लक्ष्मण-सम्भाषणम् श्री-महादेव उवाच सुप्तं रामं समालोक्य गुहः सोऽश्रुपरिप्लुतः लक्ष्मणं प्राह विनयाद् भ्रातः पश्यसि राघवम् शयानं कुशपत्रौघसंस्तरे सीतया सह यः शेते स्वर्णपर्यङ्के स्वास्तीर्णे भवनोत्तमे कैकेयी रामदुःखस्य कारणं विधिना कृता मन्थराबुद्धिमास्थाय कैकेयी पापमाचरत् तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणः प्राह सखे शृणु वचो मम कः कस्य हेतुर्दुःखस्य कश्च हेतुः सुखस्य च स्वपूर्वार्जितकर्मैव कारणं सुखदुःखयोः सुखस्य दुःखस्य न कोऽपि दाता परो ददातीति कुबुद्धिरेषा अहं करोमीति वृथाभिमानः स्वकर्मसूत्रग्रथितो हि लोकः सुहृन्मित्रार्युदासीनद्वेष्यमध्यस्थबान्धवाः स्वयमेवाचरन् कर्म तथा तत्र विभाव्यते सुखं वा यदि वा दुःखं स्वकर्मवशगो नरः यद्यद्यथागतं तत्तद् भुक्त्वा स्वस्थमना भवेत् न मे भोगागमे वाञ्छा न मे भोगविवर्जने आगच्छत्वथ मागच्छत्वभोगवशगो भवेत् स्वस्मिन् देशे च काले च यस्माद्वा येन केन वा कृतं शुभाशुभं कर्म भोज्यं तत्तत्र नान्यथा अलं हर्षविषादाभ्यां शुभाशुभफलोदये विधात्रा विहितं यद्यत्तदलङ्घ्यं सुरासुरैः सर्वदा सुखदुःखाभ्यां नरः प्रत्यवरुध्यते शरीरं पुण्यपापाभ्यामुत्पन्नं सुखदुःखवत् सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् द्वयमेतद्धि जन्तूनामलङ्घ्यं दिनरात्रिवत् सुखमध्ये स्थितं दुःखं दुःखमध्ये स्थितं सुखम् द्वयमन्योन्यसंयुक्तं प्रोच्यते जलपङ्कवत् तस्माद्धैर्येण विद्वांस इष्टानिष्टोपपत्तिषु न हृष्यन्ति न मुह्यन्ति समं मायेति भावनात् ॥इति श्रीमदध्यात्मरामायणे उमामहेश्वरसंवादे अयोध्याकाण्डे षष्ठे सर्गे लक्ष्मण-सम्भाषणं सम्पूर्णम्॥

లక్ష్మణ-సమ్భాషణమ్ శ్రీ-మహాదేవ ఉవాచ సుప్తం రామం సమాలోక్య గుహః సోఽశ్రుపరిప్లుతః లక్ష్మణం ప్రాహ వినయాద్ భ్రాతః పశ్యసి రాఘవమ్ శయానం కుశపత్రౌఘసంస్తరే సీతయా సహ యః శేతే స్వర్ణపర్యఙ్కే స్వాస్తీర్ణే భవనోత్తమే కైకేయీ రామదుఃఖస్య కారణం విధినా కృతా మన్థరాబుద్ధిమాస్థాయ కైకేయీ పాపమాచరత్ తచ్ఛ్రుత్వా లక్ష్మణః ప్రాహ సఖే శృణు వచో మమ కః కస్య హేతుర్దుఃఖస్య కశ్చ హేతుః సుఖస్య చ స్వపూర్వార్జితకర్మైవ కారణం సుఖదుఃఖయోః సుఖస్య దుఃఖస్య న కోఽపి దాతా పరో దదాతీతి కుబుద్ధిరేషా అహం కరోమీతి వృథాభిమానః స్వకర్మసూత్రగ్రథితో హి లోకః సుహృన్మిత్రార్యుదాసీనద్వేష్యమధ్యస్థబాన్ధవాః స్వయమేవాచరన్ కర్మ తథా తత్ర విభావ్యతే సుఖం వా యది వా దుఃఖం స్వకర్మవశగో నరః యద్యద్యథాగతం తత్తద్ భుక్త్వా స్వస్థమనా భవేత్ న మే భోగాగమే వాఞ్ఛా న మే భోగవివర్జనే ఆగచ్ఛత్వథ మాగచ్ఛత్వభోగవశగో భవేత్ స్వస్మిన్ దేశే చ కాలే చ యస్మాద్వా యేన కేన వా కృతం శుభాశుభం కర్మ భోజ్యం తత్తత్ర నాన్యథా అలం హర్షవిషాదాభ్యాం శుభాశుభఫలోదయే విధాత్రా విహితం యద్యత్తదలఙ్ఘ్యం సురాసురైః సర్వదా సుఖదుఃఖాభ్యాం నరః ప్రత్యవరుధ్యతే శరీరం పుణ్యపాపాభ్యాముత్పన్నం సుఖదుఃఖవత్ సుఖస్యానన్తరం దుఃఖం దుఃఖస్యానన్తరం సుఖమ్ ద్వయమేతద్ధి జన్తూనామలఙ్ఘ్యం దినరాత్రివత్ సుఖమధ్యే స్థితం దుఃఖం దుఃఖమధ్యే స్థితం సుఖమ్ ద్వయమన్యోన్యసంయుక్తం ప్రోచ్యతే జలపఙ్కవత్ తస్మాద్ధైర్యేణ విద్వాంస ఇష్టానిష్టోపపత్తిషు న హృష్యన్తి న ముహ్యన్తి సమం మాయేతి భావనాత్ ॥ఇతి శ్రీమదధ్యాత్మరామాయణే ఉమామహేశ్వరసంవాదే అయోధ్యాకాణ్డే షష్ఠే సర్గే లక్ష్మణ-సమ్భాషణం సమ్పూర్ణమ్॥

lakṣmaṇa-sambhāṣaṇam śrī-mahādeva uvāca suptaṃ rāmaṃ samālokya guhaḥ so'śrupariplutaḥ lakṣmaṇaṃ prāha vinayād bhrātaḥ paśyasi rāghavam śayānaṃ kuśapatraughasaṃstare sītayā saha yaḥ śete svarṇaparyaṅke svāstīrṇe bhavanottame kaikeyī rāmaduḥkhasya kāraṇaṃ vidhinā kṛtā mantharābuddhimāsthāya kaikeyī pāpamācarat tacchrutvā lakṣmaṇaḥ prāha sakhe śṛṇu vaco mama kaḥ kasya heturduḥkhasya kaśca hetuḥ sukhasya ca svapūrvārjitakarmaiva kāraṇaṃ sukhaduḥkhayoḥ sukhasya duḥkhasya na ko'pi dātā paro dadātīti kubuddhireṣā ahaṃ karomīti vṛthābhimānaḥ svakarmasūtragrathito hi lokaḥ suhṛnmitrāryudāsīnadveṣyamadhyasthabāndhavāḥ svayamevācaran karma tathā tatra vibhāvyate sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ svakarmavaśago naraḥ yadyadyathāgataṃ tattad bhuktvā svasthamanā bhavet na me bhogāgame vāñchā na me bhogavivarjane āgacchatvatha māgacchatvabhogavaśago bhavet svasmin deśe ca kāle ca yasmādvā yena kena vā kṛtaṃ śubhāśubhaṃ karma bhojyaṃ tattatra nānyathā alaṃ harṣaviṣādābhyāṃ śubhāśubhaphalodaye vidhātrā vihitaṃ yadyattadalaṅghyaṃ surāsuraiḥ sarvadā sukhaduḥkhābhyāṃ naraḥ pratyavarudhyate śarīraṃ puṇyapāpābhyāmutpannaṃ sukhaduḥkhavat sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham dvayametaddhi jantūnāmalaṅghyaṃ dinarātrivat sukhamadhye sthitaṃ duḥkhaṃ duḥkhamadhye sthitaṃ sukham dvayamanyonyasaṃyuktaṃ procyate jalapaṅkavat tasmāddhairyeṇa vidvāṃsa iṣṭāniṣṭopapattiṣu na hṛṣyanti na muhyanti samaṃ māyeti bhāvanāt ||iti śrīmadadhyātmarāmāyaṇe umāmaheśvarasaṃvāde ayodhyākāṇḍe ṣaṣṭhe sarge lakṣmaṇa-sambhāṣaṇaṃ sampūrṇam||