क्रियायोगः shlokacount7 श्री-लक्ष्मण उवाच इदानीं श्रोतुमिच्छामि क्रियामार्गेण राघव भवदाराधनं लोके यथा कुर्वन्ति योगिनः इदमेव सदा प्राहुर्योगिनो मुक्तिसाधनम् नारदोऽपि तथा व्यासो ब्रह्मा कमलसम्भवः ब्रह्मक्षत्रादिवर्णानामाश्रमाणां च मोक्षदम् स्त्रीशूद्राणां च राजेन्द्र सुलभं मुक्तिसाधनम् तव भक्ताय मे भ्रात्रे ब्रूहि लोकोपकारकम् श्री-राम उवाच मम पूजाविधानस्य नान्तोऽस्ति रघुनन्दन तथाऽपि वक्ष्ये सङ्क्षेपाद्यथावदनुपूर्वशः स्वगृह्योक्तप्रकारेण द्विजत्वं प्राप्य मानवः सकाशात्सद्गुरोर्मन्त्रं लब्ध्वा मद्भक्तिसंयुतः तेन सन्दर्शितविधिर्मामेवाराधयेत्सुधीः हृदये वाऽनले वार्चेत्प्रतिमादौ विभावसौ शालग्रामशिलायां वा पूजयेन्मामतन्द्रितः प्रातःस्नानं प्रकुर्वीत प्रथमं देहशुद्धये वेदतन्त्रोदितैर्मन्त्रैर्मृल्लेपनविधानतः सन्ध्यादि कर्म यन्नित्यं तत्कुर्याद्विधिना बुधः सङ्कल्पमादौ कुर्वीत सिद्ध्यर्थं कर्मणां सुधीः स्वगुरुं पूजयेद्भक्त्या मद्बुद्ध्या पूजको मम शिलायां स्नपनं कुर्यात्प्रतिमासु प्रमार्जनम् प्रसिद्धैर्गन्धपुष्पाद्यैर्मत्पूजा सिद्धिदायिका अमायिकोऽनुवृत्त्या मां पूजयेन्नियतव्रतः प्रतिमादिष्वलङ्कारः प्रियो मे कुलनन्दन अग्नौ यजेत हविषा भास्करे स्थण्डिले यजेत् भक्तेनोपहृतं प्रीत्यै श्रद्धया मम वार्यपि किं पुनर्भक्ष्यभोज्यादि गन्धपुष्पाक्षतादिकम् पूजाद्रव्याणि सर्वाणि सम्पाद्यैवं समारभेत् चैलाजिनकुशैः सम्यगासनं परिकल्पयेत् तत्रोपविश्य देवस्य सम्मुखे शुद्धमानसः ततो न्यासं प्रकुर्वीत मातृकाबहिरान्तरम् केशवादि ततः कुर्यात्तत्त्वन्यासं ततः परम् मन्मूर्तिपञ्जरन्यासं मन्त्रन्यासं ततो न्यसेत् प्रतिमादावपि तथा कुर्यान्नित्यमतन्द्रितः कलशं स्वपुरो वामे क्षिपेत्पुष्पादि दक्षिणे अर्घ्यपाद्यप्रदानार्थं मधुपर्कार्थमेव च तथैवाचमनार्थं तु न्यसेत्पात्रचतुष्टयम् हृत्पद्मे भानुविमले मत्कलां जीवसंज्ञिताम् ध्यायेत्स्वदेहमखिलं तया व्याप्तमरिन्दम तामेवावाहयेन्नित्यं प्रतिमादिषु मत्कलाम् पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यैः स्नानवस्त्रविभूषणैः यावच्छक्योपचारैर्वा त्वर्चयेन्माममायया विभवे सति कर्पूरकुङ्कुमागरुचन्दनैः अर्चयेन्मन्त्रवन्नित्यं सुगन्धकुसुमैः शुभैः दशावरणपूजां वै ह्यागमोक्तां प्रकारयेत् नीराजनैर्धूपदीपैर्नैवेद्यैर्बहुविस्तरैः श्रद्धयोपहरेन्नित्यं श्रद्धाभुगहमीश्वरः होमं कुर्यात्प्रयत्नेन विधिना मन्त्रकोविदः अगस्त्येनोक्तमार्गेण कुण्डेनागमवित्तमः जुहुयान्मूलमन्त्रेण पुंसूक्तेनाथवा बुधः अथवौपासनाग्नौ वा चरुणा हविषा तथा तप्तजाम्बूनदप्रख्यं दिव्याभरणभूषितम् ध्यायेदनलमध्यस्थं होमकाले सदा बुधः पार्षदेभ्यो बलिं दत्त्वा होमशेषं समापयेत् ततो जपं प्रकुर्वीत ध्यायेन्मां यतवाक् स्मरन् मुखवासं च ताम्बूलं दत्त्वा प्रीतिसमन्वितः मदर्थे नृत्यगीतादि स्तुतिपाठादि कारयेत् प्रणमेद्दण्डवद्भूमौ हृदये मां निधाय च शिरस्याधाय मद्दत्तं प्रसादं भावनामयम् पाणिभ्यां मत्पदे मूर्ध्नि गृहीत्वा भक्तिसंयुतः रक्ष मां घोरसंसारादित्युक्त्वा प्रणमेत्सुधीः उद्वासयेद्यथापूर्वं प्रत्यग्ज्योतिषि संस्मरन् एवमुक्तप्रकारेण पूजयेद्विधिवद्यदि इहामुत्र च संसिद्धिं प्राप्नोति मदनुग्रहात् मद्भक्तो यदि मामेवं पूजां चैव दिने दिने करोति मम सारूप्यं प्राप्नोत्येव न संशयः इदं रहस्यं परमं च पावनं मयैव साक्षात्कथितं सनातनम् पठत्यजस्रं यदि वा शृणोति यः स सर्वपूजाफलभाङ्न संशयः एवं परात्मा श्रीरामः क्रियायोगमनुत्तमम् पृष्टः प्राह स्वभक्ताय शेषांशाय महात्मने ॥इति श्रीमदध्यात्मरामयणे उमामहेश्वरसंवादे कीष्किन्धाकाण्डे चतुर्थे सर्गे तारायै रामस्य तत्त्वोपदेशः॥

క్రియాయోగః shlokacount7 శ్రీ-లక్ష్మణ ఉవాచ ఇదానీం శ్రోతుమిచ్ఛామి క్రియామార్గేణ రాఘవ భవదారాధనం లోకే యథా కుర్వన్తి యోగినః ఇదమేవ సదా ప్రాహుర్యోగినో ముక్తిసాధనమ్ నారదోఽపి తథా వ్యాసో బ్రహ్మా కమలసమ్భవః బ్రహ్మక్షత్రాదివర్ణానామాశ్రమాణాం చ మోక్షదమ్ స్త్రీశూద్రాణాం చ రాజేన్ద్ర సులభం ముక్తిసాధనమ్ తవ భక్తాయ మే భ్రాత్రే బ్రూహి లోకోపకారకమ్ శ్రీ-రామ ఉవాచ మమ పూజావిధానస్య నాన్తోఽస్తి రఘునన్దన తథాఽపి వక్ష్యే సఙ్క్షేపాద్యథావదనుపూర్వశః స్వగృహ్యోక్తప్రకారేణ ద్విజత్వం ప్రాప్య మానవః సకాశాత్సద్గురోర్మన్త్రం లబ్ధ్వా మద్భక్తిసంయుతః తేన సన్దర్శితవిధిర్మామేవారాధయేత్సుధీః హృదయే వాఽనలే వార్చేత్ప్రతిమాదౌ విభావసౌ శాలగ్రామశిలాయాం వా పూజయేన్మామతన్ద్రితః ప్రాతఃస్నానం ప్రకుర్వీత ప్రథమం దేహశుద్ధయే వేదతన్త్రోదితైర్మన్త్రైర్మృల్లేపనవిధానతః సన్ధ్యాది కర్మ యన్నిత్యం తత్కుర్యాద్విధినా బుధః సఙ్కల్పమాదౌ కుర్వీత సిద్ధ్యర్థం కర్మణాం సుధీః స్వగురుం పూజయేద్భక్త్యా మద్బుద్ధ్యా పూజకో మమ శిలాయాం స్నపనం కుర్యాత్ప్రతిమాసు ప్రమార్జనమ్ ప్రసిద్ధైర్గన్ధపుష్పాద్యైర్మత్పూజా సిద్ధిదాయికా అమాయికోఽనువృత్త్యా మాం పూజయేన్నియతవ్రతః ప్రతిమాదిష్వలఙ్కారః ప్రియో మే కులనన్దన అగ్నౌ యజేత హవిషా భాస్కరే స్థణ్డిలే యజేత్ భక్తేనోపహృతం ప్రీత్యై శ్రద్ధయా మమ వార్యపి కిం పునర్భక్ష్యభోజ్యాది గన్ధపుష్పాక్షతాదికమ్ పూజాద్రవ్యాణి సర్వాణి సమ్పాద్యైవం సమారభేత్ చైలాజినకుశైః సమ్యగాసనం పరికల్పయేత్ తత్రోపవిశ్య దేవస్య సమ్ముఖే శుద్ధమానసః తతో న్యాసం ప్రకుర్వీత మాతృకాబహిరాన్తరమ్ కేశవాది తతః కుర్యాత్తత్త్వన్యాసం తతః పరమ్ మన్మూర్తిపఞ్జరన్యాసం మన్త్రన్యాసం తతో న్యసేత్ ప్రతిమాదావపి తథా కుర్యాన్నిత్యమతన్ద్రితః కలశం స్వపురో వామే క్షిపేత్పుష్పాది దక్షిణే అర్ఘ్యపాద్యప్రదానార్థం మధుపర్కార్థమేవ చ తథైవాచమనార్థం తు న్యసేత్పాత్రచతుష్టయమ్ హృత్పద్మే భానువిమలే మత్కలాం జీవసంజ్ఞితామ్ ధ్యాయేత్స్వదేహమఖిలం తయా వ్యాప్తమరిన్దమ తామేవావాహయేన్నిత్యం ప్రతిమాదిషు మత్కలామ్ పాద్యార్ఘ్యాచమనీయాద్యైః స్నానవస్త్రవిభూషణైః యావచ్ఛక్యోపచారైర్వా త్వర్చయేన్మామమాయయా విభవే సతి కర్పూరకుఙ్కుమాగరుచన్దనైః అర్చయేన్మన్త్రవన్నిత్యం సుగన్ధకుసుమైః శుభైః దశావరణపూజాం వై హ్యాగమోక్తాం ప్రకారయేత్ నీరాజనైర్ధూపదీపైర్నైవేద్యైర్బహువిస్తరైః శ్రద్ధయోపహరేన్నిత్యం శ్రద్ధాభుగహమీశ్వరః హోమం కుర్యాత్ప్రయత్నేన విధినా మన్త్రకోవిదః అగస్త్యేనోక్తమార్గేణ కుణ్డేనాగమవిత్తమః జుహుయాన్మూలమన్త్రేణ పుంసూక్తేనాథవా బుధః అథవౌపాసనాగ్నౌ వా చరుణా హవిషా తథా తప్తజామ్బూనదప్రఖ్యం దివ్యాభరణభూషితమ్ ధ్యాయేదనలమధ్యస్థం హోమకాలే సదా బుధః పార్షదేభ్యో బలిం దత్త్వా హోమశేషం సమాపయేత్ తతో జపం ప్రకుర్వీత ధ్యాయేన్మాం యతవాక్ స్మరన్ ముఖవాసం చ తామ్బూలం దత్త్వా ప్రీతిసమన్వితః మదర్థే నృత్యగీతాది స్తుతిపాఠాది కారయేత్ ప్రణమేద్దణ్డవద్భూమౌ హృదయే మాం నిధాయ చ శిరస్యాధాయ మద్దత్తం ప్రసాదం భావనామయమ్ పాణిభ్యాం మత్పదే మూర్ధ్ని గృహీత్వా భక్తిసంయుతః రక్ష మాం ఘోరసంసారాదిత్యుక్త్వా ప్రణమేత్సుధీః ఉద్వాసయేద్యథాపూర్వం ప్రత్యగ్జ్యోతిషి సంస్మరన్ ఏవముక్తప్రకారేణ పూజయేద్విధివద్యది ఇహాముత్ర చ సంసిద్ధిం ప్రాప్నోతి మదనుగ్రహాత్ మద్భక్తో యది మామేవం పూజాం చైవ దినే దినే కరోతి మమ సారూప్యం ప్రాప్నోత్యేవ న సంశయః ఇదం రహస్యం పరమం చ పావనం మయైవ సాక్షాత్కథితం సనాతనమ్ పఠత్యజస్రం యది వా శృణోతి యః స సర్వపూజాఫలభాఙ్న సంశయః ఏవం పరాత్మా శ్రీరామః క్రియాయోగమనుత్తమమ్ పృష్టః ప్రాహ స్వభక్తాయ శేషాంశాయ మహాత్మనే ॥ఇతి శ్రీమదధ్యాత్మరామయణే ఉమామహేశ్వరసంవాదే కీష్కిన్ధాకాణ్డే చతుర్థే సర్గే తారాయై రామస్య తత్త్వోపదేశః॥

kriyāyogaḥ shlokacount7 śrī-lakṣmaṇa uvāca idānīṃ śrotumicchāmi kriyāmārgeṇa rāghava bhavadārādhanaṃ loke yathā kurvanti yoginaḥ idameva sadā prāhuryogino muktisādhanam nārado'pi tathā vyāso brahmā kamalasambhavaḥ brahmakṣatrādivarṇānāmāśramāṇāṃ ca mokṣadam strīśūdrāṇāṃ ca rājendra sulabhaṃ muktisādhanam tava bhaktāya me bhrātre brūhi lokopakārakam śrī-rāma uvāca mama pūjāvidhānasya nānto'sti raghunandana tathā'pi vakṣye saṅkṣepādyathāvadanupūrvaśaḥ svagṛhyoktaprakāreṇa dvijatvaṃ prāpya mānavaḥ sakāśātsadgurormantraṃ labdhvā madbhaktisaṃyutaḥ tena sandarśitavidhirmāmevārādhayetsudhīḥ hṛdaye vā'nale vārcetpratimādau vibhāvasau śālagrāmaśilāyāṃ vā pūjayenmāmatandritaḥ prātaḥsnānaṃ prakurvīta prathamaṃ dehaśuddhaye vedatantroditairmantrairmṛllepanavidhānataḥ sandhyādi karma yannityaṃ tatkuryādvidhinā budhaḥ saṅkalpamādau kurvīta siddhyarthaṃ karmaṇāṃ sudhīḥ svaguruṃ pūjayedbhaktyā madbuddhyā pūjako mama śilāyāṃ snapanaṃ kuryātpratimāsu pramārjanam prasiddhairgandhapuṣpādyairmatpūjā siddhidāyikā amāyiko'nuvṛttyā māṃ pūjayenniyatavrataḥ pratimādiṣvalaṅkāraḥ priyo me kulanandana agnau yajeta haviṣā bhāskare sthaṇḍile yajet bhaktenopahṛtaṃ prītyai śraddhayā mama vāryapi kiṃ punarbhakṣyabhojyādi gandhapuṣpākṣatādikam pūjādravyāṇi sarvāṇi sampādyaivaṃ samārabhet cailājinakuśaiḥ samyagāsanaṃ parikalpayet tatropaviśya devasya sammukhe śuddhamānasaḥ tato nyāsaṃ prakurvīta mātṛkābahirāntaram keśavādi tataḥ kuryāttattvanyāsaṃ tataḥ param manmūrtipañjaranyāsaṃ mantranyāsaṃ tato nyaset pratimādāvapi tathā kuryānnityamatandritaḥ kalaśaṃ svapuro vāme kṣipetpuṣpādi dakṣiṇe arghyapādyapradānārthaṃ madhuparkārthameva ca tathaivācamanārthaṃ tu nyasetpātracatuṣṭayam hṛtpadme bhānuvimale matkalāṃ jīvasaṃjñitām dhyāyetsvadehamakhilaṃ tayā vyāptamarindama tāmevāvāhayennityaṃ pratimādiṣu matkalām pādyārghyācamanīyādyaiḥ snānavastravibhūṣaṇaiḥ yāvacchakyopacārairvā tvarcayenmāmamāyayā vibhave sati karpūrakuṅkumāgarucandanaiḥ arcayenmantravannityaṃ sugandhakusumaiḥ śubhaiḥ daśāvaraṇapūjāṃ vai hyāgamoktāṃ prakārayet nīrājanairdhūpadīpairnaivedyairbahuvistaraiḥ śraddhayopaharennityaṃ śraddhābhugahamīśvaraḥ homaṃ kuryātprayatnena vidhinā mantrakovidaḥ agastyenoktamārgeṇa kuṇḍenāgamavittamaḥ juhuyānmūlamantreṇa puṃsūktenāthavā budhaḥ athavaupāsanāgnau vā caruṇā haviṣā tathā taptajāmbūnadaprakhyaṃ divyābharaṇabhūṣitam dhyāyedanalamadhyasthaṃ homakāle sadā budhaḥ pārṣadebhyo baliṃ dattvā homaśeṣaṃ samāpayet tato japaṃ prakurvīta dhyāyenmāṃ yatavāk smaran mukhavāsaṃ ca tāmbūlaṃ dattvā prītisamanvitaḥ madarthe nṛtyagītādi stutipāṭhādi kārayet praṇameddaṇḍavadbhūmau hṛdaye māṃ nidhāya ca śirasyādhāya maddattaṃ prasādaṃ bhāvanāmayam pāṇibhyāṃ matpade mūrdhni gṛhītvā bhaktisaṃyutaḥ rakṣa māṃ ghorasaṃsārādityuktvā praṇametsudhīḥ udvāsayedyathāpūrvaṃ pratyagjyotiṣi saṃsmaran evamuktaprakāreṇa pūjayedvidhivadyadi ihāmutra ca saṃsiddhiṃ prāpnoti madanugrahāt madbhakto yadi māmevaṃ pūjāṃ caiva dine dine karoti mama sārūpyaṃ prāpnotyeva na saṃśayaḥ idaṃ rahasyaṃ paramaṃ ca pāvanaṃ mayaiva sākṣātkathitaṃ sanātanam paṭhatyajasraṃ yadi vā śṛṇoti yaḥ sa sarvapūjāphalabhāṅna saṃśayaḥ evaṃ parātmā śrīrāmaḥ kriyāyogamanuttamam pṛṣṭaḥ prāha svabhaktāya śeṣāṃśāya mahātmane ||iti śrīmadadhyātmarāmayaṇe umāmaheśvarasaṃvāde kīṣkindhākāṇḍe caturthe sarge tārāyai rāmasya tattvopadeśaḥ||