चन्द्रमोपदेशः shlokacount11 शृणु वत्स वचो मेऽद्य श्रुत्वा कुरु यथेप्सितम् देहमूलमिदं दुःखं देहः कर्मसमुद्भवः कर्म प्रवर्तते देहेऽहम्बुद्ध्या पुरुषस्य हि अहङ्कारस्त्वनादिः स्यादविद्यासम्भवो जडः चिच्छायया सदा युक्तस्तप्तायःपिण्डवत् सदा तेन देहस्य तादात्म्याद्देहश्चेतनवान् भवेत् देहोऽहमिति बुद्धिः स्यादात्मनोऽहङ्कृतेर्बलात् तन्मूल एष संसारः सुखदुःखादिसाधकः आत्मनो निर्विकारस्य मिथ्या तादात्म्यतः सदा देहोऽहं कर्मकर्ताऽहमिति सङ्कल्प्य सर्वदा जीवः करोति कर्माणि तत्फलैर्बद्ध्यतेऽवशः ऊर्ध्वाधो भ्रमते नित्यं पापपुण्यात्मकः स्वयम् कृतं मयाऽधिकं पुण्यं यज्ञदानादि निश्चितम् स्वर्गं गत्वा सुखं भोक्ष्य इति सङ्कल्पवान् भवेत् तथैवाध्यासतस्तत्र चिरं भुक्त्वा सुखं महत् क्षीणपुण्यः पतत्यर्वागनिच्छन् कर्मचोदितः पतित्वा मण्डले चेन्दोस्ततो नीहारसंयुतः भूमौ पतित्वा व्रीह्यादौ तत्र स्थित्वा चिरं पुनः भूत्वा चतुर्विधं भोज्यं पुरुषैर्भुज्यते ततः रेतो भूत्वा पुनस्तेन ऋतौ स्त्रीयोनिसिञ्चितः योनिरक्तेन संयुक्तं जरायुपरिवेष्टितम् दिनेनैकेन कललं भूत्वा रूढत्वमाप्नुयात् तत्पुनः पञ्चरात्रेण बुद्बुदाकारतामियात् सप्तरात्रेण तदपि मांसपेशित्वमाप्नुयात् पक्षमात्रेण सा पेशी रुधिरेण परिप्लुता तस्या एवाङ्कुरोत्पत्तिः पञ्चविंशतिरात्रिषु ग्रीवा शिरश्च स्कन्धश्च पृष्ठवंशस्तथोदरम् पञ्चधाङ्गानि चैकैकं जायन्ते मासतः क्रमात् पाणिपादौ तथा पार्श्वः कटिर्जानु तथैव च मासद्वयात् प्रजायन्ते क्रमेणैव न चान्यथा त्रिभिर्मासैः प्रजायन्ते अङ्गानां सन्धयः क्रमात् सर्वाङ्गुल्यः प्रजायन्ते क्रमान्मासचतुष्टये नासा कर्णौ च नेत्रे च जायन्ते पञ्चमासतः दन्तपङ्क्तिर्नखा गुह्यं पञ्चमे जायते तथा अर्वाक् षण्मासतश्छिद्रं कर्णयोर्भवति स्फुटम् पायुर्मेढ्रमुपस्थं च नाभिश्चापि भवेन्नृणाम् सप्तमे मासि रोमाणि शिरः केशास्तथैव च विभक्तावयवत्वं च सर्वं सम्पद्यतेऽष्टमे जठरे वर्धते गर्भः स्त्रिया एवं विहङ्गम पञ्चमे मासि चैतन्यं जीवः प्राप्नोति सर्वशः नाभिसूत्राल्परन्ध्रेण मातृभुक्तान्नसारतः वर्धते गर्भतः पिण्डो न म्रियेत स्वकर्मतः स्मृत्वा सर्वाणि जन्मानि पूर्वकर्माणि सर्वशः जठरानलतप्तोऽयमिदं वचनमब्रवीत् नानायोनिसहस्रेषु जायमानोऽनुभूतवान् पुत्रदारादिसम्बन्धं कोटिशः पशुबान्धवान् कुटुम्बभरणासक्त्या न्यायान्यायैर्धनार्जनम् कृतं नाकरवं विष्णुचिन्तां स्वप्नेऽपि दुर्भगः इदानीं तत्फलं भुञ्जे गर्भदुःखं महत्तरम् अशाश्वते शाश्वतवद्देहे तृष्णासमन्वितः अकार्याण्येव कृतवान्न कृतं हितमात्मनः इत्येवं बहुधा दुःखमनुभूय स्वकर्मतः कदा निष्क्रमणं मे स्याद्गर्भान्निरयसन्निभात् इत ऊर्ध्वं नित्यमहं विष्णुमेवानुपूजये इत्यादि चिन्तयन् जीवो योनियन्त्रप्रपीडितः जायमानोऽतिदुःखेन नरकात्पातकी यथा पूतिव्रणान्निपतितः कृमिरेष इवापरः ततो बाल्यादिदुःखानि सर्व एवं विभुञ्जते त्वया चैवानुभूतानि सर्वत्र विदितानि च न वर्णितानि मे गृध्र यौवनादिषु सर्वतः एवं देहोऽहमित्यस्मादभ्यासान्निरयादिकम् गर्भवासादिदुःखानि भवन्त्यभिनिवेशतः तस्माद्देहद्वयादन्यमात्मानं प्रकृतेः परम् ज्ञात्वा देहादिममतां त्यक्त्वाऽऽत्मज्ञानवान् भवेत् जाग्रदादिविनिर्मुक्तं सत्यज्ञानादिलक्षणम् शुद्धं बुद्धं सदा शान्तमात्मानमवधारयेत् चिदात्मनि परिज्ञाते नष्टे मोहेऽज्ञसम्भवे देहः पततु वाऽरब्धकर्मवेगेन तिष्ठतु योगिनो न हि दुःखं वा सुखं वाऽज्ञानसम्भवम् तस्माद्देहेन सहितो यावत्प्रारब्धसङ्क्षयः तावत्तिष्ठ सुखेन त्वं धृतकञ्चुकसर्पवत्। ॥इति श्रीमदध्यात्मरामायणे उमामहेश्वरसंवादे किष्किन्धाकाण्डे अष्टमे सर्गे चन्द्रमोपदेशः सम्पूर्णः॥

చన్ద్రమోపదేశః shlokacount11 శృణు వత్స వచో మేఽద్య శ్రుత్వా కురు యథేప్సితమ్ దేహమూలమిదం దుఃఖం దేహః కర్మసముద్భవః కర్మ ప్రవర్తతే దేహేఽహమ్బుద్ధ్యా పురుషస్య హి అహఙ్కారస్త్వనాదిః స్యాదవిద్యాసమ్భవో జడః చిచ్ఛాయయా సదా యుక్తస్తప్తాయఃపిణ్డవత్ సదా తేన దేహస్య తాదాత్మ్యాద్దేహశ్చేతనవాన్ భవేత్ దేహోఽహమితి బుద్ధిః స్యాదాత్మనోఽహఙ్కృతేర్బలాత్ తన్మూల ఏష సంసారః సుఖదుఃఖాదిసాధకః ఆత్మనో నిర్వికారస్య మిథ్యా తాదాత్మ్యతః సదా దేహోఽహం కర్మకర్తాఽహమితి సఙ్కల్ప్య సర్వదా జీవః కరోతి కర్మాణి తత్ఫలైర్బద్ధ్యతేఽవశః ఊర్ధ్వాధో భ్రమతే నిత్యం పాపపుణ్యాత్మకః స్వయమ్ కృతం మయాఽధికం పుణ్యం యజ్ఞదానాది నిశ్చితమ్ స్వర్గం గత్వా సుఖం భోక్ష్య ఇతి సఙ్కల్పవాన్ భవేత్ తథైవాధ్యాసతస్తత్ర చిరం భుక్త్వా సుఖం మహత్ క్షీణపుణ్యః పతత్యర్వాగనిచ్ఛన్ కర్మచోదితః పతిత్వా మణ్డలే చేన్దోస్తతో నీహారసంయుతః భూమౌ పతిత్వా వ్రీహ్యాదౌ తత్ర స్థిత్వా చిరం పునః భూత్వా చతుర్విధం భోజ్యం పురుషైర్భుజ్యతే తతః రేతో భూత్వా పునస్తేన ఋతౌ స్త్రీయోనిసిఞ్చితః యోనిరక్తేన సంయుక్తం జరాయుపరివేష్టితమ్ దినేనైకేన కలలం భూత్వా రూఢత్వమాప్నుయాత్ తత్పునః పఞ్చరాత్రేణ బుద్బుదాకారతామియాత్ సప్తరాత్రేణ తదపి మాంసపేశిత్వమాప్నుయాత్ పక్షమాత్రేణ సా పేశీ రుధిరేణ పరిప్లుతా తస్యా ఏవాఙ్కురోత్పత్తిః పఞ్చవింశతిరాత్రిషు గ్రీవా శిరశ్చ స్కన్ధశ్చ పృష్ఠవంశస్తథోదరమ్ పఞ్చధాఙ్గాని చైకైకం జాయన్తే మాసతః క్రమాత్ పాణిపాదౌ తథా పార్శ్వః కటిర్జాను తథైవ చ మాసద్వయాత్ ప్రజాయన్తే క్రమేణైవ న చాన్యథా త్రిభిర్మాసైః ప్రజాయన్తే అఙ్గానాం సన్ధయః క్రమాత్ సర్వాఙ్గుల్యః ప్రజాయన్తే క్రమాన్మాసచతుష్టయే నాసా కర్ణౌ చ నేత్రే చ జాయన్తే పఞ్చమాసతః దన్తపఙ్క్తిర్నఖా గుహ్యం పఞ్చమే జాయతే తథా అర్వాక్ షణ్మాసతశ్ఛిద్రం కర్ణయోర్భవతి స్ఫుటమ్ పాయుర్మేఢ్రముపస్థం చ నాభిశ్చాపి భవేన్నృణామ్ సప్తమే మాసి రోమాణి శిరః కేశాస్తథైవ చ విభక్తావయవత్వం చ సర్వం సమ్పద్యతేఽష్టమే జఠరే వర్ధతే గర్భః స్త్రియా ఏవం విహఙ్గమ పఞ్చమే మాసి చైతన్యం జీవః ప్రాప్నోతి సర్వశః నాభిసూత్రాల్పరన్ధ్రేణ మాతృభుక్తాన్నసారతః వర్ధతే గర్భతః పిణ్డో న మ్రియేత స్వకర్మతః స్మృత్వా సర్వాణి జన్మాని పూర్వకర్మాణి సర్వశః జఠరానలతప్తోఽయమిదం వచనమబ్రవీత్ నానాయోనిసహస్రేషు జాయమానోఽనుభూతవాన్ పుత్రదారాదిసమ్బన్ధం కోటిశః పశుబాన్ధవాన్ కుటుమ్బభరణాసక్త్యా న్యాయాన్యాయైర్ధనార్జనమ్ కృతం నాకరవం విష్ణుచిన్తాం స్వప్నేఽపి దుర్భగః ఇదానీం తత్ఫలం భుఞ్జే గర్భదుఃఖం మహత్తరమ్ అశాశ్వతే శాశ్వతవద్దేహే తృష్ణాసమన్వితః అకార్యాణ్యేవ కృతవాన్న కృతం హితమాత్మనః ఇత్యేవం బహుధా దుఃఖమనుభూయ స్వకర్మతః కదా నిష్క్రమణం మే స్యాద్గర్భాన్నిరయసన్నిభాత్ ఇత ఊర్ధ్వం నిత్యమహం విష్ణుమేవానుపూజయే ఇత్యాది చిన్తయన్ జీవో యోనియన్త్రప్రపీడితః జాయమానోఽతిదుఃఖేన నరకాత్పాతకీ యథా పూతివ్రణాన్నిపతితః కృమిరేష ఇవాపరః తతో బాల్యాదిదుఃఖాని సర్వ ఏవం విభుఞ్జతే త్వయా చైవానుభూతాని సర్వత్ర విదితాని చ న వర్ణితాని మే గృధ్ర యౌవనాదిషు సర్వతః ఏవం దేహోఽహమిత్యస్మాదభ్యాసాన్నిరయాదికమ్ గర్భవాసాదిదుఃఖాని భవన్త్యభినివేశతః తస్మాద్దేహద్వయాదన్యమాత్మానం ప్రకృతేః పరమ్ జ్ఞాత్వా దేహాదిమమతాం త్యక్త్వాఽఽత్మజ్ఞానవాన్ భవేత్ జాగ్రదాదివినిర్ముక్తం సత్యజ్ఞానాదిలక్షణమ్ శుద్ధం బుద్ధం సదా శాన్తమాత్మానమవధారయేత్ చిదాత్మని పరిజ్ఞాతే నష్టే మోహేఽజ్ఞసమ్భవే దేహః పతతు వాఽరబ్ధకర్మవేగేన తిష్ఠతు యోగినో న హి దుఃఖం వా సుఖం వాఽజ్ఞానసమ్భవమ్ తస్మాద్దేహేన సహితో యావత్ప్రారబ్ధసఙ్క్షయః తావత్తిష్ఠ సుఖేన త్వం ధృతకఞ్చుకసర్పవత్। ॥ఇతి శ్రీమదధ్యాత్మరామాయణే ఉమామహేశ్వరసంవాదే కిష్కిన్ధాకాణ్డే అష్టమే సర్గే చన్ద్రమోపదేశః సమ్పూర్ణః॥

candramopadeśaḥ shlokacount11 śṛṇu vatsa vaco me'dya śrutvā kuru yathepsitam dehamūlamidaṃ duḥkhaṃ dehaḥ karmasamudbhavaḥ karma pravartate dehe'hambuddhyā puruṣasya hi ahaṅkārastvanādiḥ syādavidyāsambhavo jaḍaḥ cicchāyayā sadā yuktastaptāyaḥpiṇḍavat sadā tena dehasya tādātmyāddehaścetanavān bhavet deho'hamiti buddhiḥ syādātmano'haṅkṛterbalāt tanmūla eṣa saṃsāraḥ sukhaduḥkhādisādhakaḥ ātmano nirvikārasya mithyā tādātmyataḥ sadā deho'haṃ karmakartā'hamiti saṅkalpya sarvadā jīvaḥ karoti karmāṇi tatphalairbaddhyate'vaśaḥ ūrdhvādho bhramate nityaṃ pāpapuṇyātmakaḥ svayam kṛtaṃ mayā'dhikaṃ puṇyaṃ yajñadānādi niścitam svargaṃ gatvā sukhaṃ bhokṣya iti saṅkalpavān bhavet tathaivādhyāsatastatra ciraṃ bhuktvā sukhaṃ mahat kṣīṇapuṇyaḥ patatyarvāganicchan karmacoditaḥ patitvā maṇḍale cendostato nīhārasaṃyutaḥ bhūmau patitvā vrīhyādau tatra sthitvā ciraṃ punaḥ bhūtvā caturvidhaṃ bhojyaṃ puruṣairbhujyate tataḥ reto bhūtvā punastena ṛtau strīyonisiñcitaḥ yoniraktena saṃyuktaṃ jarāyupariveṣṭitam dinenaikena kalalaṃ bhūtvā rūḍhatvamāpnuyāt tatpunaḥ pañcarātreṇa budbudākāratāmiyāt saptarātreṇa tadapi māṃsapeśitvamāpnuyāt pakṣamātreṇa sā peśī rudhireṇa pariplutā tasyā evāṅkurotpattiḥ pañcaviṃśatirātriṣu grīvā śiraśca skandhaśca pṛṣṭhavaṃśastathodaram pañcadhāṅgāni caikaikaṃ jāyante māsataḥ kramāt pāṇipādau tathā pārśvaḥ kaṭirjānu tathaiva ca māsadvayāt prajāyante krameṇaiva na cānyathā tribhirmāsaiḥ prajāyante aṅgānāṃ sandhayaḥ kramāt sarvāṅgulyaḥ prajāyante kramānmāsacatuṣṭaye nāsā karṇau ca netre ca jāyante pañcamāsataḥ dantapaṅktirnakhā guhyaṃ pañcame jāyate tathā arvāk ṣaṇmāsataśchidraṃ karṇayorbhavati sphuṭam pāyurmeḍhramupasthaṃ ca nābhiścāpi bhavennṛṇām saptame māsi romāṇi śiraḥ keśāstathaiva ca vibhaktāvayavatvaṃ ca sarvaṃ sampadyate'ṣṭame jaṭhare vardhate garbhaḥ striyā evaṃ vihaṅgama pañcame māsi caitanyaṃ jīvaḥ prāpnoti sarvaśaḥ nābhisūtrālparandhreṇa mātṛbhuktānnasārataḥ vardhate garbhataḥ piṇḍo na mriyeta svakarmataḥ smṛtvā sarvāṇi janmāni pūrvakarmāṇi sarvaśaḥ jaṭharānalatapto'yamidaṃ vacanamabravīt nānāyonisahasreṣu jāyamāno'nubhūtavān putradārādisambandhaṃ koṭiśaḥ paśubāndhavān kuṭumbabharaṇāsaktyā nyāyānyāyairdhanārjanam kṛtaṃ nākaravaṃ viṣṇucintāṃ svapne'pi durbhagaḥ idānīṃ tatphalaṃ bhuñje garbhaduḥkhaṃ mahattaram aśāśvate śāśvatavaddehe tṛṣṇāsamanvitaḥ akāryāṇyeva kṛtavānna kṛtaṃ hitamātmanaḥ ityevaṃ bahudhā duḥkhamanubhūya svakarmataḥ kadā niṣkramaṇaṃ me syādgarbhānnirayasannibhāt ita ūrdhvaṃ nityamahaṃ viṣṇumevānupūjaye ityādi cintayan jīvo yoniyantraprapīḍitaḥ jāyamāno'tiduḥkhena narakātpātakī yathā pūtivraṇānnipatitaḥ kṛmireṣa ivāparaḥ tato bālyādiduḥkhāni sarva evaṃ vibhuñjate tvayā caivānubhūtāni sarvatra viditāni ca na varṇitāni me gṛdhra yauvanādiṣu sarvataḥ evaṃ deho'hamityasmādabhyāsānnirayādikam garbhavāsādiduḥkhāni bhavantyabhiniveśataḥ tasmāddehadvayādanyamātmānaṃ prakṛteḥ param jñātvā dehādimamatāṃ tyaktvā''tmajñānavān bhavet jāgradādivinirmuktaṃ satyajñānādilakṣaṇam śuddhaṃ buddhaṃ sadā śāntamātmānamavadhārayet cidātmani parijñāte naṣṭe mohe'jñasambhave dehaḥ patatu vā'rabdhakarmavegena tiṣṭhatu yogino na hi duḥkhaṃ vā sukhaṃ vā'jñānasambhavam tasmāddehena sahito yāvatprārabdhasaṅkṣayaḥ tāvattiṣṭha sukhena tvaṃ dhṛtakañcukasarpavat| ||iti śrīmadadhyātmarāmāyaṇe umāmaheśvarasaṃvāde kiṣkindhākāṇḍe aṣṭame sarge candramopadeśaḥ sampūrṇaḥ||