదర్ధం మధ్యమం స్మృతమ్ ॥ ౨౪.౧౬॥ తస్యార్ధమధమం విద్ధి త్రిమానం హర్మ్యమానతః । వ్రాతేరుత్తరసీమాన్తం స్తమ్భమానం తదుత్తమమ్ ॥ ౨౪.౧౭॥ మధ్యమం తు నవాంశోన మస్తాంశోనం తథా ధమమ్ । (మధ్యమం తమనవాంశోనం అష్టాంశోనం తథా మతం) మూలబేరాధికోత్తుఙ్గం స్థాస్పనాదిషు యోగ్యకమ్ ॥ ౨౪.౧౮॥ పరివారాదికే యోగ్యమధికోచ్ఛ్రాయమీరితమ్ । లబ్ధమానేన మతిమాన్ కామ్యం సంయోజయేత్తతః ॥ ౨౪.౧౯॥ (మతిమాన్ జాత్యశం) వేదాశీతిద్విషష్ఠీ చ చతుర్వింశాచ్చ షోడశీ । భాగం కృత్వైకభాగం తు జాత్యశం బ్రాహ్మణాదిషు ॥ ౨౪.౨౦॥ యజమానాంఙ్గులైర్భక్త్వా శుభాయాదీని లక్షయేత్ । (యుజ్యమానాంఙ్గులైర్భక్త్వా) హీనం చేదఙ్గులేప్యత్ర పరిపూర్య సమీక్షయేత్ ॥ ౨౪.౨౧॥ ఆయం వసుద్వాదశభిర్వ్యయం చత్వారి పఙ్క్తిభిః । సంయోగరహితాష్టాభిర్నక్షత్రం వసుమక్షకైః ॥ ౨౪.౨౨॥ (యోనిరగ్నిభిర్నక్షత్రం వసుఋక్షకైః) ద్వారఞ్చ నన్దమునిభిరంశకో వేదనన్దతః । హృత్వా విభేద్య తచ్ఛేషమాయాదిగణయేత్సుధీః ॥ ౨౪.౨౩॥ ఆయాధిక్యే ధనం ప్రోక్తం వ్యయాధిక్యే ధనక్షయమ్ । నక్షత్రేషు శుభా ప్రోక్తా విపత్ప్రత్యరనైధనా ॥ ౨౪.౨౪॥ ధ్వజసింహో వృషో నన్దీ శుభదా అష్టయోనిషు । (వృషో దన్తీ) వారే శుభార్కసౌరాశాః శుభయోగే శుభప్రదాః ॥ ౨౪.౨౫॥ అంశకే తస్కరక్లీబా ధనప్రేక్ష్యస్తథా శుభాః । ఏవం పరీక్ష్య బహుధా కారయేల్లక్షణాన్వితమ్ ॥ ౨౪.౨౬॥ స్వతః ప్రధానే కర్తవ్యం దశధా చోత్తమేన తు । మధ్యమం దశతాలేన దేవ్యౌ చ పరికల్పయేత్ ॥ ౨౪.౨౭॥ లోహజం చేన్మధూచ్ఛిష్టం వహ్నితాప్యం చ పాత్రకే । వస్త్రేణ శోధ్య మతిమాన్ మణ్డలే స్థణ్డిలోపరి ॥ ౨౪.౨౮॥ (మణ్డపే) ఫలకోర్ధ్వే సులగ్నే తు స్థపతిః స్థాపకాజ్ఞయా । మూలాదిపాదపర్యన్తం కల్పయేత్కల్పవిత్తమః ॥ ౨౪.౨౯॥ (మూర్ధాదిపాదపర్యన్తం) షణ్మానమత్ర కథితమాయమానమితీరితమ్ । ప్రమాణం విపులం ప్రోక్తముచ్చమున్మానమేవ చ ॥ ౨౪.౩౦॥ పరిమాణం తు తన్నాహం తీవ్రం స్యాదుపమానకే । లమ్బసూత్రం లమ్బమానం షణ్మానమిదమీరితమ్ ॥ ౨౪.౩౧॥ లమ్బోత్సేధం ప్రకుర్యాత్తు చతుర్వింశచ్ఛతం బుధః । (లబ్ధోత్సేధం) తేష్వేకం తు సమం మూలే త్రితస్యాష్టాంశసమ్భవే ॥ ౨౪.౩౨॥ అఙ్గులం మాత్రమిత్యుక్తం ద్వ్యఙ్గులం కోలకం స్మృతమ్ । త్ర్యఙ్గులం తు కలా జ్ఞేయా భాగం స్యాచ్చతురఙ్గులమ్మ్ ॥ ౨౪.౩౩॥ తద్ద్వయం వాచకం చైవ ముఖం తద్ద్వదశాఙ్గులమ్ । ముఖం తాలద్విపఞ్చైవ తస్యాః పర్యాయవాచకాః ॥ ౨౪.౩౪॥ ఉష్ణీషం త్రయవైకాంశః కేశాస్తిస్రోంఽశకం తథా । (త్రయవైకాంశః కేశాన్తం త్ర్యయఙ్కత్వథ) భాగమగ్న్యవమక్ష్యన్తం సమం నాసాపుటాన్తకమ్ ॥ ౨౪.౩౫॥ హన్వన్తం తత్సమం జ్ఞేయం తస్మా దూర్ధ్వం శతాఙ్గులమ్ । కలాసప్తయవం కణ్ఠం ముఖం రుద్రయవం చ హృత్ ॥ ౨౪.౩౬॥ తత్సమం నాభిపర్యన్తం నాభేర్మేఢ్రాన్తకం సమమ్ । నక్షత్రాంశమధశ్చోరు యుగాంశం జానుదైర్ఘ్యకమ్ ॥ ౨౪.౩౭॥ అధశ్చోరుసమం జఙ్ఘా జానుగుహ్యపదోన్నతమ్ । ఉష్ణీషాత్పూర్వకేశాన్తం నవాంశం పరికీర్తితమ్ ॥ ౨౪.౩౮॥ ఉష్ణీషాద్బ్రహ్మకేశాన్తమారభ్యాఙ్గులముదాహృతమ్ । ద్వయోః కర్ణాన్తరం పూర్వే ఏకవింశతిమాత్రకమ్ ॥ ౨౪.౩౯॥ ద్వ్యఙ్గులం కర్ణవిస్తారమాయామం వసుమాత్రకమ్ । భ్రూసూత్రసమమేవోక్తం శ్రోత్రాంశం మునిపుఙ్గవ ॥ ౨౪.౪౦॥ తత్పృష్ఠకర్ణయోర్మధ్యే త్రయోదశాంశమీరితమ్ । పిప్పల్యన్తాదధః కుర్యాత్భాగం తాలావలమ్బనమ్ ॥ ౨౪.౪౧॥ (కుర్యాత్భాగం నాలవిలమ్బనం) తాలాన్తం చ సమాత్రం తత్ ఘనం త్రియవం భవేత్ । (నాలాన్తరన్త్వర్ధ తత్) పిప్పలీచార్ధమూలం చ సుషిరం తస్య మానకమ్ ॥ ౨౪.౪౨॥ (పిప్పలీచార్ధమాత్రం) నక్రకుణ్డలసంయుక్తం శేషమాత్రావిలమ్బనమ్ । శక్తికాకారవత్కర్ణనాలాకృతిరుదాహృతా ॥ ౨౪.౪౩॥ ద్వియవం కర్ణపాలిశ్చ తత్సమం కర్ణపట్టికా । మాత్రార్ధం కర్ణపాలీస్యాదఙ్గులా కర్ణపాలికా ॥ ౨౪.౪౪॥ లకారీవ తయోర్మధ్యే చఞ్చ్వక్షీ కర్ణచూలికా । అపాఙ్గాత్కర్ణమూలం తు సప్తమాత్రం ప్రచక్షతే ॥ ౨౪.౪౫॥ కోలకద్వయసాధిక్యాన్నేత్రాయామముదాహృతమ్ । షడయవం నేత్రవిస్తారమాయామం తు త్రిధా భవేత్ ॥ ౨౪.౪౬॥ కృష్ణమణ్డలమైశాంశం మధ్యే న్యసితమణ్డలమ్ । కృష్ణమణ్డలమధ్యే తు జ్యోతిర్యుక్తప్రమాణతః ॥ ౨౪.౪౭॥ (జ్యోతియూకాప్రమాణతః) కరవీరోపమం రక్తం నయనస్య చ మూలకే । కనీనికా యవాద్దీర్ఘాత్ త్రివర్ణైర్లోచనం స్మృతమ్ ॥ ౨౪.౪౮॥ ఊర్ధ్వహర్మ్యస్య యానం తు ద్వియవార్ధం యథాభవేత్ । నవతీ పక్ష్మరోమాణి కృష్ణాఞ్జననిభాని చ ॥ ౨౪.౪౯॥ భ్రూరేఖాయాశ్చక్షురేఖా కోలకద్వయబాధిరమ్ । భ్రూరేఖా మూలకేశాన్తం తత్సమం పరికీర్తితమ్ ॥ ౨౪.౫౦॥ భ్రూదీర్ఘసమమాత్రన్తు విస్తారం యవమేవ చ । ఆరోపచాపాకృతివత్ మూలాదపం కమాత్కృశమ్ ॥ ౨౪.౫౧॥ ద్వ్యఙ్గులం త్రియవం ప్రోక్తం ద్వయోః కర్ణాన్తరం స్మృతమ్ । మూలనాసార్ధమాత్రం స్యాదగ్రనాసా శరాఙ్గులా ॥ ౨౪.౫౨॥ పుటమర్ధాఙ్గులం తారం తత్తుఙ్గం పఞ్చభిర్యవైః । సుషిరం త్రియవం తిర్యక్ బాహ్యే చార్ధయవం ధనమ్ ॥ ౨౪.౫౩॥ పుటాన్తం త్రియవం చైవ గోజిమానం చతుర్యవమ్ । గోజ్యాశ్చ నాసికోత్సేధం కోలకం త్రియవాధికమ్ ॥ ౨౪.౫౪॥ ద్వ్యంశస్యైవ తు విస్తారమఙ్గులం చేతి కీర్తితమ్ । పుష్కరన్తు యవోత్సేధం పురస్తాత్ షడ్యవం తతః ॥ ౨౪.౫౫॥ ద్వియవం చార్ధమేకం తు పుష్కరన్తు విధీయతే । తిలపుష్పాకృతిర్నాసాపుటనిష్పావబీజవత్ ॥ ౨౪.౫౬॥ పుటాన్తాదధరోష్ఠాన్తం కోలకం ద్వియవాధికమ్ । దన్తం దృశ్యమదృశ్యం హి ద్విత్రయం పరికీర్తితమ్ ॥ ౨౪.౫౭॥ (హి ద్వాత్రింశత్) ద్వియవం తస్య విస్తారముత్సేధం తత్సమం భవేత్ । ఊర్ధ్వే షోడశ మన్తవ్యా అధస్తాత్తు తథైవ చ ॥ ౨౪.౫౮॥ అధోదన్తస్య విస్తారం యవార్ధం సమముచ్ఛ్రయమ్ । జిహ్వాయామన్తు షణ్మాత్రం విస్తారం స్యాత్తదర్ధకమ్ ॥ ౨౪.౫౯॥ అధరోష్ఠస్య విస్తారమఙ్గులం స్యాద్యవాధికమ్ । మునిరన్తఞ్చ విస్తారమాయామః స్యాద్ద్విమాత్రకమ్ ॥ ౨౪.౬౦॥ భాగం చ త్రియవాధిక్యమాస్యవిస్తారమీరితమ్ । గ్రీవామూలస్య విస్తారం నవమాత్రం చ షడ్యవమ్ ॥ ౨౪.౬౧॥ గ్రీవాత్తు గలపర్యన్తం కలా చ ద్వియవాధికమ్ । తద్గలాద్ధనుపర్యన్తమ్మఙ్గులం చేతి కీర్తితమ్ ॥ ౨౪.౬౨॥ గ్రీవం సువృత్తముదితం ద్విరేఖా పరివేష్టితమ్ । సూత్రాన్ క్రమేణ చోద్భాగం కోలకం చాఙ్గులం భవేత్ ॥ ౨౪.౬౩॥ హిక్కాసూత్రాన్ క్రమేణోచ్చం భాగం కోలకమఙ్గులమ్ ॥ అర్ధాఙ్గులం క్రమాత్ క్షీణం బాహుపర్యన్తమేవ చ । వక్షఃస్థలస్య విస్తారం దశభాగం చతుర్యవమ్ ॥ ౨౪.౬౪॥ హిక్కాసూత్రాదధో బాహుః సప్తవింశతిమాత్రకమ్ । కోలకం కూర్పరాయామం త్రిసప్తాంశప్రకోష్ఠకమ్ ॥ ౨౪.౬౫॥ తస్మాన్మధ్యాఙ్గులస్యాగ్రం సార్ధత్రయోదశాఙ్గులమ్ । సప్తాఙ్గులతలాయామం శేషం మధ్యాఙ్గులాయతమ్ ॥ ౨౪.౬౬॥ పాణేస్తలస్య విస్తారం షణ్మాత్రం చ చతుర్యవమ్ । తత్తుల్యోఽప్యష్టభాగైకం హీనమగ్రస్య చాగ్రతః ॥ ౨౪.౬౭॥ సార్ధకోలకమాత్రేణ తలమూలే ఘనం భవేత్ । షడ్యవైకాంశముదితం తలస్యాగ్రఘనం మునే ॥ ౨౪.౬౮॥ పఞ్చాశద్ద్వియవోపేతం తర్జన్యానామికాఙ్గులీ । ద్వియవోపేతభాగం స్యాదఙ్గుష్ఠస్య తు దైర్ఘ్యకమ్ ॥ ౨౪.౬౯॥ యవాదికాష్టమో భాగో కనిష్ఠాఙ్గులదైర్ధ్యకమ్ । (యవాధికేన భాగేన కనిష్ఠాఙ్గులదైర్ధ్యకమ్) రసదృక్ గన్ధదిక్పఙ్క్తియవతారం వ్యతారకమ్ ॥ ౨౪.౭౦॥ అఙ్గుష్ఠాదేస్తదగ్రే స్యాదష్టభాగైకహీనకమ్ । అఙ్గుల్యగ్రం త్రిధా కృత్వా ద్విభాగం నవవిస్తృతమ్ ॥ ౨౪.౭౧॥ తత్తారేణ యవోపేతం నఖాయామం ప్రకీర్తితమ్ । అఙ్గుష్ఠన్తు ద్విపర్వం స్యాదన్యాఙ్గుల్యస్త్రిపర్వయుక్ ॥ ౨౪.౭౨॥ తస్యాగ్రే ద్వ్యఙ్గులం హిత్వా ద్విద్విరేఖాన్తరం నయేత్ । మూలాదూర్ధ్వగరేఖా తు మధ్యమాఙ్గులరేఖయుక్ ॥ ౨౪.౭౩॥ మూలయుగ్మనిబద్ధస్య భాగమేకం ప్రకీర్తితమ్ । (మణిబన్ధస్యవిస్తారం భాగమేకం) ప్రకోష్ఠమధ్యవిస్తారం భాగమేకం ప్రకీర్తితమ్ ॥ ౨౪.౭౪॥ బాహుమధ్యమవిస్తారం ద్వియావకమథోచ్యతే । (అర్ధయావకమథోచ్యతే) బాహుమూలస్య విస్తారం నవమాత్రార్ధమిష్యతే ॥ ౨౪.౭౫॥ హిక్కాసూత్రం తు కక్షాన్తం నవమాత్రార్ధముచ్యతే । కారయేత్తు ద్విబాహుం చ మూలతారం గుణాఙ్గులమ్ ॥ ౨౪.౭౬॥ స్తనయోరన్తరం తద్వచ్చ్చూచుకం తు యవాన్తరమ్ । ద్వియవస్తస్య విస్తారం మణ్డలం తు ద్విమాత్రకమ్ ॥ ౨౪.౭౭॥ హృత్ప్రదేశస్య విస్తారం సార్ధం స్మృత్యఙ్గులం భవేత్ । ఉదరస్య తు విస్తారం సార్ధత్రయోదశాఙ్గులమ్ ॥ ౨౪.౭౮॥ యవద్వయం తు హీనం స్యాద్ విస్తారం షడ్యవం భవేత్ । (తు నిమ్నం) నాభిప్రదక్షిణావర్తం శ్రోణిశ్చాష్టాదశాంశకమ్ ॥ ౨౪.౭౯॥ కటిప్రదేశవిస్తారం ద్వావింశత్యఙ్గులం భవేత్ । శరీరే గోముఖాకారం కట్యాశ్చోర్ధ్వం ప్రశస్యతే ॥ ౨౪.౮౦॥ శరమాత్రం యవోపేతం మేఢ్రాయామముదాహృతమ్ । వేదాఙ్గులం సముద్దిష్టం ముష్కం విస్తారదైర్ధికమ్ ॥ ౨౪.౮౧॥ పక్షాఙ్గులప్రమాణేన చైకైకం వృషణం స్మృతమ్ । శేషం శీర్షాఙ్గులాయామం తారం దశయవం భవేత్ ॥ ౨౪.౮౨॥ (శేఫః శీర్షాఙ్గులాయామం) క్షయమగ్రేషు భాగైకం మూలం చోత్పలవద్భవేత్ । (భాగైకం ముకులో) ఊరుమూలస్య విస్తారం సార్ధత్రయోదశాఙ్గులమ్ ॥ ౨౪.౮౩॥ తన్మధ్యే చైకవిస్తారం యవమర్ధాఙ్గులాధికమ్ । ఊర్ధ్వాగ్రస్య తు విస్తారం వాగ్రన్ధ్రాఙ్గులకం భవేత్ ॥ ౨౪.౮౪॥ జానుమణ్డలవిస్తారం వసుమాత్రార్ధమిష్యతే । యవేనాష్టాఙ్గులం ప్రోక్తం జఙ్ఘామూలస్య విస్తృతమ్ ॥ ౨౪.౮౫॥ (యవోనాష్టాఙ్గులం ప్రోక్తం) తన్మధ్యే తస్య విస్తారం సప్తమాత్రం యవాధికమ్ । నలకాయాస్తు విస్తారం వర్ధయేదఙ్గులం భవేత్ ॥ ౨౪.౮౬॥ (విస్తారం సార్ధవేదఙ్గులం) అథ గుల్ఫద్వయోర్మధ్యే విస్తారన్తు శరాఙ్గులమ్ । తలమధ్యస్య విస్తారం సార్ధం భూతాఙ్గులం భవేత్ ॥ ౨౪.౮౭॥ తలాగ్రస్య తు విస్తారం రసాఙ్గులమితి స్మృతమ్ । అక్షాన్ పార్ష్ణ్యన్తరం భాగం పార్ష్ణ్యోత్సేధస్య తత్సమమ్ ॥ ౨౪.౮౮॥ అక్షాదఙ్గులమూలాన్తం నవమాత్రార్ధమిష్యతే । పాదాఙ్గుష్ఠాయతం భాగం తత్తారం తద్యవాఙ్గులమ్ ॥ ౨౪.౮౯॥ త్రితయేన చతుర్మాత్రం దేశిన్యాయామమిష్యతే । యవేన మాత్రవిస్తారం దేశిన్యాస్తు విధీయతే ॥ ౨౪.౯౦॥ అఙ్గుష్ఠతర్జనీమధ్యే రన్ధ్రం తత్ త్రయకం భవేత్ । మధ్యాయామం త్రిమాత్రార్ధం చతురర్ధయవేన చ ॥ ౨౪.౯౧॥ పాదాఙ్గుష్ఠాత్ కనిష్ఠాన్తం నఖవిస్తృతమీరితమ్ । విస్తారసమమాయామం నఖానాం వృత్తమాకృతిః ॥ ౨౪.౯౨॥ షట్సప్తత్యఙ్గులే తస్య ఊర్వోర్భాగం మహామునే । నాభిదేశస్య నాహన్తు త్రిచత్వారింశదఙ్గులమ్ ॥ ౨౪.౯౩॥ శ్రోణిదేశస్య నాహన్తు పఞ్చాశన్మాత్రమీరితమ్ । అన్యేషాం చైవ సర్వేషాం నాహమానం విధీయతే ॥ ౨౪.౯౪॥ తత్తారం త్రిగుణీకృత్య తన్మధ్యాంశం భవేత్పునః । త్రిగుణీకృతతారేణ తదేకా దశ యోజయేత్ ॥ ౨౪.౯౫॥ తదేవ సమవృత్తానాం నాహమిత్యభిధీయతే । ఉష్ణీషాత్పృష్ఠ దేశాన్తం సార్ధత్రయోదశాఙ్గులమ్ ॥ ౨౪.౯౬॥ (ఉష్ణీషాత్పృష్ఠ కేశాన్తం) గ్రీవాయామం తు భాగం స్యాత్ తత్సమ ఞ్చాఙ్కురం భవేత్ । (తత్సమ తు కకుద్) కకుదః కటిసన్ధేశ్చ సప్తవింశతిమాత్రతః ॥ ౨౪.౯౭॥ గణ్డప్రదేశస్తస్యాధః సార్ధత్రయోదశాఙ్గులమ్ । తస్యాధః పృష్ఠ కసమం సార్ధవేదాఙ్గులం భవేత్ ॥ ౨౪.౯౮॥ ఊర్వాయామన్తు తమ్యాధః సార్ధద్వావింశదఙ్గులమ్ । జాన్వా యామాన్తభాగం స్యాత్ జఙ్ఘాత్రినవమానకమ్ ॥ ౨౪.౯౯॥ (జాన్వా యామన్తు) పార్ష్ణ్యాయామన్తు భాగం స్యాత్ పృష్ఠయామం ప్రకీర్తితమ్ । కర్ణయోరన్తరం పృష్ఠే ద్వాదశాఙ్గులముచ్యతే ॥ ౨౪.౧౦౦॥ కక్షయోరన్తరం పృష్ఠే సప్తవింశతిమాత్రకమ్ । పృష్ఠావధిసమారభ్య తస్యోర్ధ్వే దశమాత్రకమ్ ॥ ౨౪.౧౦౧॥ స్ఫిక్పిణ్డం కారయేదూర్ధ్వే మూలం తద్వత్సమున్నతమ్ । (కారయేదూర్ధ్వే మూలాద్భాగం) ఉపమానం తతో వక్ష్యే శ‍ృణు కౌశిక సువ్రత ॥ ౨౪.౧౦౨॥ ఊరుమూలాన్తరం మాత్ర జానుమధ్యే కలాన్తరమ్ । (జానుమధ్యే కలార్ధకం) సార్ధపక్షాఙ్గులేనైవ జఙ్ఘాన్తరమితి స్మృతమ్ ॥ ౨౪.౧౦౩॥ నలకాధరమఙ్గుల్యభాగం పార్ష్ణ్యన్తరం భవేత్ । (నలాన్తరం శరాఙ్గుల్యభాగం) అఙ్గుష్ఠాగ్రద్వయోర్మధ్యే యావకం చేతి కీర్తితమ్ ॥ ౨౪.౧౦౪॥ సార్ధపక్షాఙ్గులం మధ్యే శ్రోణిప్రకోష్ఠమూలయోః । పార్శ్వమధ్యమబాహ్వోశ్చ మధ్యమే కౌశికాఙ్గులమ్ ॥ ౨౪.౧౦౫॥ కర్తర్యనామికా బాహ్వోరన్తరం దశమాత్రకమ్ । మణిబన్ధకబాహ్వోశ్చ ద్వ్యన్తరం తు యమం భవేత్ ॥ ౨౪.౧౦౬॥ పతాకాగ్రం స్తనాన్తం స్యాత్ తయోర్మధ్యేఽన్తరం యమమ్ । వరదం చేత్తు తత్పృష్ఠం నాభేస్తు సమముచ్యతే ॥ ౨౪.౧౦౭॥ కటికాధః ప్రదేశన్తు మేఢ్రమూలసమం భవేత్ । అవ్యక్తమన్యతాగ్రాహ్యం కల్పయేత్కల్పవిత్తమః ॥ ౨౪.౧౦౮॥ (అనుక్తమన్యతాగ్రాహ్యం) కేశాన్తం మకుటోత్తుఙ్గం ముఖమాత్రం ప్రచక్షతే । సత్రిపాదముఖం వాఽపి ద్విముఖం వాఽథ కల్పయేత్ ॥ ౨౪.౧౦౯॥ ఆయుధం ముఖమాత్రోచ్చం సర్వలక్షణసంయుతమ్ । మానహీనే మహావ్యాధిరధికే శత్రువర్ధనమ్ ॥ ౨౪.౧౧౦॥ తస్మాత్సర్వప్రయత్నేన కారయేల్లక్షణాన్వితమ్ । చతుర్భుజన్ద్విబాహుఞ్చ శాన్తం సిద్ధిప్రదం స్మృతమ్ ॥ ౨౪.౧౧౧॥ ద్విభుజశ్చ చతుర్బాహుః షడ్భుజోఽష్టభుజః పునః । ద్విషట్భుజః పఞ్చభేదా ఏతేషాం లక్షణం శ‍ృణు ॥ ౨౪.౧౧౨॥ ద్విహస్తే పఞ్చభేదోఽస్తి కటిబద్ధాభయన్తు వా । పద్మధృక్ సకబద్ధం వా దణ్డేన కటిబద్ధకమ్ ॥ ౨౪.౧౧౩॥ (పద్మధృక్ కటిబద్ధం) శక్తివజ్రధరం వాఽపి శక్తికుక్కుటమేవ చ । చతుర్భుజః సప్తభేదం వజ్రశక్తివరాభయమ్ ॥ ౨౪.౧౧౪॥ అభయం వరదం పశ్చాదక్షమాలా కమణ్డలుమ్ । తతో వై కుణ్డికాక్షస్రక్ కటిబన్ధాభయాన్వితమ్ ॥ ౨౪.౧౧౫॥ పశ్చాదభీతివరదం శక్తికుక్కుటసంయుతమ్ । తతోఽభయఞ్చ శక్తిఞ్చ కుక్కుటం చాక్షమాలికామ్ ॥ ౨౪.౧౧౬॥ శక్తిం కమణ్డలుం పశ్చాత్ కటిబద్ధాభయన్తు వా । పశ్చాత్ కుక్కుటశక్తిభ్యామసిఖేటసమాయుతమ్ ॥ ౨౪.౧౧౭॥ ఏవంవిధానాం బేరాణాం సూత్రమూర్తిరుదీరితమ్ । లలాటాద్ఘ్రాణ భ్రూమధ్యే శ్రోణిమధ్యే తథా పునః ॥ ౨౪.౧౧౮॥ (లలాటాద్ఘ్రాణ హృద్మధ్యే) మేఢ్రమూలస్య మధ్యే తు స్వాతపాద్ద్వయమధ్యమే । అఙ్గుష్ఠమూలయోర్మధ్యే స్థితం స్యాచ్ఛివసూత్రకమ్ ॥ ౨౪.౧౧౯॥ ఉష్ణీషాత్తు కకుద్వంశం ఖణ్డస్ఫిక్పాదమధ్యగమ్ । ఋజుస్థితిరితి ఖ్యాతా లమ్బసూత్రం ప్రలమ్బయేత్ ॥ ౨౪.౧౨౦॥ షడ్భుజే త్వభయం ఖఙ్గం శక్తిం దక్షిణపాణిషు । ఖేటకం చాక్షమాలాఞ్చ కుక్కుటం వామపాణిషు ॥ ౨౪.౧౨౧॥ అష్టబాహుం తతో వక్ష్యే వరాభిర్వజ్రశక్తయః । ఖడ్గఖేటశరఞ్చాపం ద్విషడ్భుజమథ శ‍ృణు ॥ ౨౪.౧౨౨॥ ద్విషడ్భుజేతి షడ్భేదం తత్తద్భేదం వదామ్యహమ్ । సవ్యే శక్తిధరం ఖడ్గం ధ్వజం చైవ గదాభయమ్ ॥ ౨౪.౧౨౩॥ వామే వజ్రం ధనుః ఖేటం పద్మం శూలం వరః పునః । శక్తి బాణఞ్చ ఖడ్గఞ్చ చక్రం పాశం ప్రసారితమ్ ॥ ౨౪.౧౨౪॥ సవ్యే వామేఽపి చక్రఞ్చ శడ్ఖం వై కుక్కుటం తతః । ధనుర్దణ్డం హలం చైవ విశ్వామిత్ర మహామునే ॥ ౨౪.౧౨౫॥ శక్తిఞ్చ ముసలం ఖఙ్గం చక్రం పాశం తథా భయమ్ । (తథా అఙ్కుశం) వజ్రం ధనూర్ధ్వజం ఖేటమఙ్కుశం వరదం తథా ॥ ౨౪.౧౨౬॥ శక్తిం ఖఙ్గం ధ్వజం పద్మం కుక్కుటం ప్రాసదణ్డకే । వరాభయధనుర్బాణం టఙ్కమేతైర్యుతన్తు వా ॥ ౨౪.౧౨౭॥ వజ్రం శక్తిఞ్చ దణ్డఞ్చ చక్రం పాశాఙ్కుశం గదామ్ । శూలం చ చక్రపద్మే చ వరదాభయసంయుతమ్ ॥ ౨౪.౧౨౮॥ శక్తిం చర్మమసిం శూలం విశిఖాభీతికార్ముకమ్ । చక్రం పాశం కుక్కుటఞ్చ వరదం ద్వాదశైః కరైః ॥ ౨౪.౧౨౯॥ దధానం షణ్ముఖం శాన్తం ప్రతివక్త్రం త్రిలోచనమ్ । ఏవం విధానం షడ్వక్త్రమేకాస్యం వాఽథ కల్పయేత్ ॥ ౨౪.౧౩౦॥ కుఙ్కుమాభం ద్వాదశాక్షం సర్వాభరణభూషితమ్ । లమ్బసూత్రం తతో వక్ష్యే లలాటోష్ణీష మధ్యమే ॥ ౨౪.౧౩౧॥ నాసాదక్షిపుటే పార్శ్వే హిక్కాహృత్స్తనసవ్యకే । నాభేర్దక్షేఽథవాన్తర్యే మేఢ్రదక్షిణపార్శ్వకే ॥ ౨౪.౧౩౨॥ (నాభేర్దక్షేఽయవాన్తర్యే) శయితాఙ్ఘ్రేశ్చ పార్ష్ణ్యన్తే లమ్బపాదస్య పార్ష్ణ్యకే । కిఞ్చిద్ భఙ్గయుతం సవ్య మయూరారూఢకే తతః ॥ ౨౪.౧౩౩॥ మయూరే శయితం వామే సవ్యపాదవిలమ్బితమ్ । నాగేన్ద్రోపరి సంస్థఞ్చ తత్పాదం కారయేత్తతః ॥ ౨౪.౧౩౪॥ మయూరపార్శ్వయోః స్థిత్వా సమదేహం ప్రకల్పయేత్ । గజారూఢం తథా కార్యం పార్శ్వయోః స్థితరూపకమ్ ॥ ౨౪.౧౩౫॥ ఏకకణ్ఠాకృతిర్వాఽథ షట్కణ్ఠాకృతిరేవ వా । ఏకాస్యైకకర్ణన్తు షట్కర్ణం రసవజ్రకే ॥ ౨౪.౧౩౬॥ ఏకాస్యే తు శిరశ్చక్రం కల్పయేత్కల్పవిత్తమః । ఆసనం స్థానకం వాఽపి ధ్యానకం త్రివిధం స్మృతమ్ ॥ ౨౪.౧౩౭॥ ఆసనం ద్వివిధం ప్రోక్తం స్థానకన్తు చతుర్భుజమ్ । ద్విషడ్భుజం చాష్టబాహుం షడ్బాహుం ధ్యానరూపకమ్ ॥ ౨౪.౧౩౮॥ యోగం భోగఞ్చ యానఞ్చ బేరన్తు త్రివిధం పునః । ఆసనం యోగబేరం స్యాత్ స్థానకం భోగబేరకమ్ ॥ ౨౪.౧౩౯॥ ధ్యానకం యానబేరం స్యాత్ నాగరాదిక్రమం తథా । సాత్త్వికం ద్విభుజం బేరం రాజసం స్యాచ్చతుర్భుజమ్ ॥ ౨౪.౧౪౦॥ తామసం ద్వాదశభుజమేవం స్యాదర్చనావిధౌ । పీతం వా రక్తవర్ణం వా శ్యామం వర్ణమథాపి వా ॥ ౨౪.౧౪౧॥ స్కన్దం పద్మాసనస్థం వా మయూరారూఢమేవ వా । గజేన్ద్ర యానకం వాఽపి శక్త్యేకా సహితన్తు వా ॥ ౨౪.౧౪౨॥ (గజేన్ద్ర వాహనం) శక్తిం వినాఽపి కర్తవ్యం సోపవీతం సుయౌవనమ్ । ఛన్నవీరసమాయుక్తం పాదనూపురసంయుతమ్ ॥ ౨౪.౧౪౩॥ పత్రకర్ణయుతం కాన్తం నానాకుణ్డలకం తథా । మన్దస్మితం బాలవేషం శోభనాఙ్గ శుభేక్షణమ్ ॥ ౨౪.౧౪౪॥ కరణ్డమకుటోపేతం సర్వలక్షణసంయుతమ్ । శక్తిద్వయయుతం వాఽపి శక్త్యేకసహితన్తు వా ॥ ౨౪.౧౪౫॥ శక్తిం వినాఽపి కర్తవ్యం యోగబేరం తదీరితమ్ । దేవ్యోరుత్సేధమద్యైవ శ‍ృణు కౌశిక సువ్రత ॥ ౨౪.౧౪౬॥ కర్ణాన్తం వాఽథ సీమాన్తం హన్వన్తం బాహుతుఙ్గకమ్ । (కర్ణాన్తా చాస్య సీమన్తం) హిక్కాన్తం వా స్తనాన్తం వా కల్పయేదుత్తమాని చ ॥ ౨౪.౧౪౭॥ మధ్యమం దశతాలేన దేవ్యౌ చ పరికల్పయేత్ । మహావల్ల్యాకృతిం వక్ష్యే శ్యామం మన్దస్మితాననమ్ ॥ ౨౪.౧౪౮॥ స్థితం వై సవ్యపాదం తు వామపాదం తు కుఞ్చితమ్ । పద్మధృద్వామహస్తఞ్చ సవ్యహస్తం ప్రలమ్బితమ్ ॥ ౨౪.౧౪౯॥ దేవసేనాకృతిం వక్ష్యే రక్తం మన్దస్మితాననమ్ । స్థితం వై వామపాదన్తు దక్షపాదం తు కుఞ్చితమ్ ॥ ౨౪.౧౫౦॥ ఉత్పలం సవ్యహస్తే చ వామహస్తం ప్రలమ్బితమ్ । అఙ్గాఙ్గకాయమనయోర్లమ్బే సూత్రమథోచ్యతే ॥ ౨౪.౧౫౧॥ ఉష్ణీషాద్వామనేత్రాన్తే వామనాసాపుటాన్తకే । వామహిక్కాన్తరే వామ ఆచాభ్యన్తరపార్శ్వకే ॥ ౨౪.౧౫౨॥ నాభేర్దక్షిణపార్శ్వే తు స్థితం వా జానుదక్షిణే । పార్శ్వే కుఞ్చితపాదస్య వామస్థాయాం తు సూత్రకే ॥ ౨౪.౧౫౩॥ వల్ల్యాయస్థతరే పార్శ్వే లమ్బసూత్రం ప్రకల్పితమ్ । పీఠస్య లక్షణం వక్ష్యే శ‍ృణు కౌశిక సువ్రత ॥ ౨౪.౧౫౪॥ బేరయామత్రిభాగైకమాసనే పీఠతుఙ్గకమ్ । బేరాయుగాఙ్గం పీఠోచ్చం స్థానకస్య తు పీఠకే ॥ ౨౪.౧౫౫॥ [బేరాయామయుగాంశైకం పీఠోచ్చం స్థానకస్య తు ।] పీఠోచ్చసమమాయామం పాదాధికమథాపి వా । తదర్ధం వా ప్రకర్తవ్యం చతురస్త్రం సమన్తతః ॥ ౨౪.౧౫౬॥ ఉత్సేధద్విగుణం వాఽపి సార్ధద్విగుణమేవ వా । పాదేన ద్విగుణం వాఽపి విస్తారం పూర్వవద్భవేత్ ॥ ౨౪.౧౫౭॥ సప్తభాగం చతుఃస్థానమథవా నిర్గమం భవేత్ । ఆయతాశ్రం సమాఖ్యాతం నిర్గమేన యుతం దృఢమ్ ॥ ౨౪.౧౫౮॥ ఆయామన్తు త్రిధా కృత్వా భాగం వా నిర్గమం భవేత్ । సప్తభాగం చతుర్భాగం అథవా నిర్గమం భవేత్ ॥ ౨౪.౧౫౯॥ పీఠోత్సేధం పరిగ్రాహ్య తిథ్యంశం విభజేత్తతః । జ మవ్యోమాంశముదితం యుగాంశం జగతీ భవేత్ ॥ ౨౪.౧౬౦॥ వేదాంశం కుముదం జ్ఞేయం వ్యోమాంశం పట్టికా భవేత్ । పక్షాంశం స్కన్ధముదితం పట్టికాంశైకముచ్యతే ॥ ౨౪.౧౬౧॥ మహాపట్టిద్విభాగేన భద్రపీఠం మహామునే । ఉత్సేధం పూర్వవద్భజ్య జన్మవ్యోమాంశమేవ చ ॥ ౨౪.౧౬౨॥ జగతీ చతురంశేన విప్ర కన్యాంశకం భవేత్ । వ్యోమాంశం పట్టికా జ్ఞేయా కన్ధరన్తు ద్విమాత్రకమ్ ॥ ౨౪.౧౬౩॥ ఏకేన పట్టికాం కుర్యాత్ మహాపట్టీ తదంశకమ్ । వ్యోమాంశమూర్ధ్వపట్టీ చ పీఠం శ్రీకరసంజ్ఞకమ్ ॥ ౨౪.౧౬౪॥ స్మృత్యంశం భజ్య తద్దైర్ఘ్యముపానత్వేకముచ్యతే । ఏకాంశేనైవ కల్పం తు పద్మమేకం న కారయేత్ ॥ ౨౪.౧౬౫॥ కల్పమేకేన కర్తవ్యం జగతీ చ యుగాంశకమ్ । రుద్రాక్షాంశేన వప్రం స్యాత్ పట్టమేకేన కారయేత్ ॥ ౨౪.౧౬౬॥ పక్షాంశేనైవ కణ్ఠన్తు కల్పమేకేన కారయేత్ । ఊర్ధ్వపద్మ ద్వయాంశేన మహాపట్టిద్విమాత్రతః ॥ ౨౪.౧౬౭॥ ఏతత్సౌన్దర్యమాఖ్యాతం దైర్ఘ్యం మన్వంశకం భవేత్ । జన్మైకాంశమథాన్యంశం పద్మమేకేన పట్టికా ॥ ౨౪.౧౬౮॥ (జన్మైకాంశమథాగ్న్యంశ) చతురంశేన కణ్ఠన్తు వ్యోమాంశేనైవ కమ్పకమ్ । (వ్యోమాంశేనైవ కల్పకం) ఊర్ధ్వపద్మం నవాంశేన మహాపట్టిద్విమాత్రకమ్ ॥ ౨౪.౧౬౯॥ వ్యోమాంశేనోర్ధ్వపట్టీ చ పద్మపీఠమిదం భవేత్ । చతుర్వింశత్పఞ్చవింశత్ షడ్వింశద్భాగసంయుతమ్ ॥ ౨౪.౧౭౦॥ పీఠభాగం భజేత్తస్మిన్ ఏకవంశేన నిర్గమమ్ । పఙ్క్తిత్రయయుతం వాఽపి భూతపఙ్క్తియుతన్తు వా ॥ ౨౪.౧౭౧॥ మునిపఙ్క్తియుతం వాఽపి కణ్ఠభాగన్తు కారయేత్ । స్వతః ప్రధానే కర్తవ్యమేకం స్యాన్మూలబేరకమ్ ॥ ౨౪.౧౭౨॥ మయూరారూఢముదితం వాహనేన వినాఽథవా । మయూరలక్షణం వక్ష్యే శ‍ృణు కౌశిక సువ్రత ॥ ౨౪.౧౭౩॥ పాదాదేర్మస్తకాన్తఞ్చ మయూరోత్తుఙ్గమీరితమ్ । బేరోచ్చమర్ధమర్ధార్ధముత్తమం మధ్యమాధమమ్ ॥ ౨౪.౧౭౪॥ పాదాదిమస్తకాన్తఞ్చ గృహ్య తత్పఞ్చధా భవేత్ । (పాద్యాదిమస్తకాన్తఞ్చ) ద్విభాగఞ్చరణోత్తుఙ్గం కాయమేకాంశమేవ చ ॥ ౨౪.౧౭౫॥ శేషాంశం స్యాద్గలోత్తుఙ్గమర్ధాంశం నాసికా భవేత్ । ఉరసః పుచ్ఛపర్యన్తన్తత్పాదాధికమేవ చ ॥ ౨౪.౧౭౬॥ అర్ధాధికం త్రిపాదం వా ఉత్తమే మధ్యమేఽధమే । విస్తారస్య త్రిభాగైకం పృష్ఠతారం ప్రకీర్తితమ్ ॥ ౨౪.౧౭౭॥ తన్నాహం గలమూలన్తు తదర్ధన్తు గలాగ్రకమ్ । త్రిపుచ్ఛాగ్రశిఖీపిఞ్చ్ఛం గలం పాదద్వయం సుధీః ॥ ౨౪.౧౭౮॥ పిఞ్చ్ఛపుచ్ఛమలఙ్కృత్య చాస్యం నాగేప్రలమ్బితమ్ । సర్వాలఙ్కారసంయుక్తమఙ్గోపాఙ్గైశ్చ శోభితమ్ । యథాశోభం తథా సర్వం యుక్త్యా యుఞ్జీత బుద్ధిమాన్ ॥ ౨౪.౧౭౯॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే ప్రతిమాలక్షణవిధిర్నామ చతుర్వింశః పటలః । ౨౫. పఞ్చవింశః పటలః - శూలస్థాపనవిధిః అథ కౌశిక వక్ష్యేఽహం శూలస్థాపనముత్తమమ్ । చన్దనస్తిన్దుకస్తాలశ్శిరీషం సోమవల్కలమ్ ॥ ౨౫.౧॥ రాజాదనః సప్తపర్ణః స్తమ్బకో రక్తచన్దనమ్ । ఆసనం ఖాదిరో దేవదార్వేతే శూలబేరయోః ॥ ౨౫.౨॥ ఉత్కృష్టభూమిసఞ్జాతా భిన్నసారాస్యురుత్తమాః । రూక్షసారా మధ్యమా స్యుః ఫల్గుసారాశ్చ నిన్దితాః ॥ ౨౫.౩॥ వక్రం త్వశనినా భగ్నం స్వయం శుష్కం పరిత్యజేత్ । స్త్రీపున్నపుంసకం జ్ఞాత్వా త్యజేద్వృక్షం నపుంసకమ్ ॥ ౨౫.౪॥ స్యాత్స్త్రీవృక్షం పుమాన్ పుంసీ కర్తవ్యం ఫలకాఙ్క్షిభిః । ప్రశస్తపక్షనక్షత్రే సుముహూర్తే సులగ్నకే ॥ ౨౫.౫॥ స్థపతిర్విధినా గ్రాహ్యం కల్పయేత్స్థాపకాజ్ఞయా । యావద్బేరోచ్చమధునా తావచ్ఛూలస్య దైర్ఘ్యకమ్ ॥ ౨౫.౬॥ చతుర్భాగైకవిస్తారం మధ్యోదరవిశాలకమ్ । అష్టశ్రం చతురశ్రం వా హిక్కాన్తాస్యన్తమీరితమ్ ॥ ౨౫.౭॥ శేషాణ్యఙ్గాని వృత్తాని కారయేన్మునిపుఙ్గవ । పఞ్చభాగైకహీనేన బాహుపర్యన్తవిస్తరమ్ ॥ ౨౫.౮॥ వక్షో దణ్డవనం తస్య భూతభాగైకవిస్తరమ్ । (వక్షో దణ్డాయతం) కటి విస్తారం పఞ్చాంశహీనేన కటిదణ్డకమ్ ॥ ౨౫.౯॥ హస్తౌ పాదావఙ్గులీశ్చ తథైవ పరికల్పయేత్ । మానో జ్ఞానప్రమాణేన ప్రతిమాం కారయేద్బుధః ॥ ౨౫.౧౦॥ మానహీనే మహావ్యాధిరధికే రిపువర్ధనమ్ । తస్మాత్సర్వప్రయత్నేన కారయేల్లక్షణాన్వితమ్ ॥ ౨౫.౧౧॥ ఉక్తస్థానం ప్రకర్తవ్యం రత్నన్యాసన్తు పూర్వకే । బీజాని సర్వరత్నాని ధాతుగన్ధౌషధీరపి ॥ ౨౫.౧౨॥ పాత్రే నిధాయ పూర్వాదితత్తద్దిక్పతిమన్త్రతః । దేశికః స్థాప్య తత్పశ్చాత్ శూలస్థాపనమాచరేత్ ॥ ౨౫.౧౩॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే శూలస్థాపనవిధిర్నామ పఞ్చవింశః పటలః । ౨౬. షడ్వింశః పటలః - అచలస్థాపనవిధిః అచలస్థాపనం వక్ష్యే శ‍ృణుష్వ మునిపుఙ్గవ । సర్వలోకహితం పుణ్యం సర్వరోగవినాశనమ్ ॥ ౨౬.౧॥ శ్రీప్రదం విజయం సౌమ్యం సర్వదోషనికృన్తనమ్ । (విజయం సౌఖ్యం) కుశబ్దః కుత్సితో జ్ఞేయో మారశబ్దస్తు మారణమ్ ॥ ౨౬.౨॥ కుత్సితార్థం మృతం యేన కుమారో నామ విద్యతే । ఆదిశక్తేః సమానాంశో మహాసేనోపజాయతే ॥ ౨౬.౩॥ (ఆదిశక్తేః సహస్రాంశో) పద్మాఖ్యాం షణ్ముఖీం ముద్రాం షణ్ముఖప్రీతయే శ‍ృణు । సహితౌ మణిబన్ధౌ ద్వౌ కనిష్ఠౌ సఙ్గతౌ తథా ॥ ౨౬.౪॥ అఙ్గుష్ఠౌ సఙ్గతౌ ద్వౌ చ శేషాః ప్రవిరలా స్మృతాః । పద్మముద్రేతి విఖ్యాతా సర్వసిద్ధిప్రదాయినీ ॥ ౨౬.౫॥ అఙ్గుష్ఠౌ ద్వావధో యుక్తౌ కనిష్ఠాగ్రపరస్పరౌ । తర్జన్యౌ మధ్యమాలగ్నావనామికాఙ్గులీ తథా ॥ ౨౬.౬॥ తేషాం మధ్యే ప్రవిరలావూర్ధ్వగౌ మధ్యమాఙ్గులౌ । ముద్రేయం షణ్ముఖీ ప్రోక్తా విధిరన్యోఽస్తి తం శ‍ృణు ॥ ౨౬.౭॥ శేషాఙ్గులీనామన్యోన్యం మణిబన్ధం చ సంయుతౌ । తిర్యక్కనిష్ఠికాగ్రే చ ఉదయావపి షణ్ముఖీ ॥ ౨౬.౮॥ షణ్ముఖీ ద్వివిధా జ్ఞేయా భుక్తిముక్తిపదాయినీ । ప్రతిమాం కారయేద్ధీమాన్ ప్రతిమాలక్షణోక్తవత్ ॥ ౨౬.౯॥ ఉత్తరాయణకాలే స్యాన్న కుర్యాద్దక్షిణాయనే । శుక్లపక్షేఽపి రిక్తా చ ప్రతిపచ్చాష్టమీ తిథౌ ॥ ౨౬.౧౦॥ పఞ్చదశ్యాం శుభం జ్ఞయం గుర్విన్దుజ్ఞసితశ్శుభాః । అశుభా రవిసౌరారాః శుభయోగే శుభప్రదాః ॥ ౨౬.౧౧॥ జ్యేష్ఠాదిపూర్వనైరృత్యమాశ్లేషాగ్నిశ్చ వారుణమ్ । శ్రవిష్ఠార్ద్రా విశాఖా చ నేష్ట స్థాపనకర్మణి ॥ ౨౬.౧౨॥ చరరాశ్యధతస్రస్తు ధనుర్నేష్టాస్తు రాశిషు । శుభగ్రహాణాం హోరాశ్చ ద్రేక్కాణాదేః శుభం న చ ॥ ౨౬.౧౩॥ పాపగ్రహసమాయుక్తా ముక్తికాఙ్క్షీ తమన్ధకమ్ । షణ్డస్థూణవ్యతీపాతం వృష్టికే రణసఙ్క్రమమ్ ॥ ౨౬.౧౪॥ కణ్టకం బ్రహ్మదణ్డఞ్చ విద్ధముత్పాతకన్తథా । గ్రహణం వేధనక్షత్రం శూలర్క్షం భూమికమ్పనమ్ ॥ ౨౬.౧౫॥ ధ్వజం చైవ విశేషేణ వర్జయేత్తు ప్రయత్నతః । గురుశుక్రాస్తమనయోః ప్రతిష్ఠాం వర్జయేత్తతః ॥ ౨౬.౧౬॥ ఏవం పరీక్ష్య కర్తవ్యమచలస్థాపనం మునే । అచలానాం మూలబేరమచలం పరికీర్తితమ్ ॥ ౨౬.౧౭॥ శిఖరే పర్వతే వాఽపి పర్వతస్యాన్తికేఽపి వా । నదీతీరేఽప్యుపవనే పుణ్యక్షేత్రే చతుష్పథే ॥ ౨౬.౧౮॥ గ్రామే చ నగరే చైవ పత్తనే ఖేటకేఽపి వా । రాజధాన్యాం వీథిమధ్యే వీథ్యగ్రే సర్వదిక్షు చ ॥ ౨౬.౧౯॥ పూర్వాస్యం పశ్చిమాస్యం వా దక్షిణాస్యముదఙ్ముఖమ్ । పరివారామరైర్యుక్తం స్థాపయేచ్ఛరసమ్భవమ్ ॥ ౨౬.౨౦॥ ద్విహస్తో యజ్ఞసూత్రాఙ్గః సశిఖః సత్రిమేఖలః । కౌపీనదణ్డధృక్ సవ్యపాణితుర్యాశ్రితోఽపరాన్ ॥ ౨౬.౨౧॥ స్థాపయేద్దైకతం స్కన్దం పర్వతేషు వనేషు చ । ద్విభుజశ్చ ద్వినేత్రశ్చ సుబ్రహ్మణ్యః సుసున్దరః ॥ ౨౬.౨౨॥ పద్మధృక్ సవ్యపాణిస్తు ఇతరేతరధృక్కరః । బాలరూపం ప్రతిష్ఠాప్య గ్రామస్యైవాభివృద్ధయే ॥ ౨౬.౨౩॥ చతుర్భుజో ద్వినేత్రశ్చ కర్ణయోః పత్రపిణ్డధృక్ । నక్రకుణ్డలసంయుక్తశ్చక్రశక్తివరాభయః ॥ ౨౬.౨౪॥ శక్తిద్వయసమాయుక్తా శక్త్యేకసహితోఽథవా । ద్వినేత్రే ద్విభుజే శాన్తే పద్మచారుకరామ్బుజే ॥ ౨౬.౨౫॥ లథ్వమానకరే చైవ శ్యామరక్తకరప్రభే । మహావల్లీం దేవసేనాం సవ్యవామస్థితే ఉభే ॥ ౨౬.౨౬॥ ఏవం లక్షణధృక్ స్థాప్యో గ్రామే వా నగరేఽపి వా । షడాననశ్చ షడ్బాహురర్కశ్రోత్రేక్షణాన్వితః ॥ ౨౬.౨౭॥ షట్కణ్ఠస్త్వేకకణ్ఠో వా ప్రతిమౌలిభిరన్వితః । సశక్తిస్సాభయస్సాసిః సాక్షమాలస్సకుక్కుటః ॥ ౨౬.౨౮॥ సఖేటకస్త్వయం స్థాప్యో వృద్ధయే పత్తనాదిషు । రక్తామ్బరసమాయుక్తో బాలచన్ద్రసమప్రభః ॥ ౨౬.౨౯॥ కరణ్డమకుటోపేతో హస్తద్వాదశకస్తు వా । శక్తిఞ్చ ముసలం ఖఙ్గం చక్ర పాశాభయే వహన్ ॥ ౨౬.౩౦॥ దక్షిణే దక్షిణే వజ్రం కార్ముకం ఖేటకన్తథా । మయూరఞ్చ ధ్వజం వాఽపి సాఙ్కుశం వరమావహన్ ॥ ౨౬.౩౧॥ సోపవీతో మయూరస్థః శక్తిద్వయసమన్వితః । గ్రామాదౌ స్థాపయేద్దేవం ప్రాసాదాదౌ చ సిద్ధయే ॥ ౨౬.౩౨॥ ఏవం పఞ్చవిధం ప్రోక్తం విభాగస్థానభేదతః । స్వతః ప్రధానే వక్త్రైకం మూలబేరన్తు పూర్తిదమ్ ॥ ౨౬.౩౩॥ మోక్షార్థం షణ్ముఖం బేరం మూలబేరం ప్రతిష్ఠితమ్ । ప్రతిష్ఠాదివసాత్పూర్వం సప్తమే పఞ్చమేఽహ్ని వా ॥ ౨౬.౩౪॥ త్రిదినే తద్దినే వాఽపి కారయేదఙ్కురార్పణమ్ । (తృతీయేదినే) మణ్డపం కారయేద్ విద్వాన్ ప్రాసాదాగ్రే ద్విపార్శ్ర్వయోః ॥ ౨౬.౩౫॥ ద్వాత్రింశద్ధస్తవిస్తారముత్తమం మణ్డపం స్మృతమ్ । అష్టాష్టస్తమ్భసంయుక్తం పఙ్క్తినాలమథోచ్ఛ్రయమ్ ॥ ౨౬.౩౬॥ మణ్డపస్యైవ మధ్యే తు చతుస్తమ్భైర్విరాజయేత్ । వింశత్కరసమాయుక్తం మధ్యమం మణ్డపం స్మృతమ్ ॥ ౨౬.౩౭॥ షట్త్రింశద్గాత్రసంయుక్తం నవతాలసముచ్ఛ్రయమ్ । పూర్వవత్సన్త్యజేత్స్తమ్భాన్ రవిహస్తాయతన్తతః ॥ ౨౬.౩౮॥ షోడశస్తమ్భసంయుక్తమష్టతాలం సముచ్ఛ్రయమ్ । కన్యసం మణ్డపం జ్ఞేయం విశ్వామిత్ర మహామునే ॥ ౨౬.౩౯॥ ఉత్తమాదిషు బేరేషు తత్తద్యోగ్యం ప్రకల్పయేత్ । కూటం వాఽపి ప్రపాం వాఽపి మణ్డపం సమ్యగాచరేత్ ॥ ౨౬.౪౦॥ ఏకాశీతిపదం కృత్వా మధ్యవేదీ నవాంశతః । రత్నిమాత్రం సముత్సేధం దర్పణోదరసన్నిభమ్ ॥ ౨౬.౪౧॥ సుధయేష్టికయా వాఽపి మృదా నిర్దోషయాఽపి వా । తత్ప్రదేశం ఖనిత్వాఽథ పూరయేచ్ఛుద్ధవాలుకైః ॥ ౨౬.౪౨॥ తదూర్ధ్వే వేదికాఞ్చైవ కుణ్డాని చ ప్రకల్పయేత్ । పరితశ్చోపవేదీఞ్చ యుగాఙ్గులసువిస్తృతమ్ ॥ ౨౬.౪౩॥ తదూర్ధ్వోచ్ఛ్రయసంయుక్తాం నిమ్నోన్నతవివర్జితామ్ । ద్విద్వ్యఙ్గులం తథాధిక్యం మధ్యమోత్తమమణ్డపే ॥ ౨౬.౪౪॥ వేదికాయాస్తు పరితః కుణ్డాని పరికల్పయేత్ । ఉత్తమే మణ్డపే చైవ ద్వాత్రింశత్కుణ్డమీరితమ్ ॥ ౨౬.౪౫॥ చతుర్వింశతికుణ్డాని కుర్యాన్మధ్యమమణ్డపే । నవకుణ్డాని కర్తవ్యా కన్యసే మణ్డపే ద్విజ ॥ ౨౬.౪౬॥ అశ్రం యోన్యర్ధచన్ద్రాభం గుణాశ్రం వర్తులాకృతిమ్ । షడశ్రం పద్మమష్టాశ్రం కుర్యాత్పూర్వాదిదిక్షు చ ॥ ౨౬.౪౭॥ షడశ్రన్తు ప్రధానం స్యాన్మధ్యే శాఙ్కరవజ్రిణోః । ఏవమభ్యన్తరే కుర్యాత్ బాహ్యే సర్వయుగాశ్రకమ్ ॥ ౨౬.౪౮॥ సర్వలక్షణసంయుక్తం పూర్వోక్తవిధినాఽచరేత్ । చతుర్ద్వారసమాయుక్తం చతుస్తోరణభూషితమ్ ॥ ౨౬.౪౯॥ వితానైరపి సఞ్చ్ఛాద్యమష్టదిగ్గజసంయుతమ్ । హేమశూలారుణా రక్తా కృష్ణనీలసితారుణా ॥ ౨౬.౫౦॥ ఏకహస్తవిశాలోచ్చం తదర్ధార్ధశిరోఽన్వితమ్ । ధ్వజాయామసమాయామం పుచ్ఛద్వయసమన్వితమ్ ॥ ౨౬.౫౧॥ వజ్రం త్రిశూలపర్యన్తం ధ్వజేష్టసు లేఖయేత్ । ప్రపాదిషు క్రమాదేవం లమ్బయేత్తు ప్రదక్షిణమ్ ॥ ౨౬.౫౨॥ రమ్భా పనసపూగామ్రనాలికేరఫలైరపి । చూతవృక్షాంస్తు తామ్బూలలతాభిశ్చ విభూషయేత్ ॥ ౨౬.౫౩॥ ముక్తాః స్రగ్దామవివిధైర్దర్భమాలాభిరావృతమ్ । గాత్రవేష్టనసంయుక్తం మఙ్గలాఙ్కురశోభితమ్ ॥ ౨౬.౫౪॥ అష్టమఙ్గలసంయుక్తం ఘృతదీపసమన్వితమ్ । కుణ్డగేహసమాయుక్తం మణ్డపం భూషయేత్తతః ॥ ౨౬.౫౫॥ మణ్డపస్యోత్తరే కుర్యాత్తదర్ధేనైవ మణ్డపమ్ । తన్మధ్యే స్నానవేదీఞ్చ వేద్యూర్ధ్వే చ విశాలతః ॥ ౨౬.౫౬॥ నాలావటసమాయుక్తం జలమార్గసమాయుతమ్ । బాహుమాత్రాయతాఘాతం శ్వభ్రం తస్యైవ వామతః ॥ ౨౬.౫౭॥ గోమయాలేపనం కృత్వా రజాంసి వినిపాతయేత్ । శైలజం మృణ్మయం బేరమచలం ద్వివిధం భవేత్ ॥ ౨౬.౫౮॥ మృణ్మయం చలకర్మ స్యాద్ రత్నన్యాసం తటాద్యకే । శైలజే రత్నవిన్యాసం ప్రతిష్ఠాకాలపూర్వతః ॥ ౨౬.౫౯॥ ఉక్తస్థానే గర్భగేహే రత్నన్యాసం సమాచరేత్ । వజ్రం మరకతం నీలం పుష్యరాగం ప్రవాలకమ్ ॥ ౨౬.౬౦॥ మౌక్తికం చైవ వైడూర్యం స్ఫటికఞ్చ మహామణిమ్ । ఇన్ద్రాది మధ్యపర్యన్తం స్కన్దమూలేన విన్యసేత్ ॥ ౨౬.౬౧॥ సువర్ణం రజతం తామ్రమాయసం త్రపుసీసకమ్ । ఆరకూటఞ్చ విదుషా దేవలోహం క్రమాన్న్యసేత్ ॥ ౨౬.౬౨॥ హరితాలక్రమఞ్చైవ గన్ధఞ్చాగరుచన్దనమ్ । సౌరాష్టం గైరికఞ్చైవ మాక్షికం ప్రాగ్విదిక్షు చ ॥ ౨౬.౬౩॥ వైష్ణవం వజ్రపాణిఞ్చ వృషభధ్వజమేవ చ । లక్ష్మీశ్చ సహదేవీఞ్చ శఙ్ఖపుష్పం సువర్చలమ్ ॥ ౨౬.౬౪॥ దూర్వాఞ్చ శ్రీముఖఞ్చైవ విన్యసేత్తు క్రమేణ తు । యవగోధూమనీవారం శాలివైణవకాని చ ॥ ౨౬.౬౫॥ ప్రియఙ్గుతిలముద్గాని నిష్పావఞ్చ క్రమాన్న్యసేత్ । చన్దనం కుఙ్కుమఞ్చైవ లోహపాత్రం ఫలత్రయమ్ ॥ ౨౬.౬౬॥ కర్పూరముశిరఞ్చైవ పూర్వాద్యాశాసు విన్యసేత్ । పృథివీం శాతకుమ్భేన సముద్రరజతేన తు ॥ ౨౬.౬౭॥ కృత్వా మయూరం తామ్రేణ తోమరం చామరం గజమ్ । శ్రీవత్సం కలశం భేరీం దర్పణం పద్మపుష్పకమ్ ॥ ౨౬.౬౮॥ మహామేరుసువర్ణేన కృత్వా రన్ధ్రావటే న్యసేత్ । దేవ్యోస్తద్దక్షిణే వామే హేమాబ్జాని న్యసేద్ధృదా ॥ ౨౬.౬౯॥ మధ్యమే దక్షిణే సౌమ్యే త్వవటేషు క్రమాన్న్యసేత్ । పద్మముద్రాఞ్చ ముకులీం శోధనీఞ్చ ప్రదర్శయేత్ ॥ ౨౬.౭౦॥ పూజయిత్వా తు రత్నాని గన్ధపుష్పాదిభిస్తథా । పాంసునా చానులిప్యాథ పీఠన్యాసక్రమాన్న్యసేత్ ॥ ౨౬.౭౧॥ సర్వాలఙ్కారసంయుక్తే మణ్డలే స్థణ్డిలోపరి । నయనోన్మీలనం కృత్వా నేత్రయుగ్మయుతే దినే ॥ ౨౬.౭౨॥ మృణ్మయే గర్భగేహే తు నేత్రమోక్షణమాచరేత్ । స్నాతశ్శుద్ధశ్శిల్పవేషో భస్మాభరణవస్త్రయుక్ ॥ ౨౬.౭౩॥ పీతోఽక్షిమోక్షణం కుర్యాత్ హేమసూచికయా సుధీః । దేవదేవ్యోర్మయూరఞ్చ కుక్కుటఞ్చ క్రమేణ తు ॥ ౨౬.౭౪॥ పక్ష్మరేఖాన్తతో లిఖ్య తతో వై కృష్ణమణ్డలమ్ । జ్యోతిర్మణ్డలమాలిఖ్య పశ్చాచ్ఛిల్పిం విసర్జయేత్ ॥ ౨౬.౭౫॥ తస్యాగ్రే స్థణ్డిలం కృత్వా బిమ్బం తస్యోపరిన్యసేత్ । పుణ్యాహం వాచయేత్తత్ర ప్రోక్షయేదస్త్రమన్త్రతః ॥ ౨౬.౭౬॥ సూత్రైకాదిసమాయుక్తానష్టకుమ్భాన్ న్యసేత్క్రమాత్ । బేరస్య పరితోఽభ్యర్చ్య లోకేశాన్ స్వస్వమన్త్రతః ॥ ౨౬.౭౭॥ హేమసూచ్యా గురుర్లిఖ్య నేత్రమన్త్రమనుస్మరన్ । మధు వాతాఋతాయేతి మధుపాత్రం ప్రదర్శయేత్ ॥ ౨౬.౭౮॥ ఘృతం మిమిక్షేతి మన్త్రేణ ఘృతపాత్రం ప్రదర్శయేత్ । ఆప్యాయస్చేతి మన్త్రేణ క్షీరపాత్రం ప్రదర్శయేత్ ॥ ౨౬.౭౯॥ సువర్ణం రజతం కాంస్యం పాత్రం మధ్వాదినా తతః । సువర్ణదూర్వయా నేత్రం మధ్వాజ్యక్షీరమర్పయేత్ ॥ ౨౬.౮౦॥ సువర్ణరేఖా సంయుక్తం సూర్యసోమాగ్నిదైవతమ్ । తర్జనీమధ్యమాధిక్యాం న్యసేన్నేత్రమనుత్మరన్ ॥ ౨౬.౮౧॥ ధేనుగవ్యేతి మన్త్రేణ సవత్సాం గాం ప్రదర్శయేత్ । బ్రహ్మజజ్ఞానమన్త్రేణ బ్రాహ్మణాన్దర్శయేత్తతః ॥ ౨౬.౮౨॥ జగద్భువాదిమన్త్రేణ స్వస్తిమఙ్గలవాచకైః । ప్రచ్ఛన్నపటమావర్జ్య జనాన్సర్వాన్ప్రదర్శయేత్ ॥ ౨౬.౮౩॥ పఞ్చగవ్యేన సంస్నాప్య పఞ్చబ్రహ్మషడఙ్గకైః । కలశాద్భిస్తు సంస్నాప్య తతః పఞ్చామృతాదిభిః ॥ ౨౬.౮౪॥ అష్టమృత్సలిలేనైవ స్నాపయేత్తు షడక్షరైః । పర్వతాగ్రే నదీతీరే వల్మీకే కర్కటావటే ॥ ౨౬.౮౫॥ దన్తి దన్తే వృషే శ‍ృఙ్గే గవాం గోష్ఠే చతుష్పథే । మృదమష్టవిధం గ్రాహ్య ప్రకుర్యాద్బిమ్బశుద్ధికమ్ ॥ ౨౬.౮౬॥ స్నాపయేద్బిల్వతోయైశ్చ పఞ్చత్వక్సలిలైరపి । గన్ధాద్భిశ్శుద్ధతోయైశ్చ స్కన్దసూక్తేనమన్త్రతః ॥ ౨౬.౮౭॥ నమకం చమకఞ్చైవ పురుషసూక్తమతః పరమ్ । పఞ్చశాన్తిం జపిత్వాథ స్నాపయేచ్ఛరసమ్భవమ్ ॥ ౨౬.౮౮॥ గన్ధపుష్పాదిభిర్విద్వాన్ పూజయేద్ధృదయేన తు । సర్వాలఙ్కారసంయుక్తం సర్వాతోద్యసమన్వితమ్ ॥ ౨౬.౮౯॥ వితానధ్వజసంయుక్తం ఛత్రచామరభూషితమ్ । నానాభక్తజనైస్సార్ధం నానాదీపైస్సమాయుతమ్ ॥ ౨౬.౯౦॥ రథే వా శిబికాయాం వా కుర్యాద్గ్రామప్రదక్షిణమ్ । జలతీరం సమాచ్ఛాద్య శుద్ధిం కృత్వా భువస్థలమ్ ॥ ౨౬.౯౧॥ తస్మిన్ బేరం సమానీయ వస్త్రాదీని వ్యపోహ్య చ । నవవస్త్రేణ సంవేష్ట్య లమ్బకూర్చేన సంయుతమ్ ॥ ౨౬.౯౨॥ చతుర్గాత్రయుతం కృత్వా జలమధ్యే ప్రపాన్తతః । తన్మధ్యే విన్యసేత్పీఠం చతుర్గాత్రయుతం దృఢమ్ ॥ ౨౬.౯౩॥ తదూర్ధ్వే ఫలకాం క్షిప్త్వా నాభిదఘ్నేఽధివాసయేత్ । అష్టకుమ్భాన్ న్యసేద్దిక్షు దిగ్దేవాన్ పూజయేత్తతః ॥ ౨౬.౯౪॥ పఞ్చరాత్రం త్రిరాత్రం వాఽప్యేకరాత్రం జలోషితమ్ । చతుర్వేదైశ్చతుర్దిక్షు కుర్యాదధ్యయనం ద్విజైః ॥ ౨౬.౯౫॥ పుణ్యాహం వాచయిత్వాఽథ ప్రోక్షయేద్యాగమణ్డపమ్ । వాస్తుహోమం తతః కుర్యాత్ సమీరిణపదే బుధః ॥ ౨౬.౯౬॥ పర్యగ్నికరణం తేన వహ్నినాఽత్రైవ కారయేత్ । వేద్యూర్ధ్వే స్థణ్డిలం కృత్వా చాష్టద్రోణైస్తు శాలిభిః ॥ ౨౬.౯౭॥ తదర్ధైస్తణ్డులైశ్చైవ తదర్ధైశ్చ తిలైరపి । తన్మధ్యే నలినం లిఖ్య సాష్టపత్రం సకర్ణికమ్ ॥ ౨౬.౯౮॥ దర్భైర్లాజైస్సపుష్పైశ్చ పరిస్తీర్య యథావిధి । శయనం కల్పయేత్తత్ర చర్మజాద్యైరనుక్రమాత్ ॥ ౨౬.౯౯॥ జలాదుత్తీర్య దేవేశం స్నానవేద్యోపరి న్యసేత్ । వ్యపోహ్య వస్త్రకూర్చాదీన్ గవ్యైశ్చైవాభిషేచయేత్ ॥ ౨౬.౧౦౦॥ స్కన్దసూక్తం జపిత్వాఽథ పవమానముదీరయన్ । అయఙ్కుమారమన్త్రేణ మాలామన్త్రేణ దేశికః ॥ ౨౬.౧౦౧॥ శుభామ్భసా తు సంస్నాప్య రక్తవస్త్రేణ వేష్టయేత్ । (శుద్ధామ్భసా) గన్ధపుష్పాదిభిః పూజ్య హృదయేన తు మన్త్రతః ॥ ౨౬.౧౦౨॥ కౌతుకం బన్ధయేత్తత్ర స్కన్దశక్తిం గురూక్తమః । పద్మముద్రాం నమస్కార షణ్ముఖీం దర్శయే త్తతః ॥ ౨౬.౧౦౩॥ నైవేద్యం దాపయిత్వాఽథ తామ్బూలఞ్చ నివేదయేత్ । మణ్డపం వికిరాన్ క్షిప్త్వా ప్రోక్షయేదర్ఘ్యవారిణా ॥ ౨౬.౧౦౪॥ శయనే శాయయేద్దేవం ప్రాక్శిరశ్చోర్ధ్వవక్త్రకమ్ । శక్తిద్వయం ద్విపార్శ్వే త శాయయిత్వా యథావిధి ॥ ౨౬.౧౦౫॥ వస్త్రేణాచ్ఛాదయేచ్ఛక్తిద్వయఞ్చైవ పృథక్పృథక్ । (వస్త్రేణాచ్ఛాదయేశక్తిద్వయంఞ్చైవ) భూతశుద్ధిం తతః కృత్వాఽప్యన్తర్యజనమాచరేత్ ॥ ౨౬.౧౦౬॥ అయఙ్కుమారమన్త్రేణ గన్ధపుష్పాదినార్చయేత్ । ఆసనం మూర్తిమూలఞ్చ బ్రహ్మాఙ్గఞ్చప్రపూరయేత్ ॥ ౨౬.౧౦౭॥ (బ్రహ్మాఙ్గఞ్చప్రపూజయేత్) సర్వలక్షణసంయుక్తాన్ కుమ్భాన్ సఙ్గృహ్య దేశికః । (కుమ్భాన్ సఙ్గ్రాహ్య) చతుర్వింశత్ప్రస్థతోయైః పూరితం నిష్కలఙ్గుహమ్ ॥ ౨౬.౧౦౮॥ (నిష్కకఙ్గుహమ్) పక్వబిమ్బఫలోపమ్యం నిర్దోషఞ్చ ఘనస్వనమ్ । స్కన్దకుమ్భమితి ప్రోక్తం శక్తివజ్రధరం న్యసేత్ ॥ ౨౬.౧౦౯॥ [స్కన్దకుమ్భమితి ప్రోక్తం ద్రోణతోయేన పూరితమ్ । సమృద్ధాం లక్షణోపేతాం గృహీత్వా శక్తివర్ధనీమ్ ॥ ౨౬.౧౧౦॥ త్రివృత్సూత్రేణ సంవేష్ట్య ప్రాదక్షిణ్యాద్యవాన్తరమ్ । ద్రోణతోయేన సమ్పూర్ణాన్ కుమ్భాన్సర్వాన్సలక్షణాన్ ॥ ౨౬.౧౧౧॥ తన్తునావేష్ట్య కుశలో గవాక్షసదృశాన్తరమ్ । అస్త్రేణ క్షాల్య చ ప్రోక్ష్య వస్త్రపూతైర్జలైశ్శుభైః ॥ ౨౬.౧౧౨॥ సర్వగన్ధయుతైఃపూర్య రక్తవస్త్రద్వయేన చ । స్కన్దకుమ్భం సమావేక్ష్య వద్ధన్యౌ చ పృథక్పృథక్ ॥ ౨౬.౧౧౩॥ స్కన్దబేరశిరో భాగే కల్పయేదాసనన్తతః । స్కన్దకుమ్భన్తు విన్యస్య స్కన్దాద్యైస్సమ్యగర్చయేత్ ॥ ౨౬.౧౧౪॥ పఞ్చరత్నాని విన్యస్య న్యసేదుత్తమకూర్చకమ్ । స్కన్దకుమ్భం న్యసేన్మధ్యే స్కన్దమన్త్రం సబీజయుక్ ॥ ౨౬.౧౧౫॥ ఆధారాఖ్యమనన్తఞ్చ ధర్మాదీన్ కల్పకల్పవిత్ । అష్టశక్తిశ్శకున్యాద్యాం ఆసనమూర్తిమేవ చ ॥ ౨౬.౧౧౬॥ సఙ్కల్ప్య చ ప్రసన్నాత్మా సపుష్పాఞ్జలిహస్తవాన్ । ప్రభామణ్డలమధ్యస్థం ప్రద్యోదినదిశాముఖమ్ ॥ ౨౬.౧౧౭॥ సహస్రాదిత్యసఙ్కాశం రత్నకుణ్డలభూషితమ్ । కరణ్డమకుటోపేతం శుద్ధయజ్ఞోపవీతినమ్ ॥ ౨౬.౧౧౮॥ రక్తవర్ణామ్బరాలేపం మాల్యాదిభిరలఙ్కృతమ్ । ఛన్నవీరకటీసూత్రపాదనూపురసంయుతమ్ ॥ ౨౬.౧౧౯॥ మన్దస్మితం బాలవేషం సుప్రసన్నం శుభేక్షణమ్ । యాదృశం ప్రతిమాకారం తాదృశం భావ్య బుద్ధిమాన్ ॥ ౨౬.౧౨౦॥ స్కన్దస్య మూలమన్త్రేణ స్కన్దం పద్మస్థమావహేత్ । స్వాగతం సద్యమన్త్రేణ స్థాపనం వామదేవతః ॥ ౨౬.౧౨౧॥ అఘోరేణ నిరోధన్తు సాన్నిధ్యమీశమన్త్రతః । సమ్ముఖం పురుషేణైవ పాద్యమాచమనార్ధ్యకమ్ ॥ ౨౬.౧౨౨॥ గన్ధపుష్పం హృదా దద్యాత్ ధూపన్ధూరసి మన్త్రతః । దీపం ఉద్దీప్యమన్త్రేణ నైవేద్యఞ్చాన్నసూక్తకమ్ ॥ ౨౬.౧౨౩॥ తామ్బూలం హృదయేనైవ తేనైవాచమనన్దదేత్ । పద్మముద్రాం షణ్ముఖీఞ్చ నమస్కారాన్ప్రదశయేత్ ॥ ౨౬.౧౨౪॥ ఆవాహ్య హృదయేనైవ దిగ్బన్ధేదస్త్రమన్త్రతః । మహావల్లీం దేవసేనాం శ్యామరత్న సమప్రభామ్ ॥ ౨౬.౧౨౫॥ సౌమ్యవక్త్రే పద్మహస్తే వర్ధన్యౌ స్వస్వబీజతః । ఆవాహ్య దక్షిణే వామే పద్మముద్రాం ప్రదర్శయేత్ ॥ ౨౬.౧౨౬॥ పరితశ్చాష్టకుమ్భాంశ్చ పూర్వాదిషు క్రమాన్న్యసేత్ । జయన్తాఖ్యమగ్నిశిఖం కృత్తికా పుత్రసంజ్ఞకమ్ ॥ ౨౬.౧౨౭॥ అనలం తు భూతపతిం సేనాన్యం గుహసంజ్ఞకమ్ । హేమశూలం విశాలాక్షం శక్తివజ్రధరం న్యసేత్ ॥ ౨౬.౧౨౮॥] The second line of 26.109 is expanded within 26.110 through 26.128 స్వనామాద్యక్షరైశ్చైవ నమోఽన్తైర్నామభిః క్రమాత్ । శక్తిఞ్చైవాక్షమాలాఞ్చ కమణ్డలుధనుర్ధరాన్ ॥ ౨౬.౧౨౯॥ వజ్రం కృత్వా సువర్ణేన స్కన్దకుమ్భే న్యసేత్పృథక్ । స్వర్ణేన రచితం పద్మం వర్ధన్యోర్విన్యసేత్తతః ॥ ౨౬.౧౩౦॥ రజతాత్స్వస్తికం కృత్వా కుమ్భేష్వష్టసు విన్యసేత్ । నైవేద్యఞ్చైవ పానీయం తామ్బూలఞ్చ హృదా దదేత్ ॥ ౨౬.౧౩౧॥ ఆత్మవిద్యా శివాఖ్యఞ్చ జానుకణ్ఠశిరోఽవధి । తత్త్వత్రయం సాధిపతిం మూర్తిమూర్తీశ్వరాన్న్యసేత్ ॥ ౨౬.౧౩౨॥ మూర్తయః క్ష్మాదయస్తత్ర కార్తికేయాదిమూర్తిపాః । (మూర్తిపః క్ష్మాదయస్తత్ర) పఞ్చైకచతురస్త్రీణి పఞ్చత్రిచతురత్రయః ॥ ౨౬.౧౩౩॥ అనేన విధినా కుమ్భాన్ పూర్వాద్యాశాసు విన్యసేత్ । సువర్ణం సర్వకుమ్భేషు న్యస్తవ్యం ఫలకాఙ్క్షిభిః ॥ ౨౬.౧౩౪॥ పశ్చిమద్వారబాహ్యాన్తే నిత్యద్వారం సమర్చయేత్ । (పశ్చిమద్వారబాహ్యాస్థో వద్ద్వారమర్చయేత్) శాన్తిభూతిబలారోగ్యం చతుర్దిక్షుః సతోరణైః ॥ ౨౬.౧౩౫॥ శాన్తిం సుదేహం సుముఖమిన్ద్రం పూర్వే సమర్చయేత్ । ఇన్ద్రాగ్నిమధ్యమే భానుం వహ్నికోణే హుతాశనమ్ ॥ ౨౬.౧౩౬॥ యామ్యే విద్యాం మహావల్లీం తతః సేనాపతిం యమమ్ । నిరృతిఞ్చ మహావిష్ణుం లక్ష్మీం నిరృతిగోచరే ॥ ౨౬.౧౩౭॥ ఆప్యే నివృత్తిం శిఖినం గజం వరుణమస్త్రకమ్ । వాయుం గణేశం క్షేత్రజ్ఞం వాయవ్యాం దిశి పూజయేత్ ॥ ౨౬.౧౩౮॥ (గణేశం క్షేత్రేశం) ప్రతిష్ఠాం దేవసేనాఞ్చ సుమిత్రం సోమముత్తరే । ఈశానఞ్చ చతుర్వక్త్రం గురుమీశానగోచరే ॥ ౨౬.౧౩౯॥ తత్తత్స్వనామమన్త్రేణ సర్వకుమ్భాన్సమర్చయేత్ । దశాయుధాని సమ్పూజ్య హుమ్ఫడన్తం స్వనామతః ॥ ౨౬.౧౪౦॥ భో భో శక్ర త్వయా స్వస్యాం దిశి విఘ్నప్రశాన్తయే । సావధానేన యాగాన్తం యావత్స్థేయం గుహాజ్ఞయా ॥ ౨౬.౧౪౧॥ ఇత్యేవం దశలోకేశాన్ ప్రత్యేకం శ్రావయేద్గురుః । దర్పణం పూర్ణకుమ్భశ్చ మయూరం యుగ్మచామరమ్ ॥ ౨౬.౧౪౨॥ శ్రీవత్సం స్వస్తికం శఙ్ఖం దీపో దేవాష్టమఙ్గలమ్ । తేషు సమ్పూజయేన్మన్త్రీ గఙ్గాద్యష్టనదీః క్రమాత్ ॥ ౨౬.౧౪౩॥ గఙ్గాఞ్చ యమునాఞ్చైవ నర్మదాఞ్చ సరస్వతీమ్ । సిన్ధుం గోదావరోఞ్చైవ కావేరీం కుమరీం తతః ॥ ౨౬.౧౪౪॥ తృణబన్ధాంఞ్చ కమ్పాఞ్చ వంశే స్తమ్భే యథాక్రమమ్ । పృథివ్యాదీని తత్త్వాని పూజయేన్మణ్డపే సుధీః ॥ ౨౬.౧౪౫॥ మణ్డపఞ్చ గుహవ్యాప్తం నిర్విఘ్నం భావ్య తత్పరః । ఋగ్వేదం పూర్వదిగ్భాగే యజుర్వేదన్తు దక్షిణే ॥ ౨౬.౧౪౬॥ పశ్చిమే సామవేదఞ్చ ఉదీచ్యాం దిశ్యథర్వణమ్ । మాలామన్త్రం స్కన్దసూక్తం గాయత్రీం పఞ్చశాన్తికమ్ ॥ ౨౬.౧౪౭॥ ఆగ్నేయాదిషు కోణేషు జపిత్వా మన్త్రవిత్తమైః । ఆచార్యో మూర్తిపైస్సార్ధం హోమకర్మ సమాచరేత్ ॥ ౨౬.౧౪౮॥ కార్తికేయో విశాఖశ్చ గుహశ్చైవాసురాన్తకః । సేనానీః షణ్ముఖశ్చైవ మయూరవాహనస్తథా ॥ ౨౬.౧౪౯॥ శక్తిపాణిరితి ఖ్యాతా ఏతే చైవాష్టమూర్తిపాః । స్వనామాద్యక్షరేణైవ కుణ్డానాం దక్షిణే యజేత్ ॥ ౨౬.౧౫౦॥ అగ్న్యాధానాదికం సర్వమగ్నికార్యోక్త వర్త్మనా । ప్రధానే స్కన్దమావాహ్య సబ్రహ్మాఙ్గం సలోచనమ్ ॥ ౨౬.౧౫౧॥ తత్త్వత్రయం సాధిపతిం మూర్తిమూర్తీశ్వరాన్వితమ్ । మహావల్లీం దేవసేనాం సహితం సమ్ప్రపూజయేత్ ॥ ౨౬.౧౫౨॥ పాలాశఖదిరాశ్వత్యవటబిల్వశమీ తథా । ప్లక్షః పశ్చాదపామార్గముదుమ్బరమితీరితమ్ ॥ ౨౬.౧౫౩॥ ప్రధానాద్యగ్నికుణ్డానాం సమిధో నవ కీర్తితాః । సార్ద్రా సత్వవసపలాశాశ్చ సప్రరోహా అనిన్దితాః ॥ ౨౬.౧౫౪॥ కనిష్ఠాఙ్గులనాహం స్యాద్ద్వాదశాఙ్గులమాయతాః । సమిదాజ్య చరు లాజం యవం సక్తుఞ్చ సర్షపమ్ ॥ ౨౬.౧౫౫॥ (యవం వేణుం) తిలం ముద్గం గులం వేణ మధు క్షీరం పునర్దధి । (గులం చైవ) ద్రవ్యం త్రయోదశం ప్రోక్తం హోమయేత్తు యథాక్రమమ్ ॥ ౨౬.౧౫౬॥ (ద్రవ్యాణి ద్వాదశైతాని ప్రోక్తం) మూల మన్త్రం షడఙ్గైశ్చ సమిధాదీని మన్త్రవిత్ । (బ్రహ్మ మన్త్రం) శతమర్ధం తదర్ధం వా మూలమన్త్రేణ దేశికః ॥ ౨౬.౧౫౭॥ బ్రహ్మాఙ్గానాం దశాంశం స్యాన్మూలార్ధం మూర్తిపాహుతిః । మూర్తిపా జుహుయాత్ దిక్షు సర్వాంశ్చ స్వస్వమన్త్రతః ॥ ౨౬.౧౫౮॥ (జుహుయాత్ విదిక్షు) స్కన్దగాయత్రిమన్త్రేణ ప్రతికుణ్డం విశేషతః । శతమర్ధం తదర్ధం వా సర్పిషా జుహుయాత్సుధీః ॥ ౨౬.౧౫౯॥ ద్రవ్యాన్తే వ్యాహృతీర్హృత్వా స్పృష్ట్వా స్పృష్ట్వా చ బేరకమ్ । స్కన్దసూక్తైశ్చ మన్త్రైశ్చ షడ్భిః షడ్వారమాజ్యతః ॥ ౨౬.౧౬౦॥ (స్కన్దసూక్తస్య) జగద్భువాదిషణ్మూర్తిమన్త్రైశ్చైవ హునేత్సుధీః । అయఙ్కుమారమన్త్రేణ హోమయేత్ షోడశాహుతీః ॥ ౨౬.౧౬౧॥ మాలామన్త్రేణ మన్త్రజ్ఞో జుహుయాచ్ఛిరసాహుతిమ్ । కృత్వైవం సర్వకుణ్డేషు కుర్యాత్తు శిరసా హునేత్ ॥ ౨౬.౧౬౨॥ సర్వద్రవ్యసమాయుక్తం హవ్యవాహేన హోమయేత్ । దృఢద్రవ్యం కరేణైవ ద్రవద్రవ్యం స్రువేణ చ ॥ ౨౬.౧౬౩॥ బీజాని కర్షయేచ్చైవ లాజమఞ్జలినా హునేత్ । ఉపోష్యతో గురుస్త్వైవం రాత్రిశేషం వ్యపోహ్య చ ॥ ౨౬.౧౬౪॥ మూర్తిపైస్సహ సంస్నాత్వా నిత్యకర్మకృతో గురుః । సోష్ణీషస్సోత్తరీయశ్చ హైమపఞ్చాఙ్గభూషణః ॥ ౨౬.౧౬౫॥ శివద్విజకులోద్భూతః శివశాస్త్రవిశారదః । సామాన్యార్ఘ్యం విశేషార్ఘ్యం పఞ్చగవ్యాని సాధయేత్ ॥ ౨౬.౧౬౬॥ పూర్వవద్ద్వారపూజాదిదిగ్దేవాంస్తు సమర్చయేత్ । ఆసనావరణానాన్తు హుత్వాఽప్యేకైకమాహుతిమ్ ॥ ౨౬.౧౬౭॥ స్కన్దమూలేన మన్త్రేణ శతమష్టోత్తరం హునేత్ । జయాదిరభ్యాధానఞ్చరాష్ట్రభృచ్చ హునేత్క్రమాత్ ॥ ప్రాయశ్చిత్తమఘోరేణ హోమయేత్ షోడశాహుతిః । పూర్ణాహుతిం తతః కృత్వా ధూపదీపాదికాన్దదేత్ ॥ ప్రార్థయిత్వా నమస్కృత్వా బలిమన్తర్బలిం క్షిపేత్ । బహిర్బలిం తతః కుర్యాత్ జ్ఞానఖడ్గధరో గురుః ॥ పూర్ణాహుతిం తతః కృత్వా జ్ఞానఖఙ్గధరో గురుః । దేశికం తోషయేద్దేవం సన్నిధీకరణాయ చ ॥ ౨౬.౧౬౮॥ ఆచార్యం పూజయేత్కర్తా గోభూమిధనకాఞ్చనైః । అధమం దశనిష్కన్తు ద్విగుణం మధ్యమం స్మృతమ్ ॥ ౨౬.౧౬౯॥ ఉత్తమం త్రిగుణం జ్ఞేయం దేశికస్య తు దక్షిణా । తస్యైవం పఞ్చమాంశైకం మూర్తిపానాన్తు దక్షిణా ॥ ౨౬.౧౭౦॥ జాపకాన్వాస్తుహోతారం తదర్ధేనైవ తోషయేత్ । దైవజ్ఞం శిల్పినఞ్చైవ తోషయేన్మూర్తిధారివత్ ॥ ౨౬.౧౭౧॥ భక్తానాం పరిచారాణాం యథాశక్త్యా తు దక్షిణామ్ । శయనాద్బిమ్బముత్థాప్య స్నానవేద్యుపరి న్యసేత్ ॥ ౨౬.౧౭౨॥ ఘృతం శిరోర్పణం కుర్యాత్ హేమదూర్వాఙ్కురాక్షతైః । పఞ్చగవ్యేన సంస్నాప్య పశ్చాత్పఞ్చామృతాదిభిః ॥ ౨౬.౧౭౩॥ రక్తతోయైస్స్వర్ణతోయైః శుభోదైర్గన్ధతోయకైః । (శుద్ధోదైర్గన్ధతోయకైః) హిరణ్యవర్ణా ఋగ్భిశ్చ పవమానైశ్చ మన్త్రతః ॥ ౨౬.౧౭౪॥ నమకఞ్చమకఞ్చైవ స్కన్దసూక్తఞ్చ శాన్తికమ్ । జపిత్వా స్నాపయేత్స్కన్దం గన్ధపుష్పాదినార్చయేత్ ॥ ౨౬.౧౭౫॥ అర్ఘ్యపాణిర్గురుః పశ్చాత్ప్రవిశేద్గర్భగేహకమ్ । మానుషే దైవికే వాఽపి ప్రాగ్వత్సంస్కారసంయుతే ॥ ౨౬.౧౭౬॥ కుశలో హృదయేనైవ రత్నౌషధివిగర్హితమ్ । విన్యస్య సుదృఢం కృత్వా షణ్ముఖస్యాసనాయ చ ॥ ౨౬.౧౭౭॥ సర్వాతోద్యసమాయుక్తం వేదఘోషసమన్వితమ్ । అర్ఘ్యపాణిః పురో గత్వాఽప్యాచార్యో మూర్తిపైస్సహ ॥ ౨౬.౧౭౮॥ సదారపుత్రాస్సభ్రాతా యజమానో వ్రజేదను । హర్మ్యం ప్రదక్షిణం కృత్వా గర్భగేహే గుహం నయేత్ ॥ ౨౬.౧౭౯॥ సులగ్నే సుముహూర్తే చ యథా ద్వారం తథా ముఖమ్ । అథ బ్రహ్మ శిఖోపేతం స్థాపయేచ్ఛరసమ్భవమ్ ॥ ౨౬.౧౮౦॥ (బ్రహ్మ శిలోపేతం) దక్షిణే తు మహావల్లీం దేవసేనాం తథోత్తరే । అష్టబన్ధం తతః కుర్యాద్యథా దృఢతరం తథా ॥ ౨౬.౧౮౧॥ సర్వాతోద్యసమాయుక్తం కుమ్భానుద్ధృత్య దేశికః । మూర్తిపైశ్శిరసావాహ్య కుర్యాద్ధామప్రదక్షిణమ్ ॥ ౨౬.౧౮౨॥ దేవస్యాగ్రే క్రమేణైవ స్థణ్డిలోపరి విన్యయేత్ । ప్రచ్ఛన్నపటమానీయ భక్త్యా పరమయా పునః ॥ ౨౬.౧౮౩॥ (పరమయా యుతః) ఆచార్యస్సుప్రసన్నాత్మా దృఢచిక్తో జితేన్ద్రియః । మూర్ధాదికల్పితస్థానేష్వాదివర్ణాంల్లిఖేత్క్రమాత్ ॥ ౨౬.౧౮౪॥ సైకత్రింశత్కలాన్యాసం మకుటాదిక్రమాన్న్యసేత్ । జగద్భువాదిషణ్మన్త్రైర్వక్త్రస్థానేషు విన్యసేత్ ॥ ౨౬.౧౮౫॥ శిరోవదనహృన్నాభిగుహ్యాఙ్ఘ్రిషు చ తాన్ పునః । మాతృకాం బిన్దుసహితాం దేవ్యోరఙ్గే క్రమాన్న్యసేత్ ॥ ౨౬.౧౮౬॥ ముహూర్తం వేక్ష్య దైవజ్ఞో గురవే సన్నివేదయేత్ । ప్రాణాత్ప్రకృతియోగన్తు జ్ఞాత్వా స్థాపనమా చరేత్ ॥ ౨౬.౧౮౭॥ (స్థాపనమా రభేత్) యథోత్కృష్టం క్రమాత్ జ్ఞత్వా తథా సంస్థాపయేద్గురుః । కుమ్భాద్బీజం సమాదాయ బేరస్య హృది విన్యసేత్ ॥ ౨౬.౧౮౮॥ బ్రహ్మాఙ్గాని సబీజాని మూర్ధాదిక్రమశో న్యసేత్ । ముకులీం పద్మముద్రాఞ్చ షణ్ముఖీం ధేనుముద్రికామ్ ॥ ౨౬.౧౮౯॥ శక్తిముద్రాం నమస్కారాన్దర్శయేత్తు గుహాయ వై । స్కన్దకుమ్భస్థతోయేన స్కన్దం సంస్నాపయేద్గురుః ॥ ౨౬.౧౯౦॥ వర్ధన్యోర్బీజమాదాయ దేవ్యోశ్చూచుకమధ్యమే । పూర్వం సవ్యే మహావల్లీం దేవసేనాఞ్చ వామకే ॥ ౨౬.౧౯౧॥ విన్యస్య యోనిముద్రాఞ్చ పద్మాఖ్యం దర్శయేత్పృథక్ । తత్తత్కుమ్భస్థతోయేన స్నాపయచ్ఛక్తికాద్వయమ్ ॥ ౨౬.౧౯౨॥ (స్థాపయచ్ఛక్తికాద్వయమ్) స్థాపనే శక్తిరహితే వర్ధనీద్వయబీజకమ్ । పీఠే పార్శ్వద్వయే విద్వాన్ స్థాప్య తత్రాభిషేచయేత్ ॥ ౨౬.౧౯౩॥ జయన్తాదిఘటాద్భిస్తు పీఠేసంస్థాపయేత్క్రమాత్ । గన్ధతోయేనసంస్నాప్య గవ్యైః పఞ్చామృతైఃపునః ॥ ౨౬.౧౯౪॥ స్కన్దసూక్తేనమన్త్రేణ జపేత్షోడశవారకమ్ । శుద్ధామ్భసాతుసంస్నాప్య మూలబ్రహ్మషడఙ్గకైః ॥ ౨౬.౧౯౫॥ పాద్యంవైసద్యమన్త్రేణ వామేనాచమనాన్దదేత్ । అర్ఘ్యంవైఘోరమన్త్రేణ వస్త్రంహృదయమన్త్రతః ॥ ౨౬.౧౯౬॥ గన్ధన్తత్పురుషేణైవ పుష్పమీశానమన్త్రతః । భూషణఙ్కవచేనైవ ధూపదీపౌహృదాదదేత్ ॥ ౨౬.౧౯౭॥ అభ్యర్చ్యాధారశక్త్యాది పఞ్చవరణసంయుతమ్ । రక్తామ్బరైరక్తమాల్యై రక్తగన్ధైశ్చభూషయేత్ ॥ ౨౬.౧౯౮॥ పఞ్చవర్ణహవిర్దద్యాదన్నసూక్తేనమన్త్రతః । తామ్బూలాద్యుపచారాణి సర్వాణిసహృదాదదేత్ ॥ ౨౬.౧౯౯॥ స్వసూత్రాన్దేవదేవీనాముద్వాహఙ్కర్మకారయేత్ । చతుర్త్థేదివసేవిప్రే శేషహోమంసమాచరేత్ ॥ ౨౬.౨౦౦॥ భూదానన్దేశికాయైవదద్యాత్ కర్థాయథాబలమ్ । బ్రాహ్మణాన్ భోజయేత్ పశ్చాత్ దీనానన్ధాంశ్చభుజయేత్ ॥ ౨౬.౨౦౧॥ తదన్తేస్నపనఙ్కుర్యాత్ విత్తశాఠ్యన్న కారయేత్ । ఏవంయఃకురుతేమర్త్యస్సపుణ్యాఙ్గతిమాప్నుయాత్ ॥ ౨౬.౨౦౨॥ ఆయుఃపుత్రకలత్రఞ్చ వసువిద్యాయశోబలమ్ । సౌభాగ్యమ్మహతీలక్ష్మీమరోగత్వమనాకులమ్ ॥ ౨౬.౨౦౩॥ ఇహేవలబ్ధ్వాభూపృష్ఠే భుక్త్వాభోగాన్యథేఫ్సితాన్ । కర్తాకారయితాచైవ కౌమారంలోకమాప్నుయాత్ ॥ ౨౬.౨౦౪॥ ఫలంస్కన్దప్రతిష్ఠాయాస్సఙ్క్షేపాత్ శ‍ృణుసువ్రత। బేరసంవేశవేద్యాన్తు యావన్తః వరమాణవః ॥ ౨౬.౨౦౫॥ తావ్ద్వర్షసహస్రాణిస్కన్దలోకేమహీయతే ॥ ౨౬.౨౦౫॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే అచలస్నాపనవిధిర్నామ షడ్వింశః పటలః । ౨౭. సప్తవింశః పటలః - అథచలబేరప్రతిష్ఠావిధిః చలబేరప్రతిష్ఠాఞ్చ వక్ష్యేఽహంశ‍ృణుకౌశిక । భుక్తిముక్తిప్రదన్నృణాం సర్వకామార్థసాధనమ్ ॥ ౨౭.౧॥ బాలవృద్ధికరంసర్వశత్రుక్షయకరంశుభమ్ । సర్వకామదమాన్యత్కిం కుమారస్థాపనాదృతే ॥ ౨౭.౨॥ మృగాదిమాసషట్కేతు వికుమ్భేషుశుభావహమ్ । అయనేచోత్తరేశ్రేష్ఠే దక్షిణేస్యాత్జ్వరాన్వితమ్ ॥ ౨౭.౩॥ మార్గశీర్షకమాఘౌ ద్వౌ వర్జయేత్తు ప్రయత్నతః । జోవదృష్టియుతే కుమ్భే చలస్థాపనముత్తమమ్ ॥ ౨౭.౪॥ ప్రశస్తపక్షనక్షత్రే స్థాపనం సమ్యగాచరేత్ । ప్రతిమాం కారయేద్విద్వాన్ ప్రతిమాలక్షణోక్తవత్ ॥ ౨౭.౫॥ గజవల్లీసమాయుక్తం ప్రతిపఞ్చోత్సవం తథా । శిబికా బలిబేరఞ్చ స్నపనాత్సవ కౌతుకమ్ ॥ ౨౭.౬॥ మూర్తిపఞ్చవిధానేన తత్తన్మూర్తిస్వభావకమ్ । శక్త్యేకఞ్చ సమాయుక్తం స్నపనం బలికౌతుకమ్ ॥ ౨౭.౭॥ శక్తిత్రయసమోపేతముత్సవం మునిపుఙ్గవ । శక్తిం వినాస్త్రశిబికా పఞ్చబేరవిధిక్రమమ్ ॥ ౨౭.౮॥ అఙ్కురానర్పయేద్విద్వాన్ పూర్వోక్తవిధినా మునే । ప్రాసాదస్యాగ్రతః కుర్యాన్మణ్డపం చతురశ్రకమ్ ॥ ౨౭.౯॥ భూతాదినవహస్తాన్తం విస్తారం గురుహస్తతః । షోడశస్తమ్భసంయుక్తం ద్వాదశస్తమ్భకేన వా ॥ ౨౭.౧౦॥ పఙ్క్తితాలసముత్సేధం పఙ్క్తిత్రయసమాయుతమ్ । చతుర్ద్వారసమాయుక్తం చతుస్తోరణభూషితమ్ ॥ ౨౭.౧౧॥ మఙ్గలాకారసంయుక్తం మఙ్గలాఙ్కురశోభితమ్ । (మఙ్గలాష్టకసంయుక్తం) విధానధ్వజసంయుక్తం దర్భమాలా సుశోభితమ్ ॥ ౨౭.౧౨॥ (దర్భమాలా భిరావృతం) గాత్రవేష్టనసంయుక్తం ఫలపల్లవశోభితమ్ । ఏకాశీతిపదం కృత్వా మధ్యవేదిం నవాంశతః । కుణ్డాని పరితః కృత్వా మహాదిక్షు విదిక్షు చ ॥ ౨౭.౧౩॥ దిశాసు చతురశ్రాణి షట్కోణాని విదిక్షు చ । అథవా విదిశాస్వత్ర వృత్తాని నలినాని వా ॥ ౨౭.౧౪॥ షడశ్రన్తు ప్రధానం స్యాన్మధ్యే శాఙ్కరవజ్రిణోః । సర్వకుణ్డం షడశ్రం వా నవకుణ్డవిధౌ మతా ॥ ౨౭.౧౫॥ చతురశ్రం చతుర్దిక్షు ప్రధానన్తు షడశ్రకమ్ । పఞ్చకుణ్డవిధిః ప్రోక్తం త్రిమేఖలసమాయుతమ్ ॥ ౨౭.౧౬॥ నాభియోనిసమాయుక్తం సర్బలక్షణసంయుతమ్ । మణ్డపస్యోత్తరే భాగే స్నానవేదిం ప్రకల్పయేత్ ॥ ౨౭.౧౭॥ తత్పీఠతారద్విగుణం షోడశాఙ్గులముచ్ఛ్రయమ్ । నాలావటసమాయుక్తం జలమార్గసమాయుతమ్ ॥ ౨౭.౧౮॥ బాహుమాత్రాయతాత్ఖాతమవటం తస్య వామతః । గోమయాలేపనం కృత్వా రజాంసి వినిపాతయేత్ ॥ ౨౭.౧౯॥ మాణిక్కం పుష్పరాగఞ్చ వైడూర్యం నీలమేవ చ । గోమేదకం మౌక్తికఞ్చ ప్రవాలం స్ఫటికం తథా ॥ ౨౭.౨౦॥ ఇన్ద్రాదీశానపర్యన్తం విన్యసేత్స్వస్వమన్త్రతః । బేరం తస్యోపరి న్యస్త్వా సుస్నిగ్ధం సుదృఢం భవేత్ ॥ ౨౭.౨౧॥ దేవ్యోః పీఠేఽష్టకోష్టేషు హేమాబ్జాని న్యసేద్ధృదా । సర్వాలఙ్కారసంయుక్తే మణ్డపే స్థణ్డిలోపరి ॥ ౨౭.౨౨॥ నయనోన్మీలనం కుర్యాత్ నేత్రయుగ్మాయుతే దినే । హేమసూచికయా శిల్పీ పక్ష్మరేఖాం సమాలిఖేత్ ॥ ౨౭.౨౩॥ కృష్ణమణ్డలమాలిఖ్య జ్యోతిర్మణ్డలమాలిఖేత్ । ఉత్తరే స్థణ్డిలే బేరం స్థాప్య శిల్పిం విసర్జయేత్ ॥ ౨౭.౨౪॥ (ఇతరే స్థణ్డిలే) నేత్రమన్త్రమనుస్మృత్య హేమసూచ్యా గురుర్లిఖేత్ । పుణ్యాహం వాచయిత్వాఽథ ప్రోక్షయేదస్త్రమన్త్రతః ॥ ౨౭.౨౫॥ అభితః కలశానష్టౌ స్థాప్యేన్ద్రాద్యాః సమర్చయేత్ । తర్జనీమధ్యమాభ్యాఞ్చ సర్వవర్ణౌఘసంయుతమ్ ॥ ౨౭.౨౬॥ (సువర్ణనఖసంయుతమ్) సూర్యసోమాధిపాభ్యాఞ్చ నేత్రయోః సంస్పృశేద్గురుః । సౌవర్ణదూర్వయా నేత్రం మధ్వాజ్యాభ్యాన్తు తర్పయేత్ ॥ ౨౭.౨౭॥ మధువాతా ఋతాయేతి మధునా తర్పయేద్గురుః । ధృతం మిమిక్షేతి మన్త్రేణ తర్పయేత్తు ఘృతేన చ ॥ ౨౭.౨౮॥ సౌవర్ణం రజతేనైవ పాత్రం మధ్వాజ్యయోర్మతమ్ । గౌర్ధేనుభావమన్త్రేణ సవత్సాం గాం ప్రదర్శయేత్ ॥ ౨౭.౨౯॥ బ్రహ్మజజ్ఞానమన్త్రేణ బ్రాహ్మణాన్ దర్శయేద్గురుః । ప్రచ్ఛన్నపటమావర్జ్య జనాన్సర్వాన్ ప్రదర్శయేత్ ॥ ౨౭.౩౦॥ పఞ్చగవ్యేన సంస్నాప్య పఞ్చబ్రహ్మషడఙ్గకైః । అష్టమృత్సలిలేనైవ స్నాపయేత్తు షడక్షరైః ॥ ౨౭.౩౧॥ స్నాపయేత్కలశాద్భిస్తు స్కన్దసూక్తేన మన్త్రతః । గన్ధపుష్పాదిభిశ్చైవ పూజయేద్ధృదయేన తు ॥ ౨౭.౩౨॥ సర్వాలఙ్కారసంయుక్తం సర్వాతోద్యసమన్వితమ్ । ఛత్రచామరసంయుక్తం నానాభక్తజనైర్యుతమ్ ॥ ౨౭.౩౩॥ నానాదీపసమాయుక్తం విప్రసఙ్ఘసమాయుతమ్ । రథే వా శిబికాయాం వా కుర్యాద్ గ్రామప్రదక్షిణమ్ ॥ ౨౭.౩౪॥ జలతీరం సమాసాద్య శుద్ధిం కృత్వా భువస్థలమ్ । తస్మిన్ బేరం సమానీయ వస్త్రాదీని వ్యపోహ్య చ ॥ ౨౭.౩౫॥ (బేరం సమాదాయ) నవవస్త్రేణ సంవేష్ట్య బధ్నీయాల్లమ్బకూర్చకమ్ । చతుర్గాత్రయుతం కృత్వా జలమధ్యే ప్రపాన్వితమ్ ॥ ౨౭.౩౬॥ తన్మధ్యే విన్యసేత్పీఠం చతుర్గాత్రయుతం దృఢమ్ । తదూర్ధ్వే కణ్ఠదఘ్నే వా నాభిదఘ్నేఽఅధివాసయేత్ ॥ ౨౭.౩౭॥ (నాభిదఘ్నేఽథవా శయేత్) అష్టకుమ్భాన్ న్యసేద్దిక్షు దిగ్దేవాన్సమ్ప్రపూజయేత్ । చతుర్వేదం చతుర్దిక్షు కుర్యాదధ్యయనం ద్విజైః ॥ ౨౭.౩౮॥ పుణ్యాహం వాచయిత్వాఽథ ప్రోక్షయేద్యాగమణ్డపమ్ । వాస్తుహోమం తతః కుర్యాత్సమీరిణపదే గురుః ॥ ౨౭.౩౯॥ పర్యగ్నికరణం తేన వహ్నినాత్రైవ కారయేత్ । వేద్యూర్ధ్వే స్థణ్డిలం కృత్వా చాష్టద్రోణైశ్చ శాలిభిః ॥ ౨౭.౪౦॥ తదర్ధైస్తణ్డులైశ్చైవ తదర్ధైశ్చ తిలైరపి । తన్మధ్యే నలినం లిఖ్య సాష్టపత్రం సకర్ణికమ్ ॥ ౨౭.౪౧॥ దర్భైర్లాజైశ్చ పుప్పైశ్చ పరిస్తీర్య యథావిధి । శయనం కల్పయేత్తత్ర చర్భజాద్యైరనుక్రమాత్ ॥ ౨౭.౪౨॥ జలాదుత్తీర్య దేవేశం స్నానవేద్యుపరి న్యసేత్ । బిమ్బశుద్ధిం తతః కృత్వా త్వలఙ్కృత్య యథావిధి ॥ ౨౭.౪౩॥ ఆలయన్తు ప్రవిశ్యాథ పునః పుణ్యాహమాచరేత్ । [వ్యపోహ్య వస్త్రకూర్చాదీన్ మృజ్జలైరభిషేచయేత్] స్కన్దసూక్తం జపిత్వాఽథ పవమానముదీరయన్ ॥ ౨౭.౪౪॥ అయం కుమారమన్త్రేణ మాలామన్త్రేణ దేశికః । శుద్ధామ్బునా తు సంస్నాప్య రక్తవస్త్రేణ వేష్టయేత్ ॥ ౨౭.౪౫॥ గన్ధపుష్పాదిభిః పూజ్య హృదయేన తు మన్త్రతః । కౌతుకం బన్ధయేత్తత్ర స్కన్దశక్తిం గురుస్తథా ॥ ౨౭.౪౬॥ పద్మముద్రాం నమస్కారాం షణ్ముఖీం దర్శయేత్సుధీః । నైవేద్యం దాపయిత్వాఽథ తామ్బూలం దాపయేద్ గురుః ॥ ౨౭.౪౭॥ మణ్డపం వికిరాన్ క్షిప్త్వా ప్రోక్షయేదర్ధ్యవారిణా । శయనే శాయయేద్బిమ్బం ప్రాక్శిరశ్చోర్ధ్వవక్త్రకమ్ ॥ ౨౭.౪౮॥ శక్తిద్వయఞ్చ పార్శ్వే తు శాయయిత్వా యథావిధి । (శక్తిద్వియఞ్చ) వస్త్రేణాచ్ఛాదయేత్స్కన్దం శక్తిద్వయం పృథక్ పృథక్ ॥ ౨౭.౪౯॥ అయం కుమారమన్త్రేణ గన్ధపుష్పాదినార్చయేత్ । సర్వలక్షణసంయుక్తాన్ కుమ్భాన్ సఙ్గృహ్య దేశికః ॥ ౨౭.౫౦॥ ససూత్రానుదకోపేతాన్ సకూర్చాన్సాపిధానకాన్ । సవస్త్రాన్పల్లవోపేతాన్ ద్రోణతోయన పూరితాన్ ॥ ౨౭.౫౧॥ శిరోభాగేషు బేరాణాం కుమ్భఞ్చ వర్ధనీద్వయమ్ । పఞ్చరత్నం ప్రధానే తు వర్ధన్యోర్హాటకామ్బుజమ్ ॥ ౨౭.౫౨॥ సర్వత్ర సర్వకుమ్భేషు విన్యసేత్తు విచక్షణః । (సువర్ణ సర్వకుమ్భేషు) యాదృశం ప్రతిమాకారం తాదృశం భావ్య బుద్ధిమాన్ ॥ ౨౭.౫౩॥ దాడిమీపుష్పసఙ్కాశం కరణ్డమకుటోజ్వలమ్ । ఛన్నచీరోపవీతోద్యత్కటిసూత్రైరలకృతమ్ ॥ ౨౭.౫౪॥ దివ్యగన్ధానులిప్తాఙ్గం దివ్యమాలావిభూషితమ్ । రక్తామ్బరధరం దేవం పాదనూపురసంయుతమ్ ॥ ౨౭.౫౫॥ ఏవం ధ్యాత్వా స్కన్దకుమ్భే తన్మూలేన సమావహేత్ । సర్వోపచారసంయుక్తమాసనావరణైర్యజేత్ ॥ ౨౭.౫౬॥ మహావల్లీం దేవసేనాం శ్యామరక్తసమప్రభే । సౌమ్యవక్త్రే పద్మహస్తే వర్ధన్యోస్స్వస్వబీజకమ్ ॥ ౨౭.౫౭॥ పరితశ్చాష్టకుమ్భాంశ్చ పూర్వాద్యాశాసు విన్యసేత్ । జయన్తాఖ్యమగ్నిశిఖం కృత్తికాపుత్రసంజ్ఞకమ్ ॥ ౨౭.౫౮॥ అనన్తరం భూతపతిం సేనాన్యం గుహసంజ్ఞకమ్ । హేమశూలం విశాలాక్షం తత్తన్నామభిరర్చయేత్ ॥ ౨౭.౫౯॥ నైవేద్యం చైవ పానీయం తామ్బూలఞ్చ హృదా దదేత్ । పఞ్చైకచతురస్త్రీణి పఞ్చత్రిచతురస్త్రయః ॥ ౨౭.౬౦॥ అనేన విధినా కుమ్భాన్ పూర్వాద్యాశాసు విన్యసేత్ । పూర్వోక్తేన విధానేన సర్బకుమ్భాన్ సమర్చయేత్ ॥ ౨౭.౬౧॥ దశాయుధాని సంస్థాప్య స్వస్వనామభిరర్చయేత్ । దర్పణం పూర్ణకుమ్భఞ్చ మయూరం యుగ్మచామరమ్ ॥ ౨౭.౬౨॥ (మయూరం చామరద్వయం) శ్రీవత్సం స్వస్తికం శఙ్ఖం దీపో దేవోఽష్టమఙ్గలమ్ । ఉపవేద్యుపరిన్యస్త్వా గఙ్గాద్యాః సమ్ప్రపూజయేత్ ॥ ౨౭.౬౩॥ తృణబన్ధాఞ్చ కమ్పాఞ్చ వంశే స్తమ్భే యథాక్రమమ్ । పృథివ్యాదీని తత్త్వాని పూజయేన్మణ్డపే సుధీః ॥ ౨౭.౬౪॥ మణ్డపఞ్చ గుహవ్యాప్తం నిర్విఘ్నం భావ్య తత్పరమ్ । ఋగ్వేదం పూర్వదిగ్భాగే యజుర్వేదన్తు దక్షిణే ॥ ౨౭.౬౫॥ పశ్చిమే సామవేదఞ్చ ఉదీచ్యాం దిశ్యథర్వణమ్ । మాలామన్త్రం స్కన్దసూక్తం గాయత్రీం పఞ్చశాన్తికమ్ ॥ ౨౭.౬౬॥ ఆగ్నేయాదిషు కోణేషు జపిత్వా మన్త్రవిత్తమైః । ఆచార్యో మూర్తిపైస్సార్ధం హోమకర్మ సమారభేత్ ॥ ౨౭.౬౭॥ కార్తికేయో విశాఖశ్చ గుహశ్చైవ సురాన్తకః । సేనానీః షణ్ముఖశ్చైవ మయూరవాహనస్తథా ॥ ౨౭.౬౮॥ శక్తిపాణిరితి ఖ్యాతా ఏతే వై చాష్ట మూర్తయః । (చాష్ట మూర్తిపాః) స్వనామాద్యక్షరేణైవ కుణ్డానాం దక్షిణే యజేత్ ॥ ౨౭.౬౯॥ అగ్న్యాధానాదికం సర్వమగ్నికార్యోక్తమాచరేత్ । పాలాశఖాదిరాశ్వత్థ వటబిల్వాశ్శమీ తథా ॥ ౨౭.౭౦॥ ప్లక్షః పశ్చాదపామార్గ ఔదుమ్బర ఇతీరితః । ప్రాధాన్యాదగ్నికుణ్డానాం సమిధో నవ కీర్తితాః ॥ ౨౭.౭౧॥ సమిదాజ్యచరుం లాజం యవం సక్తుఞ్చ సర్షపమ్ । (యవం వేణుఞ్చ) తిలం ముద్గం గులం వేణుం మధుక్షీరం పునర్దధి ॥ ౨౭.౭౨॥ (గులం చైవ) ద్రవ్యాణి ద్వాదశైతాని హోమయేత్తు యథా క్రమమ్ । (యథా విధి) మూలబ్రహ్మషడఙ్గైశ్చ స్కన్దగాయత్రిమన్త్రతః ॥ ౨౭.౭౩॥ శతమర్ధం తదర్ధం వా ప్రత్యేకన్తు హునేత్క్రమాత్ । మాతే కుమారమన్త్రేణ హోమయేత్తు రసాహుతిః ॥ ౨౭.౭౪॥ (మాలామన్త్రేణ మన్త్రయో హోమయేత్తు) కృత్వైవం సర్వకుణ్డేషు పూర్ణాన్తు శిరసా హునేత్ । సర్వద్రవ్యసమాయుక్తం హవ్యవాహేతి షోడశ ॥ ౨౭.౭౫॥ (హవ్యవాహేన హామయేత్) మూలమన్త్రేణ మన్త్రైశ్చ షడ్భిః షడ్వారమాజ్యతః । జగద్భువేతి షణ్మూర్తిమన్త్రేణైవ హునేత్తతః ॥ ౨౭.౭౬॥ అయం కుమారమన్త్రేణ జుహుయాదా జ్యహోమకమ్ । (జుహుయాదా షోడశాహుతిః) ఉపోషితో గురుః పశ్చాదాత్రిశేషం వ్యపోహ్య చ ॥ ౨౭.౭౭॥ మూర్తిపైస్సహ సంస్నాప్య గురుర్నియమతత్పరః । (మూర్తిపైస్సహ సాస్నాత్వా) పూర్వవద్వారపూజాది యాగదేవాన్సమర్చయేత్ ॥ ౨౭.౭౮॥ ఆసనావరణానాన్తు హుత్వాప్యేకైకమాహుతిమ్ । స్కన్దమూలేన మన్త్రేణ శతమష్టోత్తరం హునేత్ ॥ ౨౭.౭౯॥ జయాదిరభ్యాధానఞ్చ రాష్ట్రభృచ్చ క్రమాద్ధునేత్ । ప్రాయశ్చిత్తమఘోరేణ హోమయేత్ షోడశాహుతిః ॥ ౨౭.౮౦॥ పూర్ణాహుతిం తతః కృత్వా ధూపదీపాదికాన్దదేత్ । ప్రార్థయిత్వా నమస్కుర్యాత్ బలిమన్తర్బలిం క్షిపేత్ ॥ ౨౭.౮౧॥ బహిర్బలిం తతః కుర్యాత్ జ్ఞానఖడ్గధరో గురుః । ఆచార్యం పూజయేత్కర్తా వస్త్రహేమాఙ్గులీయకైః ॥ ౨౭.౮౨॥ దేశికం తోషయేద్దేవం సన్నిధీకరణాయ చ । ఉత్తమం దశనిష్కన్తు మధ్యమం సప్తనిష్కకమ్ ॥ ౨౭.౮౩॥ అధమం పఞ్చనిష్కన్తు దేశికస్య తు దక్షిణా । తస్యైవం పఞ్చమాంశైకం మూర్తిపానాన్తు దక్షిణా ॥ ౨౭.౮౪॥ జాపకం వాస్తుహోతారం తదర్ధేనైవ తోషయేత్ । దైవజ్ఞం శిల్పినశ్చైవ తోషయేన్మూర్తిధారివత్ ॥ ౨౭.౮౫॥ భక్తానాం పరిచారాణాం యథాశక్తిస్తు దక్షిణా । శయనాద్బిమ్బముత్థాప్య స్నానవేద్యుపరిన్యసేత్ ॥ ౨౭.౮౬॥ మృజ్జలేనైవ సంస్నాప్య పశ్చాత్పఞ్చామృతాదిభిః । రత్నోదకైః స్వర్ణతోయైః శుద్ధోదైర్గన్ధతోయకైః ॥ ౨౭.౮౭॥ నమకఞ్చమకఞ్చైవ స్కన్దసూక్తఞ్చ శాన్తికమ్ । జపిత్వా స్నాపయేత్ స్కన్దం గన్ధపుష్పాదినార్చయేత్ ॥ ౨౭.౮౮॥ ఘృతం శిరోఽర్పణం కుర్యాద్ధేమదూర్వాఙ్కురాక్షతైః । కల్పితం మణ్డపం సమ్యగలఙ్కృత్య విశేషతః ॥ ౨౭.౮౯॥ సర్వాతోద్యసమాయుక్తం వేదఘోషసమన్వితమ్ । అర్ఘ్యపాణిః పురోగచ్ఛేదాచార్యో మూర్తిపైః సహ ॥ ౨౭.౯౦॥ సదారపుత్రః సభ్రాతా యజమానో వ్రజేదను । హర్మ్యప్రదక్షిణం కృత్వా దేవం మణ్డపమానయేత్ ॥ ౨౭.౯౧॥ ఉక్తాలఙ్కారసంయుక్తాన్ కుమ్భానుద్ధృత్య దేశికః । మూర్తిపైశ్శిరసావాహ్య కుర్యాద్ధామప్రదక్షిణమ్ ॥ ౨౭.౯౨॥ దేవస్యాగ్రే క్రమేణైవ స్థణ్డిలోపరి విన్యసేత్ । మూర్ధాదికల్పితే స్థానేష్వాదివర్ణా న్న్యసేద్గురుః ॥ ౨౭.౯౩॥ జగద్భువాదిషణ్మన్త్రం షడ్వక్త్రే విన్యసేద్బుధః । పఞ్చబ్రహ్మషడఙ్గాని తత్తత్స్థానేషు విన్యసేత్ ॥ ౨౭.౯౪॥ మాతృకాం బిన్దుసహితాం దేవ్యోరఙ్గేషు విన్యసేత్ । సైకత్రింశత్కలాన్యాసం మకుటాదిక్రమాన్న్యసేత్ ॥ ౨౭.౯౫॥ ముహూర్తం వీక్ష్య దైవజ్ఞో గురవే సన్నివేదయేత్ । ప్రాణాత్ప్రకృతియోగం తు జ్ఞాత్వా స్థాపనమా చరేత్ ॥ ౨౭.౯౬॥ (స్థాపనమా రభేత్) యథోత్కృష్టక్రమం జ్ఞాత్వా తథా సంస్థాపయేద్గురుః । (యథోత్కృష్టం కృతం) కుమ్భాద్బీజం సమాదాయ బేరస్య హృది విన్యసేత్ ॥ ౨౭.౯౭॥ తత్కుమ్భస్థజలేనైవ స్కన్దం సంస్నాపయేత్తతః । వర్ధన్యోర్బీజమాదాయ దేవ్యోశ్చూచుకమధ్యమే ॥ ౨౭.౯౮॥ విన్యస్య తు జలేనైవ స్నాపయేచ్ఛక్తికాద్వయమ్ । (విన్యస్య తత్) ముకులీం పద్మముద్రాం చ షణ్ముఖీం ధేనుముద్రికామ్ ॥ ౨౭.౯౯॥ శక్తిముద్రాం నమస్కారాం దర్శయేత్తుగుహాయ వై । జయన్తాదీన్యథాభ్యర్చ్య పీఠే సంస్నాపర్యబుధః ॥ ౨౭.౧౦౦॥ గన్ధతోయేన సంస్నాప్య బిల్వోదైః శుద్ధతోయకైః । అభ్యర్చ్యాధారశక్త్యాదిపఞ్చావరణసంయుతమ్ ॥ ౨౭.౧౦౧॥ రక్తామ్బరై రక్తామాల్యై రక్తగన్ధైశ్చ భూషయేత్ । పఞ్చావరణహవిర్దద్యాత్ యథావిభవవిస్తరమ్ ॥ ౨౭.౧౦౨॥ బ్రాహ్మణాన్భోజయేత్పశ్చాత్ దీనానాథాంశ్చ పూజయేత్ । అన్తే మహోత్సవం కుర్యాత్ విత్తశాఠ్యం న కారయేత్ ॥ ౨౭.౧౦౩॥ ఏవం యః కురుతే మర్త్యః స పుణ్యాం గతిమాప్నుయాత్ । ఫలం స్కన్దప్రతిష్ఠాయాః సఙ్క్షేపాచ్ఛృణు కౌశిక ॥ ౨౭.౧౦౪॥ బేరసంవేశవేద్యాస్తు యావన్తః పరమాణవః । తావద్వర్షసహస్రాణి స్కన్దలోకే మహీయతే ॥ ౨౭.౧౦౫॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే చలబేరప్రతిష్ఠావిధిర్నామ సప్తవింశః పటలః । ౨౮. అష్టావింశః పటలః - శక్త్యస్త్రస్థాపనవిధిః అతః పరం ప్రవక్ష్యామి శక్త్యస్త్రస్థాపనం శ‍ృణు । అసురాణాం వినాశాయ సురాణాం రక్షణాయ చ ॥ ౨౮.౧॥ సర్వలోకహితార్థాయ సర్వరక్షాకరాయ చ । ఆదిశక్తేః సముద్భూతం శక్త్యస్త్రం విశ్వవన్దితమ్ ॥ ౨౮.౨॥ పత్రత్రయం విజానీయాదిచ్ఛాజ్ఞానక్రియాత్మకమ్ । ఇచ్ఛాశక్తిరూర్ధ్వపత్రం జ్ఞానశక్తిస్తు మధ్యమమ్ ॥ ౨౮.౩॥ అధఃపత్రం క్రియాశక్తిరూపం శక్త్యాయుధస్య చ । త్రయో గుణాస్త్రయో దేవాస్త్రితత్త్వం చ త్రయోఽగ్నయః ॥ ౨౮.౪॥ త్రయో వేదా వసన్త్యత్ర శక్తిపత్రత్రయే ద్విజ । శక్తిత్రయం కథం రాజ్ఞాం భవేచ్ఛక్త్యర్చనం వినా ॥ ౨౮.౫॥ సర్వదేవైః స్థితం సాక్షాత్ సర్వదేవాత్మకం పరమ్ । సర్వే దేవాః ప్రియం యాన్తి శక్త్యాయుధసమర్చనాత్ ॥ ౨౮.౬॥ తస్మాత్సర్వప్రయత్నేన శక్తిం సంస్థాప్య పూజయేత్ । స్వర్ణరాజతతామైర్వాఽప్యాయసేన శిలాఽపి వా ॥ ౨౮.౭॥ గర్భగేహసమోత్తుఙ్గముత్తమం సముదాహృతమ్ । (గర్భద్వారఃసమోత్తుఙ్గముత్తమం) అష్టభాగైకహీనన్తు మధ్యమం మునిపుఙ్గవ ॥ ౨౮.౮॥ సప్తాంశహీనమధమం రత్నిమాత్రాదథోచ్యతే । ఉత్తమం వేదరత్ని స్యాత్ త్రిరత్నిర్మధ్యమం భవేత్ ॥ ౨౮.౯॥ ద్విరత్నిమాత్రమధమం శక్త్యుత్సేధం ప్రచక్షతే । (శక్త్యుత్సేధం ప్రశస్థతే) శక్తిం కృత్వా తదుత్సేధం పఞ్చషణ్మాత్రకావధి ॥ ౨౮.౧౦॥ (శతం కృత్వా) భాగైకం యోజయేద్ధీమాన్ యావత్తస్య శుభోదయమ్ । లౌకికం చేతి శక్త్యస్త్రం ద్వివిధం చ మహామునే ॥ ౨౮.౧౧॥ భూపాలవాస్తుకర్తృణామానుకూల్యన్తు యౌగికమ్ । ఏతేషామేవ రాష్ట్రస్య చానుకూల్యన్తు లౌకికమ్ ॥ ౨౮.౧౨॥ (యౌగికం లౌకికం చేతి శక్త్యస్త్రం ద్వివిధం స్మృతం) విమానే యౌగికం కుర్యాత్ యజేత్సర్వత్ర లౌకికమ్ । ఆయామే భూతభాగైకం పత్రాయామం ప్రశస్యతే ॥ ౨౮.౧౩॥ పత్రాయామం త్రిధాభజ్య పత్రత్రయం ప్రకల్పయేత్ । (పత్రత్రయం వికల్పనాత్) ఆయామసదృశవ్యాసం ద్వాదశాంశోనమేవ వా ॥ ౨౮.౧౪॥ నవాష్టాంశైకహీనం వా పత్రాణి చతురశ్రకమ్ । పార్శ్వే కోణాని కర్తవ్యమగ్రం తీక్ష్ణం ప్రకల్పయేత్ ॥ ౨౮.౧౫॥ పత్రతారే దశాంశైకం పత్రస్య ఘనమీరితమ్ । తద్ఘనార్ధం చ పార్శ్వఞ్చ నిశితం వా ప్రకల్పయేత్ ॥ ౨౮.౧౬॥ పత్రతారస్య పఞ్చాశం సన్ధితారం ద్విజోత్తమ । ఉపర్యుపరి పత్రాణి ఋజ్వాకారాణి కల్పయేత్ ॥ ౨౮.౧౭॥ మధ్యపత్రే ద్విపార్శ్వే తు షడ్దలం పద్మమాలిఖేత్ । అథవాష్టదలం వాఽపి చతుర్దలమథాపి వా ॥ ౨౮.౧౮॥ పత్రాణాం పాదమూలే తు కుర్యాద్వై కుణ్డలీకృతమ్ । తస్యాధః ఫలకాం కుర్యాత్ పత్రాణాం చాపి మాత్రతః ॥ ౨౮.౧౯॥ (పత్రాణాం అర్ధ) తత్తారం నవధా భజ్య వ్యోమాంశం ఫలకాయతమ్ । ద్వ్యంశేనాబ్జన్తు తస్యాధః కోణేఽప్యశ్వత్థపత్రవత్ ॥ ౨౮.౨౦॥ కర్తవ్యా ఫలకాన్త్వేవం తదధః కల్పయేద్దలమ్ । ఫలకాయాస్తు విస్తారం విభజేత్తు తథాంశకమ్ ॥ ౨౮.౨౧॥ ఏకాంశం దలవిస్తారముత్సేధం తత్సమం భవేత్ । ఫలకార్ధం ఘటాకారముత్సేధం స్యాత్తదర్ధకమ్ ॥ ౨౮.౨౨॥ తస్యార్ధం కణ్ఠధారేణ కుమ్భం కుర్యాద్ద్విజోత్తమ । పాదోనకుమ్భధారేణ తస్యాధస్తటికా భవేత్ ॥ ౨౮.౨౩॥ ఘటవత్తటికామానం తన్మానం యుగభాజితే । ఏకభాగం తతః కుర్యాత్ తత్ప్రమాణేన హీరికా ॥ ౨౮.౨౪॥ (భాగాన్తరం తతః) హీరికాథ ప్రకర్తవ్యం మేషదణ్డమిహోచ్యతే । తాటికాయాస్తు విస్తారం చతుర్భాగం త్రిభాగికమ్ ॥ ౨౮.౨౫॥ దారుదణ్డస్య విస్తారం తదర్ధం లోహదణ్డకమ్ । దణ్డమూలే తు పద్మం స్యాత్ విస్తార ఫలకాసమమ్ ॥ ౨౮.౨౬॥ తదర్ధం మానమిత్యుక్తం తన్మానస్య గుహాత్మకే । (తన్మానం గుణభాజితే) ఏకాంశం పట్టికా జ్ఞేయా శేషాంశేన కుశేశయమ్ ॥ ౨౮.౨౭॥ వృత్తం వా చతురశ్రం వా కారయేత్తు కుశేశయమ్ । హీరికా సమమానేన పద్మోర్ధ్వే పట్టికాం సుధీః ॥ ౨౮.౨౮॥ దణ్డం సర్వత్ర వృత్తం స్యాత్ ఋజ్జ్వాకారమనిన్దితమ్ । శూలయోగ్యేషు వృక్షేషు శక్తిదణ్డం ప్రగృహ్య చ ॥ ౨౮.౨౯॥ సర్వలక్షణసంయుక్తం శక్త్యాయుధం ప్రకల్పయేత్ । ఏవం లక్షణమాఖ్యాతం ప్రతిష్ఠాం శ‍ృణు సువ్రత ॥ ౨౮.౩౦॥ ఉత్తరాయణకాలే తు శుక్లపక్షే శుభేదినే । ప్రతిష్ఠాదినపూర్వే తు కారయేదఙ్కురార్పణమ్ ॥ ౨౮.౩౧॥ చక్షురున్మీలనం చోక్తం కుర్యాత్కుమ్భాభిషేచనమ్ । సర్వాతోద్యసమాయుక్తం సర్వాలఙ్కారసంయుతమ్ ॥ ౨౮.౩౨॥ శక్త్యాయుధమలఙ్కృత్య కుర్యాద్గ్రామప్రదక్షిణమ్ । జలమధ్యే ప్రపాం కృత్వా చతుర శ్రసమన్వితామ్ ॥ ౨౮.౩౩॥ శాపయేత్తత్ర శక్త్యస్త్రం ఫలకోపరి బుద్ధిమాన్ । పరితః కలశానష్టౌ న్యస్త్వేన్ద్రాదీన్సమర్చయేత్ ॥ ౨౮.౩౪॥ చతుర్వేదైశ్చతుర్దిక్షు కుర్యాదధ్యయనం తతః । ప్రాసాదస్యాగ్రతః కుర్యాన్మణ్డపం చతురశ్రకమ్ ॥ ౨౮.౩౫॥ షోడశస్తమ్భసంయుక్తం చతుర్ద్వారసమాయుతమ్ । చతుస్తోరణసంయుక్తం దర్భమాలాభిరావృతమ్ ॥ ౨౮.౩౬॥ మణ్డపం నవధా కృత్వా మధ్యభాగే తు వేదికామ్ । కుణ్డాని పరితః కుర్యాద్ దిశాసు బిదిశాసు చ ॥ ౨౮.౩౭॥ త్ర్యాశ్రాణి చ షడశ్రాణి కారయేల్లక్షణైః సహ । ఈశానశక్రయోర్మధ్యే ప్రధానన్తు షడశ్రకమ్ ॥ ౨౮.౩౮॥ నవకుణ్డవిధిః ప్రోక్తా పఞ్చకుణ్డవిధిం శ‍ృణు । త్ర్యశ్రాణి చ చతుర్దిక్షు ప్రధానన్తు షడశ్రకమ్ ॥ ౨౮.౩౯॥ పశ్చిమే చోత్తరే వాఽపి స్నానశ్వభ్రం ప్రకల్పయేత్ । గోమయాలేపనం కృత్వా రజాంసి వినిపాతయేత్ ॥ ౨౮.౪౦॥ మణ్డపం భూష్యమతిమాన్ పుణ్యాహం వాచయేత్తతః । వాస్తుహోమం తతః కుర్యాత్ పర్యగ్నికరణం తతః ॥ ౨౮.౪౧॥ వేద్యూర్ధ్వే స్థణ్డిలం కృత్వా చాష్టద్రోణైశ్చ శాలిభిః । తన్మధ్యే నలినం లిఖ్య సాష్టపత్రం సకర్ణికమ్ ॥ ౨౮.౪౨॥ తదూర్ధ్వే శయనం కల్ప్య చర్మజాద్యైరనుక్రమాత్ । జలాదూత్తీర్య శక్త్యస్త్రం స్నానవేద్యోపరిన్యసేత్ ॥ ౨౮.౪౩॥ [వస్త్రం నీత్వాస్త్రరాజానాం శుద్ధిం కృత్వాష్టమృజ్జలైః । పఞ్చగవ్యేన సంస్నాప్య స్కన్దసూక్తేన మన్త్రతః ॥ గన్ధతోయైశ్శుద్ధతోయైశ్శుద్ధైరుద్ధైరితి బ్రువన్ । రక్తవస్త్రేణ సంవేష్ట్య హృదా గన్ధాదిభిర్యజేత్ ॥] మధ్యోర్ధ్వపత్రయోర్మధ్యే కౌతుకం వన్ధయేద్ధృదా । శయనే శాయయేచ్ఛక్తిం ప్రాకశిరశ్చోర్ధ్వవక్త్రతః ॥ ౨౮.౪౪॥ వచద్భువేతి మన్త్రేణ గన్ధపుష్పాదినార్చయేత్ । సర్వలక్షణసంయుక్తాన్ కుమ్భాన్ ద్రోణోదపూరితాన్ ॥ ౨౮.౪౫॥ ససూత్రాన్ సాపిధానాంశ్చ సవస్త్రాన్వారిపూరితాన్ । చతుర్దశఘటాన్ గృహ్య హాటకాబ్జసమన్వితాన్ ॥ ౨౮.౪౬॥ శక్తేర్దక్షిణపార్శ్వే తు పూర్వదక్షిణపశ్చిమే । శక్తరుత్తరపార్శ్వే తు త్రీన్ కుమ్భాన్విన్యసేత్తతః ॥ ౨౮.౪౭॥ (తు తాన్) ఇన్ద్రాద్యాశాస్త్వష్టకుమ్భానేవం వేద్యోపరిన్యసేత్ । దక్షిణస్థితకుమ్భేషు పూర్వకుమ్భే శివం యజేత్ ॥ ౨౮.౪౮॥ విష్ణుఞ్చ మధ్యమే కుమ్భే బ్రహ్మాణం పశ్చిమే ఘటే । ఉత్తరస్థానకుమ్భేషు స్కన్దం వై మధ్యమే యజేత్ ॥ ౨౮.౪౯॥ పశ్చిమే తు మహావల్లీం దేవసేనాఞ్చ పూర్వకే । పార్వతీం పూర్వకుమ్భే తు ఆగ్నేయ్యాన్తు సరస్వతీమ్ ॥ ౨౮.౫౦॥ లక్ష్మీం దక్షిణకుమ్భే తు నైరృత్యాన్తు వినాయకమ్ । శాస్తా వారుణదిగ్భాగే వాయవ్యాం దిశిభాస్కరమ్ ॥ ౨౮.౫౧॥ సోమే చ భూమిదేవీం చ ఐశాన్యాన్తు సుమిత్రకమ్ । తత్తద్బీజాని విన్యస్య పద్మముద్రాం ప్రదర్శయేత్ ॥ ౨౮.౫౨॥ దిశాస్వధ్యయనం కుర్యాచ్చతుర్వేదైర్మహామునే । స్థాపకో మూర్తిపైస్సార్ధం తతో హోమం సమాచరేత్ ॥ ౨౮.౫౩॥ (హోమ సమారభేత్) అగ్న్యాధానాదికం సర్వమగ్నికార్యోక్తమాచరేత్ । అశ్వత్థోదుమ్బరప్లక్షవటాః పూర్వాదిదిక్షు చ ॥ ౨౮.౫౪॥ శమీఖాదిరబిల్వాశ్చ మయూరాంశ్చ విదిక్షు చ । ప్రధానస్య పలాశం స్యాత్ సమిధః పరికీర్తితాః ॥ ౨౮.౫౫॥ సమిదాజ్యచరూల్లాజాన్ సక్తుం చైవ తిలం తథా । సర్షపం ముద్గమాషఞ్చ పయోదధిమధూని చ ॥ ౨౮.౫౬॥ మూలబ్రహ్మషడఙ్గైశ్చ హోమయేత్తు క్రమేణ తు । శతమర్ధం తదర్ధం వా ప్రత్యేకం జుహుయాత్క్రమాత్ ॥ ౨౮.౫౭॥ ద్రవ్యాన్తే వ్యాహృతిం కుర్యాత్ స్పృష్ట్వా శక్తేస్తు మస్తకమ్ । త్రియమ్బకేన మన్త్రేణ బ్రహ్మజజ్ఞానమన్త్రతః ॥ ౨౮.౫౮॥ ఇదం విష్ణ్వితి మన్త్రేణ ప్రత్యేకం షోడశం హునేత్ । జగద్భువేతి మన్త్రేణ తథైవ మునిసత్తమ ॥ ౨౮.౫౯॥ మహావల్లీం దేవసేనాం పార్వతీఞ్చ సరస్వతీమ్ । లక్ష్మీం వినాయకం శాస్తా రవిం భూమిం సుమిత్రకామ్ ॥ ౨౮.౬౦॥ ఏతేషాం మూలమన్త్రేణ త్రయాహుతి హునేద్బుధః । పూర్ణాహుతిఞ్చ శిరసా స్విష్టకృతేతి హోమయేత్ ॥ ౨౮.౬౧॥ ప్రాతః కాలే గురుః స్నాత్వా నిత్యకర్మవిధాయ చ । జయాదిరభ్యాధానఞ్చ రాష్ట్రభృచ్చ క్రమాద్ధునేత్ ॥ ౨౮.౬౨॥ ఆచార్యం పూజపేత్పశ్చాత్ గోభూవస్త్రైర్ధనంరపి । ముహూర్తే సననుప్రాప్తే ప్రతిష్ఠాం సమ్యగాచరేత్ ॥ ౨౮.౬౩॥ శయనాచ్ఛక్తిముద్ధృత్య వస్త్రాదీని వ్యపోహ్య చ । సర్వాతోద్యసమాయుక్తం స్నానశ్వభ్రోపరి న్యసేత్ ॥ ౨౮.౬౪॥ ఘృతం శిరోఽర్పణం కృత్వా శుద్ధాద్భిః స్నాప్య మూలతః । కుమ్భానుద్ధృత్య శిరసావాహ్య ధామప్రదక్షిణమ్ ॥ ౨౮.౬౫॥ కృత్వా శక్త్యాయుధాగ్రే తు స్థాపయేత్స్థణ్డిలోపరి । శివాఖ్యాద్బీజమాదాయ విన్యసేదూర్ధ్వపత్రకే ॥ ౨౮.౬౬॥ విష్ణుబీజం మధ్యపత్రే త్వధః పత్రే చతుర్ముఖమ్ । కుమ్భమధ్యే మహాసేనం వల్లీం చైవ తు దక్షిణే ॥ ౨౮.౬౭॥ తద్వామే దేవసేనాఞ్చ విన్యసేత్తు విచక్షణః । పార్వతీబీజమాదాయ ఫలకాయాన్తు విన్యసేత్ ॥ ౨౮.౬౮॥ వాగ్దేవీబీజమాదాయ ఫలకాన్దక్షిణే న్యసేత్ । లక్ష్మీబీజం సమాదాయ ఫలకాం వామపార్శ్వకే ॥ ౨౮.౬౯॥ విఘ్నేశబీజమాదాయ దణ్డాగ్రే మునిసత్తమ । శాస్తారం బాజమాదాయ తద్దిశాయాన్తు విన్యసేత్ ॥ ౨౮.౭౦॥ భాస్కరం బీజమాదాయ దణ్డమధ్యే తు విన్యసేత్ । భూమిబీజం సమాదాయ న్యసేద్దణ్డాగ్రపీఠకే ॥ ౨౮.౭౧॥ సుమిత్రబీజమాదాయ దణ్డమధ్యే ప్రవిన్యసేత్ । తతః కుమ్భజలైశ్శక్తిం తత్తత్స్థానే ప్రపూజయేత్ ॥ ౨౮.౭౨॥ స్నపనం కారయేదగ్రే యథావిభవవిస్తరమ్ । బ్రాహ్మణాన్ భోజయేత్పశ్చాత్ దీనానాథాంశ్చ పూజయేత్ ॥ ౨౮.౭౩॥ ఏవం యః కురుతే మర్త్యః స శత్రూన్ జయతి ధ్రువమ్ । యుద్ధారమ్భే నృపః కుర్యాత్ జయమాప్నోత్యసంశయః ॥ ౨౮.౭౪॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే శక్త్యస్త్రస్థాపనవిధిర్నామ అష్టావింశః పటలః । ౨౯. ఏకోనత్రింశః పటలః - గర్భన్యాసవిధిః గర్భన్యాసవిధిం వక్ష్యే శ‍ృణుష్వ మునిపుఙ్గవ । ప్రాసాదే మణ్డపే చైవ ప్రాకారే గోపురే తథా ॥ ౨౯.౧॥ పరివారాలయే శస్తం విన్యసేత్సపదే సుధీః । సర్వత్రాద్యేష్టకామేవ గర్భన్యాసమితి స్మృతమ్ ॥ ౨౯.౨॥ ప్రాసాదే పాదుకోర్ధ్వే చ పట్టికోపరి విన్యసేత్ । మణ్డపేషు చ సర్వేషు దక్షిణే స్తమ్భమూలకే ॥ ౨౯.౩॥ ద్వారదక్షిణభిత్తౌ వా దక్షిణస్తమ్భమూలకే । సభాయామం విశాలాయ దక్షిణస్తమ్భమూలకే ॥ ౨౯.౪॥ యద్వాస్తు గర్భసంయుక్తం వస్తు తత్సమ్పదం పదమ్ । తదర్ధభాజనం కార్యం సర్వలక్షణసంయుతమ్ ॥ ౨౯.౫॥ సౌవర్ణం రాజతం తామ్రం కాంస్యం వా గర్భభాజనమ్ । పదాసమన్తు విస్తారం భాజనస్య మహామునే ॥ ౨౯.౬॥ షట్సప్తాష్టాఙ్గులా వాఽపి హీనం మధ్యమముత్తమమ్ । చతుర్వణం సమం కుర్యాత్ విస్తారేణ సమోపమమ్ ॥ ౨౯.౭॥ చతుర్భాగైకహీనం వా త్రిభాగైకవిహీనకమ్ । తత్తదగ్న్యంశమానేన పిధానం తమ్య కారయేత్ ॥ ౨౯.౮॥ యవమాత్రన్తు విస్తారం తయోర్భిత్తి సమమ్భవేత్ । పఞ్చవింశతికోష్ఠం వా నవకోష్ఠయుతన్తు వా ॥ ౨౯.౯॥ కోష్ఠభిత్తిసముత్సేధం బాహ్యాత్పాదవిహీనకమ్ । తద్విస్తారం తదర్ధం స్యాత్సర్వదోషవివర్జితమ్ ॥ ౨౯.౧౦॥ గర్భమస్త్రేణ సఙ్క్షాల్య హృదాభ్యుక్ష్య చ తత్సుధీః । ప్రాసాదాగ్రే ద్విపార్శ్వే చ మణ్డపం కల్ప్య భూషయేత్ ॥ ౨౯.౧౧॥ భూతషట్కం మునిశ్రేష్ఠ కన్యసాది క్రమేణ తు । తన్మధ్యే వేదికాం కుర్యాత్ రత్నిమాత్రసముచ్ఛ్రయామ్ ॥ ౨౯.౧౨॥ చతుర్దిక్షు చ కుణ్డాని చతురశ్రాణి కల్పయేత్ । స్థణ్డిలం వాఽపి సర్వత్ర కల్పయేత్కల్పవితమః ॥ ౨౯.౧౩॥ వేద్యూర్ధ్వే స్థణ్డిలం కుర్యాత్తిలతణ్డులశాలిభిః । తత్ర పద్మం సమాలిఖ్య సాష్టపత్రం సకర్ణికమ్ ॥ ౨౯.౧౪॥ విన్యసేద్ధృదయేనైవ తన్మధ్యే గర్భభాజనమ్ । తేషు కోణేషు సర్వేషు మధ్యే కూటాక్షరం న్యసేత్ ॥ ౨౯.౧౫॥ యకారాదిహకారాన్తం పరితోఽష్టాసు విన్యసేత్ । తద్బాహ్యకోష్ఠే పూర్వాది విన్యసేత్ షోడశస్వరాన్ ॥ ౨౯.౧౬॥ మాణిక్కం స్యాన్మరకతం నీలే స్ఫటికమేవ చ । పూర్వాదిషు చతుర్దిక్షు వైడూర్యం మౌక్తికం పునః ॥ ౨౯.౧౭॥ పుష్పరాగం ప్రవాలఞ్చ వహ్నికోణాదిషు న్యసేత్ । పారదం ధాతురాగఞ్చ గైరికఞ్చ మనః శిలామ్ ॥ ౨౯.౧౮॥ అఞ్జనం హరితాలఞ్చ మాక్షికఞ్చాద్భుతం తథా । సౌరాష్ట్రం విన్యసేత్తేషాం పూర్వాదిషు గురూత్తమః ॥ ౨౯.౧౯॥ కాఞ్చనం రజతం తామ్రమారకూటమపి త్రపు । కాంస్యం సీసమయశ్చైవ పిత్తలఞ్చ తథా న్యసేత్ ॥ ౨౯.౨౦॥ ఏవం నవసు కోష్ఠేషు విన్యస్య చ మహామునే । శాలికోద్రవనీవారప్రియఙ్గుతిలసర్షపాన్ ॥ ౨౯.౨౧॥ యవవేణుకులుత్థఞ్చ తథా నిష్పావమాఢకమ్ । గోధూమం మాషముద్గఞ్చ శ్యామకం కుష్ఠ షోడశ ॥ ౨౯.౨౨॥ పూర్వాదిషు క్రమాన్న్యస్త్వా పద్మముత్పలమేవ చ । బదరీ ముసలఞ్చాపి రాత్రిం హ్రీబేరమేవ చ ॥ ౨౯.౨౩॥ ఉశీరఞ్చ కుశేరుఞ్చ దిక్షు పూర్వాదిషు న్యసేత్ । విష్ణుక్రాన్తిం సహాదేవీం గోక్షీరం బిల్వమేవ చ ॥ ౨౯.౨౪॥ శమీపత్రమపామార్గం కదమ్బఞ్చ విదిక్షు చ । పర్వతే చ నదీతీరే వల్మీకే కర్కటావటే ॥ ౨౯.౨౫॥ దన్తిదన్తే వృషే శ‍ృఙ్గే సస్యక్షేత్రే తడాగకే । హలోదుమ్బరమూలే చ దశమృద్గ్రాహ్య బుద్ధిమాన్ ॥ ౨౯.౨౬॥ పూర్వాదిషు చ కోష్ఠేషు సర్వేష్వత్ర క్రమాన్న్యసేత్ । చతుర్దిక్షు స్వస్తికాక్షమాలాం శక్తిఞ్చ కుక్కుటమ్ ॥ ౨౯.౨౭॥ మయూరం వా సువర్ణేన మధ్యమే గజమేవ చ । ఏవం సమ్పూజ్య విధివత్ ప్రతికోష్ఠం తదక్షరైః ॥ ౨౯.౨౮॥ విధాయ చ విధానేన ఫణీన్ద్రం శేషమర్చయేత్ । రక్తసూత్రం తతో బధ్వా నవవస్త్రేణ వేష్టయేత్ ॥ ౨౯.౨౯॥ తతో హోమం ప్రకర్తవ్యమగ్నికార్యోక్తమార్గతః । స్కన్దస్య మూలమన్త్రేణ పలాశసమిధా హునేత్ ॥ ౨౯.౩౦॥ ఆజ్యం చరుం తథా లాజం తిలం సర్షపమేవ చ । యవం చైవ షడఙ్గేన జుహుయాన్మునిపుఙ్గవ ॥ ౨౯.౩౧॥ శతమర్ధం తదర్ధం వా హోమయేన్మన్త్రవిత్తమః । సర్వద్రవ్యావసానే తు తత్తన్మన్త్రేణ సంస్పృశేత్ ॥ ౨౯.౩౨॥ గర్భభాణ్డం ద్విజశ్రేష్ఠ ఫణీన్ద్రాయ నివేదయేత్ । హవిస్సర్వోపదంశాద్యం పూర్ణాం మూలేన హోమయేత్ ॥ ౨౯.౩౩॥ సుముహూర్తే సులగ్నే తు శాన్తాత్మా దేశికః శుచిః । సర్వాతోద్యసమాయుక్తం సర్వమఙ్గలసంయుతమ్ ॥ ౨౯.౩౪॥ గర్భభాజనముత్థాప్య ప్రోక్తస్థానే సమావటే । విన్యస్య మూలమన్త్రేణ సర్వద్రవ్యసమాయుతమ్ ॥ ౨౯.౩౫॥ శిల్పినా కారయేత్కర్మ యథా దృఢతరన్తథా । అలాభే గర్భగోలే తు దక్షిణావర్తశఙ్ఖకైః ॥ ౨౯.౩౬॥ దలే వా భాజనం సర్వం వస్తు నిక్షిప్య కౌశిక । సర్వకర్మ యథా పూర్వం కృత్వా తద్విన్యసేద్బుధః ॥ ౨౯.౩౭॥ రాత్రౌ గర్భమహన్యేవ స్థాపయేత్ప్రథమేష్టకామ్ । దక్షిణాం గురవే దద్యాత్తోషయేచ్ఛిల్పినా తథా । శుభేప్సిభిః ప్రకర్తవ్యం గర్భన్యాసం విధానతః ॥ ౨౯.౩౮॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే గర్భన్యాసవిధిర్నామ ఏకోనత్రింశః పటలః । ౩౦. త్రింశః పటలః - ఆద్యేష్టకావిధిః ఆద్యేష్టకావిధిం వక్ష్యే శ‍ృణు కౌశిక సువ్రత । గర్భోపరి నిధాయాత్రాఽవటే ప్రథమేష్టకామ్ ॥ ౩౦.౧॥ గర్భాధస్తాత్తు వా స్థాప్య శ్వభ్రే పఞ్చద్వయాంశకే । యద్యత్స్థానన్తు గర్భస్య తత్రస్థా ప్రథమేష్టకా ॥ ౩౦.౨॥ ముద్గఞ్చ ధాన్యలోహైశ్చ ధాతురత్నౌషధాదిభిః । గన్ధైశ్చ వివిధైర్బీజైర్విన్యసేత్ప్రథమేష్టకామ్ ॥ ౩౦.౩॥ శిలామయా శిలాగేహే ఇష్టకా త్విష్టకాగృహే । గర్భభాజనభూస్తారా విస్తారద్విగుణా మతా ॥ ౩౦.౪॥ విస్తారార్ధఘనామాసత్ హర్మ్యేషు చతురిష్టకా । అష్టౌ చ ద్వాదశస్థాప్య మధ్యమేఽప్యుత్తరే గృహే ॥ ౩౦.౫॥ ఋజుదీర్ఘాఙ్గులన్యాసం ద్విసఙ్ఖ్యానసి విన్యసేత్ । అసమాఙ్గులరేఖావత్ పద్మరేఖా నపుంసకమ్ ॥ ౩౦.౬॥ ఋతా తత్ర యథాపూర్వం తథైవ స్థాపనేష్టకామ్ । సర్వలక్షణసంయుక్తాం రక్తవర్ణా తతః శుభామ్ ॥ ౩౦.౭॥ ఇష్టకాం క్షాలయేదద్భిః ప్రోక్షయేదస్త్రమన్త్రతః । మణ్డపే స్థణ్డిలం కల్ప్య తిలతణ్డులశాలిభిః ॥ ౩౦.౮॥ తన్మధ్యే పద్మమాలిఖ్య న్యసేత్తస్యోపరీష్టకామ్ । యకారాదివకారాన్తం ప్రణవేన సమన్వితామ్ ॥ ౩౦.౯॥ శాలిపిష్టరసేనైవ లిఖిత్వాచ్ఛాద్య వస్త్రతః । గన్ధపుష్పాదినాభ్యర్చ్య మూలమన్త్రేణ దేశికః ॥ ౩౦.౧౦॥ కుణ్డే వా స్థణ్డిలే వాఽపి హోమయేన్మునిపుఙ్గవ । స్విష్టకృత్త్స్విష్టమగ్నేతి పూర్వాన్తు శిరసా హునేత్ ॥ ౩౦.౧౧॥ ప్రభాతే స్థాపయేద్విద్వాన్ గర్భోర్ధ్వే ప్రథమేష్టకామ్ । దక్షిణాయనకాలే తు సుముహూర్తే సులగ్నకే ॥ ౩౦.౧౨॥ వహ్నిరాక్షసవాయ్వీశకోణేషు చతురిష్టకామ్ । క్రమశః స్థాపయేద్విద్వాన్సర్వకామార్థసిద్ధయే ॥ ౩౦.౧౩॥ ఆలస్యేనాథ మోహేన కుర్యాచ్చేత్తు గృహాదికామ్ । ఆద్యేష్టకాం వినా విప్ర దారిద్రం తత్ర తిష్ఠతి । తస్మాత్సర్వప్రయత్నేన కర్తవ్యా ప్రథమేష్టకా ॥ ౩౦.౧౪॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే ఆద్యేష్టకావిధిర్నామ త్రింశః పటలః । ౩౧. ఏకత్రింశః పటలః - ప్రాసాదలక్షణవిధిః అతః పరం ప్రవక్ష్యామి ప్రాసాదస్య తు లక్షణమ్ । హస్తమానేన కర్తవ్యం ప్రాసాదం మునిపుఙ్గవ ॥ ౩౧.౧॥ మానమాత్రాఙ్గులం మూలం బేరాఙ్గులమితి త్రిధా । తేషు మానాఙ్గులం గ్రాహ్యం గ్రస్తే హస్తం వదామ్యహమ్ ॥ ౩౧.౨॥ కిష్కుహస్త ఇతి ప్రోక్తం తచ్చతుర్వింశమఙ్గులమ్ । ప్రాజాపత్యం పఞ్చవింశదఙ్గులం పరికీర్తితమ్ ॥ ౩౧.౩॥ షడ్వింశతిధనుర్ముక్తిః సప్తవింశద్ధనుర్గ్రహమ్ । చతుర్వింశేషు హస్తేషు ప్రాజాపత్యేన హస్తతః ॥ ౩౧.౪॥ దేవతాయతనం కార్యం వాస్తుశాస్త్రవిశారదైః । ద్విహస్తాద్దశహస్తాన్తం భవత్యేకతలస్య తు ॥ ౩౧.౫॥ భూతాదిమనుహస్తాన్తం ద్వితలస్య విశాలతః । త్రితలం సప్తహస్తాది షోడశాన్తం ప్రకీర్తితమ్ ॥ ౩౧.౬॥ తథైవం మునిశార్దూల త్రయోదశకరాది చ । ద్వావింశద్ధస్తపర్యన్తం చతుర్భూమేరుదాహృతమ్ ॥ ౩౧.౭॥ పఞ్చదశకరాయామహీనం క్షుద్రవిమానకమ్ । (పఞ్చాశత్కరాయామహీనం) తేషాం తుఙ్గం ప్రవక్ష్యామి శ‍ృణు కౌశిక సువ్రత ॥ ౩౧.౮॥ వ్యాసే సప్తకృతమ్పఙ్క్తితుఙ్గనామ్నా తు శాన్తికమ్ । అత్యర్థం పౌష్టికం జ్ఞేయం పఞ్చమేఽష్టౌ జయప్రదమ్ ॥ ౩౧.౯॥ అద్భుతం సతిపాతఞ్చ ద్విగుణం సర్వకామికమ్ । ద్విగుణాదధికం పాదే అర్ధోచ్చం సర్వకామికమ్ ॥ ౩౧.౧౦॥ సప్తపాద్యష్టపఙ్క్త్యాది యావత్సప్త తు హస్తతః । ద్విద్విహస్తవివృద్ధ్యాది సప్తవింశతిభేదకమ్ ॥ ౩౧.౧౧॥ వేదాదిద్వాదశాన్తానాం తాలానాం ధామవిస్తృతమ్ । (దేవాదిద్వాదశాన్తానాం) ప్రత్యేకం త్రిత్రిమానం స్యాదుత్తమాద్యుత్తమక్రమైః ॥ ౩౧.౧౨॥ త్రయోవింశశ్చతుర్విశకరాచ్ఛక్తికరాన్తకమ్ । త్రిత్రిహస్తవివృద్ధ్యా తు సప్తవింశతిహస్తకమ్ ॥ ౩౧.౧౩॥ తేషాం గ్రహాణాముత్తుఙ్గముత్తమాద్యుత్తమక్రమైః । త్రయోదశచతుష్పఙ్క్తిహస్తం షట్షష్టికావధి ॥ ౩౧.౧౪॥ ద్విద్విహస్తవివృద్ధ్యా తు సప్తవింశత్ప్రమాణకమ్ । దేవాదిద్వాదశాన్తానాం తాలానాం హర్మ్యవిస్తృతమ్ ॥ ౩౧.౧౫॥ సప్తదశాష్టపఙ్క్త్యాది షణ్ణవత్యన్తహస్తకమ్ । త్రిత్రిహస్తవివృద్ధ్యా తు త్రినవోత్తుఙ్గమీరితమ్ ॥ ౩౧.౧౬॥ మధ్యక్రమే విమానానాముత్తమాదిత్రయస్త్రయః । ఇదం పఙ్క్తిసమారభ్య ద్విద్విహస్తవివర్ధనాత్ ॥ ౩౧.౧౭॥ షట్పఞ్చాశతిహస్తాన్తం చతుర్వింశత్ప్రమాణకమ్ । భూతాదిద్వాదశాన్తానాం తాలానాం హర్మ్యవిస్తరమ్ ॥ ౩౧.౧౮॥ సప్తదశాష్టపఙ్క్త్యాది సప్తాశీతికరాన్తకమ్ । త్రిత్రిహస్తవివృద్ధ్యా తు చతుర్వింశతితుఙ్గకమ్ ॥ ౩౧.౧౯॥ అల్పక్రమే విమానాన్తముత్తమాదిత్రయం త్రయమ్ । విస్తారం స్తమ్భతో బాహ్యే జన్మాత్ స్తూప్యన్తనుత్తమమ్ ॥ ౩౧.౨౦॥ అథవా శిఖరాన్తం వా విమానానాం సమున్నతిమ్ । సప్తత్యా హస్తవిస్తారాత్ శతహస్తసనుచ్ఛ్రయాత్ ॥ ౩౧.౨౧॥ వినష్టత్వంశకం మానం సర్వథాపి చ వర్జయేత్ । తేషు తేష్వష్టమానేన గర్భగేహం ప్రశస్యతే ॥ ౩౧.౨౨॥ వ్యాసాయామం సమూహేషు వల్మశుద్ధ సమీక్షతే । వసుద్వారాగ్నిభిర్హిత్వా రవిపఙ్క్త్యాష్టభిర్భవేత్ ॥ ౩౧.౨౩॥ ఆయవ్యయఞ్చ యోనిస్స్యాద్ వసుభిర్గుణితే పునః । హృత్వా చ సప్తవింశద్భిః శేషమక్షఫల పునః ॥ ౩౧.౨౪॥ నాభేః సప్తహృతం పారం త్రింశద్వ్యాప్తే తిథిర్వదేత్ । ఆయాధికం శుభైర్యుక్తం కల్పయేత్కల్పవిత్తమః ॥ ౩౧.౨౫॥ వేశ్మతారే త్రిభాగైకం పఞ్చభాగే గుణాంశకమ్ । సప్తభాగే చతుర్థాంశం నవాంశే పఞ్చభాగకమ్ ॥ ౩౧.౨౬॥ రుద్రాంశే సప్తభాగఞ్చ త్రయోదశసు సప్త చ । పక్షపక్షసు భాగఞ్చ సప్తదర్శనధావకమ్ ॥ ౩౧.౨౭॥ (భాగఞ్చ దశవిభాగకం) గేహార్ధం గర్భగేహస్య ఉక్తం మధ్యవిశాలకమ్ । గర్భగేహచతుర్థాంశం మధ్యే ద్వారవిశాలకమ్ ॥ ౩౧.౨౮॥ విస్తారద్విగుణోత్సేధం యథేష్టం దిశి కల్పయేత్ । అగ్రతో మణ్డపం కుర్యాత్ గర్భగేహసమేన వా ॥ ౩౧.౨౯॥ త్రిపాదం వా తదర్ధం వా తదేవ హ్యర్ధమణ్డపమ్ । త్రిపాదేపాదమధ్యేఽర్ధం త్వన్తరాలం విధీయతే ॥ ౩౧.౩౦॥ మహామణ్డపమేతేషాం సమాయామం తదగ్రతః । చతుర్థఞ్చాథ హీనం వా మహామణ్డపవిస్తృతమ్ ॥ ౩౧.౩౧॥ ద్వారోత్సేధార్ధవిస్తారముత్తమద్వారముచ్యతే । తదుత్సేధగుణాంశైకం హీనం మధ్యమముచ్యతే ॥ ౩౧.౩౨॥ అధమం ద్వాదశం హీనం స్యాచ్ఛిఖాగతవిస్తరమ్ । ఊర్ధ్వోదుమ్బరమధ్యే తు వామపార్శ్వే చ దక్షిణే ॥ ౩౧.౩౩॥ శ్రియం సరస్వతీం చైవ విఘ్నేశం కారయేద్ బుధః । పార్శ్వేషు ద్వారదేశేషు ద్వారపాలౌ ప్రతిష్ఠయేత్ ॥ ౩౧.౩౪॥ ప్రాసాదభిత్తికోష్ఠేషు దక్షిణోదఙ్ప్రతీచిషు । సుబ్రహ్మణ్యం గుహం చైవ పశ్చిమే స్కన్దసంస్థితమ్ ॥ ౩౧.౩౫॥ స్కన్దస్య మణ్డపే పార్శ్వే దక్షిణే తు వినాయకమ్ । దుర్గాం చైవోత్తరే భాగే స్థానకాసనమేవ వా ॥ ౩౧.౩౬॥ ఆసమన్తాత్తథోపేతం రూపాణ్యపి విధీయతే । ఏవం మూలతలే ప్రోక్తముపర్యుపరి వక్ష్యతే ॥ ౩౧.౩౭॥ పురన్దరం న్యసేత్పార్శ్వే సుబ్రహ్మణ్యఞ్చ దక్షిణే । పశ్చిమే వరుణఞ్చాపి స్కన్దం వా విన్యసేద్ బుధః ॥ ౩౧.౩౮॥ ఉత్తరే తు విధాతారం గుహం వా ధనదన్తు వా । ఏవం దీర్ఘతలం పార్శ్వే పఙ్క్తితలే మరుద్గణాన్ ॥ ౩౧.౩౯॥ తలేఽమరాః సురాన్ సిద్ధాన్ గన్ధర్వాదిమునీశ్వరాన్ । గ్రీవాధస్తాద్ వృతేరూర్ధ్వే కోణే కోణేఽపి విన్యసేత్ ॥ ౩౧.౪౦॥ నాగరం ద్రావిడం చైవ వేసరఞ్చ కృతామతమ్ । చతురశ్రం సాధనాశ్రం నాగరాద్యఙ్గమేవ చ ॥ ౩౧.౪౧॥ అష్టాశ్రఞ్చ షడశ్రఞ్చ తదాయామయుతన్తు వా । ద్రావిడం వ్యోమనిర్దిష్టమధివేసరముచ్యతే ॥ ౩౧.౪౨॥ ఏకఞ్చ ద్వేకనేత్రైకం తత్తన్మూలార్ధకన్ధరమ్ । ప్రస్తరం పాదశిష్టానామేకభూతివితానకమ్ ॥ ౩౧.౪౩॥ త్రిషువత్పఞ్చచైకద్వే వేదానర్ధైకభాగతః । అధిష్ఠానాఙ్ఘ్రిమఞ్చాఙ్ఘ్రిప్రస్తరం వేదికాగలమ్ ॥ ౩౧.౪౪॥ శిఖరం స్తూపికా కుర్యాత్ భాగమంశే ద్విభూమికమ్ । మహర్షే భవనే తుఙ్గే చతుర్వింశతిభాజితే ॥ ౩౧.౪౫॥ ద్వయవేదిద్విభాగైశ్చ పాదోనఞ్చతురశ్రతః । ఏకార్ధం చైకభాగైకం సైకభాగార్ధభాగేకమ్ ॥ ౩౧.౪౬॥ ఏకం ద్వ్యర్ధైకభాగైశ్చ పాదాధారఞ్చ పాదకమ్ । ప్రస్తారం త్రిప్రస్తరఞ్చ పాదప్రస్తరవేదికమ్ ॥ ౩౧.౪౭॥ గలఞ్చ శిఖరం కుమ్భం త్రితలే తు యథా క్రమమ్ । ఏకద్విత్రిచతు పఞ్చషట్పఙ్క్తే తు తలే మతమ్ ॥ ౩౧.౪౮॥ భూతషట్ సప్తభిత్తిశ్చ ద్వితలే కల్పయేద్ బుధః । ద్వితలే సప్తదిగ్ద్వారదశాఙ్గైః కుమ్భభిత్తయః ॥ ౩౧.౪౯॥ ఏవం భిత్తివిధం ప్రోక్తం యుక్త్యా యుఞ్జీతః బుద్ధిమాన్ । ఉపపీఠాది వర్గాణామలఙ్కారాణి యాని చ ॥ ౩౧.౫౦॥ విస్తారఞ్చ పురా విప్ర మయా చ కథితం తవ । తన్మార్గేణ ప్రకర్తవ్యం సర్వలక్షణసంయుతమ్ ॥ ౩౧.౫౧॥ అధిష్ఠానాదివర్గాఢ్యం శిలాకూటాదిశోభితమ్ । క్షుద్రనాడీ మహానాడీ హంసమాలావిమణ్డితమ్ ॥ ౩౧.౫౨॥ సర్వాలఙ్కారసంయుక్తం యథోక్తాప్రతిమైర్యుతమ్ । అలఙ్కారైశ్చ నామాని వక్ష్యేఽహం వైజయన్తికమ్ ॥ ౩౧.౫౩॥ శ్రీభోగం శ్రీవిశాలఞ్చ స్వస్తిబన్ధన్తథైవ చ । శ్రీకరం హస్తిపృష్ఠఞ్చ స్కన్దకూటఞ్చ కేసరమ్ ॥ ౩౧.౫౪॥ ఏవమేవ తలే నామ ద్వితలే నామ వక్ష్యతే । స్వస్తికఞ్చాతిసౌన్దర్యం కైలాసం పర్వతన్తథా ॥ ౩౧.౫౫॥ స్వస్తిబన్ధఞ్చ కల్యాణం పఞ్చాధం విష్ణుకాన్తకమ్ । సుమఙ్గలఞ్చ గమ్యారం హస్తపృష్ఠం మనోహరమ్ ॥ ౩౧.౫౬॥ తథైవేశ్వరకాన్తఞ్చ వృత్తకౌబేరకాన్తకమ్ । ద్వితలం పక్షనామాని ఏతాని బహుభూమిషు ॥ ౩౧.౫౭॥ ఏతేష్వష్టౌ యథాయోగ్యం ప్రాసాదం కల్పయేద్ బుధః । సుస్నిగ్ధం సుదృఢం కుర్యాత్ విత్తశాఠయం న కారయేత్ ॥ ౩౧.౫౮॥ ఏవం యః కురుతే మర్త్యః స పుణ్యాం గతిమాప్నుయాత్ । అసౌ తు కురుతే పూర్వాన్ త్రిసప్తకులజాన్ ధ్రువమ్ ॥ ౩౧.౫౯॥ సర్వాన్కామానిహ ప్రాప్య యుగానామేకసప్తతిః । మోదతే చాప్సరగణైర్విమానే సర్వకామికే ॥ ౩౧.౬౦॥ పుణ్యభూమిం తతః ప్రాప్య పుత్రపౌత్రవివర్ధనమ్ । ఏకవింశత్కులం విప్ర సామ్రాజ్యం సమవాప్నుయాత్ ॥ ౩౧.౬౧॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే ప్రాసాదలక్షణవిధిర్నామ ఏకత్రింశః పటలః । ౩౨. ద్వాత్రింశః పటలః - మూర్ధ్నేష్టికావిధిః శ‍ృణుష్వ మునిశార్దూల వక్ష్యే మూర్ధ్నేష్టికావిధిమ్ । ప్రాసాదమూర్ధ్నా విధినా ప్రాప్య మూలేష్టకాః శుభాః ॥ ౩౨.౧॥ ఇష్టకాస్తాశ్చతస్రః స్యుస్తాసాం లక్షణముచ్యతే । శిలాగృహే శిలారూపా ఇష్టకా ఇష్టకాగృహే ॥ ౩౨.౨॥ ఇష్టకాభిశ్చ భూమిశ్రే షోడశాఙ్గులమాయతా । తదూర్ధ్వే తారసంయుక్తా తస్యార్ధఘనసంయుతా ॥ ౩౨.౩॥ ఇష్టకాయామమధ్యే వా షోడశాఙ్గులవిస్తృతాః । తదర్ధఘనసంయుక్తా ద్వయార్ధార్ధాఙ్గులక్షయా ॥ ౩౨.౪॥ కాలమిత్రే ప్రధానాది జ్ఞాత్వా తు గ్రహమూలకమ్ । స్తూపిదణ్డేన సంయుక్తం కుర్యాన్మూర్ధ్నేష్టకాస్తథా ॥ ౩౨.౫॥ స్తూపిదణ్డోచితా వృక్షా ఖదిరాసనశిశుపాః । సాలచన్దనవృక్షాశ్చ తిన్త్రిణీసారమేవ చ ॥ ౩౨.౬॥ ప్రాసాదపాదతుల్యం వా తద్విష్కమ్పసమం తు వా । తద్వత్తుఙ్గగుణాంశైకమూలే తు చతురశ్రకమ్ ॥ ౩౨.౭॥ తదూర్ధ్వాంశద్వయం వృత్తం కుర్యాదనుకృశం యథా । అగ్రే వ్యోమాఙ్గులానాహ మేయం కృత్వా తదర్ధకమ్ ॥ ౩౨.౮॥ తతః పాదం ప్రయుఞ్జీత తత్తలే త్రిగుణాయతమ్ । విస్తారార్ధఘనోపేతం తద్దృఢం సుదృఢం తథా ॥ ౩౨.౯॥ లోహేన కారయేద్విద్వాన్ స్థూపిదణ్డం విశేషతః । క్షాలయిత్వామ్భసా సమ్యక్ ప్రోక్షయేదస్త్రమన్త్రతః ॥ ౩౨.౧౦॥ యకారాదివకారాన్తమిష్టకాసు చతుర్ష్వపి । విలిఖేద్ధాతురాగేణ పిష్టనైవ సితేన వా ॥ ౩౨.౧౧॥ పుణ్యాహం వాచయిత్వాథ కౌతుకం బన్ధయేత్సుధీః । సువర్ణం రజతం వాఽపి క్షౌమం కార్పాసకన్తు వా ॥ ౩౨.౧౨॥ మణ్డపం చాధివాసార్థం కారయేల్లక్షణాన్వితమ్ । కృత్వా నవపదం తత్ర తన్మధ్యే వేదికాయుతమ్ ॥ ౩౨.౧౩॥ తాలమాత్రసముత్సధాత్ దర్పణోదరసన్నిభమ్ । వేదికాయాశ్చతుర్దిక్షు కుణ్డే వా స్థణ్డిలేఽపి వా ॥ ౩౨.౧౪॥ చతురశ్రాణి కుణ్డాని సర్వాణి పరికల్పయేత్ । చతురర్ద్వారసమాయుక్తం చతుస్తోరణభూషితమ్ ॥ ౩౨.౧౫॥ ఆశాధ్వజసమాయుక్తం వితానైరుపశోభితమ్ । దర్భమాలాసమాయుక్తమష్టమఙ్గలసంయుతమ్ ॥ ౩౨.౧౬॥ మఙ్గలాఙ్కురసంయుక్తం బహూపస్కారశోభితమ్ । గోమయాలేపనం కృత్వా పుణ్యాహం వాచయేత్తతః ॥ ౩౨.౧౭॥ వాస్తుహోమం ప్రకుర్వీత పర్యగ్నికరణం తతః । తన్మధ్యే స్థణ్డిలం కృత్వా శ్వేతతణ్డులశాలిభిః ॥ ౩౨.౧౮॥ పద్మమష్టదలం లిఖ్య దర్భైశ్చైవ పరిస్తరేత్ । ఇష్టికాం విన్యసేన్మధ్యే వస్త్రేణాచ్ఛాద్య దేశికః ॥ ౩౨.౧౯॥ దణ్డోర్ధ్వే కూర్చమాబధ్వా మూలే వస్త్రేణ వేష్టయేత్ । ఇష్టికాం పరివిన్యస్య కాన్తేన మధునార్చయేత్ ॥ ౩౨.౨౦॥ స్థాపయేచ్చ తతః కుమ్భాన్ సర్వలక్షణసంయుతాన్ । ససూత్రాన్ సాపిధానాంశ్చ సవస్త్రాన్వారిపూరితాన్ ॥ ౩౨.౨౧॥ మధ్యాదీశానపర్యన్తం విన్యసేన్నవకుమ్భకాన్ । తేషు మధ్యే గుహం చేష్ట్వా దిక్పాలాన్పరితో యజేత్ ॥ ౩౨.౨౨॥ అగ్నికార్యోక్తమార్గేణ హోమం కృత్వా విచక్షణః । పురుషం పూర్వకుణ్డే చ దక్షిణేఽఘోరమేవ చ ॥ ౩౨.౨౩॥ సద్యోజాతం తు వరుణే వామదేవం తథోత్తరే । గన్ధాద్యైరర్చయేద్ధీమాన్ తత్తన్మన్త్రమనుస్మరన్ ॥ ౩౨.౨౪॥ పలాశఖాదిరాశ్వత్థవటాః పూర్వాదిదిక్షు చ । సమిదాజ్యచరూంశ్చైవ లాజసక్తుతిలం తథా ॥ ౩౨.౨౫॥ దధిక్షీరగులం చైవ ప్రత్యేకన్తు శతాహుతిః । మూలేన చ షడఙ్గేన స్కన్దగాయత్రిమన్త్రతః ॥ ౩౨.౨౬॥ అయం కుమారమన్త్రేణ హోమయేన్మునిపుఙ్గవ । ద్రవ్యాన్తే కీలకం స్పృష్ట్వా వ్యాహృతిర్జుహుయాత్తతః ॥ ౩౨.౨౭॥ ఆజ్యేనాఘోరమన్త్రేణ సర్వత్రాపి శతాహుతిః । తతః కుమ్భస్థితానాం తు ప్రత్యేకం షోడశాహుతిః ॥ ౩౨.౨౮॥ రాత్రిశేషం వ్యపోహ్యాథ గురుః ప్రాతః సముత్థితః । కృతనిత్యవిధిస్తత్ర సోష్ణీషస్సోత్తరీయకః ॥ ౩౨.౨౯॥ కుమ్భానభ్యర్చ్య విధినా పూర్ణాన్తు శిరసా హునేత్ । సుముహూర్తే సులగ్నే తు సర్వదోషవివర్జితే ॥ ౩౨.౩౦॥ పూజితో యజమానేన గోభూమిధనకాఞ్చనైః । సన్తుష్టహోతృదైవజ్ఞశిల్పిభిః సహ దేశికః ॥ ౩౨.౩౧॥ ఉత్థాప్య చేష్టికాం కీలం యజమానాదిభిః సుధీః । సర్వాతోద్యసమాయుక్తం కృత్వా ధామప్రదక్షిణమ్ ॥ ౩౨.౩౨॥ ఆరోప్యోపరి తన్మూర్ధ్ని రన్ధ్రం నిరన్ధ్రకం తథా । వైడూర్యం స్ఫటికం ముక్తా వజ్రం వై పుష్పరాగకమ్ ॥ ౩౨.౩౩॥ మధ్యాదీశానపర్యన్తం స్కన్దలోకేశబీజకమ్ । విన్యస్యైవ శకున్యాదినవశక్తిర్యజేద్బుధః ॥ ౩౨.౩౪॥ తస్యోర్ధ్వే కీలకం న్యస్త్వా శిఖరార్ధప్రమాణకమ్ । తన్మన్త్రకం సముచ్చార్య దత్వా దత్వా తు నిశ్చలమ్ ॥ ౩౨.౩౫॥ స్థాపితాన్ నవకుమ్భాంశ్చ సమానీయ యథాక్రమమ్ । తత్కీలపరితశ్చాపి ప్రోక్షయేత్సర్వమన్త్రతః ॥ ౩౨.౩౬॥ స్తూప్యంశమూర్ధ్వతః కృత్వా శేషం తత్ర ప్రయోజయేత్ । ఏవం యః కురుతే మర్త్యః సర్వలోకానవాప్య చ । దేహాన్తే గణపో భూత్వా స్కన్దలోకే మహీయతే ॥ ౩౨.౩౭॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే మూర్ధ్నేష్టికావిధిర్నామ ద్వాత్రింశః పటలః । ౩౩. త్రయస్త్రింశః పటలః - ప్రాకారలక్షణవిధిః పరివారనివేశారర్థం రక్షార్థం శోభనార్థకమ్ । ప్రాకారం పరితః కృత్వా శిల్పేష్టికయాపి వా ॥ ౩౩.౧॥ (పరితః కుర్యాత్) మూలప్రాసాదవిస్తారం తదర్ధం వా విచక్షణః । దణ్డమిత్యత్ర సఙ్కల్ప్య తద్దణ్డేనైవ కల్పయేత్ ॥ ౩౩.౨॥ మూలప్రాసాదపార్శ్వే తు దణ్డేనైకేన మానతః । అన్తర్నిర్మలం కుర్యాత్ పార్శ్వేషు చ మహామతిః ॥ ౩౩.౩॥ ద్విద్విదణ్డవివృధ్యా తు దణ్డభారస్య విస్తృతమ్ । తత్పార్శ్వేషు త్రిదణ్డేన ప్రత్యాహారం ప్రకల్పయేత్ ॥ ౩౩.౪॥ తస్య పార్శ్వేషు మతిమాన్ చతుర్దణ్డేన మానతః । మహామర్యాదికం కుర్యాత్ తత్పార్శ్వేషు ద్విజోత్తమ ॥ ౩౩.౫॥ పఞ్చదణ్డవివృద్ధ్యా తు పఞ్చప్రాకారముచ్యతే । చతురశ్రకమేకేన ముఖాయామ ప్రచక్షతే ॥ ౩౩.౬॥ పాదాధిక్యమథాత్యర్థపాదోనద్విగుణన్తు వా । ద్విగుణం ద్విగుణార్ధం వా త్రిగుణం వా చతుర్గుణమ్ ॥ ౩౩.౭॥ ముఖాయామమితి ప్రోక్తం ప్రాకారాణాం విశేషతః । సాలం క్షుద్రాల్పహర్మ్యాణామన్యమానేన కథ్యతే ॥ ౩౩.౮॥ స్తూప్యా సార్ధం ప్రమాణేన ప్రథమం సాలమీరితమ్ । ద్విప్రకారం ద్విహస్తైశ్చ త్రిసాలః పఞ్చహస్తకః ॥ ౩౩.౯॥ తస్మాత్సప్తకరైరేవ చతుర్థం సాలమీరితమ్ । నవహస్తన్తు పరితః తత్సమం పఞ్చసాలకః ॥ ౩౩.౧౦॥ మధ్యమానం సతారార్థం ప్రథమం సాలమీరితమ్ । తస్మాత్పఞ్చకరైరేవ ద్వితీయం సాలమీరితమ్ ॥ ౩౩.౧౧॥ సప్తహస్తం త్రితాలం స్యాత్ నవహస్తైశ్చతుర్థకమ్ । రుద్రహస్తేన కర్తవ్యం పఞ్చమం సాలమేవ చ ॥ ౩౩.౧౨॥ ఉత్తమానాం సతారాఖ్యే ప్రథమం సాలమీరితమ్ । తస్మాత్సర్వకరేణైవ ప్రాకారఞ్చ ద్వితీయకమ్ ॥ ౩౩.౧౩॥ నవహస్తైస్త్రితాలం స్యాత్ రుద్రహస్తైస్తు తాలకమ్ । త్రయోదశకరేణైవ పఞ్చమం సాలమీరితమ్ ॥ ౩౩.౧౪॥ ఏవం క్షుదాల్పమధ్యానాముత్తమానాం విధీయతే । ఏతేన ద్విప్రకర్తవ్యం పూర్వోక్తేన క్రమేణ వా ॥ ౩౩.౧౫॥ ప్రాకారః పరితః కుర్యాత్ ముఖాయామఞ్చ పూర్వకమ్ । భిత్యన్తరస్య మానేన భిత్తిమధ్యేన వా పునః ॥ ౩౩.౧౬॥ బాహ్యే తు నవతాలం స్యాత్ మానసే మానవిత్తమః । అస్య ప్రాకారభిత్తేశ్చ విష్కమ్భం సార్ధహస్తకమ్ ॥ ౩౩.౧౭॥ తస్మాత్ త్రయాఙ్గులాధిక్యాద్ద్విహస్తాఞ్చ యథాక్రమమ్ । పఞ్చానామపి సాలానాం భిత్తివిష్కమ్భమీరితమ్ ॥ ౩౩.౧౮॥ తత్తద్విష్కమ్భమానఞ్చ త్రిగుణా చ చతుర్గుణా । ప్రాకారోదయముద్దిష్టం స్వాత్మాంశేనాగ్రవిస్తరమ్ ॥ ౩౩.౧౯॥ ఉత్తరార్ధోచ్ఛ్రితం వాఽపి కుమ్భమధ్యం తతోచ్ఛ్రితమ్ । క్షుద్రాల్పానాం తు సాలానాం భిత్తిహస్తప్రమాణకమ్ ॥ ౩౩.౨౦॥ సార్ధహస్తావధిర్యావత్ వర్ధయేత్పూర్వవత్క్రమాత్ । యథాయోగ్యమలఙ్కారం తథైవ పరికల్పయేత్ ॥ ౩౩.౨౧॥ ఋజుభిత్తియుతం వాఽపి బుద్బుదార్ధేన్దుశీర్షకమ్ । ఛత్రాకారధరో వాఽపి ప్రాకారం పరికల్పయేత్ ॥ ౩౩.౨౨॥ భిత్తిన్యాససమం వాఽపి పాదార్ధాధికమేవ వా । శీర్షోత్తుఙ్గన్తు సాలానామేతేషామన్తరాలకమ్ ॥ ౩౩.౨౩॥ ఏకద్విత్రితలైర్యుక్తం కుర్యాదావృతిమణ్డపమ్ । మానాన్తం బాహ్యభిత్యుచ్చం యథాక్రమం తలాన్తకమ్ ॥ ౩౩.౨౪॥ మూలసద్మోత్తరార్ధం వా ప్రస్తారం తత్తథాపి వా । ఖణ్డహర్మ్యోత్తరార్ధం వా శిఖరోన్నతమేవ వా ॥ ౩౩.౨౫॥ ఉభయోః సాలరూపం వా కల్పయేత్సాలశీర్షకే । యథేష్టదిక్షు సాలేషు ద్వారం యుక్త్యా ప్రకల్పయేత్ ॥ ౩౩.౨౬॥ గోపురం తత్ర తత్రైవ కల్పయేద్విధిపూర్వకమ్ । అన్తర్హారే తథాచాన్యే వహ్నౌ స్యాద్ధవ్యకోష్ఠకమ్ ॥ ౩౩.౨౭॥ ప్రాసాదస్య ద్విపార్శ్వే తు దేవసేనా చ వల్లికమ్ । వహ్నిగోపురయోర్మధ్యే ధనధాన్యాలయం భవేత్ ॥ ౩౩.౨౮॥ యామ్యే తుజినశాలా చ పుష్పమణ్డపమేవ చ । నైరృత్యామస్త్రశాలా చ వాహనావాసమేవ చ ॥ ౩౩.౨౯॥ వారుణే వాయవే చైవ శయనస్థానమీరితమ్ । ఆస్థానమణ్డపం సౌమ్యే తత్ర పూర్వకృతాలయమ్ ॥ ౩౩.౩౦॥ ఐశాన్యే యాగశాలాం తు వాపీకూపం తు తత్ర వై । ఐశగోపురయోర్మధ్యే వాద్యస్థానం ద్విజోత్తమ ॥ ౩౩.౩౧॥ ఏవం యః కురుతే మర్త్యః సర్వపాపైః ప్రముచ్యతే । అథైవం తారయేత్పూర్వాన్ త్రిసప్తకులజానపి ॥ ౩౩.౩౨॥ సర్వాన్కామానిహ ప్రాప్య పుత్రపౌత్రాదిసంయుతః । జన్మైకవింశతిం విప్ర సామ్రాజ్యం సమవాప్నుయాత్ । స్కన్దలోకం తతః ప్రాప్య స్కన్దేన సహ మాదతే ॥ ౩౩.౩౩॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే ప్రాకారలక్షణవిధిర్నామ త్రయస్త్రింశః పటలః । ౩౪. చతుస్త్రింశః పటలః - పరివారవిధిః పరివారవిధిం వక్ష్యే శ‍ృణు కౌశిక సువ్రత । పరివారవిమానానాం మానం గర్భగృహార్ధకమ్ ॥ ౩౪.౧॥ [తత్త్రిభాగే చ మానం వా పాదబాహ్యం ప్రకల్పయేత్ । త్రిచతుఃపఞ్చషట్సప్తహస్తైర్వా హర్మ్యవిస్తరమ్ ॥] తత్రభాగః ప్రకర్తవ్యో యథా యుక్తివశాద్బుధైః । (సర్వైరఙ్గైః ప్రకర్తవ్యః యేథా) ప్రాసాదమణ్డపసభా శాలాకారార్ధయోగ్యకమ్ ॥ ౩౪.౨॥ ఏకద్విత్రితలం కుర్యాత్ పరివారాలయే బుధః । పరివారామరోత్సేధాః ప్రతిమాలక్షణోక్తవత్ ॥ ౩౪.౩॥ సర్వలక్షణసంయుక్తం స్థానకాసనమేవ చ । శివం విష్ణుం విధాతారం విఘ్నేశం గుహమేవ చ ॥ ౩౪.౪॥ పఞ్చమూర్తిం విజానీయాదేవమేవ విచక్షణః । ఏతే సర్వే సురాః ప్రోక్తాః సర్వకారణకారణమ్ ॥ ౩౪.౫॥ విశ్వరక్షకరా హ్యేతే తస్మాత్ సేవ్యా సురోత్తమైః । ఏతస్మాత్ పరివారాత్తు సర్వదేవసురోత్తమాః ॥ ౩౪.౬॥ అష్టౌ తు ద్వాదశ పునః పరివారస్తు షోడశ । ద్వాత్రింశత్పరివారాంశ్చ వక్ష్యేఽహం శ‍ృణు కౌశిక ॥ ౩౪.౭॥ గేహే నవపదం కృత్వా మధ్యభాగాద్బహిఃక్రమాత్ । ప్రాఙ్ముఖే తు గజం స్థాప్య వహ్నౌ శాస్తారమేవ చ ॥ ౩౪.౮॥ యమే పితామహం సప్తమాతరో నిరృతే పునః । జ్యేష్ఠాదేవీం జలేశే చ వాయౌ దుర్గాం ప్రతిష్ఠయేత్ ॥ ౩౪.౯॥ సోమే వై క్షేత్రకం ప్రోక్తమైశాన్యాన్తు సుమిత్రకమ్ । అష్టౌ త పరివారాస్స్యురథద్వాదశ కథ్యతే ॥ ౩౪.౧౦॥ పఞ్చపఞ్చపదం కృత్వా మధ్యే నవపదాద్బహిః । గజం విధిమగస్త్యం చ నారదం చ చతుర్దిశి ॥ ౩౪.౧౧॥ పశ్చాత్సూర్యపదే వహ్నౌ యమే రక్షసి వారుణే । వాయౌ సౌమ్యే తథైశాన్యే క్రమాదేతాన్ ప్రతిష్ఠయేత్ ॥ ౩౪.౧౨॥ సూర్యః శాస్తా యమశ్చైవ మాతరో వరుణస్తథా । దుర్గాశ్రీదసుమిత్రాశ్చ ద్వాదశైతే ప్రకీర్తితాః ॥ ౩౪.౧౩॥ షట్కషట్కపదం కృత్వా తన్మధ్యే షోడశాద్బహిః । గజం విధిమగస్త్యఞ్చ నారదఞ్చ చతుర్దిశి ॥ ౩౪.౧౪॥ ఐశే జయన్తే భానౌ చ వహ్నౌ చ విదధే పదే । భృఙ్గో రూపో నైరృతే చ శేషో వాయుపదే పునః ॥ ౩౪.౧౫॥ ముఖ్యాశ్చాభ్యుదితే భాగే సుమిత్రం శశిభాస్కరౌ । శాస్తారఞ్చ మహాలక్ష్మీం భారతీం సప్తమాతరమ్ ॥ ౩౪.౧౬॥ శుక్రం బృహస్పతిం దుర్గాం దితిదేవీం తథాదితిమ్ । స్థాపయేత్క్రమశో విద్వానేతే షోడశదేవతాః ॥ ౩౪.౧౭॥ సప్తసప్తపదం కృత్వా మధ్యే నవపదాద్బహిః । సావిత్రేన్ద్రజయేరుద్రజయే చైవాపవత్సకః ॥ ౩౪.౧౮॥ శ్రియం భూమిం తథా జ్యేష్ఠాం భారతీం చ ప్రతిష్ఠయేత్ । ఆర్యే చ వాస్త్వధిపతే మిత్రే చైవ తు ధారయేత్ ॥ ౩౪.౧౯॥ గజేన్ద్రం చ విధాతారమగస్త్యం నారదం మునిమ్ । ఈశే చైవ తు పర్జన్యే మహేన్ద్రే భాస్కరే పదే ॥ ౩౪.౨౦॥ సౌమ్యేఽన్తరిక్షే వహ్నౌ చ పూష్ణి పశ్చాద్ గ్రహక్షతే । యమే గన్ధర్వమృగయే పితృదౌవారికే పదే ॥ ౩౪.౨౧॥ పుష్పదన్తశ్చ వరుణే సురే యక్షే సమీరణే । నాగే భల్లాటకే సోమే దితిభాగే తథా దితౌ ॥ ౩౪.౨౨॥ పదేష్వేతేషు మతిమానీశానం చన్ద్రమేవ చ । సుదేహఞ్చ సురేశఞ్చ సుముఖఞ్చ దివాకరమ్ ॥ ౩౪.౨౩॥ వహ్నిం బృహస్పతిం చైవ శాస్తారం యమమేవ చ । భృఙ్గిణం సప్తమాతౄశ్చ నిరృతిం వాసుకిం తథా ॥ ౩౪.౨౪॥ అష్టవారం వారుణం చ భృఙ్గీ దక్షప్రజాపతిమ్ । వాయుం దుర్గాం వీరభద్రం ధనదఞ్చ సుమిత్రకమ్ ॥ ౩౪.౨౫॥ శుక్రం చ స్థాపయేదేతాన్ ద్వాత్రింశత్పరివారకాత్ । త్రిప్రకారే తథా పఞ్చ ప్రాకారేఽప్యేవమేవ హి ॥ ౩౪.౨౬॥ పదమధ్యయుతం కుడ్యం యూతం వాఽథ ప్రకల్పయేత్ । యత్ర ద్వారన్తు చత్వారి విజానన్స్థాపయేద్బుధః ॥ ౩౪.౨౭॥ తే హర్మ్యాభిముఖాస్సర్వే స్థాప్యా దన్తిపదేషు చ । దేవతాభిముఖో దన్తి నవాభిముఖ ఏవ చ ॥ ౩౪.౨౮॥ గజేన్ద్రస్యాగ్రతః కుర్యాత్ ప్రాసాదాప్రమాణతః । ధ్వజస్థానే తదగ్రే తు తన్నీత్వా శక్తిగేహకమ్ ॥ ౩౪.౨౯॥ దేవతాభిముఖాం శక్తిం కల్పయేత్కల్పవిత్తమః । ఏకద్విత్రికరవ్యామోత్సేధః స్యాద్బలిపీఠకమ్ ॥ ౩౪.౩౦॥ గోపురాత్తు బహిఃపీఠం ప్రాసాదార్ధేన భాగకమ్ । తత్సమం వా త్రిపాదం వా బలిపీఠం ప్రకల్పయేత్ ॥ ౩౪.౩౧॥ పీఠోత్సేధే షోడశాంశే జన్మ ఏకేన కారయేత్ । చతురంశేన జగతీం కుముదఞ్చ త్రిభాగతః ॥ ౩౪.౩౨॥ తస్యోర్ధ్వే కమ్బుమేకేన కుణ్డం కుర్యాత్త్రిభాగతః । ఏకేన చోపకమ్పన్తు మహాపట్టిద్విభాగతః ॥ ౩౪.౩౩॥ ఊర్ధ్వే వా జనమేకేన తుఙ్గమేవముదీరితమ్ । వాజనార్ధవిశాలేన మహాపద్మవిశాలకమ్ ॥ ౩౪.౩౪॥ ఊర్ధ్వపద్మం తదర్ధేన తత్త్రిభాగైకమానతః । కర్ణికాం తస్య మధ్యే తు కల్పయేత్కల్పవిత్తమః ॥ ౩౪.౩౫॥ ఏతే గజాథ సర్వేషాం గోపురాభ్యన్తరేఽపి వా । బహిర్వా స్థాపనీయాస్తే మధ్యే సూత్రస్య వామతః ॥ ౩౪.౩౬॥ పఞ్చానామపి సాలానామగ్రే పైశాచపీఠకమ్ । ద్వారపాలం తతో వక్ష్యే శ‍ృణుష్వ మునిపుఙ్గవ ॥ ౩౪.౩౭॥ గుహస్య గర్భగేహస్య చతుర్దిక్ ద్వారరక్షకాః । జయాశ్చ విజయా రక్షా కృపా సత్యవిచక్షణాః ॥ ౩౪.౩౮॥ అభయా కామరూపాశ్చ ఖడ్గఖేటకపాణయః । రక్తవర్ణా విభూషాఢ్యా రక్తరూపాపరాధమాః ॥ ౩౪.౩౯॥ శ్యామకుఙ్కుమసఙ్కాశౌ ద్విభుజౌ వా చతుర్భుజౌ । వజ్రశక్తిధరౌ చైవ గదాయుధధరౌ స్మృతౌ ॥ ౩౪.౪౦॥ ఖడ్గఖేటకధారౌ వా ముద్రా విస్మయసంయుతాః । మహామణ్డపికాద్వాతర్స్థౌ విజయో జయ ఇత్యపి ॥ ౩౪.౪౧॥ వీరబాహుర్వీరసేనో వీరశ్చ వీరకఞ్చుకః । వోరకేతుర్మహావీరో వీరమౌలిశ్చ వీర్యవాన్ ॥ ౩౪.౪౨॥ ఇమే ప్రథమసాలస్య పూర్వాదిద్వారపాలకాః । పద్మశ్చైవ మహాపద్మః సుపద్మః పద్మలోచనః ॥ ౩౪.౪౩॥ పద్మగః పద్మకేతుశ్చ పద్మాభః పద్మవర్ణకః । అన్తర్ద్వారే చతుర్దిక్షు ద్వారపాలాష్టకా ఇమే ॥ ౩౪.౪౪॥ నికుమ్భః కుమ్భకర్ణశ్చ కుమ్భః కుమ్భోదరస్తథా । కుమ్భనాసా కుమ్భపృష్ఠః కుమ్భాస్యః కుమ్భగణ్డకః ॥ ౩౪.౪౫॥ మధ్యద్వారచతుర్దిక్ష ద్వారపాలాష్టకా ఇమే । వక్రదన్తో వక్రదృష్టిర్వక్రాఙ్గో వక్రవర్ణకః ॥ ౩౪.౪౬॥ వక్రనాసో వక్రకర్ణో వక్రాస్యో వక్రశీర్షకః । మహామధ్యాదిపూర్వాది ద్వారేషు ద్వారపాలకాః ॥ ౩౪.౪౭॥ శక్తివజ్రధరాస్సర్వే సర్వాభరణభూషితాః । శ్యామకుఙ్కుమసఙ్కాశా పీతకృష్ణా భయఙ్కరాః ॥ ౩౪.౪౮॥ ద్విభుజౌ వా చతుర్బహుః సర్వే ఖేటకధారిణః । ముద్రా విస్మయహస్తాశ్చ తుఙ్గాశ్చ వికృతాననాః ॥ ౩౪.౪౯॥ ఏతే సర్వే మహాభాగాః కుమారగణదేవతాః । యత్ర దేవస్య తు ముఖం తత్ర బుధ్వా సమర్చయేత్ ॥ ౩౪.౫౦॥ పరివారదేవతా ఏతే విశ్వామిత్ర మహామునే । అహం చోమా చ శాస్తా చ వాత్సల్యత్వాన్మహామునే ॥ ౩౪.౫౧॥ కుమారో యత్ర వసతి వసామస్తత్ర నిత్యశః । తస్మాత్సర్వాన్ ప్రతిష్ఠాప్య పూజయేత్ షణ్ముఖాలయే । ఏవం యః కురుతే మర్త్యః స పుణ్యాం గతిమాప్నుయాత్ ॥ ౩౪.౫౨॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే పరివారవిధిర్నామ చతుస్త్రింశః పటలః । ౩౫. పఞ్చత్రింశః పటలః - కరణలక్షణవిధిః వక్ష్యేఽహం మునిశార్దూల కరణానాం తు లక్షణమ్ । యాగాంశకాని సర్వాణి కరణాని ప్రచక్షతే ॥ ౩౫.౧॥ అరణీస్రుక్స్రువం చైవ తోరణం చైవ మఙ్గలమ్ । దశాయుధవిధిం పశ్చాత్ కూర్మాసనవిధిం పునః ॥ ౩౫.౨॥ ఖట్వాయా లక్షణం పశ్చాత్ లూఖలం ముసలం తథా । శిబికాలక్షణం చైవ డోలాయా లక్షణం పరమ్ ॥ ౩౫.౩॥ దీపమాలావిధిం పశ్చాత్ పుష్పాధారస్య లక్షణమ్ । భేరీం చ సమిధం చైవ పరిధిర్దర్భలక్షణమ్ ॥ ౩౫.౪॥ కూర్చఞ్చ విష్టరం పశ్చాత్ సమకూర్చస్య లక్షణమ్ । పరిస్తరణమేవన్తు దర్భమాలావిధిం పునః ॥ ౩౫.౫॥ ప్రోక్షణీం కూర్చమేవన్తు పవిత్రస్య తు లక్షణమ్ । పాద్యపాత్రవిధిం పశ్చాత్ అర్ఘ్యాచమనపాత్రకమ్ ॥ ౩౫.౬॥ అర్ఘ్యపాత్రవిధిం చైవ తత్పాత్రస్య తు లక్షణమ్ । (చైవ గన్ధపాత్రస్య లక్షణం) పుష్పాద్యార్ఘ్యపాత్రఞ్చ ప్రణీతాపాత్రలక్షణమ్ ॥ ౩౫.౭॥ ప్రోక్షణీపాత్రమేవన్తు స్కన్దకుమ్భస్య లక్షణమ్ । వర్ధనీలక్షణం పశ్చాత్ కుమ్భానాం లక్షణం పునః ॥ ౩౫.౮॥ కలశానాం శరావాణాం కుణ్డికాయాశ్చ లక్షణమ్ । హవిః పాత్రవిధిం పశ్చాదుపదంశస్య పాత్రకమ్ ॥ ౩౫.౯॥ విధానలక్షణం దర్వీ స్థాలికాయాస్తు లక్షణమ్ । వితానఞ్చ పతాకాశ్చ క్షుద్రధ్వజవిధానకమ్ ॥ ౩౫.౧౦॥ ఛత్రపిచ్ఛం చామరఞ్చ మయూరవ్యజనం తథా । దుకూలస్య ధనం పశ్చాదుష్ణీషం చోత్తరీయకమ్ ॥ ౩౫.౧౧॥ వస్త్రాణాం లక్షణం పశ్చాచ్ఛయనానాఞ్చ లక్షణమ్ । ఉపధానం తతో కక్షిం ప్రచ్ఛన్నపటలక్షణమ్ ॥ ౩౫.౧౨॥ ధూపపాత్రవిధిం చైవ ధూపఘణ్టావిధానకమ్ । దీపపాత్రవిధిం చైవ పాత్రం నీరాజనస్య తు ॥ ౩౫.౧౩॥ మహాఘణ్టాదర్పణఞ్చ క్రమశః శ‍ృణు సువ్రత । అశ్వత్థం వా శమీం వాఽపి గృహీత్వారణిమాచరేత్ ॥ ౩౫.౧౪॥ దశపఞ్చాఙ్గులాయామా చతురఙ్గులవిస్తృతా । షడఙ్గులఘనా ప్రోక్తా దీర్ఘాహ్నాసశ్చ వారణిః ॥ ౩౫.౧౫॥ (ప్రోక్తా దీర్ఘాగ్రా దృఢవారణీః) ప్రథమస్య తరోర్నాహం పఞ్చాఙ్గులముదాహృతమ్ । ద్వావింశదఙ్గులం దైర్ఘ్యం కీలం స్యాదాయతాగ్రకే ॥ ౩౫.౧౬॥ యుగాఙ్గులేన మూలే తు కీలం స్వేనైవ కారయేత్ । ప్రథమస్యాగ్రకే మూలే త్వధః పట్టేన వేష్టయేత్ ॥ ౩౫.౧౭॥ సప్తాఙ్గులం తు విస్తారం తదర్ధం ఘనముచ్యతే । (సప్తాఙ్గులం తత్) ఉభయోః పార్శ్వయోశ్చైవ ముష్టిరష్టాఙ్గులం భవేత్ ॥ ౩౫.౧౮॥ పఞ్చాఙ్గులపరీణాహం సర్వత్రైవ సుదన్తకమ్ । (సర్వత్రైవ సువృత్తకం) దశపఞ్చాఙ్గులాయామం త్రివృత్ గోపాలరజ్జుకమ్ ॥ ౩౫.౧౯॥ తన్తునా వాథ కర్తవ్యం కనిష్ఠాఙ్గులినాహకమ్ । అరణీలక్షణం ప్రోక్తం స్రుక్స్రువస్య విధిం శ‍ృణు ॥ ౩౫.౨౦॥ అశ్వత్థేన తు శమ్యా వా ఖాదిరేణాథవా పునః । యాజ్ఞికైర్దారుభిః కుర్యాత్ స్రుక్స్రువౌ లక్షణావిమౌ ॥ ౩౫.౨౧॥ తస్య సారణితో గ్రాహ్య ద్విధాకృత్వాథ శిల్పిభిః । తత్పార్శ్వే బిలిమాఖ్యాతం త్వష్టా చ నిర్వృణం దృఢమ్ ॥ ౩౫.౨౨॥ ద్వాత్రింశదఙ్గులాయామం సప్తాఙ్గులం సువిస్తృతమ్ । తద్ఘనం వేదమాత్రం స్యాత్ ఏవ మాపాద్య తత్ర వై ॥ ౩౫.౨౩॥ (ఏవ పాదఞ్చ) మధ్యసూత్రం ప్రసార్యాదౌ ముఖాయామం షడఙ్గులమ్ । అగ్రభాగం త్రిభాగైకం ముఖవిస్తారమేవ చ ॥ ౩౫.౨౪॥ యవత్రయప్రమాణేన పట్టికాముఖపార్శ్వయోః । యవమానేన నిమ్నం స్యాన్ముఖం సర్వమశేషతః ॥ ౩౫.౨౫॥ పక్షాఙ్గులే గలాయామం విస్తారం భూతమాత్రకమ్ । సప్తాఙ్గులాయతా వేదీం విస్తారం తత్సమం భవేత్ ॥ ౩౫.౨౬॥ బిలం సువృత్తం మధ్యే స్యాదఙ్గులాయతమానతః । తద్విస్తారసమం గర్తం సువృత్తం బిలముచ్యతే ॥ ౩౫.౨౭॥ షట్టికా బిలబాహ్యే తు యవమానధనాన్వితా । బాహ్యే వసుదలం పద్మం యవనిమ్నం విచిత్రకమ్ ॥ ౩౫.౨౮॥ వేదికాయాస్తు పరితః పట్టికా త్రియవా ఘనాః । బిలాదర్శముఖాత్ ఖాతా కనిష్ఠాఙ్గులమానతః ॥ ౩౫.౨౯॥ తారేణవాఽథ తామ్రేణ నాలం కృత్వా తు యోజంయేత్ । పక్షాఙ్గులప్రమాణేన పద్మాగారన్తు గణ్డికా ॥ ౩౫.౩౦॥ గణ్డికైకాఙ్గులా వృత్తా తన్నాహఞ్చ ద్విమాత్రకమ్ । రవ్యఙ్గులేన దణ్డోచ్చం తస్యార్ధం నాహముచ్యతే ॥ ౩౫.౩౧॥ తన్మూలైకాఙ్గులాకారామఙ్గులద్వయమాత్రతః । ధర్మాఙ్గులాత్తు నాహం స్యాత్తస్యాధస్తాత్తు పాదయుక్ ॥ ౩౫.౩౨॥ వేదికాయాస్త్వధఃపద్మం పద్మాకారం సకర్ణికమ్ । గజోష్ఠసదృశాకారం తస్య పృష్ఠాకృతిర్భవేత్ ॥ ౩౫.౩౩॥ ఏవం సఙ్గ్రాహ్య తచ్ఛేషం పరిత్యజ్య దృఢం తథా । స్రుగ్లక్షణమిదం ప్రోక్తం స్రువో లక్షణముచ్యతే ॥ ౩౫.౩౪॥ ద్వావింశదఙ్గులం దైర్ధ్యం దణ్డనాహం షడఙ్గులమ్ । మూలాద్గ్రీవాన్తకం యావత్ త్ర్యఙ్గులం గ్రీవనాహకమ్ ॥ ౩౫.౩౫॥ (మూలాద్గ్రీవాన్తరం) మూలపఞ్చాగ్రనాహం స్యాత్ ద్విబిలం నాసికాకృతిః । పూరితఙ్కర్షకార్ధేన బిలమానం ప్రచక్షతే ॥ ౩౫.౩౬॥ పుష్కలాధః ప్రకర్తవ్యో గణ్డికా ద్వియవోన్నతా । దక్షిణేన కరేణైవ యా వక్రానామికాఙ్గులిః ॥ ౩౫.౩౭॥ అఙ్గుష్ఠస్య తు పార్శ్వోర్ధ్వే తర్జనీమధ్యమాఙ్గులిః । సఙ్గతాప్యుచ్ఛ్రితా బద్ధా కనిష్ఠాఙ్గులిరుఛ్రితా ॥ ౩౫.౩౮॥ దక్షిణేన కరేణైవ స్రువేణైకేన హోమయేత్ । స్రుక్బిలం సర్పిషా తత్ర పూరయిత్వా బిలోపరి ॥ ౩౫.౩౯॥ స్రువాగ్రేణ తు మన్త్రేణ పుటాస్యఞ్చవిధాయ చ । ఉత్థానౌ తు కరౌ కృత్వా వేణుబన్ధన్తు కారయేత్ ॥ ౩౫.౪౦॥ ఉఛ్రితౌ తర్జనీద్వే చ కనిష్ఠౌ ద్వౌ తథైవ చ । వక్రాఙ్గుష్ఠో స్రువౌ గ్రాహ్య ద్వాభ్యాం పూర్ణాహుతిం హునేత్ ॥ ౩౫.౪౧॥ లక్షణం స్రుక్స్రువస్యైవం శ‍ృణు తోరణలక్షణమ్ । ధ్వజదణ్డార్హకైర్వృక్షైరన్తః సౌరస్తు యాజ్ఞికైః ॥ ౩౫.౪౨॥ భూతహస్తసముత్సేధముత్సేధార్ధం విశాలకమ్ । కరప్రమాణం శూలస్య దీర్ఘనాహం రసాఙ్గులమ్ ॥ ౩౫.౪౩॥ కన్యసం తోరణం ప్రోక్తం వక్ష్యతేతః పరం క్రమాత్ । భూతహస్తం సమారభ్య నవహస్తాన్తకం క్రమాత్ ॥ ౩౫.౪౪॥ తలమధ్యన్తు తద్దైర్ఘ్యం తేషామర్ధైకవిస్తృతమ్ । తోరణానాఞ్చ సర్వేషాం శూలం వై హస్తమాత్రకమ్ ॥ ౩౫.౪౫॥ తస్మాత్పక్షాఙ్గులాధిక్యాత్ తేషాం నాహం ప్రచక్షతే । నవధా తోరణం ప్రోక్తమష్టమఙ్గలముచ్యతే ॥ ౩౫.౪౬॥ యాజ్ఞికం వృక్షమాదాయ కారయేల్లక్షణాన్వితమ్ । షోడశాఙ్గులమాయామం విస్తారన్తు తదర్ధకమ్ ॥ ౩౫.౪౭॥ పద్మాసనమధస్తాత్తు విస్తారార్ధేన కారయేత్ । శ్రీవత్సం చామరం యుగ్మం దర్పణం స్వస్తికం గజమ్ ॥ ౩౫.౪౮॥ పూర్ణకుమ్భఞ్చమాయూరం దీపం స్యాదష్టమఙ్గలమ్ । మఙ్గలాష్టౌ ద్విధా ప్రోక్తమస్త్రాణాం లక్షణం శ‍ృణు ॥ ౩౫.౪౯॥ వజ్రం శక్తిఞ్చ దణ్డఞ్చ ఖడ్గం పాశం తథాఙ్కుశమ్ । గదా త్రిశూలం పద్మఞ్చ చక్రఞ్చేతి దశాయుధమ్ ॥ ౩౫.౫౦॥ హైమరాజతతామ్రైర్వా అయసాపాదపేన వా । ఏతేష్వేకేన కర్తవ్యం సర్వలక్షణసంయుతమ్ ॥ ౩౫.౫౧॥ షోడశాఙ్గులమాయామం షడఙ్గులవిశాలకమ్ । తదర్ధం ఘనమేవోక్తం నిర్బ్రణం సుదృఢం ఋజుమ్ ॥ ౩౫.౫౨॥ చతురఙ్గులమూలేన మధ్యమే గణ్డికాత్రయమ్ । గణ్డికాయాశ్చ నాహన్తు ప్రత్యేకం ద్వాదశాఙ్గులమ్ ॥ ౩౫.౫౩॥ కృత్వాఙగులప్రమాణేన కృత్యం కృత్వా తదగ్రకే । అర్ధాఙ్గులమాణేన పత్రతారం ప్రకీర్తితమ్ ॥ ౩౫.౫౪॥ పక్షత్రయద్వయం కుర్యాత్ అర్ధచన్ద్రాకృతిర్యథా । మధ్యపత్రమృజుం ప్రోక్తం పత్రతారం యవద్వయమ్ ॥ ౩౫.౫౫॥ పత్రతారేణ మూలేన పాదాయామం ప్రకీర్తితమ్ । ద్విగుణం మధ్యపాదస్య పాదాయామం మహామునే ॥ ౩౫.౫౬॥ అర్ధాఙ్గులప్రమాణేన పత్రాణాం తు ప్రకల్పయేత్ । (తు ఘనం భవేత్) శేషం దణ్డమితి ప్రోక్తం నాహం తస్య నవాఙ్గులమ్ ॥ ౩౫.౫౭॥ ఏవం త్రిశూలం తస్యాధస్తద్వచ్ఛూలం ప్రకీర్తితమ్ । వజ్రస్య లక్షణం ప్రోక్తం శక్తిలక్షణముచ్యతే ॥ ౩౫.౫౮॥ ద్వికరాఙ్గులమాయామం విస్తారం చతురఙ్గులమ్ । తదర్ధం తు ఘనం మధ్యే గణ్డికా చతురఙ్గులమ్ ॥ ౩౫.౫౯॥ తదూర్ధ్వే తదధః కుర్యాత్ త్ర్యఙ్గులం మధ్యపత్రవత్ । శక్తిలక్షణమేవం స్యాత్ దణ్డలక్షణముచ్యతే ॥ ౩౫.౬౦॥ కలాఙ్గులసమాయామం మూలే వేదాఙ్గులేరితమ్ । గణ్డికాం కారయేత్ తస్య విస్తారం చతురఙ్గులమ్ ॥ ౩౫.౬౧॥ కృత్వాఙ్గులం భవేన్ముష్టి తన్నాహం కౌశికాఙ్గులమ్ । కృత్వాఙ్గులం తు విస్తారం తస్యోర్ధ్వే గణ్డికాఙ్గులమ్ ॥ ౩౫.౬౨॥ ఊర్ధ్వం రసాఙ్గులం తారమధస్తాత్తు యుగాఙ్గులమ్ । క్రమేణ కృశతాం కుర్యాత్ విస్తారార్ధేన విస్తృతమ్ ॥ ౩౫.౬౩॥ నాహన్తు దణ్డమేవం స్యాత్ ఖడ్గలక్షణముచ్యతే । షోడశాఙ్గులమాయామమశ్విన్యఙ్గులవిస్తృతమ్ ॥ ౩౫.౬౪॥ మధ్యేనైవ తు తన్మధ్యే పృష్ఠే త్వశ్రన్తు కారయేత । కఞ్చుకన్తు షడఙ్గుల్యం తద్విస్తారం యవద్వయమ్ ॥ ౩౫.౬౫॥ యుగాఙ్గులేన కర్ణన్తు తస్య నాహం గుణాఙ్గులమ్ । అర్ధాఙ్గులన్తు ఫలకా విస్తారం త్రియవం ఘనమ్ ॥ ౩౫.౬౬॥ పుష్పమర్ధాఙ్గులం జ్ఞేయం శేషం యుక్త్యా ప్రకల్పయేత్ । ఖడ్గలక్షణమేవం స్యాత్ పాశలక్షణముచ్యతే ॥ ౩౫.౬౭॥ అయామం పూర్వవత్ కృత్వా ఫలద్వయకృతాఙ్గులిః । రసాఙ్గులన్తు విస్తారం పరస్పరనిరీక్షితౌ ॥ ౩౫.౬౮॥ వేదాఙ్గులన్తు తన్నాహం తదూర్ధ్వే ద్వాదశాఙ్గులమ్ । ద్వయమర్ధన్తు నాహం స్యాత్ కృశతః కృశమూలతః ॥ ౩౫.౬౯॥ పాశస్య లక్షణం ప్రోక్తం శ‍ృణుష్వాఙ్కుశలక్షణమ్ । మూలాఙ్గులసమాయామం తన్నాహన్తు షడఙ్గులమ్ ॥ ౩౫.౭౦॥ అగ్రేఽఙగులేన ముకులం మన్వఙ్గులప్రమాణకమ్ । తరుణేన్దుసమాకారం ముకులాధః సుయోజయేత్ ॥ ౩౫.౭౧॥ ఏవమఙ్కుశమాఖ్యాతం గదాలక్షణముచ్యతే । షోడశాఙ్గులమాయామమష్టాశ్రన్తు గదాకృతిః ॥ ౩౫.౭౨॥ గణ్డికైకాఙ్గులం మూలే ముష్టిస్తు చతురఙ్గులమ్ । తదూర్ధ్వే గణ్డికాఙ్గుల్యం తదా శేషం ప్రకీర్తితమ్ ॥ ౩౫.౭౩॥ గదాయా లక్షణం ప్రోక్తం శ‍ృణు శూలస్య లక్షణమ్ । షోడశాఙ్గులమాయామం విస్తారన్తు షడఙ్గులమ్ ॥ ౩౫.౭౪॥ వేదాఙ్గులఘనం ప్రోక్తం వజ్రశూలవిధానతః । శూలలక్షణమేవం స్యాత్ శ‍ృణు పద్మస్య లక్షణమ్ ॥ ౩౫.౭౫॥ షడఙ్గులం తు ముకులం తన్నాలం త్ర్యఙ్గులం భవేత్ । దలాష్టకసమాయుక్తం నాలాయామం దశాఙ్గులమ్ ॥ ౩౫.౭౬॥ రసాఙ్గులం తు తన్నాహమేవం పద్మస్య లక్షణమ్ । చక్రస్య లక్షణం వక్ష్యే శ‍ృణు కౌశిక సువ్రత ॥ ౩౫.౭౭॥ ఆయామం పూర్వవత్ ప్రోక్తమష్టాఙ్గులసువిస్తృతమ్ । మధ్యే నాభసమాయుక్తం షోడశారసమాయుతమ్ ॥ ౩౫.౭౮॥ ఏకాఙ్గులవిశాలేన పరితః పత్రముచ్యతే । మూర్ధ్ని పార్శ్వే తు కర్తవ్యం జ్వలతాన్తం విశేషతః ॥ ౩౫.౭౯॥ దణ్డం తు శూలవత్కార్యం ప్రోక్తం చక్రస్య లక్షణమ్ । ఏవం దశాయుధం ప్రోక్తం కూర్మాసనవిధిం శ‍ృణు ॥ ౩౫.౮౦॥ రుద్రాఙ్గులసువిస్తారం తదర్ధేనైవ కారయేత్ । శ్రుత్యఙ్గులం ఘనం ప్రోక్తం మూర్ధ్ని భూతాఙ్గులం భవేత్ ॥ ౩౫.౮౧॥ సప్తాఙ్గులేన తన్నాహం మాతాఙ్గులేన కారయేత్ । కూర్మాసనమిదం ప్రోక్తం ఖట్వాయా లక్షణం శ‍ృణు ॥ ౩౫.౮౨॥ చతుర్వింశాఙ్గులం పాదం శ్రేష్ఠం మానాఙ్గులం భవేత్ । మధ్యమం షోడశాఙ్గుల్యమధమం ద్వాదశాఙ్గులమ్ ॥ ౩౫.౮౩॥ వింశత్యఙ్గులమానేన శ్రేష్ఠం పాదస్య నాహకమ్ । మధ్యమస్యాధమస్యైవ ద్విద్వ్యఙ్గులవిహీనకమ్ ॥ ౩౫.౮౪॥ మూలపాదస్య విస్తారం శేషం యుక్త్యా ప్రకల్పయేత్ । శుభాఙ్ఘ్రికరపాదం వా మృగేన్ద్రాభాఙ్ఘ్రిరేవ చ ॥ ౩౫.౮౫॥ షట్త్రింశదఙ్గులాయామం తారద్విగుణముత్తమమ్ । కౌశికాఙ్గులవిస్తారం గులికాన్యఙ్గులాయతమ్ ॥ ౩౫.౮౬॥ ఈలితారం త్రిధా కృత్వా మధ్యభాగేన పట్టికా । కుర్యాత్కపోతకం బాహ్యే పట్టికా ద్వియవేన తు ॥ ౩౫.౮౭॥ అధః శూలస్య పత్రారై రక్తహారైవ పిష్టయేత్ । ఈలికాభ్యన్తరే చైవ విన్యస్తా ధాతునా గలా ॥ ౩౫.౮౮॥ సుషిరేష్వద్భుతానాం తు నారాచం యోజయేద్బుధః । నారాచైశ్చ సమాయుక్తం కక్ష్యా సఙ్ఘర్షయేత్ పునః ॥ ౩౫.౮౯॥ ఖట్వాలక్షణమేవోక్తం లూఖలస్య విధిం శ‍ృణు । వింశత్యఙ్గులమాయామముత్తమం పరికీర్తితమ్ ॥ ౩౫.౯౦॥ అష్టాదశాఙ్గులం మధ్యం కన్యసం తు కలాఙ్గులమ్ । ఆయామం త్రిగుణం కృత్వా తన్నాహం తు విధీయతే ॥ ౩౫.౯౧॥ చతుర్ధా విభజేత్తారం త్రిభాగం గర్తముచ్యతే । ఉత్సేధాత్యర్ధమానేన గ్రీవామూలస్య నాహకమ్ ॥ ౩౫.౯౨॥ ఓష్ఠం పక్షాఙ్గులం ప్రోక్తం మానస్య చ విశేషతః । పాదం పాదాఙ్గులాహీనం మధ్యమస్యాధమస్య తు ॥ ౩౫.౯౩॥ లూఖలస్యైవమాఖ్యాతం ముసలస్య విధిం శ‍ృణు । సార్ధత్రితాలమధమం యుగతాలం తు మధ్యమమ్ ॥ ౩౫.౯౪॥ ఉత్తమం భూతతాలం తు మున్యష్టనవమాత్రకమ్ । కన్యసాదిపరీణాహం వృత్తం స్యాత్ పర్వతః సమమ్ ॥ ౩౫.౯౫॥ అధస్సార్ధాఙ్గులేనైవ వేష్టయేన్మూలకే దృఢమ్ । ఏవం తు ముసలం ప్రోక్తం శిబికాలక్షణం శ‍ృణు ॥ ౩౫.౯౬॥ దారుసారమయేనైవ మానాఙ్గుల్యేన కారయేత్ । షట్త్రింశదఙ్గులన్తారం కన్యసస్య ప్రకీర్తితమ్ ॥ ౩౫.౯౭॥ అష్టచత్వారిమధ్యం స్యాత్ షష్ఠ్యఙ్గులమథోత్తమమ్ । విస్తారం ద్విగుణం యామం పాదోనద్విగుణం తు వా ॥ ౩౫.౯౮॥ ఈలికాయాం తు విస్తారం శ్రేష్ఠస్య ద్వ్యఙ్గులం భవేత్ । అఙ్గులాఙ్గులహీనేన మధ్యమస్య చ యస్య తు ॥ ౩౫.౯౯॥ తస్యార్ధం ద్విశతం ప్రోక్తం మీలికాయాం ద్విజోత్తమ । ఈలితారం త్రిధా కృత్వా మధ్యభాగేన పట్టికా ॥ ౩౫.౧౦౦॥ భాగేనైకేన తద్బాహ్యే కారయేత్తు కపోతకమ్ । ఆయామమష్టధా కృత్వా భాగం స్యాద్భిత్తిపాదకమ్ ॥ ౩౫.౧౦౧॥ కుమ్భఞ్చ వలయం చైవ వృత్తకం చారుహీనకమ్ । ఈలికామధ్యయోర్మధ్యే చతురశ్రం కృతం తథా ॥ ౩౫.౧౦౨॥ ఏకైకాంశేన చోర్ధ్వాయా పట్టికాద్వయమేవ వా । మధ్యమే తు ద్విభాగేన ఫలకా చక్రశోభితమ్ ॥ ౩౫.౧౦౩॥ ఈలికైర్జాలకైశ్చైవ ఫలకైర్గులకైరపి । నానాపల్లిసమాయుక్తం నానాక్రీడా సమాయుతమ్ ॥ ౩౫.౧౦౪॥ తత్పూర్వమభితస్తేరుత్సేధాష్టాఙ్గులం భవేత్ । సింహద్వయసమాయుక్తం తదూర్ధ్వే మకరాస్యకమ్ ॥ ౩౫.౧౦౫॥ బలాకాసదృశం పాదం తత్ర సప్తాఙ్గులోన్నతమ్ । అధః పట్టైశ్చ నారాచైర్దృఢం కృత్వా ద్విధా మతః ॥ ౩౫.౧౦౬॥ వేణికావేష్టనం వాఽపి ఫలకాబన్ధనం నయేత్ । శిబికాలక్షణం ప్రోక్తం డోలాలక్షణముచ్యతే ॥ ౩౫.౧౦౭॥ పాదోర్ధ్వే విన్యసేద్ధీమాన్ మణ్డపాకృతిమేవ చ । అశ్వశ్చైవ మయూరశ్చ గజసారథ్యకర్మణే ॥ ౩౫.౧౦౮॥ నానాచాన్యాని సర్వాణి రథవత్ కారయేత్క్రమాత్ । డోలాయా లక్షణం ప్రోక్తం దీపమాలావిధిం శ‍ృణు ॥ ౩౫.౧౦౯॥ అయసా వాఽథ తామ్రేణ దారుభిర్దీపమాలికా । ద్వారేష్టం ద్వారవత్కుర్యాత్ కుబేరశ్రీప్రభాకృతిః ॥ ౩౫.౧౧౦॥ కారయేదన్యదేశే తు ద్వారమానప్రమాణతః । సుస్నిగ్ధాన్ సుదృఢాన్ కృత్వా స్కన్ధాన్ వేలాఙ్గులాయతాత్ ॥ ౩౫.౧౧౧॥ త్రిభాగైకం న్యసేద్దణ్డే భూతాఙ్గులమథాన్తరమ్ । దీపమాలావిధిః ప్రోక్తః పుష్పమాలావిధిం శ‍ృణు ॥ ౩౫.౧౧౨॥ అశోకాసననిమ్బాశ్చ మధూకపనసాసనాః । ఖదిరః శిశుపాశ్చామ్రచన్దనశ్చమ్పకః శుభాః ॥ ౩౫.౧౧౩॥ అష్టతారప్రమాణేన విస్తారద్విగుణాయతమ్ । వేదపాదసమాయుక్తం ద్వాదశాఙ్గులదైర్ఘ్యకమ్ ॥ ౩౫.౧౧౪॥ ఘనమష్టాఙ్గులం ప్రోక్తం హిత్యుత్సేధం కృతాఙ్గులమ్ । దర్పణోదరసఙ్కాశం కుర్యాన్మానాఙ్గులేన తు ॥ ౩౫.౧౧౫॥ పుష్పాధారమిదం ప్రోక్తం భేరికాలక్షణం శ‍ృణు । ఆయామం యుగతాలం స్యాత్ నాహం భూతయవం భవేత్ ॥ ౩౫.౧౧౬॥ రవ్యఙ్గులం మునిశ్రేష్ఠ ముఖతారం ప్రచక్షతే । ఆరం ఘాతసువృత్తం స్యాద్ఘనమర్ధాఙ్గులం భవేత్ ॥ ౩౫.౧౧౭॥ ఉభయోః పార్శ్వయోర్వక్రం ద్వయపట్టేన వేష్టయేత్ । సప్తకీలసమాయుక్తమాకారేణ తు కారయేత్ ॥ ౩౫.౧౧౮॥ భేరీలక్షణమాఖ్యాతం సమిధాం లక్షణం శ‍ృణు । ద్వాదశాఙ్గులమాయామం కనిష్ఠాఙ్గులనాహకమ్ ॥ ౩౫.౧౧౯॥ సార్ద్రం సత్వసమాచ్ఛేదసప్రరోహమనిన్దితమ్ । అవక్రం నిర్వ్రణం శుద్ధం బ్రాహ్మణైరావృతం శుభమ్ ॥ ౩౫.౧౨౦॥ మూలేన మూలసంయుక్తమగ్రేణాగ్రసమాయుతమ్ । సమిధాం లక్షణం ప్రోక్తం పరిధేర్లక్షణం శ‍ృణు ॥ ౩౫.౧౨౧॥ ఆయామం పరిధీనాం తు సవేదాంశదశాఙ్గులమ్ । వీథ్యఙ్గులపరీణాహమపర్ణమవ్రణం సమమ్ ॥ ౩౫.౧౨౨॥ ప్రోక్తం తు యత్ సమిత్తేన పరిధీధ్మాని సఙ్గ్రహేత్ । పరిధిర్లక్షణం ప్రోక్తం దర్భాణాం లక్షణం శ‍ృణు ॥ ౩౫.౧౨౩॥ స్త్రీపున్నపుంసకాకారాస్త్రివిధాః సముదాహృతాః । మృదుః శ్యామః స్త్రియః ప్రోక్తాస్త్రీణాం కర్మసు యోజయేత్ ॥ ౩౫.౧౨౪॥ ఈషత్పక్షసమాయుక్తా స్థిరాః పుంలిఙ్గకా స్మృతాః । పుఙ్క్రియాసు తథా యోగ్యా స్థిరాః కోమలవర్జితాః ॥ ౩౫.౧౨౫॥ నపుంసకా ఇతి ఖ్యాతా న గ్రాహ్యాః సర్వకర్మసు । సుచ్ఛిన్నాగ్రా సుభిన్నాగ్రా ఖణ్డితాః పరివర్జయేత్ ॥ ౩౫.౧౨౬॥ మూలస్థూలం భవేన్నారీ అగ్రస్థూలం నపుంసకమ్ । సమం పుంలిఙ్గమిత్యుక్తం విశ్వామిత్ర మహామునే ॥ ౩౫.౧౨౭॥ దర్భాణాం లక్షణం ప్రోక్తం కూర్చానాం లక్షణం శ‍ృణు । ఉత్తమం నవదర్భేస్తు సప్తదర్భైస్తు మధ్యమమ్ ॥ ౩౫.౧౨౮॥ కన్యసం పఞ్చదర్భైస్తు గ్రన్థిరేకాఙ్గులం భవేత్ । దక్షిణావర్తకం గ్రన్థికూర్చాగ్రం చతురఙ్గులమ్ ॥ ౩౫.౧౨౯॥ గ్రన్థ్యధస్తాత్తదాయామం రుద్రధర్మం నవాఙ్గులమ్ । కూర్చానాం లక్షణం ప్రోక్తం విష్టరస్య విధిం శ‍ృణు ॥ ౩౫.౧౩౦॥ సప్తదర్భసమాయుక్తం గ్రన్థితం సవ్యమార్గతః । రత్న్యఙ్గులం భవేన్మూలం గ్రన్థిరేకాఙ్గులం మతమ్ ॥ ౩౫.౧౩౧॥ విష్టరస్య విధిః ప్రోక్తో లమ్బకూర్చవిధిం శ‍ృణు । ఏకవింశతిదర్భైశ్చ గ్రన్థిరేకాఙ్గులం భవేత్ ॥ ౩౫.౧౩౨॥ గ్రన్థితద్దక్షిణావర్తం కూర్చాగ్రం చతురఙ్గులమ్ । మూర్ధ్నాదిపాదపర్యన్తం లమ్బితం యజ్ఞదాయకమ్ ॥ ౩౫.౧౩౩॥ లమ్బకూర్చవిధిః ప్రోక్తా పరిస్తరణముచ్యతే । ధర్మదర్భసమాయుక్తం గ్రన్థిః పక్షాఙ్గులం భవేత్ ॥ ౩౫.౧౩౪॥ వేదాఙ్గులం తదగ్రం స్యాత్ షట్త్రింశదఙ్గులాయతమ్ । పరిస్తరణమాఖ్యాతం దర్భమాలావిధిం శ‍ృణు ॥ ౩౫.౧౩౫॥ భూతవేదాగ్నిదర్భైర్వా వ్యోమహస్తం ప్రలమ్బితమ్ । కనిష్ఠికాఙ్గులా నాహం రజ్జుం కుర్యాన్మనోరమైః ॥ ౩౫.౧౩౬॥ దర్భమాలావిధిః ప్రోక్తా ప్రోక్షణీకూర్చముచ్యతే । సప్తవింశతిదర్భైశ్చ కలాఙ్గులసమాయుతమ్ ॥ ౩౫.౧౩౭॥ వ్యోమాఙ్గులం భవేద్గ్రన్థిరగ్రం వేదాఙ్గులం భవేత్ । వేణీ వా విష్టరం వాఽథ ప్రోక్షణీకూర్చమీరితమ్ ॥ ౩౫.౧౩౮॥ పవిత్రలక్షణం వక్ష్యే శ‍ృణ కౌశిక సువ్రత । కుశకాశపటీరాశ్చ సువర్ణైస్త్రిభిరేవ వా ॥ ౩౫.౧౩౯॥ ఏకీకృత్యాగ్రతో దర్భానలూనమగ్రముద్రితమ్ । షోడశాఙ్గులమాయామమావర్తం వా సమన్తతః ॥ ౩౫.౧౪౦॥ త్రిగుణీకృత్య రజ్జ్వగ్రం గ్రన్థిరేకాఙ్గులం భవేత్ । దక్షిణావర్తం కర్తవ్యం తదగ్రం చతురఙ్గులమ్ ॥ ౩౫.౧౪౧॥ అనామికాయా యోక్తవ్యముభయోర్హస్తయోరపి । సపవిత్రకరేణైవ కుర్యాదాచమనక్రియా ॥ ౩౫.౧౪౨॥ నోచ్ఛిన్నం తత్ పవిత్రం తు భుక్తోచ్ఛిష్టం తు వర్జయేత్ । సౌవర్ణం చేత్ పవిత్రం స్యాదాజ్యేనోత్క్షపణేన తు ॥ ౩౫.౧౪౩॥ నాభేరనామికాయాస్తు కుర్యాద్ వృత్తం సమం యథా । పవిత్రస్య విధిః పోక్తా పాద్యపాత్రవిధిం శ‍ృణు ॥ ౩౫.౧౪౪॥ సౌవర్ణముత్తమం ప్రోక్తం మధ్యమం రజతం భవేత్ । అధమం తామ్రకాంస్యం స్యాన్మృన్మయఞ్చాధమాధమమ్ ॥ ౩౫.౧౪౫॥ తారే మూలాఙ్గులం జ్ఞేయముత్సేధం తు యుగాఙ్గులమ్ । తత్పృష్ఠేఽఙ్ఘ్రిసమాయుక్తం చతురఙ్గులమానతః ॥ ౩౫.౧౪౬॥ అర్ధేనాధికయా యుక్తం వేదాఙ్గులసమాయుతమ్ । పాద్యపాత్రం సమాఖ్యాతం శ‍ృణ్వాచమనపాత్రకమ్ ॥ ౩౫.౧౪౭॥ ఆదిత్యాఙ్గులమానేన కుక్షివిస్తారముచ్యతే । అష్టత్రింశతిమాత్రేణ నాహం కుక్షేస్తు మధ్యమమ్ ॥ ౩౫.౧౪౮॥ అగ్న్యఙ్గులం గలోత్సేధం మార్గం వ్యోమాఙ్గులం భవేత్ । ఆస్యతారం త్రిమాత్రం తు పార్శ్వే ఘ్రాణసమాయుతమ్ ॥ ౩౫.౧౪౯॥ పక్షాఙ్గులసమాయామం రన్ధ్ర కనిష్ఠికాసమమ్ । ఆర్ధార్ధాఙ్గులమానేన పాదం కుర్యాత్తు పృష్ఠకే ॥ ౩౫.౧౫౦॥ యదాచమనపాత్రం తదర్ధ్యపాత్రమథ శ‍ృణు । అర్ధ్యపాత్రం మయా ప్రోక్తం పాలికాలక్షణం శ‍ృణు ॥ ౩౫.౧౫౧॥ పాలికాష్టాదశాఙ్గుల్యముచ్చం మాత్రాఙ్గులేన తు । పాలికాముఖవిస్తారం షోడశాఙ్గులముచ్యతే ॥ ౩౫.౧౫౨॥ తదర్ధం పాదవిస్తారం రసభాగైకకోష్ఠకమ్ । విస్తారస్య త్రిభాగైకం వర్తితం బిలముచ్యతే ॥ ౩౫.౧౫౩॥ ఏవం పాత్రక్రమం ప్రోక్తం శేషం దణ్డం ప్రకల్పయేత్ । విస్తారస్య త్రిభాగైక దణ్డవిస్తారముచ్యతే ॥ ౩౫.౧౫౪॥ పాలికాలక్షణం ప్రోక్తం ఘటికాలక్షణం శ‍ృణు । ఘటికాఘటవిస్తారమష్టాఙ్గులముదాహృతమ్ ॥ ౩౫.౧౫౫॥ పాలికాపాత్రవత్కుర్యాత్ దణ్డం వై చతురఙ్గులమ్ । పఞ్చవక్త్రసమాయుక్తం ఘటికాం కారయేద్బుధః ॥ ౩౫.౧౫౬॥ ఘటికాలక్షణం ప్రోక్తం శరావమధునోచ్యతే । శరావముఖవిస్తారమాదిత్యాఙ్గులముచ్యతే ॥ ౩౫.౧౫౭॥ తదర్ధం పాదవిస్తారముత్సేధం వసుమాత్రకమ్ । నాహం స్యాత్ పాలికాదీనాం విస్తారార్ధేన వర్ధితమ్ ॥ ౩౫.౧౫౮॥ కాలం భిన్నం చ సుషిరం భేదం ఛేదం మలీనకమ్ । నిర్దగ్ధం చ పురాణం చ విశేషేణ వివర్జయేత్ ॥ ౩౫.౧౫౯॥ శరావలక్షణం ప్రోక్తం గన్ధపాత్రం తతః శ‍ృణు । అష్టాఙ్గులం తద్విస్తారం వేదాఙ్గులసముచ్ఛ్రయమ్ ॥ ౩౫.౧౬౦॥ గన్ధపాత్రం సమాఖ్యాతం పుణ్యపాత్రమథ శ‍ృణు । వింశత్యఙ్గులమాయామం వస్వఙ్గులసముచ్ఛ్రయమ్ ॥ ౩౫.౧౬౧॥ నాలం పఞ్చాఙ్గులం కుర్యాదుభయోః పార్శ్వయోరపి । తన్మానం పాదవిస్తారం పిధానకవచాన్వితమ్ ॥ ౩౫.౧౬౨॥ ద్రవ్యాలాభే మునిశ్రేష్ఠ వస్త్రేణైవ తు కారయేత్ । పుష్పపాత్రం సమాఖ్యాతమాజ్యపాత్రవిధిం శ‍ృణు ॥ ౩౫.౧౬౩॥ వేదాఙ్గులసముత్సేధం విస్తారన్తుషడఙ్గులమ్ । అర్ధాఙ్గులేన తస్యోష్ఠమేతద్ధి ఘృతపాత్రకమ్ ॥ ౩౫.౧౬౪॥ ఘృతస్య పాత్రమేవం స్యాత్ ప్రణీతాపాత్రముచ్యతే । పఞ్చావృతాఙ్గులన్తారం సార్ధాగ్న్యఙ్గులముచ్ఛ్రయమ్ ॥ ౩౫.౧౬౫॥ ప్రణీతాపాత్రమేవం స్యాత్ ప్రోక్షణీపాత్రముచ్యతే । పఞ్చాఙ్గులన్తు విస్తారం రుద్రాఙ్గులసముచ్ఛ్రయమ్ ॥ ౩౫.౧౬౬॥ ప్రోక్షణీపాత్రమేవం స్యాత్ స్కన్దకుమ్భవిధిం శ‍ృణు । త్రీణ్యఙ్గులప్రవిస్తారం రుద్రాఙ్గులసమున్నతమ్ ॥ ౩౫.౧౬౭॥ ఆస్యం వేదాఙ్గులం జ్ఞేయం కర్ణాయామం తథాఙ్గులమ్ । వ్యోమమేకాఙ్గులం ప్రోక్తమర్ధాఙ్గులన్తు నిర్గమమ్ ॥ ౩౫.౧౬౮॥ గలే త్రిరేఖా కర్తవ్యా పక్వబిమ్బఫలప్రభమ్ । కలఙ్కరహితం స్నిగ్ధం మర్వదోషవివర్జితమ్ ॥ ౩౫.౧౬౯॥ స్కన్దకుమ్భమితి ప్రోక్తం వర్ధనీలక్షణం శ‍ృణు । రన్ధ్రాఙ్గులప్రవిస్తారం వర్ధనీజఠరస్య తు ॥ ౩౫.౧౭౦॥ అబ్ధ్యఙగులసముత్సేధం వక్త్రమగ్న్యఙ్గులం మతమ్ । అశ్విన్యఙ్గులమోష్ఠం స్యాత్ పార్శ్వే నాలాఙ్కురాయతమ్ ॥ ౩౫.౧౭౧॥ ఉత్పలాకృతివత్కార్యం సార్ధాఙ్గులప్రమాణతః । అర్ధాఙ్గులోచ్ఛ్రయం గ్రీవమఙ్గులీయోష్ఠనిర్గమమ్ ॥ ౩౫.౧౭౨॥ వర్ధనీలక్షణం ప్రోక్తం కుమ్భానాం లక్షణం శ‍ృణు । రుద్రాఙ్గుప్రవిస్తారమోష్ఠం వ్యోమాఙ్గులం భవేత్ ॥ ౩౫.౧౭౩॥ సార్ధాఙ్గులం గలోత్సేధం త్రియవం తస్య నిర్గమమ్ । కున్భానాం లక్షణం ప్రోక్తం కలశానాం తతః శ‍ృణు ॥ ౩౫.౧౭౪॥ సప్తాఙ్గులప్రవిస్తారముత్సేధం చతురఙ్గులమ్ । గ్రీవమర్ధాఙ్గులోత్సేధమోష్ఠం తత్త్సమమేవ తు ॥ ౩౫.౧౭౫॥ త్ర్యఙ్గులఞ్చాస్యవిస్తారం యవమోష్ఠస్య నిర్గమమ్ । శేషం యుక్త్యా ప్రకర్తవ్యం పక్వబిమ్బఫలోపమమ్ ॥ ౩౫.౧౭౬॥ కలశస్య విధిః ప్రోక్తా కుణ్డికాలక్షణం శ‍ృణు । వేదాఙ్గులం తద్విస్తారం దైర్ఘ్యమగ్న్యఙ్గులం భవేత్ ॥ ౩౫.౧౭౭॥ సార్ధాఙ్గులం తస్య తారం మధ్యమర్ధాఙ్గులం భవేత్ । పాదాఙ్గులం గలోత్సేధం పార్శ్వే ఘ్రాణసమన్వితమ్ ॥ ౩౫.౧౭౮॥ వ్యోమాఙ్గులప్రమాణేన పాదమోష్ఠే ప్రకల్పయేత్ । కుణ్డికాలక్షణం ప్రోక్తం హవిఃపాత్రవిధిం శ‍ృణు ॥ ౩౫.౧౭౯॥ తస్య కుక్షేస్తు విస్తారం ధర్మాఙ్గులముదాహృతమ్ । అష్టాఙ్గులసముత్సేధం కర్ణోత్సేధమథాఙ్గులమ్ ॥ ౩౫.౧౮౦॥ కర్ణవ్యోమాఙ్గులం ప్రోక్తమాస్యతారం రసాఙ్గులమ్ । శేషం యుక్త్యా ప్రకర్తవ్యం తత్పచేదాఢకం మునే ॥ ౩౫.౧౮౧॥ యావత్పచేచ్ఛివద్రోణం తావన్మాత్రం ప్రకల్పయేత్ । హవిఃపాత్రవిధిః ప్రోక్తం ఉపదంశస్య పాత్రకమ్ ॥ ౩౫.౧౮౨॥ ఉదరస్య ప్రవిస్తారమష్టాఙ్గులముదాహృతమ్ । యుగాఙ్గులసముత్సేధం కణ్ఠమేకాఙ్గులం భవేత్ ॥ ౩౫.౧౮౩॥ ఆస్యతారం షడఙ్గుల్యమోష్ఠమేకాఙ్గులం భవేత్ । ఏతత్స్యాదుపదంశాయ పిధానస్య విధిం శ‍ృణు ॥ ౩౫.౧౮౪॥ పాద్యస్య తారం యావత్తు తావత్కుర్యాత్పిధానకమ్ । పిధానస్య విధిః ప్రోక్తా దర్వ్యా లక్షణముచ్యతే ॥ ౩౫.౧౮౫॥ ద్వాదశాఙ్గులమాయామం తద్దైర్ఘ్యం పఞ్చధా భవేత్ । అత్యర్ధాంశేన పుచ్ఛాంశాత్ పక్షాంశేనాగ్రముచ్యతే ॥ ౩౫.౧౮౬॥ త్ర్యఙ్గులం పుచ్ఛతారం వా వక్త్రతారం శరాఙ్గులమ్ । వ్యోమాఙ్గులప్రమాణేన మధ్యతారం విధీయతే ॥ ౩౫.౧౮౭॥ అర్ధాఙ్గులన్తు హీనం స్యాన్మధ్యమస్య తు చైవ హి । దర్వ్యా లక్షణమాఖ్యాతం స్థాలికాలక్షణం శ‍ృణు ॥ ౩౫.౧౮౮॥ కన్యసం కాంస్యసమ్భూతం రాజతం మధ్యమం భవేత్ । హైమజం చోత్తమం ప్రోక్తం వృత్తాకారం సుశోభనమ్ ॥ ౩౫.౧౮౯॥ ద్వాదశాఙ్గులమారభ్య ద్విత్ర్యఙ్గులవివర్ధనాత్ । షట్త్రింశదఙ్గులాన్తం చ కన్యసాదిత్రయం త్రయమ్ ॥ ౩౫.౧౯౦॥ తద్ద్వయం చోష్ఠవిస్తారముత్సేధం తత్సమం భవేత్ । వేత్రం యవద్వయే తు స్యాత్ అధమస్యాధమస్య తు ॥ ౩౫.౧౯౧॥ యవైకేన వివృద్ధ్యా తు యావద్దశయవాన్తికమ్ । స్థాలికానాం నవానాఞ్చ వేత్రోత్సేధం ప్రకీర్తితమ్ ॥ ౩౫.౧౯౨॥ కాంస్యాదుక్తం మధ్యమానం వింశదూర్ధ్వశతం పలమ్ । స్వర్ణేన రజతేనైవ యథాలాభం ప్రకల్పయేత్ ॥ ౩౫.౧౯౩॥ స్థాలికాలక్షణం ప్రోక్తం త్రిపాదీలక్షణం శ‍ృణు । చతుర్థాచ్ఛఙ్ఖపాదీ చ బలిపాదీ త్రిపాదికా ॥ ౩౫.౧౯౪॥ యావన్మానం తు పీఠోచ్చం తావదుచ్చత్రిపాదికమ్ । కర్తవ్యం స్థాలికాపాదం లక్షణేన విశేషతః ॥ ౩౫.౧౯౫॥ ఉచ్చం యుగాఙ్గులం జ్ఞేయం తచ్చతుర్గుణమాయతమ్ । ఈషత్ త్రిభఙ్గికాపాదం పక్షాఙ్గులం తు నాహకమ్ ॥ ౩౫.౧౯౬॥ మృగరాట్పాదవన్మూలే వక్త్రపాదాని కీర్తితాః । శరాఙ్గులన్తు విస్తారముత్సేధం పర్వతాఙ్గులమ్ ॥ ౩౫.౧౯౭॥ అగ్నిపాదసమాయుక్తం త్రివర్గాఙ్గుష్ఠనాహకమ్ । శరావాకృతివన్మూలే శేషం యుక్త్యా ప్రకల్పయేత్ ॥ ౩౫.౧౯౮॥ త్రిపాదీలక్షణం ప్రోక్తం పాద్యాధారవిధిం శ‍ృణు । చతురఙ్గులమాయామం పత్రద్వయసమన్వితమ్ ॥ ౩౫.౧౯౯॥ తస్యాధః సింహపాదం చ శేషం యుక్త్యా ప్రకల్పయేత్ । పాత్రం నిధాయ తస్యోర్ధ్వే తస్మిన్ పాత్రాదికం దదేత్ ॥ ౩౫.౨౦౦॥ పాద్యమచమనాధారవిధిం శ‍ృణు మహామునే । కలాఙ్గులసమాయామం ముఖవారసమం భవేత్ ॥ ౩౫.౨౦౧॥ ఓష్ఠమేకాఙ్గులం ప్రోక్తం ధుత్తూరకుసుమోపమమ్ । ఊర్ధ్వకాయమిదం ప్రోక్తం దణ్డాయామం నవాఙ్గులమ్ ॥ ౩౫.౨౦౨॥ అగ్న్యఙ్గులం తు విస్తారం ద్విగుణం పాదవిస్తరమ్ । గణ్డికాత్రయసంయుక్తం దణ్డం కుర్యాద్విచక్షణః ॥ ౩౫.౨౦౩॥ న వర్జయేత్ తలే తస్మిన్ పాత్రే త్వాచమనోదకమ్ । ప్రోక్తమాచమనాధారం జలాధారవిధిం శ‍ృణు ॥ ౩౫.౨౦౪॥ చతుర్వింశత్ త్రయం తు స్యాద్విస్తారముదరస్య తు । వింశదఙ్గులముత్సేధమాస్యాతారం కలాఙ్గులమ్ ॥ ౩౫.౨౦౫॥ ఓష్ఠం పక్షాఙ్గులం జ్ఞేయం తస్యాధస్తాత్ త్రిరేఖయా । యవత్రయప్రమాణేన కుర్యాదుదరబన్ధనమ్ ॥ ౩౫.౨౦౬॥ విస్తారముదయం సర్వమేవం క్రమేణ కారయేత్ । పాద్యపాత్రాణి సర్వాణి కుర్యాన్మానాఙ్గులేన తు ॥ ౩౫.౨౦౭॥ జలధారవిధిః ప్రోక్తా రఙ్గస్య చ విధిం శ‍ృణు । క్షౌమపట్టైర్దుకూలైర్వా కుర్యాత్ కార్పాసశాటిభిః ॥ ౩౫.౨౦౮॥ దశవక్త్రయుతం వాఽపి రవివక్త్రయుతం తు వా । రన్ధ్రవస్త్రయుతం వాఽపి చాస్యరజ్జుసమన్వితమ్ ॥ ౩౫.౨౦౯॥ మహావాస్తుసమాయుక్తం నానారూపసమాయుతమ్ । ఏవం తు రఙ్గమాఖ్యాతం స్తమ్భవేష్టనముచ్యతే ॥ ౩౫.౨౧౦॥ గాత్రమానసమం వస్త్రం పద్మాకారే పరం మతమ్ । ఏకవర్ణేన యుక్తం వా నిశ్ఛిద్రం తేన వేష్టయేత్ ॥ ౩౫.౨౧౧॥ స్తమ్భవేష్టనమాఖ్యాతం వితానమధునోచ్యతే । పఙ్క్తిమానసమాయామం విస్తారమపి తత్సమమ్ ॥ ౩౫.౨౧౨॥ పద్మాకారం విధాతవ్యం నానారూపయుతం తు వా । దుకూలం పట్టదేవాఙ్గైః కుర్యాత్ కార్పాసకేన వా ॥ ౩౫.౨౧౩॥ వితానలక్షణం ప్రోక్తం పతాకాలక్షణం శ‍ృణు । వింశదఙ్గులవిస్తారమాయామం త్రింశదఙ్గులమ్ ॥ ౩౫.౨౧౪॥ విస్తారేణ సమం పుచ్ఛం తస్యార్ధం శిఖరం భవేత్ । చతుఃపుచ్ఛం త్రిపుచ్ఛం వా పుచ్ఛద్వయమథాపి వా ॥ ౩౫.౨౧౫॥ పార్శ్వే కలియుగాయుక్తం పోత్రత్రయసమావృతమ్ । నవాష్టసప్తహస్తం వా శేషం ధ్వజవదీరితమ్ ॥ ౩౫.౨౧౬॥ ధ్వజలక్షణమాఖ్యాతం క్షుద్రధ్వజవిధిం శ‍ృణు । పాదాఙ్గులం తు విస్తారం ద్వాదశాఙ్గులదైర్ఘ్యకమ్ ॥ ౩౫.౨౧౭॥ వేత్రద్వయసమాయుక్తం శేషం కుర్యాత్తు కేతువత్ । శిఖరో రజ్జుసంయుక్తం వేణుదణ్డం ప్రలమ్బయేత్ ॥ ౩౫.౨౧౮॥ ధ్వజానాం లక్షణం ప్రోక్తం ఛత్రలక్షణముచ్యతే । చతుర్ముఖప్రవిస్తారం సమవృత్తమధోముఖమ్ ॥ ౩౫.౨౧౯॥ ఆధారం వైణవేనైవ తన్తుభిర్వర్ధయేత్ క్రమాత్ । వస్త్రేణ వేష్టయేత్సర్వం ముక్తాదామైశ్చ రత్నకైః ॥ ౩౫.౨౨౦॥ మకుటైః స్వర్ణపట్టైశ్చ భూషయేద్ భూషణార్హకైః । ఉత్తమం రత్నఖచితం దుకూలాద్యైస్తు మధ్యమమ్ ॥ ౩౫.౨౨౧॥ వస్త్రేణేవాధమం ప్రోక్తం తాలపత్రం మహామునే । బాణాగ్నిరసతాలైర్వా నాలాయామం ప్రకీర్తితమ్ ॥ ౩౫.౨౨౨॥ ఛత్రలక్షణమాఖ్యాతం పిఞ్చ్ఛలక్షణముచ్యతే । మయూరపిఞ్చ్ఛైః కర్తవ్యం విస్తారం త్రియవం భవేత్ ॥ ౩౫.౨౨౩॥ వస్త్రేణ వేష్టయేత్ సర్వం పునః పిఞ్చ్ఛేన వేష్టయేత్ । ఆధారమయసా కృత్వా హైమేన మకుటం తథా ॥ ౩౫.౨౨౪॥ శేషం యుక్త్యా ప్రకర్తవ్యం నాలం స్యాచ్ఛత్రనాలకమ్ । పిఞ్చ్ఛలక్షణమేవోక్తం చామరస్య విధిం శ‍ృణు ॥ ౩౫.౨౨౫॥ స్వర్ణేన రజతేనైవ దన్తిదన్తేన దారుణా । శుల్బేన వాఽథ మతిమాన్ దణ్డం కుర్యాన్మహామునే ॥ ౩౫.౨౨౬॥ చతుర్వింశదఙ్గులాయామం దణ్డనాహం శరాఙ్గులమ్ । నానాపఙ్క్తిసమాయుక్తం నానాగణ్డిసమాయుతమ్ ॥ ౩౫.౨౨౭॥ చమరీవాలసంయుక్తం యథాశోభం తు కారయేత్ । చామరస్య విధిః ప్రోక్తా మయూరవ్యజనం శ‍ృణు ॥ ౩౫.౨౨౮॥ దణ్డం తు పూర్వవత్ ప్రోక్తం శిఖిపిఞ్చ్ఛం తు యోజయేత్ । అలఙ్కారేణ మతిమాన్ శేషం యుక్త్యా ప్రకల్పయేత్ ॥ ౩౫.౨౨౯॥ మయూరవ్యజనం ప్రోక్తం దుకూలవ్యజనం శ‍ృణు । షోడశాఙ్గులవిస్తారం వైణవేనైవ వర్తులమ్ ॥ ౩౫.౨౩౦॥ క్షౌమదేవాఙ్గపట్టైర్వా దుకూలేనాథ వేష్టయేత్ । త్రియఙ్గులం దణ్డనాహం షట్త్రింశదఙ్గులాయతమ్ ॥ ౩౫.౨౩౧॥ నానాతన్తుసమాయుక్తం దణ్డమాత్రం విచిత్రయేత్ । దణ్డాగ్రం తు యథా కృత్వా శేషం యుక్త్యా ప్రకల్పయేత్ ॥ ౩౫.౨౩౨॥ దుకూలవ్యజనం ప్రోక్తం ఉష్ణీషస్య విధిం శ‍ృణు । సప్తషట్పఞ్చహస్తాంశం పఞ్చపాకైకవిస్తృతమ్ ॥ ౩౫.౨౩౩॥ సుశ్లక్ష్ణం సుదృశం సూక్ష్మం శిరోరోమవివర్జితమ్ । శిరసా చిబుకేనైవ కర్ణాభ్యామపి వేష్టయేత్ ॥ ౩౫.౨౩౪॥ పుచ్ఛం వై వామకర్ణాన్తే వేష్టయేత్తు ప్రదక్షిణమ్ । ఏవం సంవేష్టయ మతిమాన్ శేషం శిరసి వేష్టయేత్ ॥ ౩౫.౨౩౫॥ ఉష్ణీషవిధిరాఖ్యాత ఉత్తరీయవిధిం శ‍ృణు । బాణహస్తాయతం వాఽపి వేదహస్తాయతం తు వా ॥ ౩౫.౨౩౬॥ తాలమాత్రం ప్రవిస్తారం బన్ధయేత్తు ద్విపుచ్ఛకమ్ । యజ్ఞోపవీతవద్బధ్వా ఉత్తరీయం విశేషతః ॥ ౩౫.౨౩౭॥ యజనే స్థాపనే చాగ్నికార్యే శైవోత్సవే జపే । ఉష్ణీషముత్తరీయఞ్చ ధారయేద్దేశికోత్తమః ॥ ౩౫.౨౩౮॥ ఉత్తరీయలక్షణం ప్రోక్తం వస్త్రలక్షణముచ్యతే । దేవాఙ్గక్షౌమకం వాఽపి నేత్రం కార్పాసజన్తు వా ॥ ౩౫.౨౩౯॥ ఉత్తమం మనుహస్తం స్యాద్రవిహస్తన్తు మధ్యమమ్ । అధమం దశహస్తం స్యాత్ పఞ్చతాలన్తు విస్తృతమ్ ॥ ౩౫.౨౪౦॥ ఉత్తమం రక్తవర్ణం స్యాదలాభేఽన్యత్ప్రగృహ్యతామ్ । స్నిగ్ధం సుశ్లక్ష్ణకం నవ్యం సిరారోమవివర్జితమ్ ॥ ౩౫.౨౪౧॥ జీర్ణన్తు వహ్నిదగ్ధన్తు వర్జయేదాఖుదష్టకమ్ । వస్త్రలక్షణమిత్యేవం స్యాత్పఞ్చశయనం శ‍ృణు ॥ ౩౫.౨౪౨॥ చర్మజం రోమజం చైవముణ్డజఞ్చాణ్డజం పునః । వామజం చైవ పఞ్చైతే శయనం సమ్ప్రకల్పయేత్ ॥ ౩౫.౨౪౩॥ ఖట్వాయా మఞ్చవిస్తీర్ణమాయామన్తు సువిస్తృతమ్ । ఉత్సేధకం హస్తమాత్రం ప్రావృణీం వ్యాఘ్రచర్మణా ॥ ౩౫.౨౪౪॥ పూరితం తూలికేనైవ చర్మజం చేతి కీర్తితమ్ । ఆయామం పూర్వవత్కుర్యాద్ద్రోమైః కృష్ణమృగోద్భవైః ॥ ౩౫.౨౪౫॥ సమ్పూరితఞ్చ యత్తల్పం రోమజం చేతి కీర్తితమ్ । పూర్వోక్తలక్షణోపేతం వస్త్రేణావరణం తథా ॥ ౩౫.౨౪౬॥ శల్మలీ తూలసమ్పూర్ణం ముణ్డజం చేతి కీర్తితమ్ । పూర్వోక్తలక్షణోపేతం దేవాఙ్గైః పఞ్చరం మతమ్ ॥ ౩౫.౨౪౭॥ హంసరోమేణ సమ్పూర్ణమణ్డజం పరికీర్తితమ్ । సుశ్లక్ష్ణం సుసితం సూక్ష్మం కార్పాసేనైవ కల్పితమ్ ॥ ౩౫.౨౪౮॥ ఉపరిస్తరణం యత్తత్ వామజం చేతికీర్తితమ్ । ఉపర్యుపరికర్తవ్యం తత్పఞ్చశయనం స్మృతమ్ ॥ ౩౫.౨౪౯॥ ఆఖ్యాతం పఞ్చశయనముపధానవిధిం శ‍ృణు । షట్త్రింశదఙ్గులాయామం నాహం తత్త్త్రిఙ్గుణం భవేత్ ॥ ౩౫.౨౫౦॥ హంసరోమేణ సమ్పూర్ణం దేవాఙ్గేన తు పఞ్చరమ్ । కార్పాససమ్భవేనైవ కుర్యాదుపరి వేష్టనమ్ ॥ ౩౫.౨౫౧॥ ఉపధానం పాణిపద్భ్యాం యథాయుక్తం ప్రకల్పయేత్ । ఉపధానవిధిః ప్రోక్తా కక్ష్యా లక్షణముచ్యతే ॥ ౩౫.౨౫౨॥ అగ్న్యఙ్గులన్తు విస్తారమశ్విన్యఙ్గులమేవ చ । కార్పాసేనైవ కర్తవ్యం యావత్ఖట్వా ప్రవేష్టనమ్ ॥ ౩౫.౨౫౩॥ కక్ష్యా లక్షణమాఖ్యాతం ప్రచ్ఛన్నపటముచ్యతే । ద్వారయామసమం దీర్ఘం విస్తారద్వారవిస్తృతమ్ ॥ ౩౫.౨౫౪॥ ద్వారమానేన కర్తవ్యం పదవ్యాధారదణ్ఙకమ్ । శక్తిం మయూరయూథఞ్చ లాఞ్ఛనస్య తు చైవ హి ॥ ౩౫.౨౫౫॥ ప్రచ్ఛన్నపటమాఖ్యాతం ధూపపాత్రవిధిం శ‍ృణు । హైమేన రాజతేనైవ తామ్రేణ త్రపుణాఽథవా ॥ ౩౫.౨౫౬॥ వేదాఙ్గులన్తు విస్తారం పాత్రోత్సేధం తదర్ధకమ్ । ఓష్ఠమర్ధాఙ్గులం ప్రోక్తం బాహ్యే పద్మదలాన్వితమ్ ॥ ౩౫.౨౫౭॥ గ్రీవస్యాదౌ ద్విపాదన్తు పాదాయామం ద్విమాత్రకమ్ । అబ్ధ్యఙ్గులసమాయామం నాహం పక్షాఙ్గులం భవేత్ ॥ ౩౫.౨౫౮॥ దణ్డపుచ్ఛం పఞ్చపాదం కారయేదితి పూర్వవత్ । పక్షాఙ్గులన్తు విస్తారం నానావల్లిసమన్వితమ్ ॥ ౩౫.౨౫౯॥ అగ్న్యఙ్గులం పిధానోచ్చమనేకం సుషిరాన్వితమ్ । కారయేన్ముకులాకారం శేషం బుద్ధ్యా ప్రకల్పయేత్ ॥ ౩౫.౨౬౦॥ ధూపపాత్రవిధిః ప్రోక్తా ధూపఘణ్టావిధిం శ‍ృణు । బాణాఙ్గులన్తు విస్తారముత్సేధం తత్సమం భవేత్ ॥ ౩౫.౨౬౧॥ త్రియవఞ్చోష్ఠవిస్తారం తన్నిర్యూహఞ్చతుర్గుణమ్ । ఉపపట్టికయా యుక్తం మాత్రేణ శిఖరాన్వితమ్ ॥ ౩౫.౨౬౨॥ చతుర్యవఙ్గలోత్సేధం జిహ్వా వేదాఙ్గులాయుతమ్ । ఘణ్టాయామఞ్చ తన్నాహం విస్తారేణైవ వర్ణితమ్ ॥ ౩౫.౨౬౩॥ అగ్న్యఙ్గులేన దణ్డోచ్చం నాహం తత్సమమేవ వా । దణ్డస్యాగ్రే గజం వాఽపి వజ్రం వా శక్తిమేవ వా ॥ ౩౫.౨౬౪॥ మూలం వా మకుటం వాఽపి నలినం తస్య కల్పయేత్ । శేషం యుక్త్యా ప్రకర్తవ్యం శుద్ధకాంస్యేన సువ్రత ॥ ౩౫.౨౬౫॥ కృత్వా నైవేద్య కాలే తు బలికాలే విశేషతః । ధూపదీపప్రదానే చ హోమకాలే చ ఘోషయేత్ ॥ ౩౫.౨౬౬॥ ధూపఘణ్టావిధిః ప్రోక్తా దీపపాత్రవిధిం శ‍ృణు । ధూపపాత్రవదాకారం విశేషాత్ కిఞ్చిదస్తి హి ॥ ౩౫.౨౬౭॥ అగ్న్యఙ్గులప్రవిస్తారమాయామన్తు శరాఙ్గులమ్ । అశ్వత్థపత్రవత్త్కుర్యాత్ ఓష్ఠోచ్చం త్రియవం భవేత్ ॥ ౩౫.౨౬౮॥ మధ్యం నాభిసమాయుక్తం ముకులం చైవ కల్పయేత్ । తదేకం దోపపాత్రం స్యాత్ పఞ్చదీపయుతన్తు వా ॥ ౩౫.౨౬౯॥ దీపపాత్రవిధిః ప్రోక్తా వక్ష్యే నీరాజనస్య తు । సౌవర్ణం రాజతం తామ్రం శ్రేష్ఠం మధ్యకనిష్ఠకమ్ ॥ ౩౫.౨౭౦॥ షట్త్రింశదఙ్గులాయామం వృత్తాకారమనుత్తమమ్ । తస్మాత్షడఙ్గులం హీనం మధ్యమం పాత్రమిష్యతే ॥ ౩౫.౨౭౧॥ హస్తమాత్రప్రవిస్తారం కన్యసం పాత్రమిష్యతే । కర్ణికాఞ్చ త్రిభాగైకం తత్పఞ్చాంశైకముచ్ఛ్రయమ్ ॥ ౩౫.౨౭౨॥ యవద్వయవిశాలేన పరితః పట్టికా తథా । ఉత్సేధం తత్సమం జ్ఞేయం తద్బాహ్యేఽష్టదలం భవేత్ ॥ ౩౫.౨౭౩॥ ఓష్ఠన్తు పరితః కుర్యాత్ కర్ణికోచ్ఛ్రయమానతః । ఏవం కృత్వా మునిశ్రేష్ఠ పూర్ణచన్ద్రసమప్రభమ్ ॥ ౩౫.౨౭౪॥ యుగాఙ్గులసముత్సేధం దీపాధారం ఘటోపమమ్ । అశ్విన్యఙ్గులమాయామం ఘటవత్తస్య కోర్తితమ్ ॥ ౩౫.౨౭౫॥ ప్రోక్తం పక్షాఙ్గులం రన్ధ్రం కర్ణికామధ్యమం యుతమ్ । దీపాధారమథాష్టాశ్రం యోజయేత్తు దలం ప్రతి ॥ ౩౫.౨౭౬॥ రన్ధ్రాధారశతాధారమేకాధారమథాపి వా । మధ్యే చైవ మహేశాస్యుర్దీపాధారాణి కల్పయేత్ ॥ ౩౫.౨౭౭॥ అగ్న్యఙ్గులోచ్చమానేన పృష్ఠే పాదం ప్రకల్పయేత్ । పాత్రం నీరాజనాయేదం మహాఘణ్టావిధిం శ‍ృణు ॥ ౩౫.౨౭౮॥ శుద్ధకాంస్యేన కర్తవ్యం విస్తారం పర్వతాఙ్గులమ్ । సుషిరేణ సమాయుక్తం చతుర్వర్ణసమాయుతమ్ ॥ ౩౫.౨౭౯॥ తారార్ధవర్ధనం నాహం జిహ్వారన్ధ్రాఙ్గులాయతమ్ । శిఖరం వలయోపేతం శేషం యుక్త్యా ప్రకల్పయేత్ ॥ ౩౫.౨౮౦॥ మహాఘణ్టావిధిః ప్రోక్తా దర్పణస్య విధిం శ‍ృణు । త్రిద్వ్యఙ్గులప్రవిస్తారం పూర్ణచన్ద్రాకృతిర్భవేత్ ॥ ౩౫.౨౮౧॥ నాలం వస్వఙ్గులం జ్ఞేయం పాదం వేదాఙ్గులం భవేత్ । నానాపట్టికసంయుక్తం శుద్ధకాంస్యేన కారయేత్ ॥ ౩౫.౨౮౨॥ ఏతద్ విస్తారముదితం విస్తారార్ధేన వర్ధయేత్ । ఉత్తమం దర్పణస్యైవమర్ధపఞ్చాఙ్గులాన్తకమ్ ॥ ౩౫.౨౮౩॥ నవమానం ప్రకర్తవ్యముత్తమాదిత్రయం త్రయమ్ । దర్పణస్య విధిః ప్రోక్తా విశ్వామిత్ర మహామునే ॥ ౩౫.౨౮౪॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే కరణలక్షణవిధిర్నామ పఞ్చత్రింశః పటలః । ౩౬. షట్త్రింశః పటలః - పాదుకాప్రోక్షణవిధిః పాదుకాప్రోక్షణం వక్ష్యే శ‍ృణు కౌశిక సువ్రత । అనుగ్రహాయ మర్త్యానాం పాపనాశార్థమేవ చ ॥ ౩౬.౧॥ భజనోత్సేధయాత్రాయాం పూజనార్థం ప్రవక్ష్యతే । (భజనోత్సవయాత్రాయాం) ధ్రువం చ స్నపనం చైవ బలిబేరఞ్చ కౌతుకమ్ ॥ ౩౬.౨॥ ఉత్సవం యానబేరఞ్చ చలబేరఞ్చ పఞ్చధా । ఏతేషాం పాదమానేషు యదిష్టం తత్త్ప్రగృహ్యతామ్ ॥ ౩౬.౩॥ త్రిమాత్రాద్యర్ధవృద్ధ్యా తు సప్తాఙ్గులసమావధి । నవమానమిదం ప్రోక్తం కన్యసాదిత్రయం త్రయమ్ ॥ ౩౬.౪॥ ఆయామస్యార్ధముదితం పాదుకాగ్రస్య విస్తరమ్ । షడష్టాంశేన మధ్యాన్తమాయామం యుగభాగకైః ॥ ౩౬.౫॥ ఏకభాగం భవేదష్టగుణాంశే ద్వ్యంశకం ఘనమ్ । శేషమూర్ధ్వదలం ప్రోక్తం యుక్త్యైవ పరికల్పయేత్ ॥ ౩౬.౬॥ అఙ్గుష్ఠోచ్చతలోత్థస్య చతుర్భాగం త్రిభాగకమ్ । చతురంశే యుగాంశం తు నాలశేషం తు పూర్వవత్ ॥ ౩౬.౭॥ అఙ్గుష్ఠోచ్చసమం పుష్పం విస్తారం ముకులాన్వితమ్ । పుష్పోన్నతే త్రిభాగైకం ముకులఙ్కారయేద్ ద్విజ ॥ ౩౬.౮॥ ఉత్తమం కాఞ్చనేనైవ మధ్యమం రజతేన తు । తామ్రేణైవాధమం ప్రోక్తం కాంసాద్యేనాధమాధమమ్ ॥ ౩౬.౯॥ పాదుకాశ్చ యథాశోభం తథా యుక్త్యా ప్రకల్పయేత్ । ఏవం లక్షణమాఖ్యాతం ప్రోక్షణఞ్చ తతః శ‍ృణు ॥ ౩౬.౧౦॥ పుణ్యర్క్షతిథివారే చ మణ్డపస్యైవ మధ్యమే । పుణ్యాహం వాచయేత్తత్ర ప్రోక్షయిత్వాస్త్రమన్త్రతః ॥ ౩౬.౧౧॥ స్థణ్డిలం కల్పయేద్విద్వాన్ తిలతణ్డులశాలిభిః । నవవస్త్రమథాస్తీర్య పాదుకాం పఞ్చగవ్యకైః ॥ ౩౬.౧౨॥ క్షాలయిత్వాష్టమృద్భిస్తు శుద్ధోదైః స్కన్దమన్త్రతః । పరిస్తీర్య తయా దర్భర్హృదయేన తు మన్త్రతః ॥ ౩౬.౧౩॥ వస్త్రోపరిన్యసేద్ధీమాన్ పాదుకాం వర్మమన్త్రతః । నవవస్త్రేణ సఞ్ఛాద్య పాదుకాగ్రే యథావిధి ॥ ౩౬.౧౪॥ మయూరకుమ్భం సంస్థాప్య పరితోఽష్టఘటాన్న్యసేత్ । ససూత్రాన్ సాపిధానాంశ్చ సవస్త్రాన్ వారిపూరితాన్ ॥ ౩౬.౧౫॥ సకూర్చాన్ సహిరణ్యాంశ్చ కల్పయేత్కల్పవిత్తమః । మయూరబీజమావాహ్య మధ్యకుమ్భే సమర్పయేత్ ॥ ౩౬.౧౬॥ ఇన్ద్రాదిలోకపాలాంశ్చ పూర్వాద్యష్టఘటే యజేత్ । ధేనుముద్రాం ప్రదర్శ్యాథ తత్పృష్ఠే సికతైః కృతైః ॥ ౩౬.౧౭॥ స్థణ్డిలం విధివత్కృత్వా హోమద్రవ్యాణి గృహ్య చ । అగ్న్యాధానాదికం సర్వమగ్నికార్యోక్తమాచరేత్ ॥ ౩౬.౧౮॥ సమిదాజ్యచరూన్ లాజాన్ తిలాన్సద్యాదిమన్త్రతః । హోమయేత్తు విశేషేణ ప్రత్యేకం పఞ్చవింశతిః ॥ ౩౬.౧౯॥ మయూరమూలమన్త్రేణ ఘృతేనాష్టోత్తరం శతమ్ । సర్వద్రవ్యసమాయుక్తం హవ్యవాహే చ హోమయేత్ ॥ ౩౬.౨౦॥ ప్రభాతే సుముహూర్తే తు కుమ్భాన్యభ్యర్చ్య మన్త్రవిత్ । జయాదిరభ్యాధానఞ్చ రాష్టభృచ్చ క్రమాద్ధునేత్ ॥ ౩౬.౨౧॥ ఆచర్యం పూజయేత్కర్తా వస్త్రభూషణకాఞ్చనైః । మయూరబీజమన్త్రేణ కుమ్భాన్తాత్ పాదుకాద్వయే ॥ ౩౬.౨౨॥ న్యసేదిన్ద్రాదిబీజాని తయోః పూర్వాదిషు న్యసేత్ । తత్తత్కుమ్భస్థతోయేన తత్తద్దేశేఽభిషేచయేత్ ॥ ౩౬.౨౩॥ మయూరమన్త్రాదభ్యర్చ్య ముద్గాన్తం దాపయేత్సుధీః । ఏవం యః కురుతే మర్త్యః సర్వాన్కామానవాప్నుయాత్ ॥ ౩౬.౨౪॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే పాదుకాప్రోక్షణవిధిర్నామ షట్త్రింశః పటలః । ౩౭. సప్తత్రింశః పటలః - ఆత్మార్థయజనవిధిః ఆత్మార్థయజనం వక్ష్యే శ‍ృణుష్వ మునిపుఙ్గవ । యే యే గ్రహాః సముచ్చాని తేషామిష్టప్రదం శుభమ్ ॥ ౩౭.౧॥ ధర్మార్థకామమోక్షార్థమాత్మార్థయజనం స్మృతమ్ । స్కన్దపూజాం వినా పుంసాం పుత్రవృద్ధిః కథం భవేత్ ॥ ౩౭.౨॥ ప్రతిమాం త పటే వాఽపి మణ్డలే స్థణ్డిలేఽపి వా । జలే వా హృదయే వాఽపి నిత్యం సమ్పూజయేద్గుహమ్ ॥ ౩౭.౩॥ ఏకాఙ్గులాదిభూతాన్తమాత్మార్థమితి కీర్తితమ్ । మాత్రాఙ్గులేన కర్తవ్యం యజమానం చరస్య తు ॥ ౩౭.౪॥ ఆయాదిశుభవర్గాణి యవైర్వాథ పరీక్షయేత్ । ఉత్తమం కాఞ్చనేనైవ మధ్యమం రజతేన తు ॥ ౩౭.౫॥ శిలాయా వాఽథ తామ్రేణ కన్యసం పరికీర్తితమ్ । మృన్మయం దారుజం చైవ న గ్రాహ్యన్తు గృహార్చనే ॥ ౩౭.౬॥ ఆసనం స్థానకం వాఽపి వాహనాదికమేవ చ । ప్రతిమాలక్షణోక్తేన మార్గేణైవ ప్రకల్పయేత్ ॥ ౩౭.౭॥ శిల్పిహస్తాత్సమాదాయ సమ్యగ్బిమ్బం పరీక్షయేత్ । సమదృష్టిప్రసన్నాస్యం స్వస్వరూపం శుభావహమ్ ॥ ౩౭.౮॥ ఊర్ధ్వదృష్టిమధోదృష్టిం తిర్యగ్దృష్టిం వివర్జయేత్ । ఊర్ధ్వదృష్టిః ప్రజానాశమధోదృష్టిర్ధనక్షయమ్ ॥ ౩౭.౯॥ తిర్యగ్దృష్టిర్యశోనాశం తస్మాత్ భాగ్యం సమేక్షణమ్ । (తస్మాత్ గ్రాహ్యం) అప్రతిష్ఠితబేరస్య పూజనం సర్వదోషకృత్ ॥ ౩౭.౧౦॥ బిమ్బం మన్త్రమయం కృత్వా తస్మిన్నేవం ప్రపూజయేత్ । (కృత్వా తస్మిన్దేవం) స్నపనం శాన్తికే యస్య అగ్రే ..... మతమ్ ॥ ౩౭.౧౧॥ ఉత్తరాయణకాలే తు కృష్ణపక్షే విశేషతః । (తు శుక్లపక్షే) పుణ్యర్క్షతిథివారేషు పుణ్యలగ్నే సుశోభనే ॥ ౩౭.౧౨॥ ప్రాప్తయే సర్వకామానాం ప్రతిష్ఠోత్సవ ముచ్యతే । (ప్రతిష్ఠోత్సవ మాచరేత్) ప్రతిష్ఠాదివసాపూర్వం పఞ్చమే సప్తమేఽపి వా ॥ ౩౭.౧౩॥ స్వసూత్రోక్తప్రకారేణ కారయేదఙ్కురార్పణమ్ । ప్రతిష్ఠాదివసాపూర్వే సాయాహ్నే నియతః శుచిః ॥ ౩౭.౧౪॥ మన్త్రేణ సా ప్రకర్తవ్యా రత్నన్యాసవిధానతః । నయనోన్మీలనం కుర్యాత్ నేత్రయుగ్మయుతే దినే ॥ ౩౭.౧౫॥ పఞ్చగవ్యైశ్చ మతిమాన్ పఞ్చత్వక్సలిలైరపి । అష్టమృత్సలిలైశ్చైవ క్షాలయేత్ పవమానతః ॥ ౩౭.౧౬॥ పఞ్చబ్రహ్మషడఙ్గైశ్చ బిమ్బశుద్ధిం సమాచరేత్ । తీర్థదేశం నయేద్దేవం స్వస్తిసూక్తముదీరయన్ ॥ ౩౭.౧౭॥ లమ్బకూర్చం తతో బధ్వా వస్త్రయుగ్మేన వేష్టయేత్ । జలాధివాసనం కుర్యాత్ ప్రాక్శిరశ్చోర్ధ్వవక్త్రకమ్ ॥ ౩౭.౧౮॥ దారుపీఠే జలాన్తస్థే స్కన్దగాయత్రిమన్త్రతః । రక్షాయై లోకపాలాంశ్చ పూర్వాదిక్రమశోఽర్చయేత్ ॥ ౩౭.౧౯॥ శ్రీరుద్రం చమకం చైవ పఞ్చశాన్తి తథైవ చ । స్కన్దసూక్తం చతుర్దిక్షు కుర్యాదధ్యయనం తథా ॥ ౩౭.౨౦॥ జలాద్బిమ్బం సముద్ధృత్య ప్రతిష్ఠాస్థానమాచరేత్ । పుణ్యాహం వాచయిత్వైవ గవ్యైః ప్రోక్ష్య భువిస్థలమ్ ॥ ౩౭.౨౧॥ స్థణ్డిలం తత్ర సఙ్కల్ప్య తిలతణ్డులశాలిభిః । పలాశోదుమ్బరాశ్వత్థపత్రైర్దర్భైః పరిస్తరేత్ ॥ ౩౭.౨౨॥ బేరఞ్చ కౌతుకం బధ్వా నైవేద్యమపి దాపయేత్ । బిమ్బఞ్చ నవవస్త్రేణ ప్రత్యేకం పరివేష్ట్య చ ॥ ౩౭.౨౩॥ శయనే శాయయేదదేవం ప్రాక్శిరశ్చోర్ధ్వవక్త్రకమ్ । దేవసేనామహావల్లీం శాయయిత్వా యథావిధి ॥ ౩౭.౨౪॥ మాతృకాం బిన్దుసహితం మూర్ధాదిక్రమశో న్యసేత్ । నైరృతే వాస్తునాథేభ్యో నమస్కృత్య లిఖేద్బుధః ॥ ౩౭.౨౫॥ ప్రక్షిప్య విష్టరాన్ పశ్చాత్సామాన్యార్ఘ్యం ప్రకల్పయేత్ । ద్వారాణి ద్వారపాలాంశ్చ లోకేశానాయుధాని చ ॥ ౩౭.౨౬॥ ప్రతిష్ఠోక్తవిధానేన తత్తద్దిక్షు సమర్చయేత్ । వేదికా దక్షిణే భాగేఽప్యుత్తరాముఖమాస్థితః ॥ ౩౭.౨౭॥ భూతశుద్ధిం తతః కుర్యాదన్తర్యజనమాచరేత్ । విశేషార్ఘ్యం ప్రకల్ప్యాత్ర సమ్భారాన్ ప్రోక్షయేఽస్త్రతః ॥ ౩౭.౨౮॥ ఆమ్రపల్లవకూర్చాఢ్యం ద్రోణోదపరిపూరితమ్ । సాపిధానం సరత్నం చ సర్వలక్షణసంయుతమ్ ॥ ౩౭.౨౯॥ కుమ్భం దేవశిరోభాగే ధాన్యాసనే ప్రకల్పయేత్ । వర్ధనీద్వితయే న్యస్య తస్య దక్షిణవామయోః ॥ ౩౭.౩౦॥ పరితః కలశానష్టౌ స్థాపయిత్వా యథావిధి । సుబ్రహ్మణ్యం తతో మధ్యే పార్శ్వయోః శక్తికాద్వయమ్ ॥ ౩౭.౩౧॥ జయన్తాద్యష్టవిద్యేశాన్ పూర్వాదికలశేషు చ । పూర్వోక్తవిధినావాహ్య సమభ్యర్చ్య యథావిధి ॥ ౩౭.౩౨॥ తత్పూర్వే స్థణ్డిలం కృత్వా హోమద్రవ్యాణి గృహ్య చ । అగ్న్యాధానాదికం సర్వమగ్నికార్యోక్తమాచరేత్ ॥ ౩౭.౩౩॥ పలాశసమిధానాజ్యం లాజక్షీరగులైరపి । స్కన్దస్య మూలమన్త్రణ హోమయేత్పఞ్చవింశతిః ॥ ౩౭.౩౪॥ పఞ్చబ్రహ్మసర్వవక్త్రయుతైః షణ్మూర్తిమన్త్రతః । ప్రతిద్రవ్యం తతో హుత్వా ద్రవ్యాన్తే వ్యాహృతిం హునేత్ ॥ ౩౭.౩౫॥ జగద్భువాదిషణ్మన్త్రైః స్కన్దగాయత్రిమన్త్రతః । తత ఆచారమానేతి ద్రవ్యం ప్రతిహునేత్తతః ॥ ౩౭.౩౬॥ శక్తిద్వయస్య మూలేన సర్పిషా పఞ్చవింశతిః । సర్వద్రవ్యసమాయుక్తం తస్య మూలేన హోమయేత్ ॥ ౩౭.౩౭॥ రాత్రిశేషం వ్యపోహ్యాథ ప్రాతః స్నాత్వా గురూత్తమః । అనుష్ఠానవిధిం జ్ఞాత్వా ప్రతిష్ఠాస్థానమేత్య చ ॥ ౩౭.౩౮॥ ద్వారపూజాదికం కృత్వా కుమ్భాన్యభ్యర్చ్య మన్త్రవిత్ । ప్రాయశ్చిత్తార్థమస్త్రేణ ఘృతేనైవ శతం హునేత్ ॥ ౩౭.౩౯॥ జయాదిరభ్యాధానఞ్చ రాష్ట్రభృచ్చ హునేత్తతః । శయనాద్బిమ్బముత్థాప్య గవ్యైః పఞ్చామృతైరపి ॥ ౩౭.౪౦॥ శుద్ధాద్భిరభిషిచ్యాశు భూషయేద్భూషణార్హకైః । శిరోవదనహృత్కుక్షిగుహ్యపాదద్వయేప్రదః ॥ ౩౭.౪౧॥ పఞ్చబ్రహ్మసర్వవక్త్రయుక్తః షణ్మూర్తిమేవ చ । విన్యస్య చ షడఙ్గాని స్వస్వదేశేషు విన్యసేత్ ॥ ౩౭.౪౨॥ న్యస్త్వాథ మాతృకాన్యాసం మూర్ధాదిక్రమశో బుధః । కుమ్భబీజం సమాదాయ బేరస్య హృది విన్యసేత్ ॥ ౩౭.౪౩॥ మూలమన్త్రేణ మతిమాన్ కుమ్భాద్భిరభిషేచయేత్ । వర్ధన్యోర్బీజమాదాయ న్యసేత్ స్వస్వస్తనాగ్రకే ॥ ౩౭.౪౪॥ తత్తత్కరకతోయేన స్వబీజేనాభిషేచయేత్ । విద్యేశకుమ్భాన్ పూర్వాదిపద్మపీఠేఽభిషేచయేత్ ॥ ౩౭.౪౫॥ వస్త్రాభరణమాల్యాద్యైరర్చయేత్తు హృదా బుధః । మహాహవిర్నివేద్యాథ తామ్బూలమపి దాపయేత్ ॥ ౩౭.౪౬॥ ప్రార్థయిత్వా నమస్కృత్య బ్రాహ్మణాన్ భోజయేత్తతః । ఆచార్యం పూజయేత్తత్ర విత్తశాఢ్యం న కారయేత్ ॥ ౩౭.౪౭॥ ప్రతిష్ఠావిధిరిత్యుక్తం పూజావిధిమథ శ‍ృణు । ఆచార్యహస్తమాదాయ బేరకర్తా ప్రపూజయేత్ ॥ ౩౭.౪౮॥ ఏకకాలం ద్వికాలం వా త్రికాలం వా దినం ప్రతి । పూజాస్థానం నవేనైవ గోమయేనానులిప్య చ ॥ ౩౭.౪౯॥ గన్ధపుష్పజలాదీని పూజాద్రవ్యాణి గృహ్య చ । సౌరపూజాం పురా కృత్వా చోత్తరాభిముఖస్థితః ॥ ౩౭.౫౦॥ భస్మనిక్షిప్య బిధినా రుద్రాక్షమపి ధారయేత్ । షణ్మూర్తిహితం పఞ్చబ్రహ్మభిః పఞ్చమన్త్రకః ॥ ౩౭.౫౧॥ శిరోవదనహృత్కుక్షిగుహ్యపాదద్వయే న్యసేత్ । అఙ్గాన్యఙ్గేషు విన్యస్య ప్రణవార్ఘ్యం ప్రకల్పయేత్ ॥ ౩౭.౫౨॥ విస్తీర్ణపీఠే మతిమాన్ పూర్వాస్యః పరమానయేత్ । పూర్వద్వారం తు సఞ్చిన్త్య ద్వారదేవాన్ ప్రపూజయేత్ ॥ ౩౭.౫౩॥ వాస్తునాథం చ నైరృర్త్యామైశాన్యాం స్వగురూన్ యజేత్ । ఆత్మశుద్ధిం తతః కుర్యాదన్తర్యజనమారభేత్ ॥ ౩౭.౫౪॥ విశేషార్ఘ్యం ప్రకల్ప్యాథ ద్రవ్యశుద్ధిం సమాచరేత్ । స్కన్దమన్త్రైః సమావాహ్య సోఽహమ్భావేన పూజయేత్ ॥ ౩౭.౫౫॥ పూజాపర్యుషితం సర్వం సుమిత్రాయ ప్రదాపయేత్ । పూజాపీఠే దలాస్తీర్ణం వామహస్తతలేఽపి వా ॥ ౩౭.౫౬॥ బేరం నివేశ్య శుద్ధాద్భిః స్నాపయేదస్త్రమన్త్రతః । ఆధారాఖ్యమనన్తం చ ధర్మాద్యాఙ్ఘ్రిచతుష్టయమ్ ॥ ౩౭.౫౭॥ అధర్మాదిచతుష్పాదమథోర్ధ్వచ్ఛదనద్వయమ్ । కన్దాదీని శకున్యాది మణ్డలత్రితయం యజేత్ ॥ ౩౭.౫౮॥ పృథివ్యాదిప్రకృత్యన్తం సుబ్రహ్మణ్యాసనం యజేత్ । భానుమధ్యే తు శివయోర్మధ్యగం సంస్మరన్ బుధః ॥ ౩౭.౫౯॥ తస్మిన్ మూర్తిం సమాదాయ మూలేనావాహయేత్సుధీః । స్థాపనం చీశమన్త్రేణ సన్నిధానం తు పూరుషాత్ ॥ ౩౭.౬౦॥ సన్నిరోధమఘోరేణ స్వాగతం వామమన్త్రతః । దిగ్బన్ధమస్త్రమన్త్రేణ కవచేనావకుణ్ఠనమ్ ॥ ౩౭.౬౧॥ అమృతీకరణం సద్యోజాతేనైవ తు మన్త్రతః । స్వామిన్సర్వజగన్నాథ యావత్పూజావసానకమ్ ॥ ౩౭.౬౨॥ తావత్త్వం ప్రీతిభావేన బిమ్బేఽస్మిన్ సన్నిధిం కురు । ఇదం మన్త్రం సముచ్చార్య పద్మముద్రా మహాఖ్యకమ్ ॥ ౩౭.౬౩॥ షణ్ముఖం దర్శయిత్వాథ పాద్యమాచమనార్ఘ్యకమ్ । దత్త్వాభిషేచయేదద్భిరబ్ధిగైర్న తు మన్త్రతః ॥ ౩౭.౬౪॥ తతః కుమారమానేతి చణ్డాపి స్కన్దసూక్తతః । మూలబ్రహ్మషడఙ్గైశ్చ గాయత్ర్యాచాభిషేచయేత్ ॥ ౩౭.౬౫॥ సూక్ష్మవస్త్రం తతో దత్వా భూషయేద్భూషణార్హకైః । మనోరథార్ఘ్యం దత్వాథ దణ్డభఙ్గీ సముచ్చరేత్ ॥ ౩౭.౬౬॥ వక్త్రభఙ్గీమపోహ్యాథ పఞ్చావరణమర్చయేత్ । ధేనుపద్మత్రిశూలం చ మకరస్రఙ్నమస్కృతామ్ ॥ ౩౭.౬౭॥ ప్రదర్శయేద్ధూపదీపం నైవేద్యమపి దాపయేత్ । పానీయమపి తామ్బూలముఖవాససమన్వితమ్ ॥ ౩౭.౬౮॥ ధూపం ధూరసి మన్త్రేణ దీపముద్దీప్య మన్త్రతః । శ్రియై జాతేతి మన్త్రేణ నీరాజనమతః పరమ్ ॥ ౩౭.౬౯॥ బృహత్సామేతి మన్త్రేణ భస్మం దత్వా గుహాయ చ । జగద్భువేతి మన్త్రేణ పుష్పాఞ్జలిమతః పరమ్ ॥ ౩౭.౭౦॥ మూలమన్త్రం శతం జప్త్వా బ్రహ్మాఙ్గానాం దశాంశకమ్ । స్తోత్రప్రదక్షిణాభీష్టప్రార్థనాం చైవ కారయేత్ ॥ ౩౭.౭౧॥ సాధు వాఽసాధు వా కర్మ యద్యదాచరితం మయా । తత్సర్వం దేవదేవేశ గృహాణారాధనం పరమ్ ॥ ౩౭.౭౨॥ మన్త్రేణానేన దేవాయ దాపయేచ్చులుకోదకమ్ । న్యూనాతిరిక్తం యత్ కర్మ తత్క్షమస్వ మయా కృతమ్ ॥ ౩౭.౭౩॥ ప్రియాభీష్టో హి భగవాన్ పునరాగమనాయ చ । పశ్చాత్సుమిత్రపూజాం చ కుర్యాదపి విశేషతః । ఏవం యః కురుతే మర్త్యః స్కన్దసామీప్యమాప్నుయాత్ ॥ ౩౭.౭౪॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే ఆత్మార్థయజనవిధిర్నామ సప్తత్రింశః పటలః । ౩౮. అష్టత్రింశః పటలః - తైలాభ్యఙ్గవిధిః తైలాభ్యఙ్గం ప్రవక్ష్యామి శ‍ృణు కౌశిక సువ్రత । సర్వరోగవినాశార్థం గుహం తైలేన లేపయేత్ ॥ ౩౮.౧॥ సర్వకాలేషు కర్తవ్యమేకే వా నిత్యపూజనే । మాసాదౌ పఞ్చదశ్యాం వా సోమాఙ్గారకవారకే ॥ ౩౮.౨॥ కృత్తికాయాం విశాఖాయాం ప్రోక్షణే నైమిత్తికే పునః । ఉత్సవాద్యన్తకాలే చ కామ్యే నైమిత్తికే పునః ॥ ౩౮.౩॥ ఏవమాదిషు కార్యేషు తైలాభ్యఙ్గం ప్రచక్షతే । శైలజే మృణ్మయే చైవ దారుజేఽభ్యఙ్గముత్తమమ్ ॥ ౩౮.౪॥ స్వర్ణబేరే భిత్తిచిత్రే దర్పణేన విచక్షణః । రత్నజే లోహజే కుర్యాత్ప్రోక్షయేద్దారుమూర్ధని ॥ ౩౮.౫॥ నవీనతిలతైలఞ్చ పుష్పగన్ధైః సుయోజయేత్ । స్వర్ణపాత్రే తు రజతే కాంసపాత్రే చ మృణ్మయే ॥ ౩౮.౬॥ శుద్ధపాత్రేణ గృహ్ణీయాత్ తైలం వస్త్రేణ శోధితమ్ । నిరీక్ష్య మూలమన్త్రేణ ప్రోక్ష్య చాస్త్రేణ మన్త్రతః ॥ ౩౮.౭॥ తేన మన్త్రేణ సన్తాడ్య కవచేనావకుణ్ఠయేత్ । ధేనుముద్రాం హృదా దత్వా విన్యస్య గుహసన్నిధౌ ॥ ౩౮.౮॥ సఙ్కల్పమపి పుణ్యాహం వాచయిత్వా విచక్షణః । ధూపదీపం హృదా దత్వా పాద్యమాచమనం తథా ॥ ౩౮.౯॥ తేనైవ దన్తకాష్ఠఞ్చ తన్మన్త్రేణైవ దర్పణమ్ । తామ్బూలం తేన మన్త్రేణ పశ్చాదభ్యఙ్గమాచరేత్ ॥ ౩౮.౧౦॥ ప్రచ్ఛన్నపటమావేష్ట్య వస్త్రాదీని విపోహ్య చ । మూలబిన్దుసమాదాయ కూర్చేనాస్త్రేణ మన్త్రతః ॥ ౩౮.౧౧॥ ప్రోక్ష్య బేరస్య శిరసి గురుర్దక్షిణహస్తతః । మూర్ధాదిపాదపర్యన్తమభ్యఙ్గనపి పీఠకమ్ ॥ ౩౮.౧౨॥ తైలం హృదయమన్త్రేణ లేపయేచ్ఛుద్ధవస్త్రతః । నమస్కృత్వా క్షమస్వేతి శక్తిపూర్వం విచిన్తయేత్ ॥ ౩౮.౧౩॥ పిష్టం వామేన మన్త్రేణ సర్వాఙ్గమపి లేపయేత్ । స్నాప్య పశ్చాదఘోరేణ తథైవామలకైర్గురుః ॥ ౩౮.౧౪॥ హరిద్రం వక్త్రమన్త్రోణ శుద్ధాద్భిరభిషేచయేత్ । అర్చనోక్తవిధానేన తదూర్ధ్వం కర్మకారయేత్ ॥ ౩౮.౧౫॥ భక్తేభ్యః పరిచారేభ్యో దాపయేత్ తైలకం క్రమాత్ । తామ్బూలం దాపయేత్ పశ్చాదాచార్యమపి తోషయేత్ ॥ ౩౮.౧౬॥ అమ్లేన లోహబేరాణి శుద్ధిం కృత్వైవమర్చయేత్ । ఏవం యః కురుతే మర్త్యో సర్వాన్ కామనవాప్నుయాత్ ॥ ౩౮.౧౭॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే తైలాభ్యఙ్గవిధిర్నామాష్టత్రింశః పటలః । ౩౯. ఏకోనచత్వారింశః పటలః - మాసపూజావిధిః అతః పరం ప్రవక్ష్యామి మాసపూజావిధిక్రమమ్ । చైత్రే దమనకం ప్రోక్తం వైశాఖే గన్ధపూజనమ్ ॥ ౩౯.౧॥ జ్యేష్ఠమాసే ఫలైః పూజా క్షీరేణాషాఢ మాసకే । శ్రావణే శర్కరాపూజా పూర్వైః ప్రోష్ఠపదేఽర్చనా ॥ ౩౯.౨॥ అశ్విన్యామన్నపూజా చ కార్తిక్యాం దీపరోహణమ్ । ఘృతేన మార్గశీర్షే చ క్షౌద్రేణ పుష్యమాసకే ॥ ౩౯.౩॥ ఘృతకమ్బలకం మాఘే ఫాల్గునే దధిపూజనమ్ । మాసపూజాం వినాన్యైశ్చ పూజనైర్నిష్ఫలం భవేత్ ॥ ౩౯.౪॥ ప్రజావృద్ధికరం నౄణాం రాజ్ఞాం విజయవర్ధనమ్ । న కుర్యాచ్చేత్తు మోహేన సర్వదోషకరం భవేత్ ॥ ౩౯.౫॥ తస్మాత్సర్వప్రయత్నేన కర్తవ్యం మాసపూజనమ్ । నిత్యపూజావసానే తు నైమిత్తికమథాచరేత్ ॥ ౩౯.౬॥ చైత్రమాసపూజా - చైత్రేషు షష్ఠ్యాం సప్తమ్యాం త్రయోదశ్యాం తు వార్చయేత్ । కౌశిక ఉవాచ- న జ్ఞాతం మదనోత్పత్తిస్తాం వదస్వ మహేశ్వర ॥ ౩౯.౭॥ ఈశ్వర ఉవాచ- పురా దేవ్యై మయా ప్రోక్తం మదనోత్పత్తికారణమ్ । మహర్షే శ్రూయతాం తేషాం శ్రోతౄణాం పాపనాశనమ్ ॥ ౩౯.౮॥ మయా పురా దగ్ధకామో అన్యైర్యత్ర పునర్దదేత్ । రతిప్రీతిసమత్వేన గుహేన నయనామ్బునా ॥ ౩౯.౯॥ తత్ర స్థానే సముత్పన్నా దివ్యా దమనమఞ్జరీ । తత్ర తద్గన్ధమాఘ్రాయ సిద్ధసాధ్యా దివౌకసః ॥ ౩౯.౧౦॥ సర్వే దేవాశ్చ మునయో హృష్టా నృత్యన్తి సర్వదా । పరస్పరం చిన్తయన్తో బ్రహ్మాద్యా ప్రాపురత్ర వై ॥ ౩౯.౧౧॥ గుహాయ శక్రః ప్రణమత్ బ్రహ్మాణమిదమబ్రవీత్ । కిమిదం త్వతిసౌరభ్యం తద్వదస్వ ప్రభో తతః ॥ ౩౯.౧౨॥ తతః ప్రోవాచ హృష్టాత్మా బ్రహ్మా సురపతిం ప్రతి । పురా దగ్ధోఽథ దేవేన దీప్తో యత్ర మనోభవః ॥ ౩౯.౧౩॥ తత్రోత్పన్నా వనాచ్చిత్రా దమనీ కాపి కన్దలీ । యథానఙ్గస్తథా సా తు జగదానన్దదాయినీ ॥ ౩౯.౧౪॥ సర్వేషామపి దేవానాం హృష్టం దమనపూజనమ్ । బ్రహ్మేత్యుక్త్వా పురం ప్రాయాత్ దివం సర్వే యయుస్తతః ॥ ౩౯.౧౫॥ కుమారస్య మహత్ప్రీతిర్దాన్తం హి మునిపుఙ్గవ । పూర్వోక్తాయాం తిథౌ విప్ర సుముహూర్తే సులగ్నకే ॥ ౩౯.౧౬॥ గత్వారామం తు దమనం ప్రోక్షయేదస్త్రమన్త్రతః । హరప్రసాదాత్ సఞ్జాతో దమనత్వం పురా కిల ॥ ౩౯.౧౭॥ సుబ్రహ్మణ్యార్చనాయైవ నేతవ్యోఽసి ప్రసీద మే । ఏవం దమనమామన్త్ర్య సఙ్గ్రాహ్య సదనం వ్రజేత్ ॥ ౩౯.౧౮॥ దేవాగ్రే స్థణ్డిలం కృత్వా తావత్తద్బద్ధమాలికామ్ । కృతనిత్యవిధిః పశ్చాత్ కుణ్డే వా స్థణ్డిలేఽపి వా ॥ ౩౯.౧౯॥ విధినాగ్నిం సముత్పాద్య సమృద్ధం తు హుతాశనే । పలాశసమిధానాజ్యలాజాన్ సక్తుతిలాని చ ॥ ౩౯.౨౦॥ మూర్తిం చైవాఙ్గమన్త్రైశ్చ స్కన్దసూక్తేన హోమయేత్ । త్రిసప్తకృత్వా సమ్పాతాం తథైవ జుహుయాత్గురుః ॥ ౩౯.౨౧॥ తతో నిత్యావసానే తు స్నపనం కల్పయేద్బుధః । అభ్యర్చ్య గన్ధపుష్పాద్యైర్నివేద్యాన్తం క్రమాద్దదేత్ ॥ ౩౯.౨౨॥ ముఖవాసం చ తామ్బూలం గుహాయ చ హృదా దదేత్ । హిమతోయేన సమ్మిశ్రైర్ధూపయేత్తు గురుః పునః ॥ ౩౯.౨౩॥ తతః పుష్పగ్రహం కార్యం నానాపుష్పైః సుశోభనైః । దమనమాలాం చ పాత్రస్థాం వాహయిత్వా ద్విజేన తు ॥ ౩౯.౨౪॥ సర్వాతోద్యసమాయుక్తం కృత్వా ధామప్రదక్షిణమ్ । ద్వారేశానర్చ్య దేవాగ్రే దామం న్యస్త్వాసనోపరి ॥ ౩౯.౨౫॥ ఆసనావరణాదీని సమ్పూజ్య చ యథావిధి । మూర్ధాదిపాదపర్యన్తం దామైర్భూష్య విశేద్ గురుః ॥ ౩౯.౨౬॥ సైకత్రింశత్కలాన్యాసం మాతృకామపి విన్యసేత్ । ప్రభూతహవిషం దద్యాత్ యథావిత్తానుసారతః ॥ ౩౯.౨౭॥ విజ్ఞాపయేద్గురుః పశ్చాత్ వాఞ్ఛితార్థఫలప్రదమ్ । న్యూనం వాప్యతిరిక్తం వా భగవన్ యన్మయా కృతమ్ ॥ ౩౯.౨౮॥ సర్వం తదస్తు సమ్పూర్ణ మహాసేన కృపామ్బుధే । రాత్రౌ దామ విసృజ్యాయ స్కన్దసూక్తేన పూజయేత్ ॥ ౩౯.౨౯॥ స్నపనం తత్ర కర్తవ్యం ప్రభూతహవిషం దదేత్ । దాన్తం నివేదితం సర్వం సుమిత్రాయ ప్రదాపయేత్ ॥ ౩౯.౩౦॥ అకృత్వైవం విధానేన దేశికో దోషభాగ్భవేత్ । తదన్తేచోత్సవం కుర్యాత్సర్వాలఙ్కారశోభితమ్ ॥ ౩౯.౩౧॥ ప్రతిసంవత్సరం దాన్తం కారయేదుత్సవోత్తమమ్ । అశ్వమేధఫలం భుఙ్క్త్వా సోఽన్తే స్కన్దపురం వ్రజేత్ ॥ ౩౯.౩౨॥ దమనారోహణం ప్రోక్తం శ‍ృణు శీతోపచారకమ్ । ఇతి చైత్రమాసపూజావిధిః । వైశాఖమాసాపూజావిధి । వైశాఖే తు విశాఖర్క్షే కుర్యాచ్ఛీతోపచారకమ్ । నిత్యపూజావసానే తు నైమిత్తికమథాచరేత్ ॥ ౩౯.౩౩॥ నవభిస్తు ఘటైః శుద్ధైః శీతోదైః స్నపనాన్వితైః । నానాగన్ధైః సమోపేతైః స్నాపయేదసురాన్తకమ్ ॥ ౩౯.౩౪॥ కర్పూరకుఙ్కుమోపేతైర్హిమామ్బుయుతచన్దనైః । మూర్ధాదిపాదపర్యన్తమాలిలిమ్బేన్ముఖం వినా ॥ ౩౯.౩౫॥ సౌరభ్యపుష్పైర్వివిధైస్తత్క్షణప్రతిబోధితైః । యథా నిరన్తరం విప్ర తథైవాచ్ఛాదయేద్గుహమ్ ॥ ౩౯.౩౬॥ కృష్ణాగరుభవైర్ధూపైర్మృష్టైరాజప్రకల్పితైః । కర్పూరవర్తిభిర్దీపైః పాయసైః ప్రచురైరపి ॥ ౩౯.౩౭॥ జపైర్వేదస్వరైర్గీతైర్వాద్యైః సూక్తైర్మనోహరైః । వీణావేణురవైస్తోత్రైర్నమస్కారప్రదక్షిణైః ॥ ౩౯.౩౮॥ పూజయేత్ప్రత్యహం స్కన్దం భక్త్యా సప్తదినావధి । ఏవం యః కురుతే మర్త్యః పుత్రపౌత్రవివర్ధనమ్ ॥ ౩౯.౩౯॥ యాన్యాన్ కామయతే కామాన్ తాంస్తాన్ ధ్రువమవాప్నుయాత్ । వైశాఖపూజనం ప్రోక్తం వసన్తోత్సవముచ్యతే ॥ ౩౯.౪౦॥ ఇతి వైశాఖమాసపూజావిధిః । వసన్తోత్సవవిధిః । చైత్రే వైశాఖమాసే తు శుక్లషష్ఠ్యాం సమాచరేత్ । ప్రతిసంవత్సరం కుర్యాత్ సర్వలోకహితాయ వై ॥ ౩౯.౪౧॥ శుక్లపక్షే శుభర్క్షే చ సుముహూర్తే సువారకే । పూర్వేద్యురఙ్కురాణ్యర్ప్య కౌతుకం బన్ధయేన్నిశి ॥ ౩౯.౪౨॥ స్నపనం కల్ప్య దేవేశం పూర్వోక్తవిధినార్చయేత్ । వసన్తం తు భవేచ్ఛుద్ధైర్దివ్యగన్ధైర్మనోహరైః ॥ ౩౯.౪౩॥ నానాపుష్పైశ్చ దామైశ్చ కుర్యాత్ పుష్పగ్రహం బుధః । పుష్పమాలాఞ్చ పత్రేషు నిక్షిప్య కవచేన తు ॥ ౩౯.౪౪॥ దేవాగ్రే స్థణ్డిలం కృత్వా హృదా సమ్ప్రోక్ష్య చాస్త్రతః । అర్చయేద్ధూపదీపం చ కృత్వా ధామ ప్రదక్షిణమ్ ॥ ౩౯.౪౫॥ తతో మాలాం సముద్ధృత్య శఙ్ఖదున్దుభినిఃస్వనైః । విన్యసేత్ స్కన్దమన్త్రేణ మూలబేరస్య మూర్ధని ॥ ౩౯.౪౬॥ కృత్వాగరుప్రధూపం చ దీపం చైవ ప్రదాపయేత్ । స్నాప్యచోత్సవబేరం తు భూషయేద్భూషణార్హకైః ॥ ౩౯.౪౭॥ స్వర్ణరాజతతామ్రాద్యైర్డోలాం కల్ప్య విధానతః । కూటపఞ్చరసంయుక్తాం సర్వాలఙ్కారశోభితామ్ ॥ ౩౯.౪౮॥ డోలామారోప్య దేవేశం శక్తిద్వయసమాయుతమ్ । వాద్యైర్గీతశ్చై నృత్తైశ్చ స్తోత్రర్వేదపురాణకైః ॥ ౩౯.౪౯॥ డోలాక్రీడాం తతః కృత్వా దేవస్యాచమనం దదేత్ । నాలికేరోదకం చైవ పానకం వివిధం తథా ॥ ౩౯.౫౦॥ అపూపాన్ వివిధాంశ్చైవ పాయసైర్వ్యఞ్జనైర్యుతమ్ । ముద్గాన్నం కృసరాన్నం చ గులాన్నం సూపసంయుతమ్ ॥ ౩౯.౫౧॥ ప్రియఙ్గుపిష్టం మధుమత్ వల్లికన్దం సపక్కమ్ । నాలికేరామ్బుపనసం ఫలపుణ్డ్రేక్షుదణ్డకైః ॥ ౩౯.౫౨॥ దద్యాద్విధానతస్తత్ర తామ్బూలమపి దాపయేత్ । సర్వాతోద్యసమాయుక్తం నానాచ్ఛత్రసమావృతమ్ ॥ ౩౯.౫౩॥ నానాధ్వజసమోపేతం చామరైర్వ్యఞ్జనైర్యుతమ్ । గ్రామప్రదక్షిణం కుర్యాత్ రాజచిహ్నైః సమస్తకైః ॥ ౩౯.౫౪॥ పరివేషం క్రమాద్గత్వా మన్దీభూతే దివాకరే । పల్లవైర్మఞ్జరీభిశ్చ ఫలైః పుష్పైః సమృద్ధికైః ॥ ౩౯.౫౫॥ ఆస్థానమణ్డపోపేతే సర్వాలఙ్కారసంయుతే । నృత్తగీతాదిసంయుక్తే జలవాపీసమీపకే ॥ ౩౯.౫౬॥ దేవోద్యానే నదే చైవ సర్వాలఙ్కారసంయుతే । అకుర్వంశ్చ జలక్రీడాన్ ధారాయన్త్రైర్గుణోత్తమాః ॥ ౩౯.౫౭॥ కేచిత్ స్వర్ణమయైః శ‍ృఙ్గైః రౌప్యతామ్రవినిర్మితైః । స్త్రియశ్చాప్సరసః సర్వా నరా గన్ధర్వకినరాః ॥ ౩౯.౫౮॥ ఏవం కృత్వా జలక్రీడాం మణ్డపే దేవమానయేత్ । స్నపనం కల్ప్య విధినా పూజయేదుపచారకైః ॥ ౩౯.౫౯॥ దేవః సమాగతం స్తుత్వా వసనం కుసుమాయుధమ్ । నీలదూర్వాఙ్కురశ్యామమతిసౌన్దర్యశోభితమ్ ॥ ౩౯.౬౦॥ రతిప్రీత్యుభయోర్మధ్యే పుష్పసాయకచాపధృత్ । పుష్పమణ్డలమధ్యే తు రమ్యోద్యానే సమర్చయేత్ ॥ ౩౯.౬౧॥ ఓం నమః పఞ్చబాణాయ జగదాహ్లాదకారిణే । మన్మథాయ జగన్నేత్రే రతిప్రీతిప్రియాయ చ ॥ ౩౯.౬౨॥ పుణ్డరీకాక్షపుత్రాయ నమస్తే మీనకేతవే । మన్మథాయ పదం పూర్వం విద్మహే తదనన్తరమ్ ॥ ౩౯.౬౩॥ కామదేవాయ సంయుక్తం ధీమహీతి పదం తతః । తన్నోఽనఙ్గపదస్యాన్తే ప్రయోక్తవ్యం ప్రచోదయాత్ ॥ ౩౯.౬౪॥ చతుర్వింశాక్షరీప్రోక్తా గాయత్రీ మదనస్య తు । దక్ష శైవలపిణ్డేన రతిం పూర్వం సమర్చయేత్ ॥ ౩౯.౬౫॥ మఞ్జర్యా సహకారస్య వామే ప్రీతిం ప్రపూజయేత్ । ప్రణవేన ధనుర్బాణం తచ్ఛిలీముఖపఙ్కజమ్ ॥ ౩౯.౬౬॥ వసన్తం వనరాజిం చ గన్ధపుష్పాదిభిర్యజేత్ । వస్త్రేణ వేష్ట్య నైవేద్యం పాయసం తు నివేదయేత్ ॥ ౩౯.౬౭॥ తామ్బూలం దాపయేత్ పశ్చాత్ తోషయేత్తాన్ విశేషతః । తస్మాద్వసన్తమూర్తిం చ రతికామసమన్వితమ్ ॥ ౩౯.౬౮॥ దేవాయ దర్శయేద్విద్వాన్ ఫలైః పుష్పోపహారకైః । ఇక్షుదణ్డైశ్చ గన్ధైశ్చ తామ్బూలైశ్చ మనోహరైః ॥ ౩౯.౬౯॥ నానాదీపశతైర్గేహం రాత్రౌ దేవాలయం వ్రజేత్ । ప్రభూతహవిషం దద్యాత్ యథావిభవవిస్తరమ్ ॥ ౩౯.౭౦॥ తామ్బూలం దాపయేత్ పశ్చాత్ ధూపదీపం హృదా దదేత్ । శుద్ధైరన్నైశ్చ వివిధైరపరైర్వా మహామునే ॥ ౩౯.౭౧॥ జపైర్వేదస్వరైర్గీతైర్వాద్యైర్నృత్తైర్మనోహరైః । వీణావేణువరైస్తోత్రైర్నమస్కారైః ప్రదక్షిణైః ॥ ౩౯.౭౨॥ ఏవం యః కురుతే మర్త్యః స పుణ్యాం గతిమాప్రుయాత్ । యాన్ యాన్ కామయతే మర్త్యస్తాంస్తాన్ ధ్రువమవాప్నుయాత్ ॥ ౩౯.౭౩॥ వసన్తోత్సవమాఖ్యాతం జ్యేష్ఠమాసార్చనం శ‍ృణు ॥ ౩౯.౭౪॥ ఇతి వసన్తోత్సవపూజావిధిః । జ్యేష్ఠమాసపూజావిధిః । జ్యేష్ఠమాసే మూలర్క్షే పూజయేత్ స్వాదుభిః ఫలైః । కదలీ పనసామ్రోత్థైర్నలికేరఫలైరపి ॥ ౩౯.౭౫॥ శర్కరామధుసంయుక్తైర్యథావిభవవిస్తరమ్ । నవభాణ్డే సమాహృత్య న్యస్త్వాగ్రే ప్రోక్ష్య చాస్త్రతః ॥ ౩౯.౭౬॥ సఙ్కల్పమపి పుణ్యాహం వాచయిత్వా ద్విజోత్తమైః । ఆధారాధేయపూజాన్తే పవమానముదీరయన్ ॥ ౩౯.౭౭॥ యామార్ధం వా తదర్ధం వా పఠేత్తన్మూలతోఽపి వా । స్కన్దసూక్తేన మతిమాన్ శీతోష్ణైరభిషేచయేత్ ॥ ౩౯.౭౮॥ వస్త్రైర్గన్ధః సుమాల్యైశ్చ భూషణైర్భూషయేద్గుహమ్ । హిమతోయాక్తకల్హారైఃనైరన్తర్యాపి భూషయేత్ ॥ ౩౯.౭౯॥ పఞ్చావరణపూజాఞ్చ కుర్యాదపి విశేషతః । పాయసం గుహసంయుక్తం తామ్బూలమపి దాపయేత్ ॥ ౩౯.౮౦॥ త్రిసన్ధ్యమర్చయేదేవం సర్వకామస్య సిద్ధయే । జ్యేష్ఠమాసార్చనం ప్రోక్తమాషాఢే పూజనం శ‍ృణు ॥ ౩౯.౮౧॥ ఇతి జ్యేష్ఠమాసపూజావిధిః । ఆషాఢమాసపూజావిధిః । పూర్వఫల్గుని నక్షత్రే చాషాఢే మాసపూజనమ్ । కౌతుకం బన్ధయేద్రాత్రౌ దేవదేవ్యౌ చ మన్త్రవిత్ ॥ ౩౯.౮౨॥ ప్రభాతే బ్రహ్మచారిభ్యో యజ్ఞసూత్రాణి దాపయేత్ । హరిద్రాం చైవ కన్యాభ్యో దక్షిణా సహితం బుధః ॥ ౩౯.౮౩॥ ప్రీతయే దేవదేవీనాం మద్భక్తేభ్యో విధానతః । ముద్గాఙ్కురం సలవణం దేవ్యోః పాదే సమర్పయేత్ ॥ ౩౯.౮౪॥ గ్రామప్రదక్షిణం కుర్యాత్ సర్వసమ్పత్కరాయ చ । జలతీరం సమాగమ్య యథావిభవవిస్తరమ్ ॥ ౩౯.౮౫॥ పోతోపరి సమారుహ్య దేవదేవ్యౌ చ భక్తిమాన్ । యువతీభిశ్చ యువభిర్జలక్రీడాం విధాయ చ ॥ ౩౯.౮౬॥ యామం వాపి తదర్ధం వా తదర్ధం వా సమాచరేత్ । ప్రవిశ్య భవనం పశ్చాత్ ప్రభూతహవిషం దదేత్ ॥ ౩౯.౮౭॥ బ్రాహ్మణాన్ భోజయేద్విద్వాన్ దీనానాథాంశ్చ భోజయేత్ । ఇతి ఆషాఢమాసపూజావిధిః । క్షీరపూజావిధిః । పూర్వాషాఢే తు తన్మాసే శ్రవణే వా గుణాన్వితే । పూర్ణిమాయాం తు వాఽషాఢే కుర్యాత్క్షీరాభిషేచనమ్ ॥ ౩౯.౮౮॥ గవాం వృద్ధికరం సర్వసస్యవృద్ధికరం శుభమ్ । గోక్షీరం గ్రాహ్య ధారోష్ణం నవభాణ్డేషు పూరయేత్ ॥ ౩౯.౮౯॥ శాలిభిస్తణ్డులం కృత్వా విన్యసేత్ క్షీరకుమ్భకమ్ । ఉత్తమం దశభారం తు మధ్యమం తు తదర్ధకమ్ ॥ ౩౯.౯౦॥ తదర్ధమధమం జ్ఞేయం తదర్ధమధమాధమమ్ । అస్త్రమన్త్రేణ సమ్ప్రోక్ష్య బ్రహ్మాఙ్గైరపి పూజయేత్ ॥ ౩౯.౯౧॥ ధూపదీపం తతో దత్వా పయోభిః స్నాపయేద్గుహమ్ । ఆప్యాయస్వేతి మన్త్రేణ స్కన్దసూక్తేన మన్త్రతః ॥ ౩౯.౯౨॥ కుమారమానేతి మన్త్రేణ మూలబ్రహ్మషడఙ్గకైః । క్షీరైశ్చ శుద్ధతోయైశ్చ స్నాప్యాభ్యర్చ్య యథావిధిః ॥ ౩౯.౯౩॥ ప్రభూతహవిషం దత్వా బ్రాహ్మణానపి భోజయేత్ । ఏవం యః కురుతేమర్త్యః స పుణ్యఫలమాప్నుయాత్ ॥ ౩౯.౯౪॥ అనుక్త మన్యతో గ్రాహ్యమధికం నైవ దూప్యతే । క్షీరపూజావిధిః ప్రోక్తః పవిత్రారోపణం శ‍ృణు ॥ ౩౯.౯౫॥ ఇతి క్షీరపూజావిధిః । పవిత్రారోపణవిధిః । ఆషాఢాదిత్రయోపేతా శ్రేష్ఠమధ్యమకన్యసాః । ఆశ్వినీకృత్తికామాసావథవా సమ్ప్రకీర్తితౌ ॥ ౩౯.౯౬॥ పూర్వపక్షే చతుర్దశ్యామాషాఢే మాసి కారయేత్ । ఇతరేషు చ మాసేషు పక్షయోరుభయోరపి ॥ ౩౯.౯౭॥ చతుర్దశ్యాం చ షష్ఠ్యాం వా పూర్ణిమాయాం చ కారయేత్ । కృత్తికాదీపతః పశ్చాత్ నైవ కార్యం పవిత్రకమ్ ॥ ౩౯.౯౮॥ శుక్లపక్షే గృహస్థానాం యతీనాం తు ద్విపక్షయోః । భోగమోక్షప్రదం సాక్షాత్ పవిత్రారోపణం మునే ॥ ౩౯.౯౯॥ సంవత్సరకృతం పాపం నాశయత్యస్య పూజనాత్ । ప్రాయశ్చిత్తమకుర్వాణా బ్రాహ్మణాః శుద్ధిమాప్నుయుః ॥ ౩౯.౧౦౦॥ ప్రత్యహం వాఙ్మనః కాయకృతాని కలుషాని చ । తేభ్యః పవిత్రం కురుతే తస్మాదేతత్ పవిత్రకమ్ ॥ ౩౯.౧౦౧॥ సౌవర్ణైరజతైః సూత్రైః పట్టోర్ణైః సూత్రకైరపి । కార్పాసజభవైరన్యైర్మౌఞ్జిభిర్దర్భసమ్భవైః ॥ ౩౯.౧౦౨॥ వల్కలోత్థైశ్చ సూత్రైశ్చ నవభిర్గుణితైః శుభైః । ద్విజాతికృతకార్పాస సూత్రైః శుభ్రైరనిన్దితైః ॥ ౩౯.౧౦౩॥ రోమాదిశోధ్యతోయేన ప్రక్షాల్య ప్రోక్ష్య చాస్త్రతః । శుష్కం కృత్వా హృదా సమ్యక్ పవిత్రం కారయేత్సుధీః ॥ ౩౯.౧౦౪॥ శక్తయస్తు శకున్యాద్యా నవసూత్రాధిదేవతాః । అష్టోత్తరశతైః సూత్రైః కుర్యాత్ స్కన్దావతారకమ్ ॥ ౩౯.౧౦౫॥ ఉత్తమం బేరదైర్ఘ్యం స్యాన్మధ్యమం బాహుమాత్రకమ్ । అధమం తు శిరోవేష్టం పవిత్రం మునిపుఙ్గవ ॥ ౩౯.౧౦౬॥ షట్కం మూర్ధ్ని ప్రకర్తవ్యం షణ్మూర్తిమనురూపకమ్ । పీఠే స్పర్శనకం షట్కం బాహ్యమాలా తథైవ చ ॥ ౩౯.౧౦౭॥ అష్టోత్తరశతం సూత్రముత్తమం పరిచక్షతే । తదర్ధేం మధ్యమం జ్ఞేయం కన్యసం తు తదర్ధకమ్ ॥ ౩౯.౧౦౮॥ శతం వాఽపి తదర్ధం వా పవిత్రం కారయేత్సుధీః । ఏకైకయా తు సంవృద్ధ్యా తన్తవో ద్వాదశాత్మికామ్ ॥ ౩౯.౧౦౯॥ నీచాల్పమధ్యమం శ్రేష్ఠముత్తమాదిత్రయం తథా । గ్రన్థయస్తన్తుసఙ్ఖ్యా స్యాత్ కూలగర్భం నవం మతా ॥ ౩౯.౧౧౦॥ యథేష్టగ్రన్థయో వాఽపి సమాః సర్వశతాంసితాః । ఏకద్విత్ర్యఙ్గులా వాఽపి గ్రన్థిమానమిహోచ్యతే ॥ ౩౯.౧౧౧॥ గ్రన్థయో వేష్టదేశేషు విధాతవ్యం విచక్షణైః । కుర్యాత్ పవిత్రం శక్తీనాం కణ్ఠాదాజానుమాత్రకమ్ ॥ ౩౯.౧౧౨॥ మయూరగజయోః సూత్రం తన్మస్తకపదావధి । సమానేనాత్మనః కుర్యాత్ పవిత్రం కుమ్భసఙ్ఖ్యయా ॥ ౩౯.౧౧౩॥ క్రమాగమజ్ఞశిష్యాణామాత్మవత్ సముదీరితమ్ । రక్తచన్దనకాశ్మీరగైరికాగరుచన్దనైః ॥ ౩౯.౧౧౪॥ కుష్ఠకర్పూరసమ్మిశ్రం హరిద్రాకృష్ణగన్ధకైః । రఞ్జయేద్ధృదేయేనైవ రక్తసూత్రాదిభిస్తు వా ॥ ౩౯.౧౧౫॥ అన్తః శాలాగజస్థానప్రాసాదాన్మూలవేశ్మనామ్ । షట్సూత్రస్యైవ కర్తవ్యం తన్తునా సమ్ప్రశస్యతే ॥ ౩౯.౧౧౬॥ ఏవం సఙ్కల్య పూర్వేద్యురధివాసనమాచరేత్ । ప్రాసాదస్యాగ్రకే వాఽపి దక్షిణే పశ్చిమేఽపి వా ॥ ౩౯.౧౧౭॥ కల్పితే మణ్డపే వాఽపి పూర్వోక్తస్యైవ కల్పితమ్ । వితానదర్భమాలాదిఫలపల్లవశోభితే ॥ ౩౯.౧౧౮॥ మధ్యే వేదిసమాయుక్తే నవపఞ్చైకకుణ్డకే । తత్సఙ్ఖ్యాస్థణ్డిలోపేతే వేదికారహితేఽపి వా ॥ ౩౯.౧౧౯॥ స్థణ్డిలం శాలిభిః కుర్యాదష్టద్రోణైర్యథావిధి । స్కన్దకుమ్భం చ వర్ధన్యౌ పరితశ్చాష్టకుమ్భకైః ॥ ౩౯.౧౨౦॥ స్థాప్య సమ్యగ్ వితానాద్యైర్భూషయిత్వాఽథ మణ్డపమ్ । కృతనిత్యవిధిః సౌరపూజా శుద్ధమనా గురుః ॥ ౩౯.౧౨౧॥ పుణ్యాహప్రోక్షణం కృత్వా ప్రకీర్య వికిరానపి । మణ్డపార్చనమార్గేణ సర్వాన్ దేవాన్ సమర్చయేత్ ॥ ౩౯.౧౨౨॥ మధ్యే స్కన్దం సమావాహ్య మహావల్లీం చ దక్షిణే । దేవసేనాం తథా వామే జయన్తాద్యాన్ సమావృతే ॥ ౩౯.౧౨౩॥ స్థణ్డిలం పశ్చిమే కూర్యాత్ రక్తషడ్దలపద్మయుక్ । తస్మిన్ కుమ్భం విదధ్యార్చ్య ప్రాప్యానుజ్ఞాం తతో గురుః ॥ ౩౯.౧౨౪॥ ద్వారేశానర్చయేద్ దేవసమీపే స్వాసనే స్థితః । ఆసనార్చనమారభ్య కుర్యాదావాహనాన్తకమ్ ॥ ౩౯.౧౨౫॥ గవ్యైః పఞ్చామృతైః స్నాప్య విశేషస్నపనేన చ । పఞ్చావరణమార్గేణ గన్ధపుష్పాదినార్చయేత్ ॥ ౩౯.౧౨౬॥ సైకత్రింశత్కలాన్యాసం విధినా కారయేద్బుధః । భక్ష్యభోజ్యాన్నపానాదిప్రభూతహవిషం దదేత్ ॥ ౩౯.౧౨౭॥ కౌతుకం బన్ధయిత్వా తు గత్వా కుణ్డాన్తికం గురుః । అగ్నికార్యోక్తమార్గేణ స్విష్టాన్తం హోమమాచరేత్ ॥ ౩౯.౧౨౮॥ సమిదన్నాంశ్చ లాజాంశ్చ సర్షపం శాలిభిస్తిలైః । సక్తువేణుయవైశ్చైవ ముద్గమాషప్రియఙ్గుభిః ॥ ౩౯.౧౨౯॥ పలాశఖదిరాశ్వత్థవటైః ప్రాగాదిదిక్షు చ । శమీఖాదిరమాయూరప్లక్షోఽగ్న్యాదివిదిక్షు చ ॥ ౩౯.౧౩౦॥ ప్రధానమ్య పలాశేన శతం వాఽపి తదర్ధకమ్ । స్కన్దమూలేన స బ్రహ్మా మూర్తిమన్త్రైః షడఙ్గకైః ॥ ౩౯.౧౩౧॥ హుత్వాఽథ స్కన్దసూక్తేన షణ్మన్త్రేణ రసాహుతిః । తతః కుమారమానేతి మన్త్రేణైవ తథా హునేత్ ॥ ౩౯.౧౩౨॥ ఏవం ప్రధానకుణ్డం స్యాత్తదర్ధేన తదర్ధకమ్ । స్థాలీపాకం తతః కృత్వా తద్ధృదా విభజేత్త్రిధా ॥ ౩౯.౧౩౩॥ గుహాంశమగ్నిభాగం చ మధ్వాజ్యాభ్యాం చ మిశ్రితమ్ । కుర్యాదాత్మీయభాగన్తు లవణేన ఘృతేన వా ॥ ౩౯.౧౩౪॥ హృదా దేవాంశమభ్యర్చ్య తమాదాయ గుహాన్తికమ్ । గత్వా నివేద్య దేవాయ నీత్వా విజ్ఞాప్య మన్త్రవిత్ ॥ ౩౯.౧౩౫॥ దన్తకాష్ఠఞ్చ తైలఞ్చ పూర్వే తత్పురుషం స్మరన్ । దక్షిణే దణ్డకౌపీనం బహురూపేణ మన్త్రతః ॥ ౩౯.౧౩౬॥ కమణ్డల్వక్షమాలాఞ్చ పశ్చిమే సద్యమన్త్రతః । వామే జ్ఞానఞ్చ భస్మాని దర్పణం వామమన్త్రతః ॥ ౩౯.౧౩౭॥ ఐశాన్యాం పాదుకానాఞ్చ తామ్బూలం త్వీశమన్త్రతః । స్థణ్డిలే సూత్రనికటే పరితశ్చాపి సాధయేత్ ॥ ౩౯.౧౩౮॥ పవిత్రాణి చ తన్మధ్యే పాత్రే స్థాప్య శుభాణునా । అస్త్రేణ ప్రోక్షితం సమ్యగవకుణ్ఠ్య హృదార్చనమ్ ॥ ౩౯.౧౩౯॥ ధేనుముద్రామృతీభూతం స్కన్దాఙ్గైర్మనుభిర్యజేత్ । మణ్డలే వేదికోర్ధ్వే తు పవిత్రస్యాశుచాసనమ్ ॥ ౩౯.౧౪౦॥ మృగాజినాదినా చాపి స్థాపయేత్పావకాన్తికే । సంవత్సరకృతం పాపం యదసాక్షిణమవ్యయమ్ ॥ ౩౯.౧౪౧॥ ప్రాయశ్చిత్తార్థమేతస్య పవిత్రత్వం త్వాం నమామ్యహమ్ । ఇదం మన్త్రం సముచ్చార్య పవిత్రాణ్యధివాసయేత్ ॥ ౩౯.౧౪౨॥ సుబ్రహ్మణ్యం స్మరన్ బ్రహ్మా షడఙ్గైర్మూలమన్త్రతః । దదేవహ్నిస్థదేవాయ తృతీయాంశం చరుం గురుః ॥ ౩౯.౧౪౩॥ త్రిసప్తకృత్వా సమ్పాతం తథైవ జుహుయాత్తతః । చరుశేషం హుతం హుత్వా రాత్రిశేషం వ్యపోహ్య చ ॥ ౩౯.౧౪౪॥ తతః ప్రభాతే సుస్నాతః స్నానసన్ధ్యానుతర్పణమ్ । సమాచమ్య కృతన్యాసం సామాన్యార్ఘ్యకరో గురుః ॥ ౩౯.౧౪౫॥ కృత్వా నిత్యవిధిః సమ్యగాచార్యో మన్త్రవిత్తమః । ద్వారం ద్వారాధిపానిష్ట్వా గత్వా కుమ్భాన్తికం గురుః ॥ ౩౯.౧౪౬॥ సాస్త్రాన్ దిక్పాలకాన్ కుమ్భాన్ పూర్వం కృత్వా సమర్చయేత్ । కుణ్డాధిదేవతాన్ పూజ్య పరిషిచ్య యథాక్రమమ్ ॥ ౩౯.౧౪౭॥ స్కన్దమూలేన సబ్రహ్మమూర్తిమన్త్రైః షడఙ్గకైః । మణ్డలస్థగుహేనైవ పావకస్థగురుం తథా ॥ ౩౯.౧౪౮॥ నాడీసన్ధానమార్గేణ యోజయేద్ భావయేద్ గుహమ్ । యాన్యేతాని పవిత్రాణి భగవాన్ సంస్కృతాని చ ॥ ౩౯.౧౪౯॥ అర్చయామి ఘటస్థాయ గుహాయాధ్యేషయేదితి । సమయ రక్షణామస్మై షట్పవిత్రాణి దేశికః ॥ ౩౯.౧౫౦॥ ఏకైకం శక్తివర్ధన్యౌ జయన్తాదిభ్య ఏవ చ । ద్వారేశేభ్యో దిగీశేభ్యో దద్యాద్ గన్ధపవిత్రకమ్ ॥ ౩౯.౧౫౧॥ తత్తన్నామచతుర్థ్యన్తైః ప్రతిగృహ్ణేతి దాపయేత్ । యాగశాలాగజస్థానం ప్రాసాదపచనాలయమ్ ॥ ౩౯.౧౫౨॥ ద్వారకాన్ సూత్రషట్కేణ వర్మణా పరివేష్టయేత్ । ద్వారం పూర్వవదభ్యర్చ్య గర్భగేహం ప్రవిశ్య చ ॥ ౩౯.౧౫౩॥ దన్తకాష్ఠం చ తైలం చ తామ్బూలం హృదయేన చ । ఉపచారక్రమణైవ యుక్త్యాదద్యాద్ క్రమాద్ గురుః ॥ ౩౯.౧౫౪॥ ఆధారాధేయపూజాం చ కుర్యాదపి విశేషతః । విశేషస్నపనోపేతం యథావిభవవిస్తరమ్ ॥ ౩౯.౧౫౫॥ ఆమన్త్రణపవిత్రాన్తం సుధాముద్రాప్రరోపితమ్ । గుహాయారోప్య తన్మూర్ధ్ని రేచకేణ గుహార్చనా ॥ ౩౯.౧౫౬॥ ఆమన్త్రణాత్మకం కర్మ పఠేద్ దేవేశసన్నిధౌ । నమస్తే విధివచ్ఛిద్ర పురాణేశ మఖం ప్రతి ॥ ౩౯.౧౫౭॥ ప్రభావాన్మన్త్రయామి త్వాం తదిచ్ఛావాప్తికారణమ్ । తత్సిద్ధిమనుజానీహి యతః శరవణోద్భవ ॥ ౩౯.౧౫౮॥ సర్వదా సర్వథా స్వామిన్ నమస్తేఽస్తు ప్రసీద మే । జప్త్వా నివేద్య దేవాయ నమస్కృత్వా సమాపయేత్ ॥ ౩౯.౧౫౯॥ షట్పవిత్రాణి మతిమాన్ మూర్తిమన్త్రైః ప్రదాపయేత్ । స్కన్దమూలేన మన్త్రేణ దద్యాత్ స్కన్దావతారకమ్ ॥ ౩౯.౧౬౦॥ మన్త్రహీనం క్రియాహీనం భక్తిహీనం చ యత్ కృతమ్ । జపహోమార్చనాహీనం కృతం నిత్యం మయా తవ ॥ ౩౯.౧౬౧॥ కృతం సావిత్రిహీనం చ తత్పూరయ విధానతః । త్వయా పవిత్రితం సర్వం జగదేతచ్చరాచరమ్ ॥ ౩౯.౧౬౨॥ తథాప్యత్ర పవిత్రాణి దాపయామి త్వదాజ్ఞయా । నివేద్య దేవదేవాయ నమస్కుర్యాద్ విశేషతః ॥ ౩౯.౧౬౩॥ శక్తిద్వయే పవిత్రే ద్వే దద్యాత్ తత్తద్ధృదాధునా । దిగీశపరివారేభ్యో దేవేభ్యస్త్వేకమేకకమ్ ॥ ౩౯.౧౬౪॥ సుమిత్రక్షేత్రపాలేభ్యో దద్యాద్ గన్ధపవిత్రకమ్ । ప్రాయశ్చిత్తం తతః కుర్యాదస్త్రేణైవ శతాహుతిః ॥ ౩౯.౧౬౫॥ సిద్ధాన్తపుస్తకే దద్యాత్ స్వగురోశ్చ పవిత్రకమ్ । ప్రభూతహవిషం దద్యాత్ యథావిభవవిస్తరమ్ ॥ ౩౯.౧౬౬॥ బ్రాహ్మణాన్ భోజయేత్ పశ్చాత్ దీనానాథాంశ్చ భోజయేత్ । ఉత్తమం దశనిష్కం స్యాత్ మధ్యమం తు తదర్ధకమ్ ॥ ౩౯.౧౬౭॥ తదర్ధమధమం జ్ఞేయం దేశికస్య తు దక్షిణా । మూర్తిపానాం తదర్ధం స్యాత్ జాపకానాం తదర్ధకమ్ ॥ ౩౯.౧౬౮॥ అత్రోపకరణం సర్వం దేశికాయ ప్రదాపయేత్ । పవిత్రాణి చ దర్భాంశ్చ వస్త్రాణ్యాభరణాని చ ॥ ౩౯.౧౬౯॥ పునః పునః ప్రయోక్తవ్యం పూతాన్యేతాని సర్వదా । మణ్డలస్థం ఘటం చైవ వహ్నిస్థం నిత్యమర్చయేత్ ॥ ౩౯.౧౭౦॥ అర్ధమాసం చ సప్తర్క్ష పఞ్చాహం వా త్రయాహకమ్ । ఏవం పవిత్రం పూజాం చ ప్రకుర్యాత్తు దినం ప్రతి ॥ ౩౯.౧౭౧॥ మన్త్రతర్పణకర్మాన్తం కృత్వా నిష్కృతిమాచరేత్ । అస్త్రేణైవ శతం పశ్చాత్ పూర్ణాం వై చిత్రరూపిణీమ్ ॥ ౩౯.౧౭౨॥ లక్షఞ్చాఘోరమావర్త్య చాజ్యహోమం సమాచరేత్ । భసితం దర్శయిత్వాథ వహ్నిస్థం యోజయేద్ గృహమ్ ॥ ౩౯.౧౭౩॥ వహ్నేర్మన్త్రం చ సహృత్య నీత్వా తం ద్వాదశాన్తకే । హృదయే సన్నివేశ్యాగ్నిం విసృజ్యోద్వాస్య విష్టరాన్ ॥ ౩౯.౧౭౪॥ పరిధిం చ బలిం దద్యాత్ సమాచమ్య గురుః శుచిః । స్కన్దకుమ్భే చ వర్ధన్యౌ మన్త్రాన్ సంహృత్య యోజయేత్ ॥ ౩౯.౧౭౫॥ దిక్పాలానస్త్రసహితాన్ ద్వారపాలాంశ్చ సంస్థితాన్ । అర్ఘ్యం తన్నిత్యపూజాఙ్గం పుజ్యాద్యైః పరికల్పయేత్ ॥ ౩౯.౧౭౬॥ రవ్యన్తం సంవిసృజ్యాథ పవిత్రాణి షడాననాత్ । ఆదాయ చ సుమిత్రాయ సర్వాణ్యేతాని దాపయేత్ ॥ ౩౯.౧౭౭॥ పవిత్రం నిత్యపూజాఙ్గం పుష్పాద్యైః పరికల్పయేత్ । ఏవం యః కురుతే మర్త్యః పవిత్రోత్సవముక్తమమ్ ॥ ౩౯.౧౭౮॥ ముచ్యతే బ్రహ్మహత్యాయాః కిం పునశ్చోపపాతకైః । సర్వాన్ కామానిహప్రాప్య సోఽన్తే స్కన్దపురం వ్రజేత్ ॥ ౩౯.౧౭౯॥ పవిత్రారోపణం ప్రోక్తం శ‍ృణు శ్రావణపూజనమ్ ॥ ౩౯.౧౮౦॥ ఇతి పవిత్రారోపణవిధిః । శ్రావణపూజావిధిః । శ్రావణే తు శ్రవిష్ఠాన్తం తద్దినాత్పూర్వరాత్రకే । కౌతుకం బన్ధయేద్దేవం పాయసాన్నం నివేదయేత్ ॥ ౩౯.౧౮౧॥ ప్రాతః సన్ధ్యావసానే తు యథావిభవవిస్తరమ్ । స్నపనం కల్ప్య సమ్పూజ్య కుఙ్కుమేనైవ లేపయేత్ ॥ ౩౯.౧౮౨॥ నవవస్త్రేణ సంవేష్ట్య భూషయేద్భూషణార్హకైః । బన్ధూకపుష్పదామైశ్చ నైరన్తర్యం విభూషయేత్ ॥ ౩౯.౧౮౩॥ శర్కరాయాః శతప్రస్థం తదర్ధం వా తదర్ధకమ్ । పాత్రే నిధాయ మతిమాన్ షణ్ముఖాయ నివేదయేత్ ॥ ౩౯.౧౮౪॥ ప్రభూతహవిషం దద్యాత్తామ్బూలఞ్చ నివేదయేత్ । ఏవం యః కురుతే మర్త్యః స పుణ్యాం గతిమాప్నుయాత్ । ప్రోక్తం శ్రావణపూజాఞ్చ శ‍ృణు భాద్రపదార్చనామ్ ॥ ౩౯.౧౮౫॥ ఇతి శ్రావణపూజావిధిః । భాద్రపదమాసపూజావిధిః । పూర్వాషాఢే తు నక్షత్రే మాసి భాద్రపదే యజేత్ । కుసుమైః కేతకైశ్చైవ శతైర్వాఽపి తదర్ధకైః ॥ ౩౯.౧౮౬॥ సక్తులాజతిలోపేతైః సహస్రప్రస్థముత్తమమ్ । తదర్ధం మధ్యమం పిష్టం కన్యసంస్యాత్తదర్ధకమ్ ॥ ౩౯.౧౮౭॥ అపూపం సర్పిషా కృత్వా పూరయేత్తు ఘటే ఘటే । శ్రీసూక్తైర్వేష్టయిత్వాథ కూర్చం న్యస్త్వా విచక్షణః ॥ ౩౯.౧౮౮॥ విశేషస్నపనైః స్నాప్య ప్రభూతహవిషం దదేత్ । కదలీపనసైర్యుక్తానపూపాంశ్చ విశేషతః ॥ ౩౯.౧౮౯॥ తామ్బూలఞ్చ హృదా దత్వా ప్రార్థయేదర్థమీప్సితమ్ । ఏవం యః కురుతే మర్త్యః సర్వపాపైః ప్రముచ్యతే ॥ ౩౯.౧౯౦॥ ప్రోక్తం భాద్రపదే పూజాప్యశ్వినీపూజనం శ‍ృణు । ఇతి భాద్రపదమాసపూజావిధిః । ఆశ్వయుజమాసపూజావిధిః । అశ్విన్యామాశ్విజే మాసే ప్రీణయేదన్నపూజనాత్ । విశేషస్నపనాత్పూజ్య భూషయేద్భూషణార్హకైః ॥ ౩౯.౧౯౧॥ లక్ష్మీపుష్పైశ్చ కుసుమైరుత్పలైః పూజయేద్గుహమ్ । శుద్ధాన్నం పాయసం ముద్గం గులాన్నం కృసరాన్నకమ్ ॥ ౩౯.౧౯౨॥ నీవారాన్నం ప్రియఙ్గ్వన్నం దధ్యన్నం వైణవాన్నకమ్ । శ్యామాకాన్నం చ నవ్యఞ్చ మధ్వన్నం ఘృతాన్నకమ్ ॥ ౩౯.౧౯౩॥ మాషాన్నం చవ ముద్గాన్నం గోధూమాన్నఞ్చ షోడశ । ఏతైశ్చైవ ద్విరష్టాద్యైః ప్రీణయేత్తు షడాననమ్ ॥ ౩౯.౧౯౪॥ ఫల్గున్యామేవ తన్మాసే ప్రకుర్యాత్ పార్వతీవ్రతమ్ । తత్పూర్వే తు మహావల్లీం దేవసేనాం మహామునే ॥ ౩౯.౧౯౫॥ స్వర్ణసూత్రేణ విధినా కౌతుకం బన్ధయేన్నిశి । తతః ప్రభాతే కన్యాభ్యః స్నానాఙ్గం దాపయేత్సుధీః ॥ ౩౯.౧౯౬॥ స్నాతేభ్యో వసనం గన్ధం దామ చాపి విశేషతః । నవభారాదిభారాన్తముత్తమాదిత్రయం త్రయమ్ ॥ ౩౯.౧౯౭॥ పాత్రస్థాన్సాఙ్కురాన్ముద్గాన్ తణ్డులాన్ సోపదంశకాన్ । దాపయిత్వా తు శక్తిభ్యాం విధినా యన్త్రవిత్తమః ॥ ౩౯.౧౯౮॥ మూలదేవ్యౌ సమభ్యర్చ్య విశేషస్నపనేన చ । యాత్రాదేవ్యౌ కృతే స్నాతే నవశాటీపరిచ్ఛదే ॥ ౩౯.౧౯౯॥ శుద్ధనైవేద్యసన్తుష్టే గన్ధస్రగ్దామభూషితే । పయోఘృతధరే కృత్వా దినశేషం నయేత్క్రమాత్ ॥ ౩౯.౨౦౦॥ కృత్వా చ పేషణీపూజాం యామ్యాయాం పావకేఽపి వా । తత్రామలకపిష్టేన రజన్యాఽపి సుగన్ధినా ॥ ౩౯.౨౦౧॥ సంస్థాప్య పేషణీం కృత్వా సప్తధాన్యకృతాశ్రయామ్ । గన్ధైరాలిప్య వస్త్రేణ నవేనాచ్ఛాద్యసాసనామ్ ॥ ౩౯.౨౦౨॥ ధ్యాత్వాథ పేషణీం గౌరీం సమభ్యర్చ్య యథావిధి । నైవేద్యం సోపదంశఞ్చ దత్వా స్త్రీభిః ప్రసాదితమ్ ॥ ౩౯.౨౦౩॥ గ్రామప్రదక్షిణం కృత్వా దేవదేవ్యౌ చ భక్తితః । సర్వాలఙ్కారసంయుక్తం పాదదీపైః సమన్వితమ్ ॥ ౩౯.౨౦౪॥ తత్కాలే దాపయేన్ముద్గాఙ్కురం లవణసంయుతమ్ । వీథ్యాం వీథ్యాం జనేభ్యశ్చ వ్యఞ్జనం తణ్డులాన్వితమ్ ॥ ౩౯.౨౦౫॥ ఆలయం తు ప్రవిశ్యాథ పరివేషక్రమాన్నయేత్ । శిష్యోపాధ్యాయసంయుక్తాన్ సిద్ధాన్తాధ్యయనం జపేత్ ॥ ౩౯.౨౦౬॥ ఋగ్యజుః సామగాథర్వా వేదాఙ్గం చ పృథక్పృథక్ । శివధర్మపురాణాని సేతిహాసాని తత్సమమ్ ॥ ౩౯.౨౦౭॥ కావ్యఞ్చ శబ్దశాస్త్రఞ్చ జ్యోతిశ్శాస్త్రం తతః పరమ్ । ఆయుర్వేదం ద్రావిడఞ్చ శ్రావయేత్ప్రీణయేద్గుహమ్ ॥ ౩౯.౨౦౮॥ బ్రాహ్మణాన్భోజయేత్తత్ర వైదికాన్ శివభక్తకాన్ । కన్యాశ్చ బ్రహ్మచరీంశ్చ దీనానాథాంశ్చ భోజయేత్ ॥ ౩౯.౨౦౯॥ విధానమేతత్కర్తవ్యం దేవ్యాః సన్తుష్టకారణమ్ । ఏవం యః కురుతే మర్త్యః సర్వాన్కామానవాప్నుయాత్ ॥ ౩౯.౨౧౦॥ అశ్వినీపూజనం ప్రోక్తం కృత్తికాపూజనం శ‍ృణు । ఇత్యాశ్విజమాసపూజావిధిః । కార్తికమాసపూజావిధిః । బ్రాహ్మణా యజుసూక్తైశ్చ భూభుజాః కుక్కుటైరపి । వైశ్యాః కర్పూరఖణ్డైశ్చ శూద్రాద్యాః ఫలపుష్పకైః ॥ ౩౯.౨౧౧॥ కార్తిక్యాం కృత్తికాయోగే యః కుర్యాత్స్వామిదర్శనమ్ । సప్తజన్మభవేద్విప్రో ధనాఢ్యో వేదపారగః ॥ ౩౯.౨౧౨॥ కార్తిక్యాం కృత్తికాపర్వయోగే వృషలగ్నకే । శ్రద్ధయా కార్తికేయాయ యః కుర్యాద్ధృతదీపికామ్ ॥ ౩౯.౨౧౩॥ తస్య పుణ్యమసఙ్ఖ్యేయం విశ్వామిత్ర మహామునే । కృత్తికాపర్వయుక్తేనాలాభే పర్వణి సమ్మతమ్ ॥ ౩౯.౨౧౪॥ రోహిణ్యాం వా భరణ్యాం వా దీపం పర్వణి కారయేత్ । అపర్వణికృతం దీపం రాజరాష్ట్రం వినశ్యతి ॥ ౩౯.౨౧౫॥ పర్వద్వయే తు సమ్ప్రాప్తే పూర్వం త్యక్త్వా పరం గ్రహేత్ । పూర్ణాయాం ఖణ్డితాయాం తు ద్వయోర్నాడ్యాధికం గ్రహేత్ ॥ ౩౯.౨౧౬॥ రవేరస్తమనాత్పూర్వే పాదయామాద్విధానతః । కాలస్తదూర్ధ్వే యామార్ధపర్యన్తం దీపకర్మణి ॥ ౩౯.౨౧౭॥ నక్షత్రవృద్ధ్యా సంస్పృష్టే తత్కాలాన్తే సమాచరేత్ । యల్లగ్నే విషసంస్పృష్టే తల్లగ్నం పరివర్జయేత్ ॥ ౩౯.౨౧౮॥ విషస్య పరపూర్వే తు ఘటికాద్వయతః శుభమ్ । కర్తురష్టమరాశ్యాదిలక్షదోషనిరూపణమ్ ॥ ౩౯.౨౧౯॥ విష్టివైనాశికర్క్షాదిప్రోక్షణం నాత్ర సమ్మతమ్ । పర్వయుక్తమయుక్తం వా నక్షత్రం తు ప్రధానకమ్ ॥ ౩౯.౨౨౦॥ ఏవం పరీక్ష్య మతిమాన్ కృత్తికాదీపమాచరేత్ । పూర్వేద్యుః కౌతుకం బధ్వా స్నాప్యచోత్సవబేరకమ్ ॥ ౩౯.౨౨౧॥ మఙ్గలాఙ్కురమన్త్రైశ్చ కుర్యాద్విధ్యుక్తమార్గతః । దీపారోహణకాలస్య పూర్వే స్వామినమర్చయేత్ ॥ ౩౯.౨౨౨॥ మూలబేరమలఙ్కృత్య భూషయేద్భూషణార్హకైః । నీలోత్పలైశ్చ కమలైః పట్టికైః పుష్పకైర్యజేత్ ॥ ౩౯.౨౨౩॥ ప్రభూతహవిషం దత్వా తామ్బూలం దాపయేత్తతః । ఆలయే మణ్డపే వాఽపి యాగమణ్డప ఏవ చ ॥ ౩౯.౨౨౪(౧)॥ శివాగ్నిం తత్ర సమ్పూజ్య గుహం సాఙ్గం సమర్చయేత్ । సమిదాజ్యేన చరుణా దీపైః కార్పాసబీజకైః ॥ ౩౯.౨౨౪(౨)॥ క్షీరేణ శతమర్ధం వా తదర్ధం వా హునేత్సుధీః । స్కన్దమూలేన మన్త్రేణ దశాంశాఞ్జుహుయాత్తతః ॥ ౩౯.౨౨౫॥ స్కన్దసూత్రం మన్త్రషట్కైర్ద్రవ్యషట్కైర్హునేత్క్రమాత్ । కుమారమేతి మన్త్రేణ ప్రతిద్రవ్యం హునేక్తతః ॥ ౩౯.౨౨౬॥ పూర్ణాహుతిం తతో హుత్వా శివాగ్నిం చ విసర్జయేత్ । తదగ్నౌ దీపమారోప్య కృత్తికాదీపమాచరేత్ ॥ ౩౯.౨౨౭॥ నారికేలశమిస్తాలపనసాసనఖాదిరాః । చమ్పకో దేవదారుశ్చ మధుకః సాలవృక్షకః ॥ ౩౯.౨౨౮॥ దీపదణ్డద్రుమాః ప్రోక్తాః కారయేల్లక్షణాన్వితమ్ । అలాభే తు బహిః స్థానే వృక్షయోగ్యద్రుమం గ్రహేత్ ॥ ౩౯.౨౨౯॥ ధ్వజదణ్డోక్తమార్గేణ దీపదణ్డం ప్రకల్పయేత్ । త్రితాలం స్తమ్భనాహం స్యాదృజుం శుద్ధసమన్వితమ్ ॥ ౩౯.౨౩౦॥ నవకీలం సమారభ్య వ్యోమకీలవివర్ధనాత్ । సప్తవింశతికీలాన్తం రోహణార్థం సుయోజయేత్ ॥ ౩౯.౨౩౧॥ ద్వాదశాఙ్గులకారస్య వ్యోమాఙ్గులవివర్ధనాత్ । ద్వావింశదఙ్గులాన్తం స్యాద్దణ్డాత్కీలంవినిర్గతః ॥ ౩౯.౨౩౨॥ ద్వ్యఙ్గులాత్పాదవృద్ధ్యాది షడఙ్గులసమావధి । విస్తారం తద్ఘనం జ్ఞేయం నిర్గమాదర్ధమాత్రకమ్ ॥ ౩౯.౨౩౩॥ దణ్డప్రోక్తఞ్చ కీలానాం సుదృఢం కల్పయేద్బుధః । లోహచక్రం తదూర్ధ్వే తు వ్యోమమూలం త్రిపాదవత్ ॥ ౩౯.౨౩౪॥ సుదృఢం స్థాపయేత్పాత్రం ధారణాయాం మహామునే । దారూద్భవాని చక్రాణి ప్రతికూలం సుయోజయేత్ ॥ ౩౯.౨౩౫॥ న్యస్తవ్యాశ్చక్రవద్దీపం స్తమ్భమూలాత్పృథక్పృథక్ । దీపికా ప్రతిచక్రఞ్చ రసద్వాదశషోడశ ॥ ౩౯.౨౩౬॥ సహస్రదీపయుక్తం వా శతదీపయుతం తు వా । స్థాపయేద్దీపదణ్డాంశ్చ మాలాకారేణ వాస్తునః ॥ ౩౯.౨౩౭॥ తోరణాకారతో వాఽపి వృత్తాకారేణ వాథవా । ప్రాసాదస్యైవ పరితశ్చతుర్దిక్షు విశేషతః ॥ ౩౯.౨౩౮॥ కూటాకారాణి కృత్వాథ చతుర్గాత్రయుతాని చ । కూటబన్ధేషు సర్వత్ర పాత్రాణి న్యస్య కారయేత్ ॥ ౩౯.౨౩౯॥ పుణ్యాహప్రోక్షణం కృత్వా దణ్డం పూర్వేఽపి వాసయేత్ । బలిపీఠాగ్రకే వాఽపి ధ్వజదణ్డాగ్రకేఽపి వా ॥ ౩౯.౨౪౦॥ యథా దృఢతరం స్థాప్య పూరయేచ్ఛుద్ధవాలుకైః । వేదిమూలే ప్రకర్తవ్యం వృత్తం వా చతురశ్రకమ్ ॥ ౩౯.౨౪౧॥ త్రిహస్తమాత్రవిస్తీర్ణమేకహస్తోన్నతా శుభా । గోమయాలేపనం కృత్వా శాలిపిష్టైర్విచిత్రయేత్ ॥ ౩౯.౨౪౨॥ నవేన యుగ్మవస్త్రేణ దణ్డమూలం ప్రవేష్టయత్ । పాలికాద్యైరలఙ్కృత్య పుణ్యాహం వాచయేద్బుధః ॥ ౩౯.౨౪౩॥ అస్త్రేణ ప్రోక్ష్య తద్దణ్డం ప్రణవేన తు పూజయేత్ । స్తమ్భయానం యథా తద్వద్దీపం కుర్యాన్మనోరమమ్ ॥ ౩౯.౨౪౪॥ కార్పాసబీజైర్మతిమాన్నిచ్ఛిద్రేణైవ సాధనమ్ । పోట్టలీకం తతో బధ్వా ఘృతమాత్రే నిధాయ చ ॥ ౩౯.౨౪౫॥ అష్టప్రస్థం ఘృతేనైవ తదర్ధేనైవ పూరయేత్ । సౌవర్ణం రాజతం తామ్రం మృణ్మయం వాఽథ పాత్రకమ్ ॥ ౩౯.౨౪౬॥ దేవాగ్రే మణ్డలం కృత్వా శాలిపిష్టైర్విచిత్రయేత్ । శాలిభిర్వికిరేత్తత్ర దర్భైశ్చైవ పరిస్తరేత్ ॥ ౩౯.౨౪౭॥ తన్మధ్యే విన్యసేత్పాత్రం హృదయేన తు మన్త్రతః । దీపయేత్ప్రాఙ్ముఖో మన్త్రీ స్కన్దమూలమనుస్మరన్ ॥ ౩౯.౨౪౮॥ ఏవం త్రిధా పఞ్చధా వా శరావే పాత్రమాచరేత్ । బ్రహ్మసూక్తైశ్చ మన్త్రైర్వా గన్ధపుష్పాదినార్చయేత్ ॥ ౩౯.౨౪౯॥ ధూపదీపం తతో దత్వా హృదయేన తు మన్త్రతః । దీపానారోప్య హస్తైర్వా వాహయిత్వా శివద్విజైః ॥ ౩౯.౨౫౦॥ సర్వాతోద్యసమాయుక్తం కృత్వా గ్రామప్రదక్షిణమ్ । గృహస్థో వా బ్రహ్మచారీ వా దీపం సఙ్గ్రాహ్య పాణినా ॥ ౩౯.౨౫౧॥ అఘోరాస్త్రేణ మన్త్రేణ దీపదణ్డేఽధిరోపయేత్ । సర్వాతోద్యసమాయుక్తం జయశబ్దసమన్వితమ్ ॥ ౩౯.౨౫౨॥ సర్వైర్హరహరేత్యుక్త్వా దీపదణ్డేఽధిరోపయేత్ । ప్రాఙ్ముఖోదఙ్ముఖో వాఽపి దీపం మన్త్రేణ విన్యసేత్ ॥ ౩౯.౨౫౩॥ ప్రాసాదే గోపురే శాలపరివారాలయోర్ధ్వకే । ప్రాసాదాభ్యన్తరే సర్వే పాకస్థానేన తు మణ్డపే ॥ ౩౯.౨౫౪॥ వాపీకూపతటాకేషు సర్వత్రైవ ప్రదీపయేత్ । స్నాత్వా చోత్సవబేరన్తు సమలఙ్కృత్య భూషణైః ॥ ౩౯.౨౫౫॥ గ్రామప్రదక్షిణం కృత్వా సర్వాతోద్యసమన్వితమ్ । ఆలయన్తు ప్రవిశ్యాథ మూలబేరం సమర్చయేత్ ॥ ౩౯.౨౫౬॥ స్నపనం కారయేత్ తత్ర సహస్రాదిషు శక్తితః । పృథుకాన్ దాపయేద్విద్వాన్ నాలికేరఫలాన్వితాన్ ॥ ౩౯.౨౫౭॥ మరీచిజీరకోపేతాన్ నాలికేరైశ్చ సంయుతాన్ । దద్యాత్పృథుకలాజాంశ్చ గులసారసమన్వితాన్ ॥ ౩౯.౨౫౮॥ ప్రభూతహవిషం దత్వా తామ్బూలమపి దాపయేత్ । ప్రతిసంవత్సరం హ్యేవం కర్తవ్యం ఫలకాఙ్క్షిభిః ॥ ౩౯.౨౫౯॥ లాజాన్ పృథుకలాజాంశ్చ పృథుకాన్ వ్యఞ్జనైర్యుతాన్ । నివేదయేద్గుహస్యైవం పవిత్ర పాపనాశనమ్ ॥ ౩౯.౨౬౦॥ యో భక్షయేత్తతో భక్త్యా అగ్నిష్టోమఫలం లభేత్ । ఏవం యః కురుతే మర్త్యః స ముక్తః సర్వపాతకైః ॥ ౩౯.౨౬౧॥ సర్వాన్ కామానిహ ప్రాప్య సోఽన్తే స్కన్దపురం వ్రజేత్ । కృత్తికాదీపనం ప్రోక్తం ధనుర్మాసార్చనం శ‍ృణు ॥ ౩౯.౨౬౨॥ ఇతి కార్తికమాసపూజావిధిః । ధనుర్మాసపూజా । మణ్డపం సమలఙ్కృత్య ముక్తాదామైశ్చ వస్త్రకైః । గృహద్వారాణి సర్వాణి ఏవమాద్యైరలఙ్కరేత్ ॥ ౩౯.౨౬౩॥ శుద్ధతోయేన సంస్నాప్య ప్రియఙ్గ్వన్నం నివేద్య చ । సర్వాలఙ్కారసంయుక్తం సర్వాతోద్యసమన్వితమ్ ॥ ౩౯.౨౬౪॥ ధనుర్మాసస్య మర్త్యానాం ప్రత్యూషః కాల ఉచ్యతే । తస్మాత్సమాధిరాత్ర్యన్తే పూజయేచ్ఛఙ్కరాత్మజమ్ ॥ ౩౯.౨౬౫॥ ఏకవారం ధనుర్మాసే భక్త్యా యః పూజయేద్గుహమ్ । వర్షద్వయఞ్చ పూజాయాః ఫలం ప్రాప్నోత్యసంశయః ॥ ౩౯.౨౬౬॥ శ‍ృఙ్గిబేరసహస్రార్ధం వ్యఞ్జనైః సమముచ్యతే । తత్సమం దధి విప్రేన్ద్ర ధనుర్మాసస్య పూజనే ॥ ౩౯.౨౬౭॥ అర్ధరాత్రాత్పరే తత్ర జలసఙ్గ్రహణం మతమ్ । పుష్పసఙ్గ్రహణం విప్ర పూర్వేద్యురహ ఉచ్యతే ॥ ౩౯.౨౬౮॥ నీలోత్పలఞ్చ కమలం తులసీబిల్వపత్రకమ్ । ఏకాహోషితదోషాణి న దోషం తైః సుపూజయేత్ ॥ ౩౯.౨౬౯॥ పూజాకాలస్య పూర్వే తు సుస్నాతాచమనో గురుః । పాదౌ ప్రక్షాల్యాచమ్య భస్మధారణవిగ్రహః ॥ ౩౯.౨౭౦॥ ద్వారం సమ్పూజ్య విధినా మన్త్రకాయః శివద్విజః । విశేషార్ఘ్యం తతో కల్ప్య రాత్ర్యన్తం పూజయేద్గుహమ్ ॥ ౩౯.౨౭౧॥ స్కన్దమూర్త్యఙ్గమన్త్రైశ్చ స్కన్దసూక్తేన మన్త్రతః । తతః కుమారమాతేతి స్కన్దగాయత్రియా యతః ॥ ౩౯.౨౭౨॥ శ్రీరుద్రచమకాద్యఞ్చ పూజయేద్గన్ధతోయకైః । ధౌతవస్త్రైరలఙ్కృత్య భూషయేద్భూషణార్హకైః ॥ ౩౯.౨౭౩॥ కర్పూరకుఙ్కుమోపేతం రక్తగన్ధం చ లేపయేత్ । నీలోత్పలారవిన్దైశ్చ పూజయేత్తు విశేషతః ॥ ౩౯.౨౭౪॥ ఆసనావరణాదీని సమ్పూజ్య విధినా తతః । నవభారాదిభారాన్తముత్తమాదిత్రయం త్రయమ్ ॥ ౩౯.౨౭౫॥ తణ్డులం స్యాత్ తదర్ధేన యథావిభవవిస్తరమ్ । శుద్ధాన్నమేవం కర్తవ్యం శ‍ృఙ్గిబేరదధిప్లుతమ్ ॥ ౩౯.౨౭౬॥ కన్దమూలఫలోపేతం గులఖణ్డసమన్వితమ్ । నాలికేరఫలైర్యుక్తం మధుసూపసమన్వితమ్ ॥ ౩౯.౨౭౭॥ నివేదయేద్ధృదా మన్త్రీ తామ్బూలమపి దాపయేత్ । నానాధూపైశ్చ దీపైశ్చ తతో నీరాజనైరపి ॥ ౩౯.౨౭౮॥ వాద్యైర్గీతైశ్చ నృత్తైశ్చ జపైః స్తోత్రైః ప్రదక్షిణైః । నమస్కారైశ్చమతిమాన్ ప్రీణయేదసురాన్తకమ్ ॥ ౩౯.౨౭౯॥ ఏవం యః కురుతే మర్త్యః సప్తజన్మద్విజో భవేత్ । సర్వాన్ కామానిహ ప్రాప్య తదన్తే ముక్తిమాప్నుయాత్ । ధనుర్మాసార్చనం ప్రోక్తమార్ద్రాపూజావిధిం శ‍ృణు ॥ ౩౯.౨౮౦॥ ఇతి ధనుర్మాసాపూజావిధిః । ఆర్ద్రాపూజా । తస్మిన్ మాసే తథార్ద్రాయాం ఘృతేన స్నాపయేద్ గుహమ్ । పర్వయుక్తమయుక్తం వా నక్షత్ర తు ప్రధానకమ్ ॥ ౩౯.౨౮౧॥ ఖణ్డితే సతి నక్షత్రే ద్వయోస్తావధికం భవేత్ । సమర్థేనాపరం గ్రాహ్యం పూర్వమఙ్గలకారకమ్ ॥ ౩౯.౨౮౨॥ ఏకమాసే ద్వినక్షత్రే సమ్ప్రాప్తే త్వపరం వరమ్ । పూర్వముత్సవబేరఞ్చ తతః కౌతుకబేరకమ్ ॥ ౩౯.౨౮౩॥ పూర్వేద్యుః కౌతుకం బధ్వా దేవీభ్యాం సహ మన్త్రవిత్ । కదలీపూగపనసలికుచాద్యుద్భవైః ఫలైః ॥ ౩౯.౨౮౪॥ మణ్డపం సమలఙ్కృత్య ముక్తాదామైశ్చ వస్త్రకైః । గృహద్వారాణి సర్వాణి ఏవమాద్యైరలఙ్కరేత్ ॥ ౩౯.౨౮౫॥ శుద్ధతోయేన సంస్నాప్య ప్రియఙ్గ్వన్నం నివేద్య చ । సర్వాలఙ్కారసంయుక్తం సర్వాతోద్యసమన్వితమ్ ॥ ౩౯.౨౮౬॥ గ్రామప్రదక్షిణం కుర్యాత్ ప్రాతరుత్సవబేరకమ్ । గవామాజ్యం తతో విద్వాన్ నవం శుద్ధమనిన్దితమ్ ॥ ౩౯.౨౮౭॥ ఆనీయ రాత్రౌ తత్త్వజ్ఞః స్నాపయేన్మూలబేరకమ్ । శివత్రయం సార్ధభారం భారం భారార్ధభారకమ్ ॥ ౩౯.౨౮౮॥ ద్వయభారస్త్రిభారఞ్చ షడ్భారం చాష్టభారకమ్ । దశభారం స్మృతం జ్ఞేయమ్ముత్తమాదిత్రయం త్రయమ్ ॥ ౩౯.౨౮౯॥ దేవాగ్రే స్థణ్డిలం కుర్యాత్ సమద్రోణైశ్చ శాలిభిః । తదర్ధైస్తణ్డులైర్భూష్య తదర్ధైశ్చ తిలైరపి ॥ ౩౯.౨౯౦॥ పరిస్తీర్య తతో దర్భైరాజ్యపాత్రాణి విన్యసేత్ । పుణ్యాహప్రోక్షణం కృత్వా స్కన్దమన్త్రైః సమర్చయేత్ ॥ ౩౯.౨౯౧॥ ధూపదీపం తతో దత్త్వా ద్వారపూజాం విధాయ చ । ఆధారాధేయపూర్వం చ కృత్వా నిత్యావసానకే ॥ ౩౯.౨౯౨॥ స్కన్దమూలేన మన్త్రేణ షడఙ్గాద్యఙ్గమన్త్రతః । స్కన్దమూలేన మతిమాన్ కుమారమేవ మన్త్రతః ॥ ౩౯.౨౯౩॥ ఘృతేన మూలమన్త్రేణ చాస్త్రేణ పరిమార్జ్య చ । పిష్టామలకపిణ్యాకైర్ఘర్షయేద్ ధృతనుత్తయే ॥ ౩౯.౨౯౪॥ శ్రీరుద్రచమకాభ్యాఞ్చ స్కన్దసూక్తేన మన్త్రవిత్ । మన్దోష్ణైర్గన్ధతోయైశ్చ స్నాప్య వస్త్రేణమార్జయేత్ ॥ ౩౯.౨౯౫॥ వస్త్రాభరణమాలాదీన్ గురుర్దత్వా హృదాణునా । ఆసనావరణాదీని పూజయేన్మునిపుఙ్గవ ॥ ౩౯.౨౯౬॥ నీలోత్పలోత్థైః పుష్పైశ్చ నైరన్తర్యం విభూషయేత్ । స్నాప్య కౌతుకబేరఞ్చ భూషయేద్భూషణార్హకైః ॥ ౩౯.౨౯౭॥ నైవేద్యం దాపయేత్పశ్చాత్ సర్వవ్యఞ్జనసంయుతమ్ । తామ్బూలఞ్చ తతో దత్వాకృష్ణగన్ధేన లేపయేత్ ॥ ౩౯.౨౯౮॥ గ్రామప్రదక్షిణం నిత్యం వీథిం కృత్వాలయం విశేత్ । ఆలయస్యాగ్రకే వాఽపి సౌమ్యే వా జనతుష్టయే ॥ ౩౯.౨౯౯॥ డోలారోహం తతః కుర్యాత్ బలిబేరం విశేషతః । డోలారోహం ప్రకర్తవ్యం ప్రభాతే చార్ధరాత్రకే ॥ ౩౯.౩౦౦॥ సువర్ణరౌప్య లోహైర్వా దారుణాత్వథ శిల్పిభిః । సర్వలక్షణసంయుక్తం స్థాప్య స్తమ్భద్వయం తథా ॥ ౩౯.౩౦౧॥ తయోరూర్ధ్వే కలాం యోజ్య డోలాం తస్మిన్ ప్రలమ్బయేత్ । చతుర్హస్తసమోపేతామథవా ద్విభుజాన్వితామ్ ॥ ౩౯.౩౦౨॥ అధస్తాత్ ఫలకం యోజ్య సర్వాలఙ్కారసంయుతామ్ । డోలాం సమ్ప్రోక్ష్య చాస్త్రేణ సర్వాలఙ్కారసంయుతామ్ ॥ ౩౯.౩౦౩॥ ఫలకోర్ధ్వే న్యసేద్దేవం శక్తిద్వయసమన్వితమ్ । నైవేద్యం చైవ పానీయం తామ్బూలమపి దాపయేత్ ॥ ౩౯.౩౦౪॥ ధూపదీపౌ తతో దత్వా దత్వా భస్మాని మన్త్రవిత్ । వాద్యగీతైశ్చనృత్తైశ్చ స్తోత్రః సన్తోషయేద్గుహమ్ ॥ ౩౯.౩౦౫॥ నీరాజనం తతో దత్వా ప్రవిశేదాలయం సుధీః । ప్రభూతహవిషం దత్వా బ్రాహ్మణానపి భోజయేత్ ॥ ౩౯.౩౦౬॥ గుహస్నానార్థమమ్భశ్చ గఙ్గాతోయసమం భవేత్ । గుహపాదోదకం పీత్వా సర్వయజ్ఞఫలం భవేత్ ॥ ౩౯.౩౦౭॥ ఏవం యః కురుతే మర్త్యః సర్వాన్ కామానవాప్నుయాత్ । ఆర్ద్రాపూజావిధిః ప్రోక్తా పుష్యమాసార్చనం శ‍ృణు ॥ ౩౯.౩౦౮॥ ఇత్యార్ద్రాపూజావిధిః । పుష్యమాసపూజా । పుష్యమాసే తు పుష్యర్క్షే కుర్యాత్ క్షౌద్రాభిషేచనమ్ । సర్వవ్యాధివినాశం చ విజయప్రదకారణమ్ ॥ ౩౯.౩౦౯॥ ఆర్ద్రాఋక్షవిధానేన ఋక్షం నిశ్చిత్య మన్త్రవిత్ । వస్త్రపూతం నవం శుద్ధం కృమిదోషవివర్జితమ్ ॥ ౩౯.౩౧౦॥ క్షౌద్రమాదాయ మతిమాన్ శుద్ధపాత్రే ప్రపూరయేత్ । అష్టప్రస్థాదివిప్రేన్ద్ర యావన్మానం శివాన్తకమ్ ॥ ౩౯.౩౧౧॥ శివవృద్ధ్యా నవం మానం కన్యసాదిత్రయం మతమ్ । దేవాగ్రే స్థణ్డిలం కృత్వా క్షౌద్రపాత్రాణి విన్యసేత్ ॥ ౩౯.౩౧౨॥ పుణ్యాహం వాచయిత్వాథ ప్రోక్షయేదస్త్రమన్త్రతః । స్కన్దసూక్తేన మన్త్రజ్ఞః కుమారమేతి మన్త్రతః ॥ ౩౯.౩౧౩॥ మూలబ్రహ్మషడఙ్గైశ్చ కుర్యాత్ క్షౌద్రాభిషేచనమ్ । వస్త్రాభరణమాలాదీన్ దాపయేత్ హృదాణునా ॥ ౩౯.౩౧౪॥ నీలోత్పలైశ్చ పద్మశ్చ నైరన్తర్యం విభూషయేత్ । ప్రభూతహవిషం దత్త్వా బ్రాహ్మణానపి భోజయేత్ ॥ ౩౯.౩౧౫॥ ఏవం యః కురుతే మర్త్యః సర్వాన్ కామానవాప్నుయాత్ । పుష్యమాసవిధిః ప్రోక్తా మాఘమాసవిధిం శ‍ృణు ॥ ౩౯.౩౧౬॥ ఇతి పుష్యమాసపూజావిధిః । మాఘమాసపూజా । మాధమాసే మఖఋక్షే పూజయేద్ధృతకమ్బలమ్ । భూపతిర్జయదం సౌమ్యం ప్రాణినాం రోగనాశనమ్ ॥ ౩౯.౩౧౭॥ ఆర్ద్రాప్రోక్తవిధానేన నక్షత్రం గ్రాహ్యముత్తమమ్ । ఉత్తమం కపిలాసర్షిః స్వర్ణవర్ణగవామపి ॥ ౩౯.౩౧౮॥ నిరోమం నూతనం శుద్ధం క్షీరం కీటాదివర్జితమ్ । తోయైః పాత్రాణి సమ్పూర్య వారుణం బీజముచ్చరన్ ॥ ౩౯.౩౧౯॥ నిధాయ పాత్రం పాత్రేషు పిణ్డం కృత్వా తదాజ్యకమ్ । కుఙ్కుమాగరూసంయుక్తం శుద్ధపాత్రే నిధాపయేత్ ॥ ౩౯.౩౨౦॥ దేవాగ్రే స్థణ్డిలోర్ధ్వే తు పుణ్యాహప్రోక్షణాన్వితమ్ । ఘృతపాత్రాణి విన్యస్య బ్రహ్మమూర్త్యఙ్గమన్త్రకైః ॥ ౩౯.౩౨౧॥ పుష్పైరభ్యర్చ్య మతిమాన్ ధూపదీపౌ హృదా దదేత్ । కవచేనావకుణ్ఠ్యాపి ప్రాతర్మధ్యాహ్న ఏవ వా ॥ ౩౯.౩౨౨॥ విశేషేణార్చ్య సేనాన్యమాసనావరణైః సహ । మూర్ధాదిపాదపర్యన్తమాలిప్య చ స పీఠకమ్ ॥ ౩౯.౩౨౩॥ గన్ధైర్లిప్యాపరం నీత్వా కమ్బలేన చ వేష్టయేత్ । మహాహవిర్నివేద్యాథ తామ్బూలమపి దాపయేత్ ॥ ౩౯.౩౨౪॥ సన్ధ్యాన్తే వా పరేద్యుర్వా కౌతుకాద్యం విసృజ్య చ । విశేషస్నపనం కుర్యాత్ యథావిసవిధిసవిస్తరమ్ ॥ ౩౯.౩౨౫॥ ఏవం యః కురుతే మర్త్యః సర్వరోగాత్ ప్రముచ్యతే । మాఘపూజావిధిః ప్రోక్తా శివరాత్రివిధిం శ‍ృణు ॥ ౩౯.౩౨౬॥ ఇతి మాఘమాసపూజావిధిః । శివరాత్రిపూజా । తన్మాసే కృష్ణపక్షే తు విద్యతే యా చతుర్దశీ । తద్రాత్రిః శివరాత్రిః స్యాత్ సర్వపుణ్యశుభావహా ॥ ౩౯.౩౨౭॥ రాత్రౌ యామద్వయాదర్వాక్ ఘటికైకామహానిశీ । తత్స్యాచ్చతుర్దశీ యస్మాత్తద్రాత్రం శివరాత్రకమ్ ॥ ౩౯.౩౨౮॥ ముఖ్యా త్రయోదశీమిశ్రా పర్వమిశ్రాఽధమాధమా । మధ్యమా శివరాత్రిః స్యాదహోరాత్రం చతుర్దశీ ॥ ౩౯.౩౨౯॥ తస్యాం పూజ్యో మహాదేవః బ్రాహ్మగోహితకాఙ్క్షిభిః । ఈశ్వరోవాచ- కౌశికేదం శతం సత్యం మత్పూజాయాశ్చతుర్గుణమ్ ॥ ౩౯.౩౩౦॥ అప్యేకదన్తసేనాన్యోః పూజయా తోషయామ్యహమ్ । తస్మాత్ సర్వప్రయత్నేన తద్రాత్రౌ పూజయేద్గుహమ్ ॥ ౩౯.౩౩౧॥ స్నాత్వా నిత్యవిధిం కృత్వా కుర్యాచ్ఛుద్ధోపవాసకమ్ । దేవేశం గన్ధతైలేన పిష్టాద్యైరపి మన్త్రవిత్ ॥ ౩౯.౩౩౨॥ గవ్యైః పఞ్చామృతశ్చైవ ప్రతియామం విశేషతః । విల్వోదైః శుద్ధతోయైశ్చ గన్ధోదైః శుద్ధతోయకైః ॥ ౩౯.౩౩౩॥ చన్దనాగరుకర్పూరకుఙ్కుమైశ్చ క్రమేణ తు । మల్లికోత్పలపుష్పైశ్చ జాతిపుష్పైశ్చ బిల్వకైః ॥ ౩౯.౩౩౪॥ సువర్ణభూషణై రత్నైః ప్రవాలైర్మౌక్తికైరపి । పాయసైః కృసరాన్నైశ్చ యవాన్నైశ్చ గులాన్నకైః ॥ ౩౯.౩౩౫॥ వ్యఞ్జనాజ్యపయః పూర్ణైః ప్రతియామం సమాహితమ్ । రమ్భాఫలేక్షుదణ్డైశ్చ తామ్బూలమపి దాపయేత్ ॥ ౩౯.౩౩౬॥ మూలేన స్కన్దసూక్తేన బ్రహ్మమూర్త్యఙ్గమన్త్రవిత్ । శ్రీరుద్రం చమకేనైవ ప్రతియామం సుపూజయేత్ ॥ ౩౯.౩౩౭॥ ఘృతవతిసుదీపాంశ్చ దీపయేత్తోషయేద్గుహమ్ । జపైః స్తోత్రైః ప్రదక్షిణ్యైర్నమస్కారైర్మహామునే ॥ ౩౯.౩౩౮॥ రాత్రిం జాగరతో నీత్వా ప్రాతఃస్నానాదికర్మ చ । కృత్వా దేవం సమభ్యర్చ్య ప్రభూతహవిషం దదేత్ ॥ ౩౯.౩౩౯॥ బ్రాహ్మణాన్ శివభక్తాంశ్చ దీనానాథాంశ్చ భోజయేత్ । యథాశక్తిసువర్ణాది తేభ్యో దానం ప్రయచ్ఛతామ్ ॥ ౩౯.౩౪౦॥ ఏవం యః కురుతే మర్త్యః విముక్తః సర్వపాతకైః । అశ్వమేధసహస్రస్య ఫలం ప్రాప్నోత్యసంశయః ॥ ౩౯.౩౪౧॥ శివరాత్ర్యర్చనం ప్రోక్తం శ‍ృణు ఫాల్గునపూజనమ్ । ఇతి శివరాత్రిపూజావిధిః । ఫాల్గునమాసపూజా । ఫాల్గునే మాసి విధినా పూజేదుత్తరఫాల్గునే । బాలానాఞ్చ పశూనాఞ్చ వర్ధన్తే మునిసత్తమాః ॥ ౩౯.౩౪౨॥ స్నాత్వా గోపః పటాద్వక్త్రం బధ్వా దుగ్ధ్వా గవాం పయః । దేవాగారేఽగ్నినా తప్త్వా దధి కృత్వా పిధానయుక్ ॥ ౩౯.౩౪౩॥ ఘృతస్యోక్తప్రమాణేషు యథాలాభం ప్రగృహ్య చ । దేవాగ్రే స్థణ్డిలే న్యస్త్వా పుణ్యాహప్రోక్షణం చరేత్ ॥ ౩౯.౩౪౪॥ పుష్పైరభ్యర్చ్య మూలేన బ్రహ్మమూర్త్యఙ్గమన్త్రకైః । ధూపదీపం తతో దత్వా మధ్యాహ్నే పూజయేద్గుహమ్ ॥ ౩౯.౩౪౫॥ గవ్యైః పఞ్చామృతైః స్నాత్వా స్కన్దమూలేన మన్త్రవిత్ । తతః కుమారమాతేతి మన్త్రేణ దధిపూజనమ్ ॥ ౩౯.౩౪౬॥ తతో దధిక్రావిణ్ణేతి మన్త్రేణైవాభిషేచయేత్ । వస్త్రైర్గన్ధైశ్చ పుష్పైశ్చ భూషణైర్భూషణార్హకైః ॥ ౩౯.౩౪౭॥ కర్ణికారభవైః పుష్పైర్నైరన్తర్యం విభూషయేత్ । ప్రభూతహవిషం దత్వా బ్రాహ్మణాన్ భోజయేత్తతః ॥ ౩౯.౩౪౮॥ ఏవం యః కురుతే మర్త్యః సమృద్ధః పశుమాన్ భవేత్ । ప్రోక్తం ఫాల్గునపూజా చ నవనైవేద్యముచ్యతే ॥ ౩౯.౩౪౯॥ ఇతి ఫాల్గునమాసపూజావిధిః । నవనైవేద్యమ్ । సర్వసస్యాభివృద్ధ్యర్థం సర్వప్రాణిసుఖావహమ్ । ప్రీణయేన్నవనైవేద్య విధినా పార్వతీసుతమ్ ॥ ౩౯.౩౫౦॥ ఆషాఢకన్యకామాసే మార్గశీర్షశ్చ మాఘకః । ఏతే త్వశోభనా వర్జ్యాః శేషమాసాః శుభాః స్మృతాః ॥ ౩౯.౩౫౧॥ గర్హితం కృష్ణపక్షం స్యాత్ శుక్లపక్షే సమాచరేత్ । సప్తమీ చ ద్వితీయా చ తృతీయా పఞ్చమీ శుభాః ॥ ౩౯.౩౫౨॥ పూషా మఖా చ సావిత్రీ శ్రవిష్ఠా వసవస్తథా । విశాఖా చ వారుణం మూలం సౌమ్యం చైవ ప్రజాపతిః ॥ ౩౯.౩౫౩॥ శుభాన్న్యేతానిఋక్షాణివర్జ్యాన్న్యన్న్యానిసువ్రత । వర్జనీయాస్తథామీనమేషకర్కటవృశ్చికాః ॥ ౩౯.౩౫౪॥ అన్యాశ్చశుభాదాప్రోక్తాస్తేషామ్పాపంవివర్జయేత్ । శుక్రశ్చసోమదేవేఢ్య వారాశ్రేష్ఠతమాస్మ్రుతాః ॥ ౩౯.౩౫౫॥ ద్రేకాణదర్శణంహోరా శుభాంశాశ్శుభదమ్భవేత్ । సుముహూర్తాంసునిశ్చిత్య పూరవేపాణ్డరమర్పయేత్ ॥ ౩౯.౩౫౬॥ సర్వాతోద్యసమాయుక్తం ఛత్రధ్వజసమాకులమ్ । ధూపదీపసమాయుక్తం పాలకాదిసమన్వితమ్ ॥ ౩౯.౩౫౭॥ సుమిత్రశక్తిసహితం నానాభక్తజనైయుతమ్ । పూర్వస్యాముత్తరస్యాంవా సస్యక్షేత్రమ్ప్రవిశ్యచ ॥ ౩౯.౩౫౮॥ దద్ధ్యన్నంవాగులాన్నం వాదిగ్దేవానాం బలిఙ్క్షిపేత్ । శాల్యానవపక్వలమాన్ సఙ్గ్రహ్యాస్త్రేణమన్త్రతః ॥ ౩౯.౩౫౯॥ శూకభారాన్సమావాహ్య ప్రవిశేదాలయన్తతః । స్నాత్వాచోత్సవబేరన్తు భూషయేత్భూషణార్హకైః ॥ ౩౯.౩౬౦॥ తత్కాలసమ్భవైః పుష్పైర్నీపపుష్పైర్విశేషతః । సర్వతోద్యసమాయుక్తం ఛత్రధ్వజసమాయుతమ్ ॥ ౩౯.౩౬౧॥ శూకభారసమాయుక్తం వ్రీహిభారసమాయుతమ్ । నానావిధఫలైర్యుక్తం నానాధాన్యసమన్వితమ్ ॥ ౩౯.౩౬౨॥ ఇక్షుశాఖార్ద్రశాఖాభిర్నిశిశాఖాసమాయుతమ్ । క్రముకైస్తిలశాఖాశ్చమరీచీలవణైర్యుతమ్ ॥ ౩౯.౩౬౩॥ నాలీకేరామ్రపనసగులఖణ్డైస్సమన్వితమ్ । దద్ధ్యాజ్యతైలకుమ్భైశ్చముద్గభిన్నఘటైర్నవైః ॥ ౩౯.౩౬౪॥ నానాపుష్పసమాయుక్తం విప్రాదిజనసేవితమ్ । ఉత్సవస్వామినం విద్వాన్ కుర్యాద్గ్రామప్రదక్షిణమ్ ॥ ౩౯.౩౬౫॥ ప్రవిశ్యభవనన్తత్రస్వస్థానేస్థాప్యదేవతామ్ । మణ్టపఙ్గోమయేనైవ లేపయిత్వా విభూషయేత్ ॥ ౩౯.౩౬౬॥ (మణ్డప) పుణ్యాహతోయైసమ్ప్రూక్ష్యతరఙ్గేణైవభూషయేత్ । తస్యోర్ద్ధ్వవిన్యసేచ్ఛూకభారణేతాన్ పృథక్ పృథక్ ॥ ౩౯.౩౬౭॥ దేవేశానుజ్ఞాశూకాన్ జనేభ్యోదాపయేత్సుధీః । నవశాలియుతన్త్వేక శాలీభారమనిన్దితమ్ ॥ ౩౯.౩౬౮॥ ఆదిత్యరస్మిభిస్తప్తాన్ ధాన్యాన్ముసలలూఖలైః । దేవస్యమణ్టపేశుద్ధేశాలిపిష్టైరలఙ్కృతే ॥ ౩౯.౩౬౯॥ (మణ్డపే) శాలిభిస్థణ్డిలఙ్కృత్వా పద్మమష్టదలంలుఖేత్ । పరిస్తీర్యతతోదర్భైః ప్రోక్షయేదస్త్రమన్త్రతః ॥ ౩౯.౩౭౦॥ లూకలన్ముసలన్తత్ర విన్యస్యహృదయాణునా । నవవస్త్రేణసంవేష్ట్య సమభ్యర్చ్యయథావిధి ॥ ౩౯.౩౭౧॥ ప్రహృత్య ముసలేనైవ బీజముఖ్యేన దేశికః । చతుర్వర్ణోద్భవైస్స్త్రీభిః కుట్టయేత్తదనన్తరమ్ ॥ ౩౯.౩౭౨॥ తుషాన్ విపోహ్య శూర్పేస్తు కణకమ్బుం చ వర్జయేత్ । భారాదినవభారాన్తం కన్యసాదిత్రయం త్రయమ్ ॥ ౩౯.౩౭౩॥ ప్రక్షాల్య తణ్డులం శోధ్య నాలికేరగులాన్వితమ్ । మరీచిజీరకోపేతమిక్షుఖణ్డసమన్వితమ్ ॥ ౩౯.౩౭౪॥ వస్త్రాణ్యాస్తీర్య దేవాగ్రే శుద్ధిం కృత్వా యథారూచి । రమ్భాపత్రాణి తస్యోర్ధ్వే సంస్తీర్య ప్రోక్ష్య చాస్త్రతః ॥ ౩౯.౩౭౫॥ తణ్డులం పూరయేత్ తత్ర గులాన్నం వ్యఞ్జనైర్యుతమ్ । కన్దమూలఫలోపేతం యథావిభవవిస్తరమ్ ॥ ౩౯.౩౭౬॥ శఙ్ఖదున్దుభినిర్వాషైర్వేదధ్వనిసమాయుతమ్ । హృదయేన తు మన్త్రేణ సుబ్రహ్మణ్యాయ దాపయేత్ ॥ ౩౯.౩౭౭॥ పరివారామరాణాఞ్చ దాపయేత్తదనన్తరమ్ । పరివారబలిం దత్వా మహాపీఠాన్తమేవ చ ॥ ౩౯.౩౭౮॥ నవపూగఫలైర్యుక్తం తామ్బూలం దాపయేత్తతః । నివేదితన్తు యత్సర్వం సుమిత్రాయ ప్రదాపయేత్ ॥ ౩౯.౩౭౯॥ విప్రాదిసర్వభక్తేభ్యస్తణ్డులం దాపయేత్క్రమాత్ । బ్రాహ్మణాన్ భోజయేత్పశ్చాత్ దీనానాథాంశ్చ భోజయేత్ ॥ ఆత్మనో హితమాకాఙ్క్షన్ య ఏవం విధిమాచరేత్ ॥ ౩౯.౩౮౦॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే మాసపూజావిధిర్నామ ఏకోనచత్వారింశః పటలః । ౪౦. చత్వారింశత్పటలః - అఙ్కురార్పణవిధిః సర్వమఙ్గలమాఙ్గల్యం ప్రవక్ష్యామ్యఙ్కురార్పణమ్ । అఙ్కురం నయేత్కర్మ తత్కర్మ నిష్ఫలం భవేత్ ॥ ౪౦.౧॥ తస్మాన్మఙ్గలకర్మదౌ కారయేదఙ్కురార్పణమ్ । అయుగేఽహ్నిప్రకర్తవ్యం కర్మణః పూర్వతో నిశి ॥ ౪౦.౨॥ పాలికాఘటికాంశ్చైవ శరావఞ్చ త్రిధా భవేత్ । ఈశవిష్ణువిరిఞ్చిశ్వ తేషామేవాధిపాః స్మృతాః ॥ ౪౦.౩॥ సౌవర్ణం రాజతం తామ్రం కాంస్యం వా మృణ్మయన్తు వా । శరావాణి చ సఙ్గ్రాహ్య పిష్టేనైవ విమర్శయేత్ ॥ ౪౦.౪॥ కాలం ఛిన్నం చ సుషిరం భేదచ్ఛేదం జలీముఖమ్ । నిర్దగ్ధఞ్చ పురాణఞ్చ వర్జయేత్తు ప్రయత్నతః ॥ ౪౦.౫॥ అశ్వత్థం బిల్వపత్రైశ్చ తన్మధ్యే బన్ధయేద్దృఢమ్ । పాలికాభ్యన్తరం దర్భైర్నిర్చ్ఛిద్రం కారయేద్బుధః ॥ ౪౦.౬॥ గోశకృచ్చూర్ణసహితైర్మృద్భిః సర్వాణి పూర్య చ । ప్రత్యేక చ కరే గ్రాహ్య వాహయిత్వాథ భక్తకైః ॥ ౪౦.౭॥ సుమిత్రం చాస్త్రరాజం చ సర్వాతోద్యసమాయుతమ్ । గ్రామప్రదక్షిణం కృత్వా మృత్సఙ్గ్రహణమాచరేత్ ॥ ౪౦.౮॥ ఉత్తమం ప్రాగుదీచీ స్యాత్ మధ్యమం పశ్చిమం స్మృతమ్ । అధమం దక్షిణం ప్రోక్తం మృత్సగ్రహణకర్మణి ॥ ౪౦.౯॥ పుష్పారామే చ నద్యాం వా తడాగే బిల్వమూలకే । ఆలయే చైవ నిశ్చిత్య గత్వా శుద్ధభువస్థలమ్ ॥ ౪౦.౧౦॥ అస్త్రేణ ప్రోక్ష్య తద్దేశం ప్రీణయేద్భువి నాయకమ్ । పుణ్యాహం వాచయేత్తత్ర గాయత్ర్యా ప్రోక్ష్య దేశికః ॥ ౪౦.౧౧॥ భూపురం తత్ర సంలిఖ్య భూబీజేనార్చయేత్ భువమ్ । సాలఙ్కృతం ఖనిత్రం చ విన్యస్యాస్త్రణ పూజయేత్ ॥ ౪౦.౧౨॥ ధూపదీపం తతో దత్వా మృదం సఙ్గ్రాహ్య దేశికః । గన్ధద్వారేతి మన్త్రేణ స్థాలికాయాం గృహేన్మృదమ్ ॥ ౪౦.౧౩॥ సంరక్ష్యాస్త్రేణ సఞ్ఛాద్య గణికాభిస్తు వాహయేత్ । తధ్యవభ్రం చ చతుః శాలిబీజైః సమ్పూజ్య దేశికః ॥ ౪౦.౧౪॥ ప్రవిశేదాలయం పశ్చాదఙ్కురార్పణమాచరేత్ । ప్రాసాదస్యాగ్రకే వాఽపి దక్షిణే చోత్తరేఽపి వా ॥ ౪౦.౧౫॥ గోమయాలేపితే శుద్ధే మణ్డపే సమలఙ్కృతే । ప్రాక్సూత్రం పఞ్చసూత్రం స్యాదుదక్సూత్రం తథైవ చ ॥ ౪౦.౧౬॥ మధ్యే చతుష్పదం త్యక్త్వా స్థణ్డిలం తత్ర కల్పయేత్ । ససూత్రం సాపిధానం చ ద్రోణోదకప్రపూరితమ్ ॥ ౪౦.౧౭॥ కుమ్భం న్యస్త్వార్చయేత్ సోమమోషధీశం మహామునే । శరావం పాలికాం చైవ ఘటికాం చ యథాక్రమమ్ ॥ ౪౦.౧౮॥ శరావాది క్రమాన్ న్యస్త్వా హృదయేన తు మన్త్రతః । సఙ్గృహ్య తన్మృదం చైవ పాలికాదీని పూరయేత్ ॥ ౪౦.౧౯॥ మధ్యే గ్రన్థిం పవిత్రం చ తేషాం మధ్యే న్యసేద్ బుధః । వైవస్వతో వివస్వాంశ్చ రవిర్మార్తాణ్డభాస్కరః ॥ ౪౦.౨౦॥ లోకప్రకాశకశ్చైవ లోకసాక్షిత్రివిక్రమః । ఆదిత్యశ్చైవ సూర్యశ్చ అంశుమాలీ దివాకరః ॥ ౪౦.౨౧॥ దిశైతా ద్వాదశాదిత్యానీశానాదియథాక్రమమ్ । ఆసనైర్మూర్తిమూలైర్వా పూజయేత్ స్వస్వనామభిః ॥ ౪౦.౨౨॥ తిలసర్షపనిష్పావమాపముద్గం చణం తథా । కులుత్థం శాల్యపామార్గ శ్యామాకాం చ ప్రియఙ్గవమ్ ॥ ౪౦.౨౩॥ యవద్వాదశధాన్యాని క్షీరోక్షాని చ వాపయేత్ । యా జాతా ఇతి మన్త్రేణ ఓషధీమభిమన్త్ర్య చ ॥ ౪౦.౨౪॥ యథాన్యాయం సమభ్యర్చ్య ధూపదీపం ప్రదాపయేత్ । పాయసం శశినే ద్వాదశాదిత్యేభ్యః ప్రదాపయేత్ ॥ ౪౦.౨౫॥ దత్వా తేభ్యశ్చ తామ్బూలం జనేభ్యో దాపయేత్తతః । హృదయేన తు మన్త్రేణ గురుర్బీజాదివాపయేత్ ॥ ౪౦.౨౬॥ తత్రస్థా బ్రాహ్మణాః శైవశఙ్కరాది యథాక్రమమ్ । హృదాస్త్రేణ విధాయాత్ర సేచయేత్కుమ్భతోయకైః ॥ ౪౦.౨౭॥ యావత్కర్మాదికం తావత్ సుగుప్తాన్యఙ్కురాణి తు । అఙ్కురం చోర్ధ్వగ చైవ పూణ చేత్తు శుభావహమ్ ॥ ౪౦.౨౮॥ అపూర్ణాని చ కుబ్జాని వక్రతిర్యగతాని చ । శ్యామలాని చ శూ యాని మూషికభక్షితాని వై ॥ ౪౦.౨౯॥ అఙ్కురాణ్యశుభాన్యత్ర తద్దోషశమనాయ చ । అస్త్రేణైవ శతం జప్త్వా ఘృతేనైవ శతం హునేత్ ॥ ౪౦.౩౦॥ గ్రామప్రదక్షిణం కుర్యాత్ తీర్థాఙ్కురమనిన్దితమ్ । అఙ్కురాణి చ కర్మాన్తే పయసాఽప్లావ్య బుద్ధిమాన్ ॥ ౪౦.౩౧॥ వాహయిత్వా విధానజ్ఞస్సన్త్యజేత్తు జలాశయే । చతుర్వింశతిపక్షే తు ప్రత్యేకం చాష్టకం గ్రహేత్ ॥ ౪౦.౩౨॥ ప్రాక్సూత్రం వసుసూత్రం స్యాదుదవసూత్రం తథైవ చ । మధ్యే వ్యోమపదం గ్రాహ్య లోపయేదభితోఽష్టకమ్ ॥ ౪౦.౩౩॥ త్రికోణాభ్యన్తరే మూర్త్యా చతుర్దిక్షుక్రమాద్బుధః । ద్వారార్థఞ్చ మహాశాసు పదమేకం పరిత్యజేత్ ॥ ౪౦.౩౪॥ స్థణ్డిలం కారయేత్తత్ర తిలతణ్డులశాలిభిః । తస్య మధ్యే లిఖేత్పద్మం సాష్టపత్ర సకర్ణికమ్ ॥ ౪౦.౩౫॥ స్థాపయేత్కర్ణికామధ్యే చన్ద్రకుమ్భం నవం శుభమ్ । పాలికే ద్వే న్యసేద్ధీమాన్ ద్వారాణాం పార్శ్వయోర్బుధః ॥ ౪౦.౩౬॥ విన్యసేద్ఘటికే ద్వే చ కోణేష్వేవం పదద్వయే । శేషేషు చ శరావాణి స్థాపయేద్ధృదయేన తు ॥ ౪౦.౩౭॥ పూజయిత్వా యథాన్యాయం భాగాన్దిక్పాలకాన్వసూన్ । వస్త్రేణాచ్ఛాద్య పరితః దర్భైశ్చైవ పరిస్తరేత్ ॥ ౪౦.౩౮॥ శేషం పూర్వవదుద్దిష్టం విశ్వామిత్ర మహామునే । కర్మణామభివృద్ధ్యర్థం కర్మాఙ్గం మఙ్గలాఙ్కురమ్ ॥ ఏవం యః కురుతే మర్త్యస్సర్వాన్ కామానవాప్నుయాత్ ॥ ౪౦.౩౯॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే అఙ్కురార్పణవిధిర్నామచత్వారింశత్పటలః । ౪౧. ఏకచత్వారింశత్పటలః - మహావల్లీదేవసేనాస్థాపనవిధిః మహావల్లీదేవసేనాస్థాపనం శ‍ృణు సువ్రత । స్కన్దస్య దక్షిణే వామే శక్తిగేహం ప్రకల్పయేత్ ॥ ౪౧.౧॥ సర్వసమ్పత్కరం పుణ్యం సర్వమఙ్గలకారకమ్ । స్కన్దస్య కర్ణసీమాన్తం బాహుసీమాన్తమేవ వా ॥ ౪౧.౨॥ స్తనసీమాన్తముత్తుఙ్గముత్తమం మధ్యమాధమమ్ । మధ్యమం దశతాలేన మానోన్మానాది కారయేత్ ॥ ౪౧.౩॥ సర్వలక్షణసమ్పూర్ణం స్నిగ్ధగాత్రం సుయౌవనమ్ । లోహజం శైలజం చైవ దారుజం మృణ్మయం తు వా ॥ ౪౧.౪॥ ఆయాదిశుద్ధసంయుక్తం సర్వాభరణభూషితమ్ । కుఞ్చితం సమపాదం తు సవ్యపాదం ప్రలమ్బితమ్ ॥ ౪౧.౫॥ పద్మధృత్ వామహస్తం చ దక్షహస్తం ప్రలమ్బితమ్ । శ్యామవర్ణం విశాలాఙ్గం మహావల్లీస్వరూపకమ్ ॥ ౪౧.౬॥ వామపాదస్థితం చైవ సవ్యపాదం తు కుఞ్చితమ్ । పద్మధృత్ సవ్యహస్తం చ వామహస్తం ప్రలమ్బితమ్ ॥ ౪౧.౭॥ రక్తవర్ణం విశాలాక్షం దేవసేనాస్వరూపకమ్ । ఏవం సఙ్కల్ప్య మతిమాన్ ప్రతిష్ఠామాచరేత్తతః ॥ ౪౧.౮॥ ఉత్తరాయణకాలే తు శుక్లపక్షే శుభే దినే । తిథివారాదిభిర్యుక్తే సులగ్నే చైవ కారయేత్ ॥ ౪౧.౯॥ ప్రసాదస్యాగ్రతః కృత్వా మణ్డపం చతురశ్రకమ్ । దశాఙ్గతాలమాయామం షోడశస్తభ్భసంయుతమ్ ॥ ౪౧.౧౦॥ పఙ్క్తిత్రయసమాయుక్తం చతుర్ద్వారసమన్వితమ్ । తత్త్రిభాగైకతో మధ్యే వేదీదర్పణసన్నిభామ్ ॥ ౪౧.౧౧॥ కుణ్డాని చ చతుర్దిక్షు పద్మాకారాణి కారయేత్ । ప్రధానకుణ్డమైశాన్యే యోన్యాకారం ప్రకల్పయేత్ ॥ ౪౧.౧౨॥ ఏకాంశం యోనికుణ్డం స్యాత్ వేదిపూర్వం విధీయతే । మేఖలాత్రయసంయుక్తం నాభియుక్ యోనినైవ చ ॥ ౪౧.౧౩॥ తదర్ధమాయతం కుర్యాత్తద్వామే స్నానమణ్డపమ్ । తన్మధ్యే వేదికాం కుర్యాత్తాలమాత్రసమాయతమ్ ॥ ౪౧.౧౪॥ స్థణ్డిలం వేదికోర్ధ్వే తు తిలతణ్డులశాలిభిః । కృత్వా సమ్ప్రోక్ష్య చాస్త్రేణ బేరం తత్రైవ విన్యసేత్ ॥ ౪౧.౧౫॥ శైలజే రత్నవిన్యాసం ప్రతిష్ఠాకాల ఏవ చ । దక్షిణే చ మహావల్లీం దేవసేనాం తదుత్తరే ॥ ౪౧.౧౬॥ న్యస్త్వాఽథ రత్నవిన్యాసం కారయేద్విధిపూర్వకమ్ । యథా దృఢతరం సమ్యక్ కారయేచ్ఛిల్పినా బుధః ॥ ౪౧.౧౭॥ నయనోన్మీలనం కుర్యాత్ నేత్రయుగ్మయుతే దినే । స్వర్ణసూచీప్రహారాభ్యాం దృష్టిమణ్డలమాలిఖేత్ ॥ ౪౧.౧౮॥ కృష్ణమణ్డలమాలిఖ్య జ్యోతిర్మణ్డలమాలిఖేత్ । విసృజ్య శిల్పినం ధీమాన్ స్వర్ణదూర్వాఙ్కురైరపి ॥ ౪౧.౧౯॥ నేత్రద్వారం విలిఖ్యాథ నేత్రముద్రాం ప్రదర్శయేత్ । మధువాతా ఋతాయేతి తర్పయేన్మధునా దృశమ్ ॥ ౪౧.౨౦॥ ఘృతం మిమిక్షేతి మన్త్రేణ ఘృతేనైవ తు తర్పయేత్ । ఆప్యాయస్వేతి మన్త్రేణ క్షీరేణైవ తు తర్పయేత్ ॥ ౪౧.౨౧॥ సువర్ణం రజతం తామ్రం కాంస్యం మధ్వాజ్యపాత్రకమ్ । ప్రస్థం ప్రస్థేన సమ్పూర్ణం సర్వేషాం కాంస్యమేవ చ ॥ ౪౧.౨౨॥ గోర్ధేనుహవ్యమన్త్రేణ సవత్సాం గాం ప్రదర్శయేత్ । బ్రహ్మజజ్ఞానమన్త్రేణ బ్రాహ్మణానపి దర్శయేత్ ॥ ౪౧.౨౩॥ ప్రచ్ఛన్నపటమావర్జ్య జనాన్ సర్వాన్ ప్రదర్శయేత్ । అష్టమృత్సలిలేన వ పఞ్చత్వవసలిలేన చ ॥ ౪౧.౨౪॥ కారయేత్ప్రతిమాశుద్ధిం శుద్ధిశ్శుద్ధిరితి బ్రువన్ । ఆపోహిష్ఠామయేనేతి పవమానైశ్చ పఞ్చభిః ॥ ౪౧.౨౫॥ సర్వాలఙ్కారసంయుక్తం సర్వాతోద్యసమన్వితమ్ । స్వస్తివాచసమశ్చేతి సన్నివేశ్య యథా బలమ్ ॥ ౪౧.౨౬॥ గ్రామప్రదక్షిణం కుర్యాత్ సర్వభక్తజనైః సహః । తతో జలాశయం ప్రాప్య తీరే సమతలే శుభే ॥ ౪౧.౨౭॥ ప్రోక్షయేదస్త్రమన్త్రేణ బేరం తత్రైవ విన్యసేత్ । కూర్చం శిరసి బధ్వా తు వస్త్రయుగ్మేన వేష్టయేత్ ॥ ౪౧.౨౮॥ జలమధ్యే ప్రపాయుక్తం కృత్వా పీఠద్వయేన్యసేత్ । ఋగాద్యధ్యయనం కుర్వన్ ద్విజైః ప్రాగాదిదిక్షు చ ॥ ౪౧.౨౯॥ ఏకరాత్రం ద్విరాత్రం వా త్రిరాత్రమపి వాసయేత్ । యాగశాలాం గురుర్గత్వా ప్రాక్షయేదస్త్రమన్త్రతః ॥ ౪౧.౩౦॥ దర్భమాల్యైరలఙ్కృత్య వితానస్తమ్భవేష్టనైః । పుణ్యాహప్రోక్షణం కుర్యాత్ స్థణ్డిలం వేదికోపరి ॥ ౪౧.౩౧॥ అష్టద్రోణైః శాలిభిశ్చ తదర్ధైస్తణ్డులైరపి । తదర్ధైశ్చ తిలైశ్చైవ కృత్వా పద్మస్య మాలికామ్ ॥ ౪౧.౩౨॥ దర్భైరాస్త్రీర్యశయనమణ్డలాద్యైః ప్రకల్పయేత్ । పర్యగ్నికరణం కుర్యాత్ వాస్తుహోమేన వహ్నినా ॥ ౪౧.౩౩॥ ప్రక్షిప్య వికిరాన్ మన్త్రీ మణ్డపం శుద్ధిమాచరేత్ । జలాదుత్తీర్య శక్తీ ద్వే స్నానవేద్యుపరిన్యసేత్ ॥ ౪౧.౩౪॥ కర్తవ్యం ప్రతిమాశుద్ధిం పవమానముదీరయన్ । మహావల్లీం దేవసేనాం కౌతుకం బన్ధయేత్ బుధః ॥ ౪౧.౩౫॥ శయనే శాయయేద్దేవీం ప్రాక్శిరశ్చోర్ధ్వవక్త్రకమ్ । నవవస్త్రేణ సఞ్ఛాద్య గన్ధపుష్పాదినార్చయేత్ ॥ ౪౧.౩౬॥ ద్రోణతోయేన సమ్పూర్ణం సకూర్చం సాపిధానకమ్ । హేమవస్త్రసమాయుక్తం గన్ధాద్యైః పరిపూరితమ్ ॥ ౪౧.౩౭॥ వర్ధనీద్వయమాదాయ శిరోభాగే నిధాపయేత్ । తదర్ధమాత్రవర్ధన్యాః ప్రాగాద్యష్టౌ న్యసేతతః ॥ ౪౧.౩౮॥ దక్షిణస్థితవర్ధన్యాం మహావల్లీం స్వబీజతః । ఉత్తరస్థితవర్ధన్యాం దేవసేనాం స్వబీజతః ॥ ౪౧.౩౯॥ ఆవాహ్య గన్ధపుష్పాద్యైస్తదఙ్గాని చ పూజయేత్ । ఉషా చ ప్రత్యుషా చైవ సతీ చ సత్వతీ తథా ॥ ౪౧.౪౦॥ స్వధా విశ్వముఖీ చైవ సురాధ్యక్షా సరస్వతీ । దేవసేనా మహావల్ల్యోరేతాశ్చైవాష్టమూర్తయః ॥ ౪౧.౪౧॥ వరామ్బుజకరా స్థూలా స్వస్వనామాభిరర్చయేత్ । ధూపదీపం తతో దత్త్వా పాయసం తు నివేదయేత్ ॥ ౪౧.౪౨॥ ద్వారద్వారాధిపానిష్ట్వా సాస్త్రాన్ దిక్పాలకానపి । అగ్నికార్యోక్తమార్గేణ నామకర్మాన్తమాచరేత్ ॥ ౪౧.౪౩॥ కుణ్డమధ్యే యజేద్దేవీం తత్ర మూలాఙ్గమన్త్రకైః । పలాశఖాదిరాశ్వత్థవటాః పూర్వాదిదిక్షు చ ॥ ౪౧.౪౪॥ ప్రధానస్య పలాశః స్యాత్ సమిధః సమ్ప్రకీర్తితః । సమిదాజ్య చరూంశ్చైవ లాజసక్తుతిలాని చ ॥ ౪౧.౪౫॥ సర్షపం మాషముద్గం చ ప్రియఙగుమధుపాయసమ్ । మూలసద్యాది చాస్త్రాన్తర్మన్త్రైర్హోమం సమాచరేత్ ॥ ౪౧.౪౬॥ ద్రవ్యాన్తే వ్యాహృతీర్హుత్వా స్పృష్ట్వా స్పృష్ట్వా హునేద్గురుః । శతమర్ధం తదర్ధం వా దేవీభ్యాం ప్రతిహోమయేత్ ॥ ౪౧.౪౭॥ దేవసేనామహావల్ల్యోః గాయత్ర్యా హవిషా హునేత్ । గౌరీమిమాయ మన్త్రేణ ద్వాదశాహుతిమాచరేత్ ॥ ౪౧.౪౮॥ దిశాస్వధ్యయనం కుర్యాత్ చతుర్వేదాన్ ద్విజోత్తమైః । స్విష్టకృచ్చ హునేత్తేన మూలాత్పూర్ణాహుతిం హునేత్ ॥ ౪౧.౪౯॥ ప్రాతః స్నానాదికం కృత్వా సన్ధ్యానుష్ఠానకర్మ చ । ఔపాసనఞ్చ కృత్వాథ మణ్డపం ప్రవిశేద్గురుః ॥ ౪౧.౫౦॥ పాదౌ ప్రక్షాల్య చాచమ్య బేరపూజాం విధాయ చ । సామాన్యార్ఘ్యకరో మన్త్రీ ద్వారద్వారాధిపాన్ యజేత్ ॥ ౪౧.౫౧॥ విశేషార్ఘ్యం తతః కల్ప్య తేనైవ ప్రోక్ష్య వర్ధనీమ్ । ప్రాగ్వదభ్యర్చ్య వర్ధన్యైర్గన్ధపుష్పాదిభిర్గురుః ॥ ౪౧.౫౨॥ కుణ్డాధిదేవాన్ సమ్పూజ్య పరిషిచ్య యథావిధి । జయాదిరభ్యాధానఞ్చ రాష్ట్రభృచ్చ క్రమాద్ధునేత్ ॥ ౪౧.౫౩॥ వహ్నేర్దేవ్యౌ సమాదాయ వర్ధన్యోర్విన్యసేత్ పృథక్ । శయనాత్ బిమ్బముత్థాప్య తత్తద్ధృదయమన్త్రతః ॥ ౪౧.౫౪॥ స్నానవేద్యుపరిన్యస్త్త్వా పూజయేద్బిల్వతోయకైః । స్కన్దసూక్తేన మన్త్రేణ తతో గౌరీ మిమేతి చ ॥ ౪౧.౫౫॥ దుర్గాన్దేవీతి మన్త్రేణ గాయత్ర్యాభ్యర్చ్య ధూపయేత్ । వస్త్రాభరణమాలాద్యైరలఙ్కృత్య విశేషతః ॥ ౪౧.౫౬॥ సులగ్నే సుముహూర్తే చ యజమానానుకూలకే । స్థాపయేత్తు మహావల్లీం స్కన్దదక్షిణపార్శ్వకే ॥ ౪౧.౫౭॥ వామపార్శ్వే మహాసేనాం స్థాపయేత్తు యథా దృఢమ్ । కిఞ్చిద్ గుహాభివక్త్రే చ స్థాప్య శిల్పినముత్సృజేత్ ॥ ౪౧.౫౮॥ శాన్తికుమ్భజలేనైవ ప్రోక్షయేన్మునిపుఙ్గవ । వర్ధనీద్వయమాదాయ కృత్వా ధామప్రదక్షిణమ్ ॥ ౪౧.౫౯॥ తత్తదగ్రే తు విన్యస్య వర్ధనీద్వయమేవ చ । ప్రత్యేకమక్షరన్యాసం కారయేద్ విధినా బుధః ॥ ౪౧.౬౦॥ పూర్వమేవ మహావల్లీం దేవసేనాం తతః పరమ్ । వర్ధన్యోర్బీజమాదాయ విన్యసేత్ స్వస్వచూచుకే ॥ ౪౧.౬౧॥ వర్ధనీసలిలైః పూజ్య కుర్యాత్ ప్రాణప్రతిష్ఠికామ్ । వర్ధన్యష్టామ్బుభిః పీఠే ప్రాగాదిష్వభిషేచయేత్ ॥ ౪౧.౬౨॥ గన్ధపుష్పాదినాభ్యర్చ్య ప్రభూతహవిషం దదేత్ । ప్రాయశ్చిత్తార్థమస్త్రేణ శతమష్టోత్తరం హునేత్ ॥ ౪౧.౬౩॥ ఆచార్యం పూజయేత్ పశ్చాత్ వస్త్రహేమాఙ్గులీయకైః । యాగోపకరణం సర్వం దేశికాయ ప్రదాపయేత్ ॥ ౪౧.౬౪॥ ఉత్తమం దశనిష్కం తు మధ్యమం తు తదర్ధకమ్ । తదర్ధమధమం జ్ఞేయం దేశికస్య తు దక్షిణా ॥ ౪౧.౬౫॥ నిష్కద్వయేన మతిమాన్ మూర్తిమాన్ సమ్ప్రపూజయేత్ । జాపకాన్ వాస్తుహోతారం శిల్పినం ప్రీణయేత్ తతః ॥ ౪౧.౬౬॥ బ్రాహ్మణాన్ భోజయేత్ పశ్చాత్ దీనానాథాంశ్చ భోజయేత్ । తతః స్కన్దస్య దేవ్యోశ్చ కుర్యాదుద్వాహ కర్మ చ ॥ ౪౧.౬౭॥ మాలికాం దాపయేత్ తేషాం మాలాం హస్తైః పరస్పరమ్ । మహావల్లీ పితా కృష్ణో దేవసేనా గురుర్వృషా ॥ ౪౧.౬౮॥ ఏతాభ్యాం కారయేన్మన్త్రీ విధ్యుక్తం సర్వకర్మ చ । తేషాం ప్రక్షాల్య పాదౌ చ వస్త్రైః స్వైర్మన్త్రశాస్త్రవిత్ ॥ ౪౧.౬౯॥ స్వసూక్తేనైవ మతిమాన్ కర్మ వైవాహికం చరేత్ । శక్తిద్వయం సమాసాద్య ప్రత్యేకం మన్త్రవాససా ॥ ౪౧.౭౦॥ చతుర్ముఖః పురోధాశ్చ దాతారౌ కృష్ణవజ్రిణౌ । మఙ్గల్యతన్తునానేన మాఙ్గల్యం కారయేద్ బుధః ॥ ౪౧.౭౧॥ స్వసూక్తేన విధానేన కర్మ వైవాహికం హునేత్ । మహావల్ల్యాయుతః కామో వసన్తే దేవసేనయా ॥ ౪౧.౭౨॥ ఏతాభ్యాం లాజదానం చ కుర్యాల్లాజాన్ స్వమన్త్రతః । జయాదిరభ్యాధానం చ రాష్ట్రభృచ్చ క్రమాద్ధునేత్ ॥ ౪౧.౭౩॥ పూర్ణాహుతిం తతః కుర్యాత్ మూలమన్త్రేణ మన్త్రవిత్ । తామ్బూలం దాపయేత్ తత్ర జనేభ్యశ్చ యథాక్రమమ్ ॥ ౪౧.౭౪॥ శుద్ధాన్నం పాయసం మౌద్గం గులాన్నం చ తిలాన్నకమ్ । ప్రియఙ్గ్వన్నం చ మధునా సూపాపూపైః ఫలైః సహ ॥ ౪౧.౭౫॥ దత్వా దేవాయ దేవీభ్యాం బ్రాహ్మణానపి భోజయేత్ । చన్ద్రార్కతారకం యావత్ మన్త్రాదిశక్తిభిః సహ ॥ ౪౧.౭౬॥ యువాభ్యాం స్వేచ్ఛయా దేవ్యౌ స్థాతవ్యమిహ మన్దిరే । ఇతి విజ్ఞాప్య నత్వాథ ప్రార్థయేదర్థమీప్సితమ్ ॥ ౪౧.౭౭॥ చతుర్థే దివసే పశ్చాత్ పఞ్చమేఽహని వా పునః । శేషహోమం స్వసూత్రేణ కారయేన్మునిపుఙ్గవ ॥ ౪౧.౭౮॥ స్నపనం కారయేదన్తే యథావిభవవిస్తరమ్ । ఏవం యః కురుతే మర్త్యః పుత్రపౌత్రకలత్రకైః ॥ సర్వాన్ కామానిహ ప్రాప్య దేహాన్తే ముక్తిమాప్నుయాత్ ॥ ౪౧.౭౯॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే మహావల్లీదేవసేనాస్థాపనవిధిర్నామ ఏకచత్వారింశత్పటలః । ౪౨. ద్విచత్వారింశత్పటలః - సుమిత్రస్థాపనవిధిః సుమిత్రస్థాపనం వక్ష్యే శ‍ృణు కౌశిక సువ్రత । ఉక్త్వైవ జననం పూర్వే ప్రతిష్ఠాం చ తతః పరమ్ ॥ ౪౨.౧॥ వసిష్ఠగోత్రో స్వర్ణాక్ష పుత్రః కాశీపురే వసన్ । త్రిజన్మసు పురా స్కన్దం సమభ్యర్చ్య యథావిధి ॥ ౪౨.౨॥ సుమిత్ర ఇతి సేనాన్యా ప్రోక్తః ప్రీతేన దేవలః । సుబ్రహ్మణ్యస్య సామీప్యే గాణపత్యమవాప్తవాన్ ॥ ౪౨.౩॥ మూలబేరార్థమత్యర్ధం పఞ్చాంశం ద్వ్యర్ధమేవ చ । పఞ్చాశం మునిభాగే చ ద్వాత్రింశే ద్వ్యంశమేవ వా ॥ ౪౨.౪॥ ఉత్తమం నవతాలేన సుమిత్రం కారయేద్బుధః । ద్వినేత్రం ద్విభుజం రక్తం సువక్త్రం చ సుయౌవనమ్ ॥ ౪౨.౫॥ దక్షిణే శక్తిహస్తం చ వామం చ కటిబన్ధనమ్ । అలకం జ్యోతిసంయుక్తం దంష్ట్రిణం రుచిరాననమ్ ॥ ౪౨.౬॥ కరణ్డమకుటం వాఽపి జటామకుటమేవ వా । హస్తౌ ముకులవద్బద్ధౌ దక్షిణం శక్తిసంయుతమ్ ॥ ౪౨.౭॥ సర్వాభరణసంయుక్తమాసనస్థానకం తు వా । యజ్ఞోపవీతసంయుక్తం పద్మపీఠోపరిస్థితమ్ ॥ ౪౨.౮॥ ఇత్థం రూపం సుమిత్రస్య గుహేన విహితం పురా । లోహేన శిలయా చైవ కారయేన్మునిపుఙ్గవ ॥ ౪౨.౯॥ ప్రాసాదార్ధం తదర్ధం వాప్యైశాన్యే తస్య గేహకమ్ । ఏవం సఙ్కల్ప్య మతిమాన్ స్థాపనం సమ్యగాచరేత్ ॥ ౪౨.౧౦॥ షాన్తం షష్ఠస్వరోపేతం సుమిత్రస్యైవ బీజకమ్ । ఉత్తరాయణకాలే తు శుక్లపక్షే శుభేదినే ॥ ౪౨.౧౧॥ ప్రాసాదస్యాగ్రకే వాఽపి పశ్చిమే చోత్తరేపి వా । షోడశద్వాదశస్తమ్భయుక్తం మణ్డపమాచరేత్ ॥ ౪౨.౧౨॥ కృత్వాఽథ వేదికామధ్యే తత్త్రిభాగైకభాగేతః । చతురశ్రం చతుర్దిక్షు ప్రధానం తు షడశ్రకమ్ ॥ ౪౨.౧౩॥ నాభియోనిసమాయుక్తం సర్వలక్షణసంయుతమ్ । మణ్డపం సమలఙ్కృత్య వితానస్తమ్భవేష్టనైః ॥ ౪౨.౧౪॥ దర్భమాలాసమాయుక్తం దశాయుధసమాయుతమ్ । ఉత్తరే స్నానవేదిం తు తదర్ధేనైవ కారయేత్ ॥ ౪౨.౧౫॥ రత్నన్యాసం యథాన్యాయం సుదృఢం కారయేద్బుధః । నయనోన్మీలనం కుర్యాన్నేత్రయుగ్మదినే శుభే ॥ ౪౨.౧౬॥ బేరశుద్ధిం తతః కృత్వా కుర్యాద్గ్రామప్రదక్షిణమ్ । ఏకరాత్రం త్రిరాత్రం వా జలే చైవాధివాసయేత్ ॥ ౪౨.౧౭॥ స్థణ్డిలం వేదికోర్ధ్వే తు కల్పయేచ్ఛాలితణ్డులైః । శయనం కల్పయేద్విద్వానణ్డజాద్యైరనుక్రమాత్ ॥ ౪౨.౧౮॥ జలాదుత్తీర్య విమలతుఙ్గవేద్యుపరిన్యసేత్ । అష్టమృత్సలిలైర్విద్వాన్ తల్లిఙ్గేనాభిషేచయేత్ ॥ ౪౨.౧౯॥ కౌతుకం బన్ధయిత్వాథ గన్ధమాల్యైర్విభూషయేత్ । శయనే శాయయేద్బిమ్బం ప్రాక్శిరశ్చోర్ధ్వవక్త్రకమ్ ॥ ౪౨.౨౦॥ నవవస్త్రద్వయేనైవ ఛాదయేత్తు సుమిత్రకమ్ । షట్సూత్రం సాపిధానఞ్చ సవస్త్రం హేమసంయుతమ్ ॥ ౪౨.౨౧॥ సుమిత్రస్య శిరోభాగే స్థాపయేత్కుమ్భముత్తమమ్ । తస్మిన్ సుమిత్రమావాహ్య స్వబీజం సాఙ్గముచ్చరేత్ ॥ ౪౨.౨౨॥ అభితః కలశానష్టౌ న్యసేత్ ప్రాగాద్యనుక్రమాత్ । ఇన్ద్రాదిలోకపాలాంశ్చ స్వస్వనామభిరర్చయేత్ ॥ ౪౨.౨౩॥ అర్చయిత్వా సుగన్ధాంశ్చ నైవేద్యం దాపయేత్తతః । వాస్తుహోమం తతః కృత్వా పర్యగ్నికరణం తతః ॥ ౪౨.౨౪॥ సమిదాజ్య చరుం లాజం సక్తుచైవ తిలానపి । ముద్గం సుమిత్రమూలేన షడఙ్గేనైవ హోమయేత్ ॥ ౪౨.౨౫॥ తదర్ధం వా తదర్ధం వా ద్రవ్యాన్తే వ్యాహృతిం హునేత్ । స్పృష్ట్వా స్పృష్ట్వా విశేషేణ హృదాపూర్ణాహుతిం హునేత్ ॥ ౪౨.౨౬॥ ప్రాతః స్నాత్వా తు విధివత్కృతనిత్యవిధిర్గురుః । ప్రాక్ శిరోఽర్పణకం కుర్యాత్ హేమదూర్వాఙ్కురాక్షతైః ॥ ౪౨.౨౭॥ జయాదిరభ్యాధానఞ్చ రాష్ట్రభృచ్చ క్రమాద్ధునేత్ । స్నానవేద్యాం చలం బేరమచలం మానుషే పదే ॥ ౪౨.౨౮॥ సంస్థాప్య స్థాపయేద్విద్వానష్టమృత్సలిలేన చ । ఆపోహిష్ఠేతి మన్త్రేణ పావమానేన వా పునః ॥ ౪౨.౨౯॥ అభ్యసేత్ షడక్షరం న్యాసం బ్రహ్మాఙ్గాని తతః పరమ్ । కుమ్భమాదాయ మతిమాన్ కృత్వా ధామప్రదక్షిణమ్ ॥ ౪౨.౩౦॥ బేరాగ్రే స్థణ్డిలే న్యస్త్వా సుముహూర్తే సులగ్నకై । కుమ్భాద్బీజం సమాదాయ బేరస్య హృది విన్యసేత్ ॥ ౪౨.౩౧॥ ప్రాణప్రతిష్ఠకాం కుర్యాత్ యథావిధి సమాహితః । అర్చయేద్గన్ధపుష్పాద్యర్ధూపదీపైః ప్రదాపయేత్ ॥ ౪౨.౩౨॥ ఆచార్యం పూజయేత్పశ్చాత్ వస్త్రహేమాఙ్గులీయకైః । ఉత్తమం దశనిష్కన్తు మధ్యమన్తు తదర్ధకమ్ ॥ ౪౨.౩౩॥ తదర్ధమధమం జ్ఞేయం దేశికస్య తు దక్షిణా । బ్రాహ్మణాన్ భోజయేత్పశ్చాచ్ఛివభక్తాంశ్చ వైదికాన్ । ఏవం యః కురుతే మర్త్యః సర్వపాపైః ప్రముచ్యతే ॥ ౪౨.౩౪॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే సుమిత్రస్థాపనవిధిర్నామద్విచత్వారింశత్పటలః ॥ ౪౩. త్రిచత్వారింశత్పటలః - గజస్థాపనవిధిః అతః పరం ప్రవక్ష్యామి గజస్థాపనముత్తమమ్ । గజం వా స్వమయూరం వా స్థాపనీయం గుహాగ్రతః ॥ ౪౩.౧॥ అన్తరావరణే ప్రోక్తా దేవాభిముఖమాసనమ్ । త్రివిధం స్థానకం ప్రోక్తం శైలం లోహసుధామయమ్ ॥ ౪౩.౨॥ లోహజం శైలజం బేరం స్థానకం పరిచక్షతే । సుధామయన్తు కర్తవ్యం శయనం మునిపుఙ్గవ ॥ ౪౩.౩॥ ఉత్తమం లోహజం ప్రోక్తం శైలజం మధ్యమం భవేత్ । సుధామయం కనిష్ఠంస్యాత్ఫలం కర్తుః ప్రచక్షతే ॥ ౪౩.౪॥ ద్వారోత్సేధం చతుర్థాంశమర్ధపాదోనమేవ చ । సమం వా ద్విగుణం వాఽపి త్రిగుణం వా విశేషతః ॥ ౪౩.౫॥ షట్తాలేన తు కర్తవ్యం పఞ్చతాలేన వా మతమ్ । ఐరావతకులే జాతం శ్వేతరూపం మహాబలమ్ ॥ ౪౩.౬॥ చతుఃశ‍ృఙ్గం ద్విశ‍ృఙ్గం వా గజలక్షణసంయుతమ్ । మయూరముత్తమం పూర్వం ప్రోక్తం తద్వత్సమాచరేత్ ॥ ౪౩.౭॥ చతుర్ద్వారసమాయుక్తం శిఖరేణ సమన్వితమ్ । గజస్యాయతనం ప్రోక్తం పీఠాగ్రే పరికల్పయేత్ ॥ ౪౩.౮॥ ప్రాసాదాగ్రేఽథపూర్వే వా దక్షిణే చోత్తరేఽపి వా । పఞ్చాదినవహస్తాన్తం మణ్డపస్య విశాలకమ్ ॥ ౪౩.౯॥ షోడశస్తమ్భసంయుక్తం చతుస్తోరణసంయుతమ్ । తన్మధ్యే వేదికాం కుర్యాదుపవేదిసమన్వితమ్ ॥ ౪౩.౧౦॥ తత్పూర్వే కుణ్డమేకన్తు చతురశ్రం ప్రకల్పయేత్ । అఙ్కురార్పణమాదౌ తు రత్నన్యాసం తతః పరమ్ ॥ ౪౩.౧౧॥ నయనోన్మీలనం బేరశుద్ధిం గ్రామప్రదక్షిణమ్ । జలాధివాసనం పశ్చాత్ శయనం విధినా పురః ॥ ౪౩.౧౨॥ శయనే శాయయేద్బేరం ప్రాక్శిరోత్తరవక్త్రకమ్ । కౌతుకం బన్ధయేత్కణ్ఠే నైవేద్యం దాపయేత్తతః ॥ ౪౩.౧౩॥ కుమ్భం తస్య శిరోభాగే సర్వోపకరణాన్వితమ్ । న్యస్త్వా గజం సమావాహ్య గజమూలేన మన్త్రవిత్ ॥ ౪౩.౧౪॥ పరితః కలశాష్టేషు లోకపాలాన్ సమర్చయేత్ । త్రిఖణ్డకల్పనాం కృత్వా జానుకణ్ఠశిరోఽవధి ॥ ౪౩.౧౫॥ గజాత్మవిద్యాసశివతత్త్వం సేశ్వరమర్చయేత్ । శివాగ్నిం విధినా కృత్వా తతో హోమం సమాచరేత్ ॥ ౪౩.౧౬॥ అశ్వత్థకం శమీవృక్షం ఘృతలాజోదనైస్తిలైః । యవైర్మాషైశ్చ జుహుయాత్ గజమూలషడఙ్గకైః ॥ ౪౩.౧౭॥ గజగాయత్రిణా చైవ సహస్రన్తు తదర్ధకమ్ । ప్రతిద్రవ్యం హృదేనైవ ద్రవ్యాన్తే వ్యాహృతిం హునేత్ ॥ ౪౩.౧౮॥ బ్రహ్మమూర్త్యఙ్గమన్త్రైశ్చ హోమయేన్మన్త్రవిత్తమః । ప్రాతః స్నాత్వాథ విధివత్ కృతనిత్యవిధిర్గురుః ॥ ౪౩.౧౯॥ జయాదిరభ్యాధానఞ్చ రాష్ట్రభృచ్చ హునేత్క్రమాత్ । పూర్ణాహుతిఞ్చ శిరసా కృత్వాగ్నిఞ్చ విసర్జయేత్ ॥ ౪౩.౨౦॥ శయనాద్గజముత్థాప్య స్థాప్య తద్గేహమధ్యమే । కుమ్భాద్బీజం గజశ‍ృఙ్గే విన్యసేన్న్యాసపూర్వకమ్ ॥ ౪౩.౨౧॥ గన్ధపుష్పాదినాభ్యర్చ్య ముద్గాన్నం దాపయేద్గురుః । బ్రాహ్మణాన్ భోజయేత్పశ్చాత్ విత్తశాఢ్యం న కారయేత్ ॥ ౪౩.౨౨॥ ప్రదక్షిణే తు మతిమాన్ గజయుక్తం సమాచరేత్ । పరివారామరాన్ సర్వాన్ యుక్తం వాఽథ విముక్తకమ్ । ఏవం యః కురుతే మర్త్యః సర్వాన్ కామానవాప్నుయాత్ ॥ ౪౩.౨౩॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే గజస్థాపనవిధిర్నామ త్రిచత్వారింశత్పటలః । ౪౪. చతుశ్చత్వారింశత్పటలః - రథప్రతిష్ఠావిధిః రథప్రతిష్ఠాం వక్ష్యేఽహం తల్లక్షణపురః సరమ్ । రథోఽనేకవిధః ప్రోక్తః సలక్షణవిభేదతః ॥ ౪౪.౧॥ విజయం చైవ కాన్తఞ్చ శ్రీకేశశ్చ విశాలకమ్ । నిభద్రం శ్రీవిశాలఞ్చ భద్రం భద్రవిశాలకమ్ ॥ ౪౪.౨॥ ఏవమష్టవిధం ప్రోక్తం విశ్వామిత్ర మహామునే । త్రిచక్రాత్ దశచక్రాన్తం విజయాది యథాక్రమమ్ ॥ ౪౪.౩॥ త్రివిధస్య సమారభ్య షట్ షడఙ్గులవర్ధనాత్ । నిష్కమ్పకావసానన్తు త్రిపఞ్చాఙ్ఘ్రివిశాలకమ్ ॥ ౪౪.౪॥ చక్రతారత్రిభాగైకం పఞ్చభాగాద్విభాగకమ్ । షడ్భాగే తు త్రిభాగఞ్చ మధ్యే కుక్షివిశాలకమ్ ॥ ౪౪.౫॥ కుక్షిద్విలక్షణం తారం చతుర్భాగైకమేవ చ । పఞ్చమాంశైకభాగఞ్చ తన్మధ్యే నాభివిస్తృతమ్ ॥ ౪౪.౬॥ అథవాఙ్గులమానేన నాభేర్మానం ప్రచక్షతే । చతురఙ్గులమారభ్య చైకాఙ్గులవివర్ధనాత్ ॥ ౪౪.౭॥ ఏకాదశాఙ్గులాన్తం స్యాదష్టాధానాది విస్తృతమ్ । చిత్రవృత్తం యథా నాభేశ్చాక్షాగ్రస్య ప్రవేశనమ్ ॥ ౪౪.౮॥ వృక్షైకేన వినా చక్రం కారయేద్బహువృక్షకైః । త్రిద్రవ్యైర్యోజయేచ్చక్రం పఞ్చద్రవ్యేణ వా మతమ్ ॥ ౪౪.౯॥ దారుకీలేన యుఞ్జీయాదధః పట్టేన బన్ధయేత్ । ద్రారుపట్టికయా యుక్తం యథాబలవశం తథా ॥ ౪౪.౧౦॥ భారబాహ్యన్తరం చక్రం యుక్త్యా యుఞ్జీత బుద్ధిమాన్ । సపాదకిష్కుమారభ్య షట్పడఙ్గులివర్ధయేత్ ॥ ౪౪.౧౧॥ భారస్య రుద్రకిష్కం తత్ చత్వారింశత్ప్రమాణకమ్ । భారబాహ్యేతరే మధ్యే త్రివిధం మానమూహయేత్ ॥ ౪౪.౧౨॥ భారఞ్చ త్రిచతుఃపఞ్చసప్తమం మునిసత్తమ । వేదాఙ్గులాదిరుద్రాన్తం భారతారం ధనం క్రమాత్ ॥ ౪౪.౧౩॥ భారతారసమాయామం సపాదం సార్ధమేవ చ । పాదోశద్విగుణాయారం ద్విగుణాయామమేవ చ ॥ ౪౪.౧౪॥ సపాదద్విగుణాయామం ద్విగుణార్ధమథాపి వా । త్రిపాదద్విగుణం వాఽపి త్రిగుణం భారమాయతమ్ ॥ ౪౪.౧౫॥ ఏవం నవవిధం ప్రోక్తమిష్టాయామం పరిగ్రహేత్ । తద్భారఞ్చ లలాటే చ పట్టికా యోజయేద్దృఢమ్ ॥ ౪౪.౧౬॥ భారస్యార్ధం విశాలోచ్చం తస్యాధో చోపధారకమ్ । ఉపధానాదయో దేశే చాక్షం తిర్యక్ సమున్నయేత్ ॥ ౪౪.౧౭॥ షడ్వితస్తిసమారభ్య ఏకైకాఙ్గులవర్ధనాత్ । త్రయోదశవితస్త్యన్తమక్షయామముదాహృతమ్ ॥ ౪౪.౧౮॥ అక్షస్యాధో శిఖాం కుర్యాదాయసా వా స్వదారుణా । దణ్డాగ్రే చక్రవాస్యాధః కీలేనైవ తు యోజయేత్ ॥ ౪౪.౧౯॥ భారస్యోపరిదేశే తు శక్తిం కుర్యాన్నవాఙ్గులమ్ । మధ్యభారో ముఖే చోర్ధ్వే ద్విత్రిహస్తోన్నతం తు వా ॥ ౪౪.౨౦॥ ఉపధానాదధస్తాత్తు కులీరాఙ్ఘ్ర్యక్షవేశనమ్ । షడఙ్గులసమారభ్య ద్విత్ర్యఙ్గులవివర్ధనాత్ ॥ ౪౪.౨౧॥ ఏకహస్తావసానాన్తమధః పట్టేన బన్ధయేత్ । యథేష్టఞ్చ స్మృతం నాలం చక్రాగ్రే ముకులాన్వితమ్ ॥ ౪౪.౨౨॥ తన్మూలే గ్రాహకం భూష్యం ముష్టిబన్ధాదిబన్ధితమ్ । భారోర్ధ్వే తు తతః కుర్యాత్ పాలికాం చోపపీఠకమ్ ॥ ౪౪.౨౩॥ తత్తుఙ్గం పఞ్చమాత్రాన్తం వ్యక్తికం చాష్టమానకమ్ । పాలికోపరి మధ్యే తు చోన్నతిశ్చతురశ్రకమ్ ॥ ౪౪.౨౪॥ వితస్త్యైకం సమారభ్య షట్ షడఙ్గులవర్ధనాత్ । సార్ధద్విహస్తపర్యన్తం దారువర్గోదయం క్రమాత్ ॥ ౪౪.౨౫॥ ఉపపీఠాదిపాదాఢ్యం సర్వాలఙ్కారసంయుతమ్ । తదూర్ధ్వే రథమానస్య లక్షణం వక్ష్యతేఽధునా ॥ ౪౪.౨౬॥ భారారఞ్చ సమారభ్య సార్ధాధికమేవ వా । వితస్త్యేకం సమారభ్య త్రిత్ర్యఙ్గులవర్ధనాత్ ॥ ౪౪.౨౭॥ త్రివితస్త్యన్తముద్దిష్టం నవధా భారవిస్తరమ్ । తద్బహిర్భద్రయుక్తం చేత్తన్మానేనైవ కారయేత్ ॥ ౪౪.౨౮॥ ఏకద్విత్రితలోపేతం తాలాధిష్ఠానవేదివత్ । వితస్త్యేకం సమారభ్య ద్విత్ర్యఙ్గులవివర్ధనాత్ ॥ ౪౪.౨౯॥ అష్టావింశాఙ్గులాన్తఞ్చ నవాధిష్ఠానతుఙ్గకమ్ । సైకాత్క్రమాఙ్గులారభ్య ద్విత్ర్యఙ్గులవివర్ధనాత్ ॥ ౪౪.౩౦॥ నవవింశతిమాత్రాన్తం ప్రత్యేకం చ యథా భవేత్ । ఏవం తలోదయం ప్రోక్తం చైకాదిత్రితలాన్తికమ్ ॥ ౪౪.౩౧॥ ఏకాదినవతాలాన్తం భారతోర్ధ్వం ప్రకల్పయేత్ । ఏకాదిచోర్ధ్వవేదీనాం పీఠమానం ప్రవేశయేత్ ॥ ౪౪.౩౨॥ వితస్త్యేకం సమారభ్య ద్విత్ర్యఙ్గులవివర్ధనాత్ । ఏకహస్తావసానన్తు పఞ్చధా తాలవేశనమ్ ॥ ౪౪.౩౩॥ ఏకనేత్రం త్రినేత్రం వా ద్విముఖం వా చతుర్ముఖమ్ । ఏవమేవం రథాః సర్వే భద్రదేశే ముఖం మతమ్ ॥ ౪౪.౩౪॥ భారం భారోపధానఞ్చ భారోపరి చ చాఙ్ఘ్రికమ్ । దారువర్గసమాయుక్తం భద్రహీనం త్రిచక్రయుక్ ॥ ౪౪.౩౫॥ నామ్నా విజయమిత్యుక్తం విశ్వామిత్ర మహామునే । చతుశ్చక్రసమాయుక్తం దారువర్గసమన్వితమ్ ॥ ౪౪.౩౬॥ చతురశ్రమేకతాలం రథం కాన్తమితి స్మృతమ్ । చక్రం పఞ్చసమాయుక్తం చైకం తద్వితలన్తు వా ॥ ౪౪.౩౭॥ శ్రీకేశం నామతః ప్రోక్తం ప్రసారితతలం క్రమాత్ । తతశ్చక్రస్య చైకం చేద్విశాలమితికోర్తితమ్ ॥ ౪౪.౩౮॥ తదేకపృష్ఠభద్రం చేత్ శ్రీభూతమితి కథ్యతే । పురతః పార్శ్వయోర్భద్రం నామ్నా తత్త్రివిశాలకమ్ ॥ ౪౪.౩౯॥ ద్వే చతుర్భద్రయుక్తం చేద్భద్రమిత్యభిధీయతే । రసాదిదశచక్రాన్తం సంయుక్తం త్రితలాన్వితమ్ ॥ ౪౪.౪౦॥ చతుర్ముఖం రథం ప్రోక్తం నామ్నా భద్రవిశాలకమ్ । ప్రాసాదవలయం కుర్యాత్ కూటశాలాదిమణ్డితమ్ ॥ ౪౪.౪౧॥ యథా తలం యథా శోభం తదా యుఞ్జీత వర్ధనమ్ । అధికం సోచ్చపట్టైశ్చ యోజనీయం విచక్షణః ॥ ౪౪.౪౨॥ సువర్ణభారతామ్రేశ్చ తద్రవ్యా ద్వాదశాన్తం యథా బలమ్ । తలేషు భద్రసంయుక్తం వా చోర్ధ్వే చతురశ్రకమ్ ॥ ౪౪.౪౩॥ వేదికోపరి సర్వత్ర పాదాదిస్తూపికాన్తరమ్ । ఏకతోఽనేకతాలం వా పాదోర్ధ్వే ద్వితలం భవేత్ ॥ ౪౪.౪౪॥ శాలాకూటం వినా వాఽపి వైకాస్యైకతలన్తువా । నానావర్ణైశ్చ వస్త్రైశ్చ స్తమ్భాదూర్ధ్వమలఙ్కరేత్ ॥ ౪౪.౪౫॥ నానాధ్వజసమోపేతం నానాదామైశ్చ చామరైః । ఊర్ధ్వవేద్యుపరిష్టాత్తు సింహరూపాఙ్ఘ్రికాసనమ్ ॥ ౪౪.౪౬॥ నిత్యే నైమిత్తికే వాఽపి కుర్యాదాసనముత్తమమ్ । అథవా వేదికాధారం దేవాసనముదీరితమ్ ॥ ౪౪.౪౭॥ ఆయాదిశుభవర్గాఢ్యం సర్వాలఙ్కారసంయుతమ్ । దారువర్గేషు సర్వత్ర కుర్యాత్స్కన్దవినోదనమ్ ॥ ౪౪.౪౮॥ రథమేవఞ్చ సమ్పాద్య ప్రతిష్ఠాం సమ్ప్రకారయేత్ । సర్వమాసే ప్రకర్తవ్యం శుక్లపక్షే శుభే దినే ॥ ౪౪.౪౯॥ తైలాభ్యఙ్గం రథం కృత్వా శుద్ధోదైరభిషేచయేత్ । పఞ్చగవ్యేన సమ్ప్రోక్ష్య పుణ్యాహప్రోక్షణం తథా ॥ ౪౪.౫౦॥ అస్త్రేణార్ఘ్యజలేనైవ ప్రోక్ష్య గన్ధాదినార్చయేత్ । కౌతుకం బన్ధయేత్ పద్మం ముఖే తు హృదయేన తు ॥ ౪౪.౫౧॥ వస్త్రైరాచ్ఛాద్య తద్దేశం తత్త్వతత్త్వేశ్వరం న్యసేత్ । మూర్తిమూర్తీశ్వరోపేతం యథావిధి సమర్చయేత్ ॥ ౪౪.౫౨॥ దక్షిణేషు చ చక్రేషు యజేత్కుర్యాద్దిశాం పతిమ్ । ఇన్ద్రమక్షేషు భారేషు యజేదాధారశక్తికామ్ ॥ ౪౪.౫౩॥ ఉపపీఠే గజం న్యస్త్వా తదూర్ధ్వేఽనన్తమర్చయేత్ । గన్ధస్తమ్భేషు సర్వేషు ధర్మాధర్మాది విన్యసేత్ ॥ ౪౪.౫౪॥ దేవాసనేఽధచ్ఛదనే మూర్ధ్వచ్ఛదనమూర్ధ్వతః । కర్ణికా నవశక్తీశ్చ సుబ్రహ్మణ్యాసనం తథా ॥ ౪౪.౫౫॥ జయన్తాద్యష్టవిద్యేశా రథాధిపతయః స్మృతాః । మయూరః శిఖిరాశీశాః సేనానీ స్తూపినాయకాః ॥ ౪౪.౫౬॥ రథాగ్రే పార్శ్వయోర్వాపి మణ్డపం కల్పయేత్సుధీః । షోడశస్తమ్భసంయుక్తం మధ్యే వేదిసమన్వితమ్ ॥ ౪౪.౫౭॥ సర్వాలఙ్కారసంయుక్తం గోమయాలిప్తభూతలమ్ । కుణ్డాని పరితః కృత్వా నవ పఞ్చైకమేవ వా ॥ ౪౪.౫౮॥ ప్రధానన్తు షడశ్రం స్యాత్సర్వలక్షణసంయుతమ్ । వేద్యూర్ధ్వే స్థణ్డిలం కుర్యాదష్టద్రోణైశ్చ శాలిభిః ॥ ౪౪.౫౯॥ కూర్చాది సహితం తస్య తత్తత్కుమ్భాన్ న్యసేతతః । తత్ర వధ్యే గుహం పూర్వే భానుమిన్దుం తథానలే ॥ ౪౪.౬౦॥ దక్షిణే దృఢమాధారం శక్తిం నిరృతిగోచరే । గజం మయూరం వరుణే వాయవ్యేన తమర్చయేత్ ॥ ౪౪.౬౧॥ ధర్మాది చోత్తరే శేషమీశానే గోచరే తథా । గన్ధాద్యైరర్చయిత్వాథ హోమకర్మసమాచరేత్ ॥ ౪౪.౬౨॥ అగ్న్యాధానాదికం సర్వమగ్నికార్యోక్తమాచరేత్ । గుహం సామ్బం ప్రధానాన్తమష్టమూర్తిపరేషు చ ॥ ౪౪.౬౩॥ అర్చయేదేకకుణ్డేషు గుహమూర్తిఞ్చ తత్ర వై । పాలాశోదుమ్బరోశ్వత్థ వటాః పూర్వాదిదిక్షు చ ॥ ౪౪.౬౪॥ శమ్యపామార్గమాయూరంవుశయేవ విదిక్షు చ । ప్రధానే తు పలాశత్స్యాత్సమిధః సమ్ప్రకీర్తితః ॥ ౪౪.౬౫॥ సమిధాజ్యాన్నలాజేశ్చ తిలైశ్చైవ ప్రియఙ్గుభిః । స్కన్దమూలేన చాఙ్గైశ్చ హోమయేత్తు యథాక్రమమ్ ॥ ౪౪.౬౬॥ శతమర్ధం తదర్ధం వా జుహుయాద్దేశికోత్తమః । పూర్ణాం హుత్వా ద్వితీయేఽహ్ని యాగేశానర్చ్య దేశికః ॥ ౪౪.౬౭॥ స్నాత్వా శుక్లామ్బరధరః శుచిర్భూత్వా సమాహితః । ముహూర్తే సమనుప్రాప్తే మన్త్రన్యాసం సమాచరేత్ ॥ ౪౪.౬౮॥ తత్తత్కుమ్భస్థతోయేన తత్తద్దేవాన్ తతస్థలే । జయాదిరభ్యాధానఞ్చ రాష్ట్రభృచ్చ హునేత్క్రమాత్ ॥ ౪౪.౬౯॥ కుమ్భానుద్ధృత్య శిరసా పూరయేత్తు యథాక్రమమ్ । అనుక్తమన్యతో గ్రాహ్యమధికం నైవదోషభాక్ ॥ ౪౪.౭౦॥ దేశికస్య తు యచ్చిత్తం దేవానాన్తుష్టికారకమ్ । మూర్తిధారాస్తు దైవజ్ఞాదధికం తోషయేత్తతః ॥ ౪౪.౭౧॥ ఏవం యః కురుతే మర్త్యః స పుణ్యాఙ్గతిమాప్నుయాత్ । ఇహైవ పుత్రధనవాన్ ప్రాప్నుయాద్వాఞ్ఛితం ఫలమ్ । సోఽన్తేప్సరగణైః సేవ్యో విమానం సర్వకామికమ్ ॥ ౪౪.౭౨॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే రథప్రతిష్ఠావిధిర్నామచతుశ్చత్వారింశత్పటలః । ౪౫. పఞ్చచత్వారింశత్పటలః - మహాభిషేకవిధిః మహాభిషేకం వక్ష్యేఽహం స్కన్దస్య శ‍ృణు కౌశిక । ధర్మార్థకామమోక్షార్థం శాన్తికం పౌష్టికం శుభమ్ ॥ ౪౫.౧॥ ఆయుః శ్రీవర్ధనం పుణ్యం సర్వవ్యాధివినాశనమ్ । రిపుక్షయం రాజ్యలాభం బాలానాం వృద్ధికారకమ్ ॥ ౪౫.౨॥ ఏకాహఞ్చ త్రయాహఞ్చ పఞ్చాహం త్వభిషేచయేత్ । కృత్తికాయాం విశాఖాయాం షష్ఠ్యాం వాఙ్గారవారకే ॥ ౪౫.౩॥ యజమానస్య నక్షత్రే శుభయోగే శుభావహమ్ । రిపుక్షయార్థం పఞ్చాహం త్ర్యధాహం సర్వకామదమ్ ॥ ౪౫.౪॥ ఏకాహం రోగనాశార్థం కారయేన్మునిపుఙ్గవ । పూర్వేద్యురఙ్కురాన్ పాద్యం కౌతుకం బన్ధయేత్తతః ॥ ౪౫.౫॥ క్షీరాభిషేచనం కృత్వా పాయసన్తు నివేదయేత్ । నిర్వాణదీపం తద్రాత్రౌ గోఘృతేనైవ కారయేత్ ॥ ౪౫.౬॥ ప్రాతస్నానాదికం కృత్వా శిష్యైశ్చైవ గురుస్తతః । గోమయాలేపనం కృత్వా పుణ్యాహం ప్రోక్షణం తతః ॥ ౪౫.౭॥ జలభాణ్డాని కలశాన్ పాద్యాచమనపాత్రకమ్ । పటలీసమహాకారం సర్వలక్షణసంయుతమ్ ॥ ౪౫.౮॥ అస్త్రేణ క్షాల్యతోయైశ్చ న్యసేద్దత్వాసనోపరి । నిరీక్ష్య హృదయేనైవ ప్రోక్షయేత్పురుషేణ చ ॥ ౪౫.౯॥ తాడనం హుమ్ఫడన్తాస్త్రైర్దర్శనం సద్యమమన్త్రతః । నేత్రేణోన్మీలనం కుర్యాత్కవచేనావకుణ్ఠనమ్ ॥ ౪౫.౧౦॥ వస్త్రపూతైశ్చ తోయైశ్చ జలభాణ్డాని పూరయేత్ । ఏలాలవఙ్గకర్పూరగన్ధపుష్పజలాన్వితైః ॥ ౪౫.౧౧॥ పఞ్చాఙ్గభూషణైర్యుక్తం శిష్యైః సహ గురుస్తతః । అఙ్గన్యాసకరన్యాసమన్తర్యాగం సమాచరేత్ ॥ ౪౫.౧౨॥ ప్రాణప్రకృతియోగన్తు జ్ఞాత్వా కర్మసమాచరేత్ । వర్ధనీకుమ్భకలశాన్ సూత్రేణైవ తు వేష్టయేత్ ॥ ౪౫.౧౩॥ దేవాగ్రే వాఽపి వర్తవ్యం మణ్డపే స్నపనాదికమ్ । శాలిభిస్తణ్డులన్తత్ర కల్పయేన్మునిసత్తమ ॥ ౪౫.౧౪॥ కారయేద్విధినా పఞ్చవింశతిస్నపనం కురు । స్కన్దకుమ్భం న్యసేన్మధ్యే తత్పార్శ్వే వర్ధనీద్వయమ్ ॥ ౪౫.౧౫॥ పాద్యమాచమనం చార్ఘ్యం వస్త్రయుగ్గన్ధతైలకమ్ । తిలకుమ్భఞ్చ నీవారం ప్రథమావరణే న్యసేత్ ॥ ౪౫.౧౬॥ ద్వితీయావరణే విద్వాన్ పూర్వాదిషు ప్రకల్పయేత్ । మధుకేక్షుగులం పశ్చాదుశీరం చన్దనన్తథా ॥ ౪౫.౧౭॥ తక్కోలం సర్వగన్ధఞ్చ జాతిం చైవ మరుం తథా । కల్హారఞ్చ కదమ్బఞ్చ మల్లికాద్రోణమేవ చ ॥ ౪౫.౧౮॥ బీజలక్ష్మీప్రదానఞ్చ కైతకం పుష్పమేవ చ । ఏతత్ షోడశకం ద్రవ్యమభ్యర్చ్య స్వర్ణతోయకమ్ ॥ ౪౫.౧౯॥ స్కన్దం శక్తిద్వయం మధ్యే విద్యేశాన్ ప్రథమావృతౌ । దిక్పాలాన్ వసూంశ్చాపి ద్వితీయావరణే న్యసేత్ ॥ ౪౫.౨౦॥ తత్పశ్చిమదిశి స్థాప్య పఞ్చగవ్యం విధానతః । స్థణ్డిలం పశ్చిమం తస్య కల్ప్య పఞ్చామృతమ్బుధః ॥ ౪౫.౨౧॥ క్షీరన్తు మధ్యమే స్థాప్య గోమూత్రం పూర్వ ఏవ చ । ఆగ్నేయే గోమయం న్యస్త్వా యామ్యే దధి మహామునే ॥ ౪౫.౨౨॥ ఆజ్యం నిరృతిదేశే తు పశ్చిమే మధు విన్యసేత్ । ఫలసారన్తు వాయవ్యే సౌమ్యే స్యాదిక్షుసారకమ్ ॥ ౪౫.౨౩॥ ఐశాన్యాం నాలికేరఞ్చ నవద్రవ్యనిహోచ్యతే । ప్రస్థమర్ధం తదర్ధఞ్చ ప్రస్థం కుడుపమేవ చ ॥ ౪౫.౨౪॥ కుడుపఞ్చ చతుఃప్రస్థం ప్రస్థం త్రిఃప్రస్థమేవ చ । ఏవం క్షీరాదిసఙ్కల్ప్య ప్రోక్షయేదస్త్రమన్త్రతః ॥ ౪౫.౨౫॥ అభ్యఙ్గఞ్చ తతః కృత్వా పఞ్చగవ్యాభిషేచనమ్ । ఆధారాధేయపూజాఞ్చ కుర్యాదావాహనాష్టకమ్ ॥ ౪౫.౨౬॥ పఞ్చామృతాదిసమ్పూజ్య స్నపనేన తతః పరమ్ । పూజయేత్స్కన్దమూలేన బ్రహ్మమూర్త్యఙ్గమన్త్రతః ॥ ౪౫.౨౭॥ స్కన్దసూక్తేన మన్త్రజ్ఞః కుమారాయేతి మన్త్రతః । అయం కుమారమన్త్రేణ మాతే కుమారమన్త్రతః ॥ ౪౫.౨౮॥ మాలామన్త్రేణ మతిమాన్ రుద్రసూక్తేన తత్పరమ్ । శ్రీరుద్రచమకాభ్యాఞ్చ పురుషసూక్తన తత్పరమ్ ॥ ౪౫.౨౯॥ షడ్వారం మన్త్రితైర్మన్త్రైః స్నాపయేత్పఞ్చశాన్తికైః । వస్త్రోపవీతగన్ధఞ్చ సర్వాణ్యాభరణాని చ ॥ ౪౫.౩౦॥ దత్వాథ మన్త్రవిత్కుర్యాత్పఞ్చావరణపూజనమ్ । విన్యసేన్మాతృకాన్యాసం సైకత్రింశత్కలా మతా ॥ ౪౫.౩౧॥ తత్కాలే పుష్పదామైశ్చ సర్వత్రైవ ప్రకల్పయేత్ । ప్రభూతహవిషం దత్వా యథావిభవవిస్తరమ్ ॥ ౪౫.౩౨॥ సర్వోపదేశసంయుక్తం నానాపుష్పసమన్వితమ్ । నానాఫలసమోపేతమాజ్యపూర్ణదధిప్లుతమ్ ॥ ౪౫.౩౩॥ పానీయం ముఖవాసఞ్చ తామ్బూలఞ్చ విశేషతః । ధూపదీపాదికం దత్వా గుహాగ్నిఞ్చ నయేత్తతః ॥ ౪౫.౩౪॥ శ్యామవృక్షసమిద్భిశ్చ వరుణం సర్పిషా హునేత్ । షడక్షరేణ మన్త్రేణ ప్రత్యేకం ద్విసహస్రకమ్ ॥ ౪౫.౩౫॥ అఙ్గమన్త్రైర్దశాంశం తు పూర్ణాహుతిసమాచరేత్ । స్విష్టకృచ్చ జయాదిఞ్చ సర్వకామార్థసిద్ధయే ॥ ౪౫.౩౬॥ స్వర్ణపుష్పైశ్చ దానైశ్చ వాద్యైర్గీతైశ్చ నర్తనైః । జపైః ప్రదక్షిణైః స్తాత్రైర్నమస్కారైశ్చ భక్తితః ॥ ౪౫.౩౭॥ ప్రీణయిత్వా మహాసేనం ప్రార్థయేదర్థమీప్సితమ్ । యాన్ యాన్ కామయతే కామాన్ తాంస్తాన్ సత్యమవాప్నుయాత్ ॥ ౪౫.౩౮॥ ఆచార్యం పూజయేత్కర్తా గోభూమీధాన్యకాఞ్చనైః । వస్త్రహేమాఙ్గులీయైశ్చ దాసీదాసైశ్చ భక్తితః । కుమారం గణ్డరోగస్య నాశార్థమపి కారయేత్ ॥ ౪౫.౩౯॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే మహాభిషేకవిధిర్నామ పఞ్చచత్వారింశత్పటలః । ౪౬. షట్చత్వారింశత్పటలః - స్కన్దకలాన్యాసవిధిః తతః స్కన్దకలాన్యాసం సైకత్రింశత్కలాస్మృతమ్ । స్కన్దసూక్తస్య షణ్మన్త్రైః సకలాభిర్న్యసేత్ సుధీః ॥ ౪౬.౧॥ సైకత్రింశత్కలాం వక్ష్యే శ‍ృణు కౌశిక సువ్రత । జయా బలోన్నతా వామా నన్దినీ విజయా రమా ॥ ౪౬.౨॥ సేనా మాయా చ శాన్తీ చ సత్యా సూక్ష్మా సుమత్యపి । వజ్రామృతా యశశ్చైవ వరిష్ఠా సుప్రతిష్ఠికా ॥ ౪౬.౩॥ రుచిరా భ్రామిణీ భూతీ మాన్యా జీవాతురేవ చ । శుద్ధా కృపా సత్వరా చ జగతీ వరదా తతః ॥ ౪౬.౪॥ కామదా హరిణీ శ్యామా సైకత్రింశత్కలా స్మృతాః । స్కన్దసూక్తస్య షణ్మన్త్రైః ప్రథమే షట్కలా శిరః ॥ ౪౬.౫॥ ద్వితీయే షట్కలా వక్త్రే తృతీయే పఞ్చమీ కలా । హృదయే కణ్ఠదేశే తు బాహ్వోర్నాభౌ తు విన్యసేత్ ॥ ౪౬.౬॥ వేదమన్త్రైః కలా పఞ్చ కుక్షౌ పృష్ఠే తతః పరమ్ । ఉరః స్థలే చ గుహ్యే చ శిశ్నే చైవ న్యసేద్ బుధః ॥ ౪౬.౭॥ ఏతే మన్త్రకలా వేదా ఊర్వోర్జాన్వోశ్చ విన్యసేత్ । షష్ఠే మన్త్రే కలా పఞ్చ జఙ్ఘయోః పాదయోరపి ॥ ౪౬.౮॥ వ్యాపకాఞ్జలినా ధీమాన్ న్యసేదేవం విధానతః । సైకత్రింశత్కలాన్యాసం న జ్ఞాత్వా న సమర్చయేత్ ॥ ౪౬.౯॥ తస్మాత్ సర్వప్రయత్నేన న్యాసం కృత్వార్పయేద్ గుహమ్ । య ఏతత్ కురుతే నిత్యం సోఽగ్నిష్టోమఫలం లభేత్ ॥ ౪౬.౧౦॥ కలాన్యాసక్రమః - ఓం జగద్భువం జయాయై నమః । । ౧। --ఈశానమూర్ధ్ని ఓం బహుతో వలాయై నమః । । ౨। --పూర్వమూర్ధ్ని ఓం హుతం ఉన్నతాయై నమః । । ౩। --దక్షిణమూర్ధ్ని ఓం వచద్భువే వామాయై నమః । । ౪। --ఉత్తరమూర్ధ్ని ఓం నమస్తేఽస్తు నన్దిన్యై నమః । । ౫। --పశ్చిమమూర్ధ్ని ఓం విశ్వభువే విజయాయై నమః । । ౬। --నైరృతమూర్ధ్ని ఓం జగద్భువోఽధిపతిర్జరాయై నమః । । ౭। --ఈశానవక్త్రే ఓం సేనానీః సేనాయై నమః । । ౮। --పూర్వవక్త్రే ఓం మయూరప్రియాయై నమః । । ౯। --దక్షిణవక్త్రే ఓం షడాననః శాన్త్యై నమః । । ౧౦। --ఉత్తరవక్త్రే ఓం సత్త్వాయాహం నమస్తేఽస్తు సత్యాయై నమః । । ౧౧। --పశ్చిమవక్త్రే ఓం సుఖం వహస్వ సూక్ష్మాయై నమః । । ౧౨। --నైరృతవక్త్రే ఓం సుబ్రహ్మణ్య సుమత్యై నమః । । ౧౩। --హృదయే ఓం బృహస్పతేః సుతాం ప్రజ్ఞాయై నమః । । ౧౪। --గలే ఓం అస్య పద్మయోనే అమృతాయై నమః । । ౧౫। --దక్షిణబాహౌ ఓం అయస్యాత్మయశసే నమః । । ౧౬। --వామబాహౌ ఓం వహనే వహన్తు వరిష్ఠాయై నమః । । ౧౭। --నాభౌ ఓం సుబ్రహ్మణ్య సుప్రతిష్ఠాయై నమః । । ౧౮। --కుక్షౌ ఓం రుద్రభువే రుచాయై నమః । । ౧౯। --పృష్ఠే ఓం బ్రహ్మభువే భ్రామిణ్యై నమః । । ౨౦। --ఉరసి ఓం భువద్భువే భూత్యై నమః । । ౨౧। --గుహ్యే ఓం అభూతాయ మాన్యాయై నమః । । ౨౨। --శిశ్నే ఓం జగద్భువే జీవాతవే నమః । । ౨౩। --దక్షిణోరౌ ఓం సుబ్రహ్మణ్య రుద్ధాయై నమః । । ౨౪। --వామోరౌ ఓం కృత్తికాసుతకృపాయై నమః । । ౨౫। --దక్షిణజానుని ఓం షష్ఠాఙ్గసత్త్వరాయై నమః । । ౨౬। --వామజానుని ఓం జగద్భవే జగత్యై నమః । । ౨౭। --దక్షిణజఙ్ఘాయాం ఓం వచద్భువే వరదాయ నమః । । ౨౮। --వామజఙ్ఘయాం ఓం స్కన్దవిశాఖినే కామదాయై నమః । । ౨౯। --దక్షిణపాదే ఓం హవ్యం యస్మాద్ధరిభ్యై నమః । । ౩౦। --వామపాదే ఓం షణ్ముఖాయ శ్యామాయై నమః । । ౩౧। --వ్యాపకాఞ్జలిః ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే స్కన్దకలాన్యాసవిధిర్నామ షట్చత్వారింశత్పటలః । ౪౭. సప్తచత్వారింశత్పటలః - మాతృకాన్యాసవిధిః శ‍ృణు కౌశిక వక్ష్యేఽహం సుబ్రహ్మణ్యస్య మాతృకామ్ । భుక్తిముక్తిప్రదం పుంసాం సర్వోపద్రవనాశనమ్ ॥ ౪౭.౧॥ కేశాన్తే ముఖవృత్తే చ నేత్రయోః శ్రోత్రనాసయోః । కర్ణయోరోష్ఠయోర్దన్తపఙ్క్తౌ మూర్ధ్నిముఖేస్వరమ్ ॥ ౪౭.౨॥ కవర్గం దక్షిణే హస్తే చవర్గం వామహస్తకే । టవర్గం దక్షపాదే చ తవర్గం వామపాదకే ॥ ౪౭.౩॥ పఫౌ పర్వద్వయే న్యస్య బకారం పృష్ఠదేశకే । భకారం నాభిదేశే తు మకారం కుక్షిదేశకే ॥ ౪౭.౪॥ యకారం హృదయే న్యస్య రలౌ దోర్మూలయోర్న్యసేత్ । వకారం కణ్ఠపృష్ఠే తు శషౌ కక్షద్వయే న్యసేత్ ॥ ౪౭.౫॥ సహౌ శిశ్నే చ గుహ్యే చ లకారం భుజయోర్న్యసేత్ । క్షకారం వ్యాపకం శేషాం సుబ్రహ్మణ్యస్య మాతృకామ్ ॥ ౪౭.౬॥ తాన్యేతాని న చోక్తాని వర్ణేశ్వరాననం శ‍ృణు । అమరేశ్వర ఆరాధ్యస్తత ఇన్ద్రపురోగమాః ॥ ౪౭.౭॥ ఈశపుత్ర ఉమాపుత్ర ఊర్ధ్వరేతో మమ ప్రియ । ఋణోౠణఌన్యశ్చ ౡహన్తైకనాయకః ॥ ౪౭.౮॥ ఐశ్వర్యప్రద ఓజస్వీ ఔపమ్యరహితః పుమాన్ । తతోఽమ్బుజాసనక్షీణం తేషాం స్యుః స్వరదేవతాః ॥ ౪౭.౯॥ కమణ్డలుధరః ఖడ్గపాణిర్గఙ్గాసుతస్తతః । ఘణ్టాహస్తోఙప్రియశ్చ చన్ద్రశేఖర ఈరితః ॥ ౪౭.౧౦॥ ఛన్దోమయశ్చైవ జగత్పతిశ్చ ఝషకేతుజిత్ । ఞమూర్తిష్టఙ్కహస్తశ్చ ఠస్వరూపోఽథడమ్బరః ॥ ౪౭.౧౧॥ ఢక్కప్రియోణగమ్యశ్చ తత్త్వరూపస్థపిష్టకః । దణ్డపాణిర్ధనుష్పాణిర్నగరన్ధ్రకరస్తతః ॥ ౪౭.౧౨॥ తథైవ పద్మహస్తశ్చ ఫణిహస్తస్తథైవ చ । తతస్తు బహులాపుత్రో భవాత్మజ ఇతీరితః ॥ ౪౭.౧౩॥ మహాసేనో యజ్ఞమూర్తి రమణీయస్తథైవ చ । లమ్బోదరానుజశ్చైవ వచద్భూః శరసమ్భవః ॥ ౪౭.౧౪॥ షణ్ముఖః సర్వలోకేశో హరాత్మజ ఇతి స్మృతః । లక్ష్మీవాంశ్చ క్షమాక్షేత్రః కాదిక్షాన్తాధిదేవతాః ॥ ౪౭.౧౫॥ అకారాదిక్షకారాన్తం న్యసేద్దేహే స్వనామభిః । ప్రణవాదినమోఽన్తైశ్చ బ్రాహ్మణక్షత్రియోఽపి వా ॥ ౪౭.౧౬॥ వైశ్యో వాప్యథ శూద్రో వా సుబ్రహ్మణ్యాఖ్యమాతృకామ్ । జపకాలే జపేద్యస్తు జయసిద్ధిమవాప్నుయాత్ ॥ ౪౭.౧౭॥ పూజాకాలే న్యసేదేతత్ప్రతిష్ఠాకాల ఏవ చ । గాయత్రీజపకాలే తు సుబ్రహ్మణ్యస్య మాతృకామ్ ॥ ౪౭.౧౮॥ యః కరోతి ముఖం తస్య సహస్రగుణితం ఫలమ్ । సప్తజన్మ భవేద్విప్రః సోఽన్తే కౌమారమాప్నుయాత్ ॥ ౪౭.౧౯॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే మాతృకాన్యాసవిధిర్నామ సప్తచత్వారింశత్పటలః । ౪౮. అష్టచత్వారింశత్పటలః - సుబ్రహ్మణ్యకవచవిధిః సుబ్రహ్మణ్యస్య కవచం వక్ష్యేఽహం శ‍ృణు కౌశిక । సర్వపాపప్రశమనం సర్వోపద్రవనాశనమ్ ॥ ౪౮.౧॥ బ్రహ్మానుష్టుప్ఛన్దః సుబ్రహ్మణ్యస్య దేవతా । షాన్తదీర్ఘేణ కల్పేన షడఙ్గన్యాసకల్పనా ॥ ౪౮.౨॥ ధ్యానమ్- సిన్దూరారుణమిన్దుకాన్తి వదనం కేయూరహారాదిభిః దివ్యైరాభరణైర్విభూషితతనుః స్వర్గస్య సౌఖ్యప్రదమ్ । అమ్భోజాభయశక్తికుక్కుటధరం రక్తాఙ్గరాగోజ్వలం సుబ్రహ్మణ్యముపాస్మహే ప్రణమతాం భీతిప్రణాశోద్యతమ్ ॥ ౪౮.౩॥ సుబ్రహ్మణ్యోఽగ్రతః పాతు సేనానీః పాతు పృష్ఠతః । గుహో మాం దక్షిణే పాతు భూపతిః పాతు వామతః ॥ ౪౮.౪॥ శిరః పాతు మహాసేనః స్కన్దో రక్షేల్లలాటకమ్ । నేత్రయోర్ద్వాదశాక్షశ్చ శ్రోత్రం రక్షతు విశ్వభూః ॥ ౪౮.౫॥ ముఖం మే షణ్ముఖః పాతు నాసికాం మకరాత్మజః । ఓష్ఠం వల్లీపతిః పాతు జిహ్వాం పాతు షడక్షరః ॥ ౪౮.౬॥ దేవసేనాపతిర్దన్తాన్ చిబుకం బహులాసుతః । కణ్ఠం తారకజిత్పాతు బాహుం ద్వాదశబాహుమాన్ ॥ ౪౮.౭॥ హస్తౌ శక్తిధరః పాతు వక్షః పాతు శరోద్భవః । హృదయం బ్రహ్మభూః పాతు కుక్షిం పాత్వమ్బికాసుతః ॥ ౪౮.౮॥ నాభిం శమ్భుసుతః పాతు కటిం పాతు హరాత్మజః । ఊరుం పాతు గజారూఢో జానూ ద్వే జాహ్నవీసుతః ॥ ౪౮.౯॥ జఙ్ఘే విశాఖో మే పాతు పాదయోః శిఖివాహనః । సర్వాణ్యఙ్గాని భూతేశః సప్తధాతూంశ్చ షణ్ముఖః ॥ ౪౮.౧౦॥ సన్ధ్యాకాలే నిశీథిన్యాం మధ్యాహ్నే దుస్తరే జలే । దుర్గమే చ మహారణ్యే రాజద్వారే సహాయకే ॥ ౪౮.౧౧॥ తుములే రణమధ్యే చ సర్పదుష్టమృగాదిషు । చోరాదిసాధ్వసేఽభేద్యే జ్వరాదివ్యాధిపీడితే ॥ ౪౮.౧౨॥ దుష్టగ్రహాదిభీతౌ చ దుర్నిమిత్తాదిభీషణే । అస్త్రశస్త్రనిఘాతేషు త్రాతు మాం క్రౌఞ్చరన్ధ్రకృత్ ॥ ౪౮.౧౩॥ సుబ్రహ్మణ్యస్యకవచమిష్టసిద్ధిఫలం భవేత్ । తస్య తాపత్రయం నాస్తి సత్యం సత్యం వదామ్యహమ్ ॥ ౪౮.౧౪॥ ధర్మార్థీ లభతే ధర్మానర్థార్థీ చార్థమాప్నుయాత్ । కామార్థీ లభతే కామాన్ మోక్షార్థీ మోక్షమాప్నుయాత్ ॥ ౪౮.౧౫॥ యత్ర యత్ర జపేత్ తత్ర తత్ర సన్నిహితో గుహః । పూజాప్రతిష్ఠాకాలే చ జపకాలే పఠేదిదమ్ ॥ ౪౮.౧౬॥ తేషామేవ ఫలావాప్త్యై మహాపాతకనాశనమ్ । యః పఠేచ్ఛృణుయాద్భక్త్యా నిత్యం దేవస్య సన్న్నిధౌ । సర్వాన్ కామానిహ ప్రాప్య సోఽన్తే స్కన్దపురం వ్రజేత్ ॥ ౪౮.౧౭॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే సుబ్రహ్మణ్యకవచవిధిర్నామ అష్టచత్వారింశత్పటలః । ౪౯. ఏకోనపఞ్చాశత్పటలః - ప్రదక్షిణనమస్కారవిధిః ప్రదక్షిణనమస్కారవిధిం శ‍ృణు వదామ్యహమ్ । ప్రదక్షిణత్రయం కృత్వా నమస్కారన్తు పఞ్చకమ్ ॥ ౪౯.౧॥ పునః ప్రదక్షిణం కృత్వా పునర్జన్మ న విద్యతే । యాని కాని చ పాపాని జన్మాన్తరకృతాని చ ॥ ౪౯.౨॥ తాని తాని ప్రణశ్యన్తి ప్రదక్షిణపదే పదే । ప్రభాతే భుక్తిదమ్ప్రోక్తం మధ్యాహ్నే భుక్తిముక్తిదమ్ ॥ ౪౯.౩॥ రాత్రౌ చ మోక్షదం ప్రోక్తం షణ్ముఖస్య ప్రదక్షిణమ్ । ఆత్మప్రదక్షిణే విప్రా దక్షిణేనైవ కారయేత్ ॥ ౪౯.౪॥ కుమారగజయోర్మధ్యే నైవ కార్యన్తు లఙ్ఘనమ్ । పరివారాలయం తత్ర లఙ్ఘయేన్నైవ దోషభాక్ ॥ ౪౯.౫॥ గజవాలాగ్రకం స్పృష్ట్వా కుమ్భమధ్యేఽవలోకయేత్ । సర్వపాపవినిర్ముక్తః స్కన్దలోకే మహీయతే ॥ ౪౯.౬॥ పద్భ్యాం కరాభ్యాం శిరసా పఞ్చాఙ్గః స్యాత్ ప్రమాణకమ్ । ఉరసా శిరసా దృగ్భ్యాం మనసా వచసా తథా ॥ ౪౯.౭॥ పద్భ్యాం కరాభ్యాం జానుభ్యాం ప్రణామోఽష్టాఙ్గ ఈరితః । వామపార్శ్వే శిరో న్యస్త్వా సవ్యపాదే ప్రలమ్బితౌ ॥ ౪౯.౮॥ నమస్కారః ప్రకర్తవ్యః ప్రాగాదిద్వారవేశ్మసు । నిత్యానుష్ఠానకర్మాన్తే ప్రకర్తవ్యం ప్రదక్షిణమ్ ॥ ౪౯.౯॥ ఉపోషితః శుచిః స్నాత్వా యః కరోతి ప్రదక్షిణమ్ । సహస్రం శ్రద్ధయా ధీమాన్ అశ్వమేధఫలం లభేత్ ॥ ౪౯.౧౦॥ పునః ప్రదక్షిణం కుర్యాత్సుమిత్రేశం ప్రదర్శయేత్ । ప్రదక్షిణాన్ స్వేన కృతాన్ విత్తాదర్ధఫలం లభేత్ ॥ ౪౯.౧౧॥ అఙ్గప్రదక్షిణత్వేన తుల్యం కోటిప్రదక్షిణమ్ । గుహాగ్రే దేవమభ్యర్చ్య కరసంస్ఫోటనాదిభిః ॥ ౪౯.౧౨॥ ఉడ్డీయన్తే శరీరస్థాః మహాపాతకకోటయః । పాతకాని చ సర్వాణి మోక్తుం కామయతే చ యః । కుమారగజయోర్మధ్యే దణ్డవత్ప్రణమేన్నరః ॥ ౪౯.౧౩॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే ప్రదక్షిణనమస్కారవిధిర్నామ ఏకోనపఞ్చాశత్పటలః । ౫౦. పఞ్చాశత్పటలః - ఆచార్యలక్షణవిధిః ఆచార్యలక్షణం వక్ష్యే శ‍ృణు కౌశిక సువ్రత । ఆర్యావర్తభృతో గోత్రః సూత్రం చైవ సమన్వితమ్ ॥ ౫౦.౧॥ ఆదిశైవకులోద్భూతః శివద్విజ ఉదీరితః । పరార్థపూజనం తేన కర్తవ్యం మునిపుఙ్గవ ॥ ౫౦.౨॥ శివాగమపురాణజ్ఞో గుహపూజావిధానవిత్ । వేదవేదాఙ్గతత్త్వజ్ఞో జపహోమవిధానవిత్ ॥ ౫౦.౩॥ దేవాగ్నిగురుభక్తిశ్చ మేధావీ కుశలః శుచిః । సర్వావయవసమ్పూర్ణః సమయాచారసంయుతః ॥ ౫౦.౪॥ కులీనః సర్వశాస్త్రజ్ఞః సత్యవాదీ జితేన్ద్రియః । శివశాస్త్రరతశ్చైవ పరశాస్త్రపరాఙ్ముఖః ॥ ౫౦.౫॥ శిఖయా బద్ధకేశీ వా భస్మోద్ధూలితవిగ్రహః । దమ్భాసూయాదిరహితః సమయాచారపాలకః ॥ ౫౦.౬॥ ప్రత్యుత్పన్నమనః శాన్తస్తపస్వీ ప్రియదర్శనః । ఉపవీతఞ్చ రుద్రాక్షముష్ణీషం చోత్తరీయకమ్ ॥ ౫౦.౭॥ భస్మశైవాదిశైవానాం పఞ్చముద్రా ప్రకీర్తితాః । ఏవమాదిగుణోపేతః కారయేత్స్వామిపూజనమ్ ॥ ౫౦.౮॥ నాస్తికోఽప్యశుభః క్రుద్ధో దేవాగ్నిగురునిన్దకః । కుష్ఠాఙ్గీ కుముఖీ చైవ పరదారరతోఽశుచిః ॥ ౫౦.౯॥ కుసుమాక్షశ్చ వికటో మాత్సర్యో మదదమ్భయుక్ । మధుమాంసరతః పాపీ చోరో రోగసమావృతః ॥ ౫౦.౧౦॥ వికలాఙ్గోఽతిరిక్తాఙ్గశ్శ్యావదన్తః సుకుబ్జకః । కుణ్డకో గోలకశ్చైవ సమయాచారవర్జితః ॥ ౫౦.౧౧॥ ఏవమాదిగుణోపేతం వర్జయేత్స్వామిపూజనే । కారయేద్యదిమోహేన కర్తా భర్తా వినశ్యతి ॥ ౫౦.౧౨॥ స్వయమ్భులిఙ్గే విచ్ఛిన్నే గౌరీహీనేఽపి పూజయేత్ । ఆచార్యః పత్నిహీనశ్చేత్ న దోషో మన్త్రవిగ్రహః ॥ ౫౦.౧౩॥ ఉత్సవస్య తు మధ్యే వా ప్రతిష్ఠాదినమధ్యమే । సూతకే ప్రేతకార్యే చ ఆచార్యస్య న విద్యతే ॥ ౫౦.౧౪॥ న లిప్యతే మలైః సోఽపి పద్మపత్రమివామ్భసా । శావకం కర్మ కృత్వా తు స్నాత్వా దేవాలయం విశేత్ ॥ ౫౦.౧౫॥ మహోత్సవే సమాప్తౌ చ శేషకర్మ సమాచరేత్ । శివః క్రుద్ధో గురుస్త్రాతా గురుః క్రుద్ధో గుహేన చ ॥ ౫౦.౧౬॥ గురుస్తుష్టో గుహస్తుష్టస్తస్మాత్ సమ్ప్రీణయేద్గురుమ్ । యావత్తోషణమాచార్యస్తావద్దేవస్తు తోషణమ్ ॥ ౫౦.౧౭॥ ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే ఆచార్యలక్షణవిధిర్నామ పఞ్చాశత్పటలః । ౫౧. ఏకపఞ్చాశత్పటలః - సాయరక్షావిధిః సాయరక్షావిధిం వక్ష్యే కౌశిక సువ్రత । సర్వలోకహితార్థాయ సర్వప్రాణిసుఖావహమ్ ॥ ౫౧.౧॥ విశేషాద్బాలరక్షార్థం సాయరక్షాం మహామునే । జనానాం నయనోచ్ఛిష్టనివృత్త్యర్థం ప్రదోషకే ॥ ౫౧.౨॥ ధూపదీపావసానే తు సాయరక్షాం సమాచరేత్ । సౌవర్ణం రాజతం తామ్రం కాంస్యమేవాస్య పాత్రకమ్ ॥ ౫౧.౩॥ వింశత్యఙ్గులవిస్తారమోష్ఠమేకాఙ్గులం భవేత్ । ఏకాఙ్గులం సమారభ్య రవ్యఙ్గులసమావధి ॥ ౫౧.౪॥ దోపాధారన్తు తన్మధ్యే వృత్తాకారం ప్రకల్పయేత్ । నవదీపయుతం శ్రేష్ఠం పఞ్చదీపన్తు మధ్యమమ్ ॥ ౫౧.౫॥ కన్యసం త్వేకదీపన్తు యుక్త్యా యుఞ్జీత బుద్ధిమాన్ । దీపాధారేషు సర్వేషు వర్తిం గోఘృతసంయుతమ్ ॥ ౫౧.౬॥ హస్తాఙ్గులసముత్సేధం కర్పూరావర్తిరన్తకమ్ । సుబ్రహ్మణ్యశ్చ లోకేశో నవదీపాధిదేవతాః ॥ ౫౧.౭॥ మహాదిగ్దేవతా స్కన్దః పఞ్చదీపాధిదేవతాః । ఏకదీపే గుహం ప్రోక్తం చతుష్పాత్రాభితో న్యసేత్ ॥ ౫౧.౮॥ నిమ్బపత్రం సర్షపఞ్చ తతః కార్పాసబీజకమ్ । లవణఞ్చ క్రమాన్న్యస్య ద్రవ్యం ప్రసృతిమాత్రకమ్ ॥ ౫౧.౯॥ ఏవం సర్వం సమాసాద్య మణ్డపాభ్యన్తరే బుధః । స్కన్దాయతనయోషిద్భిరథవా పరిచారకైః ॥ ౫౧.౧౦॥ తాని పాత్రాణి సర్వాణి వాహయిత్వా విచారతః । సమానీయ గుహస్యాగ్రే న్యస్త్వా వర్తీన్ ప్రదీపయేత్ ॥ ౫౧.౧౧॥ సాయం రక్షా ప్రకర్తవ్యా ధూపదీపావసానకే । గుహస్యాచమనం దత్వాభ్యర్చ్య తన్మూలమన్త్రతః ॥ ౫౧.౧౨॥ అర్చయిత్వా విధానేన వహ్నిబీజమనుస్మరన్ । అస్త్రేణైవ తు మన్త్రేణ దిగ్విరేచనమాచరేత్ ॥ ౫౧.౧౩॥ ముకులీం పద్మముద్రాఞ్చ దర్శయేద్దేశికేన తు । ధూపదీపౌ సమౌ దత్వా నృత్తం వాద్యం సమాచరేత్ ॥ ౫౧.౧౪॥ ధూపం ధూరసిమన్త్రేణ దీపముద్దీప్యమన్త్రతః । సాయం రక్షాం ప్రదీప్యాథ ధూపదీపం తతో న్యసేత్ ॥ ౫౧.౧౫॥ జగద్భువాదిమన్త్రేణ సాయం రక్షా ప్రదాపయేత్ । త్రివారం పరయా భక్త్యా భ్రామయేత్స్కన్దమూర్ధని ॥ ౫౧.౧౬॥ నృత్తవాద్యం సమాయుక్తం శఙ్ఖధ్వనిసమన్వితమ్ । భేరీమృదఙ్గవాద్యైశ్చ స్తోత్రశబ్దైః సమన్వితమ్ ॥ ౫౧.౧౭॥ ద్రవ్యాణ్యథ క్రమాద్విద్వానావర్త్యావర్త్య మూర్ధని । సాయం రక్షాం ప్రదత్వైవ దద్యాచ్ఛిష్యకరే తతః ॥ ౫౧.౧౮॥ పాత్రాపాత్రవిధానేషు కరం ప్రక్షాల్య దేశికః । పశ్చాదాచమనం దత్వా ప్రణవేన తు మన్త్రతః ॥ ౫౧.౧౯॥ తతోఽస్య స్తబకం గృహ్య కర్పూరాదిసుగన్ధియుక్ । గృహీత్వా ముద్రయా శక్త్యా భ్రామ్య స్కన్దోపరి త్రిధా ॥ ౫౧.౨౦॥ ప్రక్షిపేద్దీపపాత్రేషు కర్తవ్యం స్కన్ధమూర్ధని । అస్త్రేణ విన్యసేదీషత్ దక్షిణే ధారయేత్తతః ॥ ౫౧.౨౧॥ పార్శ్వయోర్హృదయేనైవ విన్యసేద్భస్మ మన్త్రవిత్ । వృన్దఞ్చ చామరం ఛత్రం దర్పణఞ్చ నిదర్శయేత్ ॥ ౫౧.౨౨॥ తాని పాత్రాణి గణికా మూర్ధ్నాదిభిధృతాని హి । సర్వాతోద్యసమాయుక్తం పూర్వే వా చోత్తరేఽపి చ ॥ ౫౧.౨౩॥ వర్తిద్రవ్యం తత్ర త్యక్త్వా పునః పాత్రాణి సఙ్గృహేత్ । సాయరక్షాం చ దేవాయ దినం ప్రతి దినం ప్రతి ॥ ౫౧.౨౪॥ ఏవం యః కురుతే మర్త్యో రాజా విజయమాప్నుయాత్ । ఇతి శ్రీకుమారతన్త్రే సాయరక్షావిధిరేకపఞ్చాశత్పటలః । శ్లోకసఙ్ఖ్యా ॥ ౩౫౨౩॥ ॥ ఇతి శ్రీమల్లలితాగమభేదే కుమారతన్త్రం సమ్పూర్ణమ్ ॥ శయనవిధిపటలః కోశేషుత్యక్తః । ॥ శుభమ్ ॥ The content within the ( ) at the end of a line contains footnote / variation. The content within [ ] pertains to additional information. The book kumAratantram was edited by E.M. Kandaswami Sarma. Lord Ishvara revealed the nectar of Kumara Tantram to Kaushika Mahamuni. Composed of 3523 verses, the Kumara Tantram is a part of Shrimal Lalitagamabheda scripture which in turn is part of the ocean of Shaivagama. The Kumara Tantram gives detailed methods in the worship of our beloved Lord Subrahmanyam Swami. The following are observations and possible variations: When drawing up the vargas (groups) of the mantrodhara as per verse 2.3, the eight groups may be (1) అ to అః, (2) క to ఙ, (3) చ to ఞ, (4) ట to ణ, (5) త to న, (6) ప to మ, (7) య to శ (8) ష to క్ష - this is likely with ళ . First group contains sixteen vowels అ to అః. Second group onwards, each varga has five syllables. Thus, the eight groups are formed of all syllables from అ to క్ష . Based on the above grouping, the third alphabet of the eighth varga is హ and as given in verse 2.18 the beeja akshara of హ్రీం is formed. Hence, the mantra ఓం దేవసేనాయై నమః । (14) may be ఓం హ్రీం దేవసేనాయై నమః । (14) along with the beeja akshara of హ్రీం. As given in verse 2.23, the first akshara of the name with bindu is to be added. Hence, instead of ఓం యం వాయవే నమః , the variation may be ఓం వం వాయవే నమః . Similarly, as given in verse 2.26 instead of ఓం యం పూతాయై నమః the variation may be ఓం పం పూతాయై నమః. These are observations through Academic study. --- Preeti Proofread by Preeti N Bhandare pnbhandare at gmail.com % Text title : Kumara Tantram % File name : kumAratantram.itx % itxtitle : kumAratantram % engtitle : kumAratantram % Category : subrahmanya, tantra % Location : doc_subrahmanya % Sublocation : subrahmanya % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/religion % Proofread by : Preeti N. Bhandare pnbhandare at gmail.com % Description/comments : Edited by E.M. Kandaswami Sarma (Vykarana Shiromani) 1974 % Indexextra : (Scan) % Acknowledge-Permission: Shridhar Ayer % Latest update : December 27, 2022, Skanda Shashthi Pausha, Shukla Shashthi, April 25, 2023 % Send corrections to : sanskrit at cheerful dot c om % Site access : https://sanskritdocuments.org