वटुकोपनिषत् अथ वटुकोपनिषदं व्याख्यास्यामः । वालाग्रमात्रं हृदयस्य मध्ये विश्वं देव जातरूपं वरेण्यम् । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिर्भविता नेतरेषां यो वै वटुकः स भगवान् यश्च ब्रह्मा तस्मै वै नमो नमः । यो वै वटुकः स भगवान् यश्च विप्णुस्तस्मै वै नमो नमः ॥ यो वै वटुकः स भगवान् यश्च रुद्रस्तस्मै वै नमो नमः । यो वै वटुकः स भगवान् यश्चेन्द्रस्तस्मै वै नमो नमः ॥ यो वै वटुकः स भगवान् यश्चाग्निस्तस्मै वै नमो नमः । यो वै वटुकः स भगवान् यश्च वायुस्तस्मै वै नमो नमः ॥ यो वै वटुकः स भगवान् यश्च सूर्यस्तस्मै वै नमो नमः । यो वै वटुकः स भगवान् यश्च सोमस्तस्मै वै नमो नमः ॥ यो वै वटुकः स भगवान् यश्च ग्रहास्तस्मै वै नमो नमः । यो वै वटुकः स भगवान् यश्चोपग्रहास्तस्मै वै नमो नमः ॥ यो वै वटुकः स भगवान् यश्च भूस्तस्मै वै नमो नमः । यो वै वटुकः स भगवान् यश्च भुवस्तस्मै वै नमो नमः ॥ यो वै वटुकः स भगवान् यश्च स्वस्तस्मै वै नमो नमः । यो वै वटुकः स भगवान् यश्चान्तरिक्षं तस्मै वै नमो नमः । यो वै वटुकः स भगवान् यश्च द्यौस्तस्मै वै नमो नमः । यो वै वटुकः स भगवान् यश्चापस्तस्मै वै नमो नमः ॥ यो वै वटुकः स भगवान् यश्च तेजस्तस्मै वै नमो नमः । यो वै वटुकः स भगवान् यश्च कालस्तस्मै वै नमो नमः ॥ यो वै वटुकः स भगवान् यश्च मृत्युस्तस्मै वै नमो नमः । यो वै वटुकः स भगवान् यश्चामृत्युस्तस्मै वै नमो नमः ॥ यो वै वटुकः स भगवान् यश्चाकाशस्तस्मै वै नमो नमः । यो वै वटुकः स भगवान् यश्च विश्वं तस्मै वै नमो नमः ॥ यो वै वटुकः स भगवान् यश्च शुक्लं तस्मै वै नमो नमः । यो वै वटुकः स भगवान् यश्च दम्भस्तस्मै वै नमो नमः ॥ यो वै वटुक स भगवान् यश्चादम्भस्तस्मै वै नमो नमः । यो वै वटुकः स भगवात् यश्च सूक्ष्मं तस्मै वै नमो नमः ॥ यो वै वटुकः स भगवान् यश्च स्थूलं तस्मै वै नमो नमः । यो वै वटुकः स भगवान् यश्च कृष्णस्तस्मै वै नमो नमः ॥ यो वै वटुकः स भगवान् यश्चाकृष्णस्तस्मै वै नमो नमः । यो वै वटुकः स भगवान् यश्च सत्यं तस्मै वै नमो नमः । यो वै वटुकः स भगवान् यश्च सर्वं तस्मै वै नमो नमः ॥ भूस्ते आदिर्मध्यं भुवः स्वस्ते शीर्षं विश्वरूपोऽसि ब्रह्मैकस्त्वं द्विधा त्रिधा बुद्धिस्त्वं शान्तिस्त्वं पुष्टिस्त्वं हुतमहुतं दत्तमदत्तं सर्वमसर्वं विश्वमविश्वं कृतमकृतं परमपरं परायणं च त्वम् । अपाम सोमममृता अभूमागन्म ज्योतिरविदाम देवान् । किं नूनमस्मान्कृणवदरातिः किमु धूर्तिरमृतं मर्त्यस्य । सोमसूर्यपुरस्तात् सूक्ष्मः पुरुषः । सर्वं जगद्धितं वा एतदक्षरं प्राजापत्यं सूक्ष्मं सौम्यं पुरुषं ग्राह्यमग्राह्येण भावं भावेन सौम्यं सौम्येन सूक्ष्मं सूक्ष्मेण वायव्यं वायव्येन ग्रसति स्वेन तेजसा तस्मादुपसहर्त्रे महाग्रासाय वै नमो नमः ॥ हृदिस्था देवताः सर्वा हृदि प्राणाः प्रतिष्ठिताः । हृदि त्वमसि यो नित्यं तिस्रो मात्राः परस्तु सः ॥ तस्योत्तरतः शिरो दक्षिणतः पादौ य उत्तरतः स ओङ्कारो य ओङ्कारः स प्रणवो यः प्रणवः स सर्वव्यापी यः सर्वव्यापी सोऽनन्तो योऽनन्तस्तत्तारं यत्तारं तत्सूक्ष्मं यत्सुक्ष्मं तच्छुक्लं यच्छुक्लं तद्वैद्युतं यद्वैद्युतं तत्परं ब्रह्म यत्परं ब्रह्म स एको य एकः स रुद्रो यो रुद्रः स ईशानो य ईशानः स भगवान् महेश्वरो यो भगवान् महेश्वरः स भगवान् वटुकेश्वरो यो भगवान् वटुकेश्वरः ॥ अथ कस्मादुच्यत ओङ्कारो यस्मादुच्चार्यमाण एव प्राणानूर्ध्वमुत्कामयति तस्मादुच्यत ओङ्कारः । अथ कस्मादुच्यते प्रणवो यस्मादुच्चार्यमाण एव ऋग्यजुस्सामाथर्वाङ्गिरसं ब्रह्म ब्राह्मणेभ्यः प्रणामयति नामयति च तस्मादुच्यते प्रणवः । अथ कस्मादुच्यते सर्वव्यापी यस्मादुच्चार्यमाण एव सर्वान् लोकान् व्याप्नोति स्नेहो यथा पललपिण्डमिव शान्तरूपमोतप्रोतमनुप्राप्तो व्यतिषक्तश्च तस्मादुच्यते सर्वव्यापी । अथ कस्मादुच्यतेऽनन्तो यस्मादुच्चार्यमाण एव तिर्यगूर्ध्वमधस्ताच्चास्यान्तो नोपलभ्यते तस्मादुच्यतेऽनन्तः । अथ कस्मादुच्यते तारं यस्मादुच्चार्यमाण एव गर्भजन्मव्याधिजरामरणसंसारमहाभयात्तारयति त्रायते च तस्मादुच्यते तारम् । अथ कस्मादुच्यते सूक्ष्मं यस्मादुच्चार्यमाण एव सूक्ष्मो भूत्वा शरीराण्यधितिष्ठति सर्वाणि चाङ्गान्यभिमृशति तस्मादुच्यते सूक्ष्मम् । अथ कस्मादुच्यते शुक्लं यस्मादुच्चार्यमाण तव क्लन्दते क्लामयति च तस्मादुच्यते शुक्लम् । अथ कस्मादुच्यते वैद्युतं यस्मादुच्चार्यमाण एवाव्यक्ते महति तमसि द्योतयति तस्मादुच्यते वैद्युतम् । अथ कस्मादुच्यते परं ब्रह्म यस्मात् परमपरं परायणं च बृहद्बृहत्या बृंहयति तस्मादुच्यते परं ब्रह्म । अथ कस्मादुच्यत एको यः सर्वान् प्राणान् सम्भक्ष्य सम्भक्षणेनाजः संसृजति विसृजति तीर्थमेके व्रजन्ति तीर्थमेके दक्षिणाः प्रत्यञ्च उदञ्च प्राञ्चोऽभिव्रजन्त्येक तेषां सर्वेषामिह सद्गतिः । साकं स एको भूतश्चरति प्रजानां तस्मादुच्यत एकः । अथ कस्मादुच्यते रुद्रो यस्मादृषिभिर्नान्यैर्भक्तैर्द्रुतमस्य रूपमुपलभ्यते तस्मादुच्यते रुद्रः । अथ कस्मादुच्यत ईशानो यः सर्वान् देवानीशत ईशानीभिर्जननीभिश्च परमशक्तिभिः । अभि त्वा शूर नोनुमोऽदुग्धा इव धेनवः । ईशानमस्य जगतः सुवर्दृशमीशानमिन्द्र तस्थुषः । तस्मादुच्यत ईशानः । अथ कस्मादुच्यते भगवान् महेश्वरो यस्माद्भक्ता ज्ञानेन भजन्त्यनुगृह्णाति च वाचं संसृजति विसृजति च सर्वान् भावान् परित्यज्यात्मज्ञानेन योगैश्वर्येण महति महीयते तस्मादुच्यते भगवान् महेश्वरः । अथ कस्मादुच्यते भगवान् वटुकेश्वरो यस्मादन्तर्जलौषधिवीरुधानाविश्येमं विश्वं भुवनानि वा अवते तस्मादुच्यते भगवान् वटुकेश्वरः । तदेतद्रुद्रचरितम् ॥ एको ह देवः प्रदिशो नु सर्वाः पूर्वो ह जातः स उ गर्भे अन्तः । स एव जातः स जनिष्यमाणः प्रत्यङ्जनास्तिष्ठति सर्वतोमुखः ॥ एको वटुको न द्वितीयाय तस्मै य इमान् लोकानीशत ईशनीभिः । प्रत्यङ्जनास्तिष्ठति सञ्चुकोचान्तकाले संसृज्य विश्वा भुवनानि गोप्ता ॥ यस्मिन् क्रोधं यां च तृष्णां क्षमां च ह्यक्षमां हित्वा हेतुजालस्य मूलम् । बुद्ध्या सञ्चितं स्थापयित्वा तु रुद्रे शाश्वत वै रुद्रमेकत्वमाहुः ॥ वटुको हि शाश्वतेन पुराणेन वेषमूर्जेण तपसा नियन्ता ॥ अग्निरिति भस्म वायुरिति भस्म जलमिति भस्म स्थलमिति भस्म व्योमेति भस्म सर्वं ह वेदं भस्म मन एतानि चक्षषि यस्माद्व्रतमिदं पाशुपतं यद्भस्मनाङ्गानि संस्पृशेत्तस्माद्ब्रह्म तदेतद्वटुकं पशुपाशविमोक्षणाय ॥ यस्मिन्निदं सवर्मोतप्रोतं तस्मादन्यन्न परं किञ्चनास्ति । न तस्मात् पूर्वं न परं तदस्ति न भूतं नोत भव्यं यदासीत् ॥ अक्षराज्जायते कालः कालाद्व्यापक उच्यते । व्यापको हि भगवान् वटुको भोगायमानो यदा शेते रुद्रस्तदा संहरते प्रजाः । उच्छ्वासिते तमो भवति तमस आपोऽप्स्वङ्गुल्या मथिते मथितं शिशिरे शिशिरं मथ्यमानं फेनं भवति फेनादण्डं भवत्यण्डाद्ब्रह्मा भवति ब्रह्मणो वायुर्वायोरोङ्कार ओङ्कारात्सावित्री सावित्र्या गायत्री गायत्र्या लोकाः भवन्ति । एतद्धि परमं तपः । आपो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवःस्वरों नम इति ॥ य इमां वटुकोपनिषदं ब्राह्मणोऽधीतेऽश्रोत्रियः श्रोत्रियो भवति । अनुपनीत उपनीतो भवति । स हाग्निपूतो भवति । स वायुपूतो भवति । स सूर्यपूतो भवति । स सोमपूतो भवति । स सत्यपूतो भवति । स सर्वपूतो भवति । स सर्वैर्देवरैनुज्ञातो भवति । स सर्वैर्वेदैरनुध्यातो भवति । स सर्वेषु तीर्थेषु स्नातो भवति । स सर्वविद्भवति । स सर्वायुरारोग्यवान् भवति । स कालज्ञानी भवति । स गुर्वनुग्रहभागी भवति । इत्येवं भगवद्वटुकेश्वरं यः स्तौति स वेद्यं वेदेति ॥ (शैव-उपनिषदः) इत्याथर्वणरहस्ये वटुकोपनिषत् समाप्ता । Proofread by Kasturi navya sahiti % Text title : vaTukopaniShat % File name : vaTukopaniShat.itx % itxtitle : vaTukopaniShat (shaiva) % engtitle : vaTukopaniShat % Category : upanishhat, shiva, upanishad % Location : doc_upanishhat % Sublocation : upanishhat % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/religion % Proofread by : Kasturi navya sahiti kasturinsahiti at gmail.com % Description-comments : aprakAshitA upaniShadaH % Indexextra : (Scanned Book) % Latest update : March 20, 2020 % Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com % Site access : https://sanskritdocuments.org

vaṭukopaniṣat atha vaṭukopaniṣadaṃ vyākhyāsyāmaḥ | vālāgramātraṃ hṛdayasya madhye viśvaṃ deva jātarūpaṃ vareṇyam | tamātmasthaṃ ye'nupaśyanti dhīrāsteṣāṃ śāntirbhavitā netareṣāṃ yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca brahmā tasmai vai namo namaḥ | yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca vipṇustasmai vai namo namaḥ || yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca rudrastasmai vai namo namaḥ | yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaścendrastasmai vai namo namaḥ || yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaścāgnistasmai vai namo namaḥ | yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca vāyustasmai vai namo namaḥ || yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca sūryastasmai vai namo namaḥ | yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca somastasmai vai namo namaḥ || yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca grahāstasmai vai namo namaḥ | yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaścopagrahāstasmai vai namo namaḥ || yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca bhūstasmai vai namo namaḥ | yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca bhuvastasmai vai namo namaḥ || yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca svastasmai vai namo namaḥ | yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaścāntarikṣaṃ tasmai vai namo namaḥ | yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca dyaustasmai vai namo namaḥ | yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaścāpastasmai vai namo namaḥ || yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca tejastasmai vai namo namaḥ | yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca kālastasmai vai namo namaḥ || yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca mṛtyustasmai vai namo namaḥ | yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaścāmṛtyustasmai vai namo namaḥ || yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaścākāśastasmai vai namo namaḥ | yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca viśvaṃ tasmai vai namo namaḥ || yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca śuklaṃ tasmai vai namo namaḥ | yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca dambhastasmai vai namo namaḥ || yo vai vaṭuka sa bhagavān yaścādambhastasmai vai namo namaḥ | yo vai vaṭukaḥ sa bhagavāt yaśca sūkṣmaṃ tasmai vai namo namaḥ || yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca sthūlaṃ tasmai vai namo namaḥ | yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca kṛṣṇastasmai vai namo namaḥ || yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaścākṛṣṇastasmai vai namo namaḥ | yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca satyaṃ tasmai vai namo namaḥ | yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca sarvaṃ tasmai vai namo namaḥ || bhūste ādirmadhyaṃ bhuvaḥ svaste śīrṣaṃ viśvarūpo'si brahmaikastvaṃ dvidhā tridhā buddhistvaṃ śāntistvaṃ puṣṭistvaṃ hutamahutaṃ dattamadattaṃ sarvamasarvaṃ viśvamaviśvaṃ kṛtamakṛtaṃ paramaparaṃ parāyaṇaṃ ca tvam | apāma somamamṛtā abhūmāganma jyotiravidāma devān | kiṃ nūnamasmānkṛṇavadarātiḥ kimu dhūrtiramṛtaṃ martyasya | somasūryapurastāt sūkṣmaḥ puruṣaḥ | sarvaṃ jagaddhitaṃ vā etadakṣaraṃ prājāpatyaṃ sūkṣmaṃ saumyaṃ puruṣaṃ grāhyamagrāhyeṇa bhāvaṃ bhāvena saumyaṃ saumyena sūkṣmaṃ sūkṣmeṇa vāyavyaṃ vāyavyena grasati svena tejasā tasmādupasahartre mahāgrāsāya vai namo namaḥ || hṛdisthā devatāḥ sarvā hṛdi prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ | hṛdi tvamasi yo nityaṃ tisro mātrāḥ parastu saḥ || tasyottarataḥ śiro dakṣiṇataḥ pādau ya uttarataḥ sa oṅkāro ya oṅkāraḥ sa praṇavo yaḥ praṇavaḥ sa sarvavyāpī yaḥ sarvavyāpī so'nanto yo'nantastattāraṃ yattāraṃ tatsūkṣmaṃ yatsukṣmaṃ tacchuklaṃ yacchuklaṃ tadvaidyutaṃ yadvaidyutaṃ tatparaṃ brahma yatparaṃ brahma sa eko ya ekaḥ sa rudro yo rudraḥ sa īśāno ya īśānaḥ sa bhagavān maheśvaro yo bhagavān maheśvaraḥ sa bhagavān vaṭukeśvaro yo bhagavān vaṭukeśvaraḥ || atha kasmāducyata oṅkāro yasmāduccāryamāṇa eva prāṇānūrdhvamutkāmayati tasmāducyata oṅkāraḥ | atha kasmāducyate praṇavo yasmāduccāryamāṇa eva ṛgyajussāmātharvāṅgirasaṃ brahma brāhmaṇebhyaḥ praṇāmayati nāmayati ca tasmāducyate praṇavaḥ | atha kasmāducyate sarvavyāpī yasmāduccāryamāṇa eva sarvān lokān vyāpnoti sneho yathā palalapiṇḍamiva śāntarūpamotaprotamanuprāpto vyatiṣaktaśca tasmāducyate sarvavyāpī | atha kasmāducyate'nanto yasmāduccāryamāṇa eva tiryagūrdhvamadhastāccāsyānto nopalabhyate tasmāducyate'nantaḥ | atha kasmāducyate tāraṃ yasmāduccāryamāṇa eva garbhajanmavyādhijarāmaraṇasaṃsāramahābhayāttārayati trāyate ca tasmāducyate tāram | atha kasmāducyate sūkṣmaṃ yasmāduccāryamāṇa eva sūkṣmo bhūtvā śarīrāṇyadhitiṣṭhati sarvāṇi cāṅgānyabhimṛśati tasmāducyate sūkṣmam | atha kasmāducyate śuklaṃ yasmāduccāryamāṇa tava klandate klāmayati ca tasmāducyate śuklam | atha kasmāducyate vaidyutaṃ yasmāduccāryamāṇa evāvyakte mahati tamasi dyotayati tasmāducyate vaidyutam | atha kasmāducyate paraṃ brahma yasmāt paramaparaṃ parāyaṇaṃ ca bṛhadbṛhatyā bṛṃhayati tasmāducyate paraṃ brahma | atha kasmāducyata eko yaḥ sarvān prāṇān sambhakṣya sambhakṣaṇenājaḥ saṃsṛjati visṛjati tīrthameke vrajanti tīrthameke dakṣiṇāḥ pratyañca udañca prāñco'bhivrajantyeka teṣāṃ sarveṣāmiha sadgatiḥ | sākaṃ sa eko bhūtaścarati prajānāṃ tasmāducyata ekaḥ | atha kasmāducyate rudro yasmādṛṣibhirnānyairbhaktairdrutamasya rūpamupalabhyate tasmāducyate rudraḥ | atha kasmāducyata īśāno yaḥ sarvān devānīśata īśānībhirjananībhiśca paramaśaktibhiḥ | abhi tvā śūra nonumo'dugdhā iva dhenavaḥ | īśānamasya jagataḥ suvardṛśamīśānamindra tasthuṣaḥ | tasmāducyata īśānaḥ | atha kasmāducyate bhagavān maheśvaro yasmādbhaktā jñānena bhajantyanugṛhṇāti ca vācaṃ saṃsṛjati visṛjati ca sarvān bhāvān parityajyātmajñānena yogaiśvaryeṇa mahati mahīyate tasmāducyate bhagavān maheśvaraḥ | atha kasmāducyate bhagavān vaṭukeśvaro yasmādantarjalauṣadhivīrudhānāviśyemaṃ viśvaṃ bhuvanāni vā avate tasmāducyate bhagavān vaṭukeśvaraḥ | tadetadrudracaritam || eko ha devaḥ pradiśo nu sarvāḥ pūrvo ha jātaḥ sa u garbhe antaḥ | sa eva jātaḥ sa janiṣyamāṇaḥ pratyaṅjanāstiṣṭhati sarvatomukhaḥ || eko vaṭuko na dvitīyāya tasmai ya imān lokānīśata īśanībhiḥ | pratyaṅjanāstiṣṭhati sañcukocāntakāle saṃsṛjya viśvā bhuvanāni goptā || yasmin krodhaṃ yāṃ ca tṛṣṇāṃ kṣamāṃ ca hyakṣamāṃ hitvā hetujālasya mūlam | buddhyā sañcitaṃ sthāpayitvā tu rudre śāśvata vai rudramekatvamāhuḥ || vaṭuko hi śāśvatena purāṇena veṣamūrjeṇa tapasā niyantā || agniriti bhasma vāyuriti bhasma jalamiti bhasma sthalamiti bhasma vyometi bhasma sarvaṃ ha vedaṃ bhasma mana etāni cakṣaṣi yasmādvratamidaṃ pāśupataṃ yadbhasmanāṅgāni saṃspṛśettasmādbrahma tadetadvaṭukaṃ paśupāśavimokṣaṇāya || yasminnidaṃ savarmotaprotaṃ tasmādanyanna paraṃ kiñcanāsti | na tasmāt pūrvaṃ na paraṃ tadasti na bhūtaṃ nota bhavyaṃ yadāsīt || akṣarājjāyate kālaḥ kālādvyāpaka ucyate | vyāpako hi bhagavān vaṭuko bhogāyamāno yadā śete rudrastadā saṃharate prajāḥ | ucchvāsite tamo bhavati tamasa āpo'psvaṅgulyā mathite mathitaṃ śiśire śiśiraṃ mathyamānaṃ phenaṃ bhavati phenādaṇḍaṃ bhavatyaṇḍādbrahmā bhavati brahmaṇo vāyurvāyoroṅkāra oṅkārātsāvitrī sāvitryā gāyatrī gāyatryā lokāḥ bhavanti | etaddhi paramaṃ tapaḥ | āpo jyotī raso'mṛtaṃ brahma bhūrbhuvaḥsvaroṃ nama iti || ya imāṃ vaṭukopaniṣadaṃ brāhmaṇo'dhīte'śrotriyaḥ śrotriyo bhavati | anupanīta upanīto bhavati | sa hāgnipūto bhavati | sa vāyupūto bhavati | sa sūryapūto bhavati | sa somapūto bhavati | sa satyapūto bhavati | sa sarvapūto bhavati | sa sarvairdevarainujñāto bhavati | sa sarvairvedairanudhyāto bhavati | sa sarveṣu tīrtheṣu snāto bhavati | sa sarvavidbhavati | sa sarvāyurārogyavān bhavati | sa kālajñānī bhavati | sa gurvanugrahabhāgī bhavati | ityevaṃ bhagavadvaṭukeśvaraṃ yaḥ stauti sa vedyaṃ vedeti || (śaiva-upaniṣadaḥ) ityātharvaṇarahasye vaṭukopaniṣat samāptā | Proofread by Kasturi navya sahiti % Text title : vaTukopaniShat % File name : vaTukopaniShat.itx % itxtitle : vaTukopaniShat (shaiva) % engtitle : vaTukopaniShat % Category : upanishhat, shiva, upanishad % Location : doc_upanishhat % Sublocation : upanishhat % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/religion % Proofread by : Kasturi navya sahiti kasturinsahiti at gmail.com % Description-comments : aprakAshitA upaniShadaH % Indexextra : (Scanned Book) % Latest update : March 20, 2020 % Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com % Site access : https://sanskritdocuments.org

వటుకోపనిషత్ అథ వటుకోపనిషదం వ్యాఖ్యాస్యామః । వాలాగ్రమాత్రం హృదయస్య మధ్యే విశ్వం దేవ జాతరూపం వరేణ్యమ్ । తమాత్మస్థం యేఽనుపశ్యన్తి ధీరాస్తేషాం శాన్తిర్భవితా నేతరేషాం యో వై వటుకః స భగవాన్ యశ్చ బ్రహ్మా తస్మై వై నమో నమః । యో వై వటుకః స భగవాన్ యశ్చ విప్ణుస్తస్మై వై నమో నమః ॥ యో వై వటుకః స భగవాన్ యశ్చ రుద్రస్తస్మై వై నమో నమః । యో వై వటుకః స భగవాన్ యశ్చేన్ద్రస్తస్మై వై నమో నమః ॥ యో వై వటుకః స భగవాన్ యశ్చాగ్నిస్తస్మై వై నమో నమః । యో వై వటుకః స భగవాన్ యశ్చ వాయుస్తస్మై వై నమో నమః ॥ యో వై వటుకః స భగవాన్ యశ్చ సూర్యస్తస్మై వై నమో నమః । యో వై వటుకః స భగవాన్ యశ్చ సోమస్తస్మై వై నమో నమః ॥ యో వై వటుకః స భగవాన్ యశ్చ గ్రహాస్తస్మై వై నమో నమః । యో వై వటుకః స భగవాన్ యశ్చోపగ్రహాస్తస్మై వై నమో నమః ॥ యో వై వటుకః స భగవాన్ యశ్చ భూస్తస్మై వై నమో నమః । యో వై వటుకః స భగవాన్ యశ్చ భువస్తస్మై వై నమో నమః ॥ యో వై వటుకః స భగవాన్ యశ్చ స్వస్తస్మై వై నమో నమః । యో వై వటుకః స భగవాన్ యశ్చాన్తరిక్షం తస్మై వై నమో నమః । యో వై వటుకః స భగవాన్ యశ్చ ద్యౌస్తస్మై వై నమో నమః । యో వై వటుకః స భగవాన్ యశ్చాపస్తస్మై వై నమో నమః ॥ యో వై వటుకః స భగవాన్ యశ్చ తేజస్తస్మై వై నమో నమః । యో వై వటుకః స భగవాన్ యశ్చ కాలస్తస్మై వై నమో నమః ॥ యో వై వటుకః స భగవాన్ యశ్చ మృత్యుస్తస్మై వై నమో నమః । యో వై వటుకః స భగవాన్ యశ్చామృత్యుస్తస్మై వై నమో నమః ॥ యో వై వటుకః స భగవాన్ యశ్చాకాశస్తస్మై వై నమో నమః । యో వై వటుకః స భగవాన్ యశ్చ విశ్వం తస్మై వై నమో నమః ॥ యో వై వటుకః స భగవాన్ యశ్చ శుక్లం తస్మై వై నమో నమః । యో వై వటుకః స భగవాన్ యశ్చ దమ్భస్తస్మై వై నమో నమః ॥ యో వై వటుక స భగవాన్ యశ్చాదమ్భస్తస్మై వై నమో నమః । యో వై వటుకః స భగవాత్ యశ్చ సూక్ష్మం తస్మై వై నమో నమః ॥ యో వై వటుకః స భగవాన్ యశ్చ స్థూలం తస్మై వై నమో నమః । యో వై వటుకః స భగవాన్ యశ్చ కృష్ణస్తస్మై వై నమో నమః ॥ యో వై వటుకః స భగవాన్ యశ్చాకృష్ణస్తస్మై వై నమో నమః । యో వై వటుకః స భగవాన్ యశ్చ సత్యం తస్మై వై నమో నమః । యో వై వటుకః స భగవాన్ యశ్చ సర్వం తస్మై వై నమో నమః ॥ భూస్తే ఆదిర్మధ్యం భువః స్వస్తే శీర్షం విశ్వరూపోఽసి బ్రహ్మైకస్త్వం ద్విధా త్రిధా బుద్ధిస్త్వం శాన్తిస్త్వం పుష్టిస్త్వం హుతమహుతం దత్తమదత్తం సర్వమసర్వం విశ్వమవిశ్వం కృతమకృతం పరమపరం పరాయణం చ త్వమ్ । అపామ సోమమమృతా అభూమాగన్మ జ్యోతిరవిదామ దేవాన్ । కిం నూనమస్మాన్కృణవదరాతిః కిము ధూర్తిరమృతం మర్త్యస్య । సోమసూర్యపురస్తాత్ సూక్ష్మః పురుషః । సర్వం జగద్ధితం వా ఏతదక్షరం ప్రాజాపత్యం సూక్ష్మం సౌమ్యం పురుషం గ్రాహ్యమగ్రాహ్యేణ భావం భావేన సౌమ్యం సౌమ్యేన సూక్ష్మం సూక్ష్మేణ వాయవ్యం వాయవ్యేన గ్రసతి స్వేన తేజసా తస్మాదుపసహర్త్రే మహాగ్రాసాయ వై నమో నమః ॥ హృదిస్థా దేవతాః సర్వా హృది ప్రాణాః ప్రతిష్ఠితాః । హృది త్వమసి యో నిత్యం తిస్రో మాత్రాః పరస్తు సః ॥ తస్యోత్తరతః శిరో దక్షిణతః పాదౌ య ఉత్తరతః స ఓఙ్కారో య ఓఙ్కారః స ప్రణవో యః ప్రణవః స సర్వవ్యాపీ యః సర్వవ్యాపీ సోఽనన్తో యోఽనన్తస్తత్తారం యత్తారం తత్సూక్ష్మం యత్సుక్ష్మం తచ్ఛుక్లం యచ్ఛుక్లం తద్వైద్యుతం యద్వైద్యుతం తత్పరం బ్రహ్మ యత్పరం బ్రహ్మ స ఏకో య ఏకః స రుద్రో యో రుద్రః స ఈశానో య ఈశానః స భగవాన్ మహేశ్వరో యో భగవాన్ మహేశ్వరః స భగవాన్ వటుకేశ్వరో యో భగవాన్ వటుకేశ్వరః ॥ అథ కస్మాదుచ్యత ఓఙ్కారో యస్మాదుచ్చార్యమాణ ఏవ ప్రాణానూర్ధ్వముత్కామయతి తస్మాదుచ్యత ఓఙ్కారః । అథ కస్మాదుచ్యతే ప్రణవో యస్మాదుచ్చార్యమాణ ఏవ ఋగ్యజుస్సామాథర్వాఙ్గిరసం బ్రహ్మ బ్రాహ్మణేభ్యః ప్రణామయతి నామయతి చ తస్మాదుచ్యతే ప్రణవః । అథ కస్మాదుచ్యతే సర్వవ్యాపీ యస్మాదుచ్చార్యమాణ ఏవ సర్వాన్ లోకాన్ వ్యాప్నోతి స్నేహో యథా పలలపిణ్డమివ శాన్తరూపమోతప్రోతమనుప్రాప్తో వ్యతిషక్తశ్చ తస్మాదుచ్యతే సర్వవ్యాపీ । అథ కస్మాదుచ్యతేఽనన్తో యస్మాదుచ్చార్యమాణ ఏవ తిర్యగూర్ధ్వమధస్తాచ్చాస్యాన్తో నోపలభ్యతే తస్మాదుచ్యతేఽనన్తః । అథ కస్మాదుచ్యతే తారం యస్మాదుచ్చార్యమాణ ఏవ గర్భజన్మవ్యాధిజరామరణసంసారమహాభయాత్తారయతి త్రాయతే చ తస్మాదుచ్యతే తారమ్ । అథ కస్మాదుచ్యతే సూక్ష్మం యస్మాదుచ్చార్యమాణ ఏవ సూక్ష్మో భూత్వా శరీరాణ్యధితిష్ఠతి సర్వాణి చాఙ్గాన్యభిమృశతి తస్మాదుచ్యతే సూక్ష్మమ్ । అథ కస్మాదుచ్యతే శుక్లం యస్మాదుచ్చార్యమాణ తవ క్లన్దతే క్లామయతి చ తస్మాదుచ్యతే శుక్లమ్ । అథ కస్మాదుచ్యతే వైద్యుతం యస్మాదుచ్చార్యమాణ ఏవావ్యక్తే మహతి తమసి ద్యోతయతి తస్మాదుచ్యతే వైద్యుతమ్ । అథ కస్మాదుచ్యతే పరం బ్రహ్మ యస్మాత్ పరమపరం పరాయణం చ బృహద్బృహత్యా బృంహయతి తస్మాదుచ్యతే పరం బ్రహ్మ । అథ కస్మాదుచ్యత ఏకో యః సర్వాన్ ప్రాణాన్ సమ్భక్ష్య సమ్భక్షణేనాజః సంసృజతి విసృజతి తీర్థమేకే వ్రజన్తి తీర్థమేకే దక్షిణాః ప్రత్యఞ్చ ఉదఞ్చ ప్రాఞ్చోఽభివ్రజన్త్యేక తేషాం సర్వేషామిహ సద్గతిః । సాకం స ఏకో భూతశ్చరతి ప్రజానాం తస్మాదుచ్యత ఏకః । అథ కస్మాదుచ్యతే రుద్రో యస్మాదృషిభిర్నాన్యైర్భక్తైర్ద్రుతమస్య రూపముపలభ్యతే తస్మాదుచ్యతే రుద్రః । అథ కస్మాదుచ్యత ఈశానో యః సర్వాన్ దేవానీశత ఈశానీభిర్జననీభిశ్చ పరమశక్తిభిః । అభి త్వా శూర నోనుమోఽదుగ్ధా ఇవ ధేనవః । ఈశానమస్య జగతః సువర్దృశమీశానమిన్ద్ర తస్థుషః । తస్మాదుచ్యత ఈశానః । అథ కస్మాదుచ్యతే భగవాన్ మహేశ్వరో యస్మాద్భక్తా జ్ఞానేన భజన్త్యనుగృహ్ణాతి చ వాచం సంసృజతి విసృజతి చ సర్వాన్ భావాన్ పరిత్యజ్యాత్మజ్ఞానేన యోగైశ్వర్యేణ మహతి మహీయతే తస్మాదుచ్యతే భగవాన్ మహేశ్వరః । అథ కస్మాదుచ్యతే భగవాన్ వటుకేశ్వరో యస్మాదన్తర్జలౌషధివీరుధానావిశ్యేమం విశ్వం భువనాని వా అవతే తస్మాదుచ్యతే భగవాన్ వటుకేశ్వరః । తదేతద్రుద్రచరితమ్ ॥ ఏకో హ దేవః ప్రదిశో ను సర్వాః పూర్వో హ జాతః స ఉ గర్భే అన్తః । స ఏవ జాతః స జనిష్యమాణః ప్రత్యఙ్జనాస్తిష్ఠతి సర్వతోముఖః ॥ ఏకో వటుకో న ద్వితీయాయ తస్మై య ఇమాన్ లోకానీశత ఈశనీభిః । ప్రత్యఙ్జనాస్తిష్ఠతి సఞ్చుకోచాన్తకాలే సంసృజ్య విశ్వా భువనాని గోప్తా ॥ యస్మిన్ క్రోధం యాం చ తృష్ణాం క్షమాం చ హ్యక్షమాం హిత్వా హేతుజాలస్య మూలమ్ । బుద్ధ్యా సఞ్చితం స్థాపయిత్వా తు రుద్రే శాశ్వత వై రుద్రమేకత్వమాహుః ॥ వటుకో హి శాశ్వతేన పురాణేన వేషమూర్జేణ తపసా నియన్తా ॥ అగ్నిరితి భస్మ వాయురితి భస్మ జలమితి భస్మ స్థలమితి భస్మ వ్యోమేతి భస్మ సర్వం హ వేదం భస్మ మన ఏతాని చక్షషి యస్మాద్వ్రతమిదం పాశుపతం యద్భస్మనాఙ్గాని సంస్పృశేత్తస్మాద్బ్రహ్మ తదేతద్వటుకం పశుపాశవిమోక్షణాయ ॥ యస్మిన్నిదం సవర్మోతప్రోతం తస్మాదన్యన్న పరం కిఞ్చనాస్తి । న తస్మాత్ పూర్వం న పరం తదస్తి న భూతం నోత భవ్యం యదాసీత్ ॥ అక్షరాజ్జాయతే కాలః కాలాద్వ్యాపక ఉచ్యతే । వ్యాపకో హి భగవాన్ వటుకో భోగాయమానో యదా శేతే రుద్రస్తదా సంహరతే ప్రజాః । ఉచ్ఛ్వాసితే తమో భవతి తమస ఆపోఽప్స్వఙ్గుల్యా మథితే మథితం శిశిరే శిశిరం మథ్యమానం ఫేనం భవతి ఫేనాదణ్డం భవత్యణ్డాద్బ్రహ్మా భవతి బ్రహ్మణో వాయుర్వాయోరోఙ్కార ఓఙ్కారాత్సావిత్రీ సావిత్ర్యా గాయత్రీ గాయత్ర్యా లోకాః భవన్తి । ఏతద్ధి పరమం తపః । ఆపో జ్యోతీ రసోఽమృతం బ్రహ్మ భూర్భువఃస్వరోం నమ ఇతి ॥ య ఇమాం వటుకోపనిషదం బ్రాహ్మణోఽధీతేఽశ్రోత్రియః శ్రోత్రియో భవతి । అనుపనీత ఉపనీతో భవతి । స హాగ్నిపూతో భవతి । స వాయుపూతో భవతి । స సూర్యపూతో భవతి । స సోమపూతో భవతి । స సత్యపూతో భవతి । స సర్వపూతో భవతి । స సర్వైర్దేవరైనుజ్ఞాతో భవతి । స సర్వైర్వేదైరనుధ్యాతో భవతి । స సర్వేషు తీర్థేషు స్నాతో భవతి । స సర్వవిద్భవతి । స సర్వాయురారోగ్యవాన్ భవతి । స కాలజ్ఞానీ భవతి । స గుర్వనుగ్రహభాగీ భవతి । ఇత్యేవం భగవద్వటుకేశ్వరం యః స్తౌతి స వేద్యం వేదేతి ॥ (శైవ-ఉపనిషదః) ఇత్యాథర్వణరహస్యే వటుకోపనిషత్ సమాప్తా । Proofread by Kasturi navya sahiti % Text title : vaTukopaniShat % File name : vaTukopaniShat.itx % itxtitle : vaTukopaniShat (shaiva) % engtitle : vaTukopaniShat % Category : upanishhat, shiva, upanishad % Location : doc_upanishhat % Sublocation : upanishhat % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/hinduism/religion % Proofread by : Kasturi navya sahiti kasturinsahiti at gmail.com % Description-comments : aprakAshitA upaniShadaH % Indexextra : (Scanned Book) % Latest update : March 20, 2020 % Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com % Site access : https://sanskritdocuments.org