ज्ञान-विज्ञानोपदेशः shlokacount18 श्री-राम उवाच शृणु वक्ष्यामि ते वत्स गुह्याद्गुह्यतरं परम् यद्विज्ञाय नरो जह्यात्सद्यो वैकल्पकं भ्रमम् आदौ मायास्वरूपं ते वक्ष्यामि तदनन्तरम् ज्ञानस्य साधनं पश्चाज्ज्ञानविज्ञानसंयुतम् ज्ञेयं च परमात्मानं यज्ज्ञात्वा मुच्यते भयात् अनात्मनि शरीरादावात्मबुद्धिस्तु या भवेत् सैव माया तयैवासौ संसारः परिकल्प्यते रूपे द्वे निश्चिते पूर्वे मायायाः कुलनन्दन विक्षेपावरणे तत्र प्रथमं कल्पयेज्जगत् लिङ्गाद्यब्रह्मपर्यन्तं स्थूलसूक्ष्मविभेदतः अपरं त्वखिलं ज्ञानरूपमावृत्य तिष्ठति मायया कल्पितं विश्वं परमात्मनि केवले रज्जौ भुजङ्गवद्भ्रान्त्या विचारे नास्ति किञ्चन श्रूयते दृश्यते यद्यत्स्मर्यते वा नरैः सदा असदेव हि तत्सर्वं यथा स्वप्नमनोरथौ देह एव हि संसारवृक्षमूलं दृढं स्मृतम् तन्मूलः पुत्रदारादिबन्धः किं तेऽन्यथाऽऽत्मनः देहस्तु स्थूलभूतानां पञ्च तन्मात्रपञ्चकम् अहङ्कारश्च बुद्धिश्च इन्द्रियाणि तथा दश चिदाभासो मनश्चैव मूलप्रकृतिरेव च एतत्क्षेत्रमिति ज्ञेयं देह इत्यभिधीयते एतैर्विलक्षणो जीवः परमात्मा निरामयः तस्य जीवस्य विज्ञाने साधनान्यपि मे शृणु जीवश्च परमात्मा च पर्यायो नात्र भेदधीः मानाभावस्तथा दम्भहिंसादिपरिवर्जनम् पराक्षेपादिसहनं सर्वत्रावक्रता तथा मनोवाक्कायसद्भक्त्या सद्गुरोः परिसेवनम् बाह्याभ्यन्तरसंशुद्धिः स्थिरता सत्क्रियादिषु मनोवाक्कायदण्डश्च विषयेषु निरीहता निरहङ्कारता जन्मजराद्यालोचनं तथा असक्तिः स्नेहशून्यत्वं पुत्रदारधनादिषु इष्टानिष्टागमे नित्यं चित्तस्य समता तथा मयि सर्वात्मके रामे ह्यनन्यविषया मतिः जनसम्बाधरहितशुद्धदेशनिषेवणम् प्राकृतैर्जनसङ्घैश्च ह्यरतिः सर्वदा भवेत् आत्मज्ञाने सदोद्योगो वेदान्तार्थावलोकनम् उक्तैरेतैर्भवेज्ज्ञानं विपरीतैर्विपर्ययः बुद्धिप्राणमनोदेहाहङ्कृतिभ्यो विलक्षणः चिदात्माऽहं नित्यशुद्धो बुद्ध एवेति निश्चयम् येन ज्ञानेन संवित्ते तज्ज्ञानं निश्चितं च मे विज्ञानं च तदैवैतत्साक्षादनुभवेद्यदा आत्मा सर्वत्र पूर्णः स्याच्चिदानन्दात्मकोऽव्ययः बुद्ध्याद्युपाधिरहितः परिणामादिवर्जितः स्वप्रकाशेन देहादीन् भासयन्ननपावृतः एक एवाद्वितीयश्च सत्यज्ञानादिलक्षणः असङ्गः स्वप्रभो द्रष्टा विज्ञानेनावगम्यते आचार्यशास्त्रोपदेशाद्यैक्यज्ञानं यदा भवेत् आत्मनोर्जीवपरयोर्मूलाविद्या तदैव हि लीयते कार्यकरणैः सहैव परमात्मनि सावस्था मुक्तिरित्युक्ता ह्युपचारोऽयमात्मनि इदं मोक्षस्वरूपं ते कथितं रघुनन्दन ज्ञानविज्ञानवैराग्यसहितं मे परात्मनः किन्त्वेतद्दुर्लभं मन्ये मद्भक्तिविमुखात्मनाम् चक्षुष्मतामपि तथा रात्रौ सम्यङ् न दृश्यते पदं दीपसमेतानां दृश्यते सम्यगेव हि एवं मद्भक्तियुक्तानामात्मा सम्यक् प्रकाशते मद्भक्तेः कारणं किञ्चिद्वक्ष्यामि शृणु तत्त्वतः मद्भक्तसङ्गो मत्सेवा मद्भक्तानां निरन्तरम् एकादश्युपवासादि मम पर्वानुमोदनम् मत्कथाश्रवणे पाठे व्याख्याने सर्वदा रतिः मत्पूजापरिनिष्ठा च मम नामानुकीर्तनम् एवं सततयुक्तानां भक्तिरव्यभिचारिणी मयि सञ्जायते नित्यं ततः किमवशिष्यते अतो मद्भक्तियुक्तस्य ज्ञानं विज्ञानमेव च वैराग्यं च भवेच्छीघ्रं ततो मुक्तिमवाप्नुयात् कथितं सर्वमेतत्ते तव प्रश्नानुसारतः अस्मिन्मनः समाधाय यस्तिष्ठेत्स तु मुक्तिभाक् न वक्तव्यमिदं यत्नान्मद्भक्तिविमुखाय हि मद्भक्ताय प्रदातव्यमाहूयापि प्रयत्नतः य इदं तु पठेन्नित्यं श्रद्धाभक्तिसमन्वितः अज्ञानपटलध्वान्तं विधूय परिमुच्यते भक्तानां मम योगिनां सुविमलस्वान्तातिशान्तात्मनां मत्सेवाभिरतात्मनां च विमलज्ञानात्मनां सर्वदा सङ्गं यः कुरुते सदोद्यतमतिस्तत्सेवनानन्यधीः मोक्षस्तस्य करे स्थितोऽहमनिशं दृश्यो भवे नान्यथा ॥इति श्रीमदध्यात्मरामयणे उमामहेश्वरसंवादे अरण्यकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥

జ్ఞాన-విజ్ఞానోపదేశః shlokacount18 శ్రీ-రామ ఉవాచ శృణు వక్ష్యామి తే వత్స గుహ్యాద్గుహ్యతరం పరమ్ యద్విజ్ఞాయ నరో జహ్యాత్సద్యో వైకల్పకం భ్రమమ్ ఆదౌ మాయాస్వరూపం తే వక్ష్యామి తదనన్తరమ్ జ్ఞానస్య సాధనం పశ్చాజ్జ్ఞానవిజ్ఞానసంయుతమ్ జ్ఞేయం చ పరమాత్మానం యజ్జ్ఞాత్వా ముచ్యతే భయాత్ అనాత్మని శరీరాదావాత్మబుద్ధిస్తు యా భవేత్ సైవ మాయా తయైవాసౌ సంసారః పరికల్ప్యతే రూపే ద్వే నిశ్చితే పూర్వే మాయాయాః కులనన్దన విక్షేపావరణే తత్ర ప్రథమం కల్పయేజ్జగత్ లిఙ్గాద్యబ్రహ్మపర్యన్తం స్థూలసూక్ష్మవిభేదతః అపరం త్వఖిలం జ్ఞానరూపమావృత్య తిష్ఠతి మాయయా కల్పితం విశ్వం పరమాత్మని కేవలే రజ్జౌ భుజఙ్గవద్భ్రాన్త్యా విచారే నాస్తి కిఞ్చన శ్రూయతే దృశ్యతే యద్యత్స్మర్యతే వా నరైః సదా అసదేవ హి తత్సర్వం యథా స్వప్నమనోరథౌ దేహ ఏవ హి సంసారవృక్షమూలం దృఢం స్మృతమ్ తన్మూలః పుత్రదారాదిబన్ధః కిం తేఽన్యథాఽఽత్మనః దేహస్తు స్థూలభూతానాం పఞ్చ తన్మాత్రపఞ్చకమ్ అహఙ్కారశ్చ బుద్ధిశ్చ ఇన్ద్రియాణి తథా దశ చిదాభాసో మనశ్చైవ మూలప్రకృతిరేవ చ ఏతత్క్షేత్రమితి జ్ఞేయం దేహ ఇత్యభిధీయతే ఏతైర్విలక్షణో జీవః పరమాత్మా నిరామయః తస్య జీవస్య విజ్ఞానే సాధనాన్యపి మే శృణు జీవశ్చ పరమాత్మా చ పర్యాయో నాత్ర భేదధీః మానాభావస్తథా దమ్భహింసాదిపరివర్జనమ్ పరాక్షేపాదిసహనం సర్వత్రావక్రతా తథా మనోవాక్కాయసద్భక్త్యా సద్గురోః పరిసేవనమ్ బాహ్యాభ్యన్తరసంశుద్ధిః స్థిరతా సత్క్రియాదిషు మనోవాక్కాయదణ్డశ్చ విషయేషు నిరీహతా నిరహఙ్కారతా జన్మజరాద్యాలోచనం తథా అసక్తిః స్నేహశూన్యత్వం పుత్రదారధనాదిషు ఇష్టానిష్టాగమే నిత్యం చిత్తస్య సమతా తథా మయి సర్వాత్మకే రామే హ్యనన్యవిషయా మతిః జనసమ్బాధరహితశుద్ధదేశనిషేవణమ్ ప్రాకృతైర్జనసఙ్ఘైశ్చ హ్యరతిః సర్వదా భవేత్ ఆత్మజ్ఞానే సదోద్యోగో వేదాన్తార్థావలోకనమ్ ఉక్తైరేతైర్భవేజ్జ్ఞానం విపరీతైర్విపర్యయః బుద్ధిప్రాణమనోదేహాహఙ్కృతిభ్యో విలక్షణః చిదాత్మాఽహం నిత్యశుద్ధో బుద్ధ ఏవేతి నిశ్చయమ్ యేన జ్ఞానేన సంవిత్తే తజ్జ్ఞానం నిశ్చితం చ మే విజ్ఞానం చ తదైవైతత్సాక్షాదనుభవేద్యదా ఆత్మా సర్వత్ర పూర్ణః స్యాచ్చిదానన్దాత్మకోఽవ్యయః బుద్ధ్యాద్యుపాధిరహితః పరిణామాదివర్జితః స్వప్రకాశేన దేహాదీన్ భాసయన్ననపావృతః ఏక ఏవాద్వితీయశ్చ సత్యజ్ఞానాదిలక్షణః అసఙ్గః స్వప్రభో ద్రష్టా విజ్ఞానేనావగమ్యతే ఆచార్యశాస్త్రోపదేశాద్యైక్యజ్ఞానం యదా భవేత్ ఆత్మనోర్జీవపరయోర్మూలావిద్యా తదైవ హి లీయతే కార్యకరణైః సహైవ పరమాత్మని సావస్థా ముక్తిరిత్యుక్తా హ్యుపచారోఽయమాత్మని ఇదం మోక్షస్వరూపం తే కథితం రఘునన్దన జ్ఞానవిజ్ఞానవైరాగ్యసహితం మే పరాత్మనః కిన్త్వేతద్దుర్లభం మన్యే మద్భక్తివిముఖాత్మనామ్ చక్షుష్మతామపి తథా రాత్రౌ సమ్యఙ్ న దృశ్యతే పదం దీపసమేతానాం దృశ్యతే సమ్యగేవ హి ఏవం మద్భక్తియుక్తానామాత్మా సమ్యక్ ప్రకాశతే మద్భక్తేః కారణం కిఞ్చిద్వక్ష్యామి శృణు తత్త్వతః మద్భక్తసఙ్గో మత్సేవా మద్భక్తానాం నిరన్తరమ్ ఏకాదశ్యుపవాసాది మమ పర్వానుమోదనమ్ మత్కథాశ్రవణే పాఠే వ్యాఖ్యానే సర్వదా రతిః మత్పూజాపరినిష్ఠా చ మమ నామానుకీర్తనమ్ ఏవం సతతయుక్తానాం భక్తిరవ్యభిచారిణీ మయి సఞ్జాయతే నిత్యం తతః కిమవశిష్యతే అతో మద్భక్తియుక్తస్య జ్ఞానం విజ్ఞానమేవ చ వైరాగ్యం చ భవేచ్ఛీఘ్రం తతో ముక్తిమవాప్నుయాత్ కథితం సర్వమేతత్తే తవ ప్రశ్నానుసారతః అస్మిన్మనః సమాధాయ యస్తిష్ఠేత్స తు ముక్తిభాక్ న వక్తవ్యమిదం యత్నాన్మద్భక్తివిముఖాయ హి మద్భక్తాయ ప్రదాతవ్యమాహూయాపి ప్రయత్నతః య ఇదం తు పఠేన్నిత్యం శ్రద్ధాభక్తిసమన్వితః అజ్ఞానపటలధ్వాన్తం విధూయ పరిముచ్యతే భక్తానాం మమ యోగినాం సువిమలస్వాన్తాతిశాన్తాత్మనాం మత్సేవాభిరతాత్మనాం చ విమలజ్ఞానాత్మనాం సర్వదా సఙ్గం యః కురుతే సదోద్యతమతిస్తత్సేవనానన్యధీః మోక్షస్తస్య కరే స్థితోఽహమనిశం దృశ్యో భవే నాన్యథా ॥ఇతి శ్రీమదధ్యాత్మరామయణే ఉమామహేశ్వరసంవాదే అరణ్యకాణ్డే చతుర్థః సర్గః॥

jñāna-vijñānopadeśaḥ shlokacount18 śrī-rāma uvāca śṛṇu vakṣyāmi te vatsa guhyādguhyataraṃ param yadvijñāya naro jahyātsadyo vaikalpakaṃ bhramam ādau māyāsvarūpaṃ te vakṣyāmi tadanantaram jñānasya sādhanaṃ paścājjñānavijñānasaṃyutam jñeyaṃ ca paramātmānaṃ yajjñātvā mucyate bhayāt anātmani śarīrādāvātmabuddhistu yā bhavet saiva māyā tayaivāsau saṃsāraḥ parikalpyate rūpe dve niścite pūrve māyāyāḥ kulanandana vikṣepāvaraṇe tatra prathamaṃ kalpayejjagat liṅgādyabrahmaparyantaṃ sthūlasūkṣmavibhedataḥ aparaṃ tvakhilaṃ jñānarūpamāvṛtya tiṣṭhati māyayā kalpitaṃ viśvaṃ paramātmani kevale rajjau bhujaṅgavadbhrāntyā vicāre nāsti kiñcana śrūyate dṛśyate yadyatsmaryate vā naraiḥ sadā asadeva hi tatsarvaṃ yathā svapnamanorathau deha eva hi saṃsāravṛkṣamūlaṃ dṛḍhaṃ smṛtam tanmūlaḥ putradārādibandhaḥ kiṃ te'nyathā''tmanaḥ dehastu sthūlabhūtānāṃ pañca tanmātrapañcakam ahaṅkāraśca buddhiśca indriyāṇi tathā daśa cidābhāso manaścaiva mūlaprakṛtireva ca etatkṣetramiti jñeyaṃ deha ityabhidhīyate etairvilakṣaṇo jīvaḥ paramātmā nirāmayaḥ tasya jīvasya vijñāne sādhanānyapi me śṛṇu jīvaśca paramātmā ca paryāyo nātra bhedadhīḥ mānābhāvastathā dambhahiṃsādiparivarjanam parākṣepādisahanaṃ sarvatrāvakratā tathā manovākkāyasadbhaktyā sadguroḥ parisevanam bāhyābhyantarasaṃśuddhiḥ sthiratā satkriyādiṣu manovākkāyadaṇḍaśca viṣayeṣu nirīhatā nirahaṅkāratā janmajarādyālocanaṃ tathā asaktiḥ snehaśūnyatvaṃ putradāradhanādiṣu iṣṭāniṣṭāgame nityaṃ cittasya samatā tathā mayi sarvātmake rāme hyananyaviṣayā matiḥ janasambādharahitaśuddhadeśaniṣevaṇam prākṛtairjanasaṅghaiśca hyaratiḥ sarvadā bhavet ātmajñāne sadodyogo vedāntārthāvalokanam uktairetairbhavejjñānaṃ viparītairviparyayaḥ buddhiprāṇamanodehāhaṅkṛtibhyo vilakṣaṇaḥ cidātmā'haṃ nityaśuddho buddha eveti niścayam yena jñānena saṃvitte tajjñānaṃ niścitaṃ ca me vijñānaṃ ca tadaivaitatsākṣādanubhavedyadā ātmā sarvatra pūrṇaḥ syāccidānandātmako'vyayaḥ buddhyādyupādhirahitaḥ pariṇāmādivarjitaḥ svaprakāśena dehādīn bhāsayannanapāvṛtaḥ eka evādvitīyaśca satyajñānādilakṣaṇaḥ asaṅgaḥ svaprabho draṣṭā vijñānenāvagamyate ācāryaśāstropadeśādyaikyajñānaṃ yadā bhavet ātmanorjīvaparayormūlāvidyā tadaiva hi līyate kāryakaraṇaiḥ sahaiva paramātmani sāvasthā muktirityuktā hyupacāro'yamātmani idaṃ mokṣasvarūpaṃ te kathitaṃ raghunandana jñānavijñānavairāgyasahitaṃ me parātmanaḥ kintvetaddurlabhaṃ manye madbhaktivimukhātmanām cakṣuṣmatāmapi tathā rātrau samyaṅ na dṛśyate padaṃ dīpasametānāṃ dṛśyate samyageva hi evaṃ madbhaktiyuktānāmātmā samyak prakāśate madbhakteḥ kāraṇaṃ kiñcidvakṣyāmi śṛṇu tattvataḥ madbhaktasaṅgo matsevā madbhaktānāṃ nirantaram ekādaśyupavāsādi mama parvānumodanam matkathāśravaṇe pāṭhe vyākhyāne sarvadā ratiḥ matpūjāpariniṣṭhā ca mama nāmānukīrtanam evaṃ satatayuktānāṃ bhaktiravyabhicāriṇī mayi sañjāyate nityaṃ tataḥ kimavaśiṣyate ato madbhaktiyuktasya jñānaṃ vijñānameva ca vairāgyaṃ ca bhavecchīghraṃ tato muktimavāpnuyāt kathitaṃ sarvametatte tava praśnānusārataḥ asminmanaḥ samādhāya yastiṣṭhetsa tu muktibhāk na vaktavyamidaṃ yatnānmadbhaktivimukhāya hi madbhaktāya pradātavyamāhūyāpi prayatnataḥ ya idaṃ tu paṭhennityaṃ śraddhābhaktisamanvitaḥ ajñānapaṭaladhvāntaṃ vidhūya parimucyate bhaktānāṃ mama yogināṃ suvimalasvāntātiśāntātmanāṃ matsevābhiratātmanāṃ ca vimalajñānātmanāṃ sarvadā saṅgaṃ yaḥ kurute sadodyatamatistatsevanānanyadhīḥ mokṣastasya kare sthito'hamaniśaṃ dṛśyo bhave nānyathā ||iti śrīmadadhyātmarāmayaṇe umāmaheśvarasaṃvāde araṇyakāṇḍe caturthaḥ sargaḥ||