रामगीता श्री-महादेव उवाच ततो जगन्मङ्गलमङ्गलात्मना विधाय रामायणकीर्तिमुत्तमाम् चचार पूर्वाचरितं रघूत्तमो राजर्षिवर्यैरभिसेवितं यथा सौमित्रिणा पृष्ट उदारबुद्धिना रामः कथाः प्राह पुरातनीः शुभाः राज्ञः प्रमत्तस्य नृगस्य शापतो द्विजस्य तिर्यक्त्वमथाह राघवः कदाचिदेकान्त उपस्थितं प्रभुं रामं रमालालितपादपङ्कजम् सौमित्रिरासादितशुद्धभावनः प्रणम्य भक्त्या विनयान्वितोऽब्रवीत् त्वं शुद्धबोधोऽसि हि सर्वदेहिनाम् आत्मास्यधीशोऽसि निराकृतिः स्वयम् प्रतीयसे ज्ञानदृशां महामते पादाब्जभृङ्गाहितसङ्गसङ्गिनाम् अहं प्रपन्नोऽस्मि पदाम्बुजं प्रभो भवापवर्गं तव योगिभावितम् यथाञ्जसाऽज्ञानमपारवारिधिं सुखं तरिष्यामि तथाऽनुशाधि माम् श्रुत्वाऽथ सौमित्रिवचोऽखिलं तदा प्राह प्रपन्नार्तिहरः प्रसन्नधीः विज्ञानमज्ञानतमःप्रशान्तये श्रुतिप्रपन्नं क्षितिपालभूषणः आदौ स्ववर्णाश्रमवर्णिताः क्रियाः कृत्वा समासादितशुद्धमानसः समाप्य तत्पूर्वमुपात्तसाधनः समाश्रयेत्सद्गुरुमात्मलब्धये क्रिया शरीरोद्भवहेतुरादृता प्रियाप्रियौ तौ भवतः सुरागिणः धर्मेतरौ तत्र पुनः शरीरकं पुनः क्रिया चक्रवदीर्यते भवः अज्ञानमेवास्य हि मूलकारणं तद्ध्यानमेवात्र विधौ विधीयते विद्यैव तन्नाशविधौ पटीयसी न कर्म तज्जं सविरोधमीरितम् नाज्ञानहानिर्न च रागसङ्क्षयो भवेत्ततः कर्म सदोषमुद्भवेत् ततः पुनः संसृतिरप्यवारिता तस्माद् बुधो ज्ञानविचारवान् भवेत् ननु क्रिया वेदमुखेन चोदिता तथैव विद्या पुरुषार्थसाधनम् कर्तव्यता प्राणभृतः प्रचोदिता विद्यासहायत्वमुपैति सा पुनः कर्माकृतौ दोषमपि श्रुतिर्जगौ तस्मात्सदा कार्यमिदं मुमुक्षुणा ननु स्वतन्त्रा ध्रुवकार्यकारिणी विद्या न किञ्चिन्मनसाऽप्यपेक्षते न सत्यकार्योऽपि हि यद्वदध्वरः प्रकाङ्क्षतेऽन्यानपि कारकादिकान् तथैव विद्या विधितः प्रकाशितैः विशिष्यते कर्मभिरेव मुक्तये केचिद्वदन्तीति वितर्कवादिन- स्तदप्यसद्दृष्टविरोधकारणात् देहाभिमानादभिवर्धते क्रिया विद्या गताहङ्कृतितः प्रसिद्ध्यति विशुद्धविज्ञानविरोचनाञ्चिता विद्यात्मवृत्तिश्चरमेति भण्यते उदेति कर्माखिलकारकादिभिः निहन्ति विद्याखिलकारकादिकम् तस्मात्त्यजेत्कार्यमशेषतः सुधीः विद्याविरोधान्न समुच्चयो भवेत् आत्मानुसन्धानपरायणः सदा निवृत्तसर्वेन्द्रियवृत्तिगोचरः यावच्छरीरादिषु माययाऽऽत्मधी- स्तावद्विधेयो विधिवादकर्मणाम् नेतीति वाक्यैरखिलं निषिध्य तत् ज्ञात्वा परात्मानमथ त्यजेत्क्रियाः यदा परात्मात्मविभेदभेदकं विज्ञानमात्मन्यवभाति भास्वरम् तदैव माया प्रविलीयतेऽञ्जसा सकारका कारणमात्मसंसृतेः श्रुतिप्रमाणाभिविनाशिता च सा कथं भविष्यत्यपि कार्यकारिणी विज्ञानमात्रादमलाद्वितीयत- स्तस्मादविद्या न पुनर्भविष्यति यदि स्म नष्टा न पुनः प्रसूयते कर्ताहमस्येति मतिः कथं भवेत् तस्मात्स्वतन्त्रा न किमप्यपेक्षते विद्या विमोक्षाय विभाति केवला सा तैत्तिरीयश्रुतिराह सादरं न्यासं प्रशस्ताखिलकर्मणां स्फुटम् एतावदित्याह च वाजिनां श्रुतिः ज्ञानं विमोक्षाय न कर्म साधनम् विद्यासमत्वेन तु दर्शितस्त्वया क्रतुर्न दृष्टान्त उदाहृतः समः फलैः पृथक्त्वाद् बहुकारकैः क्रतुः संसाध्यते ज्ञानमतो विपर्ययम् सप्रत्यवायो ह्यहमित्यनात्मधी- रज्ञप्रसिद्धा न तु तत्त्वदर्शिनः तस्माद् बुधैस्त्याज्यमविक्रियात्मभिः विधानतः कर्म विधिप्रकाशितम् श्रद्धान्वितस्तत्त्वमसीति वाक्यतो गुरोः प्रसादादपि शुद्धमानसः विज्ञाय चैकात्म्यमथाऽऽत्मजीवयोः सुखी भवेन्मेरुरिवाप्रकम्पनः आदौ पदार्थावगतिर्हि कारणं वाक्यार्थविज्ञानविधौ विधानतः तत्त्वम्पदार्थौ परमात्मजीवका- वसीति चैकात्म्यमथानयोर्भवेत् प्रत्यक्परोक्षादिविरोधमात्मनोः विहाय सङ्गृह्य तयोश्चिदात्मताम् संशोधितां लक्षणया च लक्षितां ज्ञात्वा स्वमात्मानमथाद्वयो भवेत् एकात्मकत्वाज्जहती न सम्भवेत् तथाऽजहल्लक्षणता विरोधतः सोऽयम्पदार्थाविव भागलक्षणा युज्येत तत्त्वम्पदयोरदोषतः रसादिपञ्चीकृतभूतसम्भवं भोगालयं दुःखसुखादिकर्मणाम् शरीरमाद्यन्तवदादिकर्मजं मायामयं स्थूलमुपाधिमात्मनः सूक्ष्मं मनोबुद्धिदशेन्द्रियैर्युतं प्राणैरपञ्चीकृतभूतसम्भवम् भोक्तुः सुखादेरनुसाधनं भवेत् शरीरमन्यद्विदुरात्मनो बुधाः अनाद्यनिर्वाच्यमपीह कारणं मायाप्रधानं तु परं शरीरकम् उपाधिभेदात्तु यतः पृथक् स्थितं स्वात्मानमात्मन्यवधारयेत्क्रमात् कोशेष्वयं तेषु तु तत्तदाकृतिः विभाति सङ्गात् स्फटिकोपलो यथा असङ्गरूपोऽयमजो यतोऽद्वयो विज्ञायतेऽस्मिन् परितो विचारिते बुद्धेस्त्रिधा वृत्तिरपीह दृश्यते स्वप्नादिभेदेन गुणत्रयात्मनः अन्योन्यतोऽस्मिन् व्यभिचारतो मृषा नित्ये परे ब्रह्मणि केवले शिवे देहेन्द्रियप्राणमनश्चिदात्मनां सङ्घादजस्रं परिवर्तते धियः वृत्तिस्तमोमूलतयाज्ञलक्षणा यावद्भवेत्तावदसौ भवोद्भवः नेतिप्रमाणेन निराकृताखिलो हृदा समास्वादितचिद्घनामृतः त्यजेदशेषं जगदात्तसद्रसं पीत्वा यथाम्भः प्रजहाति तत्फलम् कदाचिदात्मा न मृतो न जायते न क्षीयते नापि विवर्धतेऽनवः निरस्तसर्वातिशयः सुखात्मकः स्वयम्प्रभः सर्वगतोऽयमद्वयः एवंविधे ज्ञानमये सुखात्मके कथं भवो दुःखमयः प्रतीयते अज्ञानतोऽध्यासवशात्प्रकाशते ज्ञाने विलीयेत विरोधतः क्षणात् यदन्यदन्यत्र विभाव्यते भ्रमा- दध्यासमित्याहुरमुं विपश्चितः असर्पभूतेऽहिविभावनं यथा रज्ज्वादिके तद्वदपीश्वरे जगत् विकल्पमायारहिते चिदात्मके- ऽहङ्कार एष प्रथमः प्रकल्पितः अध्यास एवात्मनि सर्वकारणे निरामये ब्रह्मणि केवले परे इच्छादिरागादिसुखादिधर्मिकाः सदा धियः संसृतिहेतवः परे यस्मात्प्रसुप्तौ तदभावतः परः सुखस्वरूपेण विभाव्यते हि नः अनाद्यविद्योद्भवबुद्धिबिम्बितो जीवः प्रकाशोऽयमितीर्यते चितः आत्मा धियः साक्षितया पृथक् स्थितो बुद्ध्यापरिच्छिन्नपरः स एव हि चिद्बिम्बसाक्ष्यात्मधियां प्रसङ्गत- स्त्वेकत्र वासादनलाक्तलोहवत् अन्योन्यमध्यासवशात्प्रतीयते जडाजडत्वं च चिदात्मचेतसोः गुरोः सकाशादपि वेदवाक्यतः सञ्जातविद्यानुभवो निरीक्ष्य तम् स्वात्मानमात्मस्थमुपाधिवर्जितं त्यजेदशेषं जडमात्मगोचरम् प्रकाशरूपोऽहमजोऽहमद्वयो- ऽसकृद्विभातोऽहमतीव निर्मलः विशुद्ध विज्ञानघनो निरामयः सम्पूर्ण आनन्दमयोऽहमक्रियः सदैव मुक्तोऽहमचिन्त्यशक्तिमान् अतीन्द्रियज्ञानमविक्रियात्मकः अनन्तपारोऽहमहर्निशं बुधैः विभावितोऽहं हृदि वेदवादिभिः एवं सदात्मानमखण्डितात्मना विचारमाणस्य विशुद्धभावना हन्यादविद्यामचिरेण कारकै रसायनं यद्वदुपासितं रुजः विविक्त आसीन उपारतेन्द्रियो विनिर्जितात्मा विमलान्तराशयः विभावयेदेकमनन्यसाधनो विज्ञानदृक्केवल आत्मसंस्थितः विश्वं यदेतत्परमात्मदर्शनं विलापयेदात्मनि सर्वकारणे पूर्णश्चिदानन्दमयोऽवतिष्ठते न वेद बाह्यं न च किञ्चिदान्तरम् पूर्वं समाधेरखिलं विचिन्तये- दोङ्कारमात्रं सचराचरं जगत् तदेव वाच्यं प्रणवो हि वाचको विभाव्यतेऽज्ञानवशान्न बोधतः अकारसंज्ञः पुरुषो हि विश्वको ह्युकारकस्तैजस ईर्यते क्रमात् प्राज्ञो मकारः परिपठ्यतेऽखिलैः समाधिपूर्वं न तु तत्त्वतो भवेत् विश्वं त्वकारं पुरुषं विलापये- दुकारमध्ये बहुधा व्यवस्थितम् ततो मकारे प्रविलाप्य तैजसं द्वितीयवर्णं प्रणवस्य चान्तिमे मकारमप्यात्मनि चिद्घने परे विलापयेद्प्राज्ञमपीह कारणम् सोऽहं परं ब्रह्म सदा विमुक्तिमद्- विज्ञानदृङ्मुक्त उपाधितोऽमलः एवं सदा जातपरात्मभावनः स्वानन्दतुष्टः परिविस्मृताखिलः आस्ते स नित्यात्मसुखप्रकाशकः साक्षाद्विमुक्तोऽचलवारिसिन्धुवत् एवं सदाभ्यस्तसमाधियोगिनो निवृत्तसर्वेन्द्रियगोचरस्य हि विनिर्जिताशेषरिपोरहं सदा दृश्यो भवेयं जितषड्गुणात्मनः ध्यात्वैवमात्मानमहर्निशं मुनि- स्तिष्ठेत्सदा मुक्तसमस्तबन्धनः प्रारब्धमश्नन्नभिमानवर्जितो मय्येव साक्षात्प्रविलीयते ततः आदौ च मध्ये च तथैव चान्ततो भवं विदित्वा भयशोककारणम् हित्वा समस्तं विधिवादचोदितं भजेत्स्वमात्मानमथाखिलात्मनाम् आत्मन्यभेदेन विभावयन्निदं भवत्यभेदेन मयाऽऽत्मना तदा यथा जलं वारिनिधौ यथा पयः क्षीरे वियद्व्योम्न्यनिले यथाऽनिलः इत्थं यदीक्षेत हि लोकसंस्थितो जगन्मृषैवेति विभावयन्मुनिः निराकृतत्वाच्छ्रुतियुक्तिमानतो यथेन्दुभेदो दिशि दिग्भ्रमादयः यावन्न पश्येदखिलं मदात्मकं तावन्मदाराधनतत्परो भवेत् श्रद्धालुरत्यूर्जितभक्तिलक्षणो यस्तस्य दृश्योऽहमहर्निशं हृदि रहस्यमेतच्छ्रुतिसारसङ्ग्रहं मया विनिश्चित्य तवोदितं प्रिय यस्त्वेतदालोचयतीह बुद्धिमान् स मुच्यते पातकराशिभिः क्षणात् भ्रातर्यदीदं परिदृश्यते जगन्- मायैव सर्वं परिहृत्य चेतसा मद्भावनाभावितशुद्धमानसः सुखी भवानन्दमयो निरामयः यः सेवते मामगुणं गुणात्परं हृदा कदा वा यदि वा गुणात्मकम् सोऽहं स्वपादाञ्चितरेणुभिः स्पृशन् पुनाति लोकत्रितयं यथा रविः विज्ञानमेतदखिलं श्रुतिसारमेकं वेदान्तवेद्यचरणेन मयैव गीतम् यः श्रद्धया परिपठेद्गुरुभक्तियुक्तो मद्रूपमेति यदि मद्वचनेषु भक्तिः ॥इति श्रीमदध्यात्मरामायणे उमामहेश्वरसंवादे उत्तरकाण्डे पञ्चमे सर्गे रामगीता सम्पूर्णा॥

రామగీతా శ్రీ-మహాదేవ ఉవాచ తతో జగన్మఙ్గలమఙ్గలాత్మనా విధాయ రామాయణకీర్తిముత్తమామ్ చచార పూర్వాచరితం రఘూత్తమో రాజర్షివర్యైరభిసేవితం యథా సౌమిత్రిణా పృష్ట ఉదారబుద్ధినా రామః కథాః ప్రాహ పురాతనీః శుభాః రాజ్ఞః ప్రమత్తస్య నృగస్య శాపతో ద్విజస్య తిర్యక్త్వమథాహ రాఘవః కదాచిదేకాన్త ఉపస్థితం ప్రభుం రామం రమాలాలితపాదపఙ్కజమ్ సౌమిత్రిరాసాదితశుద్ధభావనః ప్రణమ్య భక్త్యా వినయాన్వితోఽబ్రవీత్ త్వం శుద్ధబోధోఽసి హి సర్వదేహినామ్ ఆత్మాస్యధీశోఽసి నిరాకృతిః స్వయమ్ ప్రతీయసే జ్ఞానదృశాం మహామతే పాదాబ్జభృఙ్గాహితసఙ్గసఙ్గినామ్ అహం ప్రపన్నోఽస్మి పదామ్బుజం ప్రభో భవాపవర్గం తవ యోగిభావితమ్ యథాఞ్జసాఽజ్ఞానమపారవారిధిం సుఖం తరిష్యామి తథాఽనుశాధి మామ్ శ్రుత్వాఽథ సౌమిత్రివచోఽఖిలం తదా ప్రాహ ప్రపన్నార్తిహరః ప్రసన్నధీః విజ్ఞానమజ్ఞానతమఃప్రశాన్తయే శ్రుతిప్రపన్నం క్షితిపాలభూషణః ఆదౌ స్వవర్ణాశ్రమవర్ణితాః క్రియాః కృత్వా సమాసాదితశుద్ధమానసః సమాప్య తత్పూర్వముపాత్తసాధనః సమాశ్రయేత్సద్గురుమాత్మలబ్ధయే క్రియా శరీరోద్భవహేతురాదృతా ప్రియాప్రియౌ తౌ భవతః సురాగిణః ధర్మేతరౌ తత్ర పునః శరీరకం పునః క్రియా చక్రవదీర్యతే భవః అజ్ఞానమేవాస్య హి మూలకారణం తద్ధ్యానమేవాత్ర విధౌ విధీయతే విద్యైవ తన్నాశవిధౌ పటీయసీ న కర్మ తజ్జం సవిరోధమీరితమ్ నాజ్ఞానహానిర్న చ రాగసఙ్క్షయో భవేత్తతః కర్మ సదోషముద్భవేత్ తతః పునః సంసృతిరప్యవారితా తస్మాద్ బుధో జ్ఞానవిచారవాన్ భవేత్ నను క్రియా వేదముఖేన చోదితా తథైవ విద్యా పురుషార్థసాధనమ్ కర్తవ్యతా ప్రాణభృతః ప్రచోదితా విద్యాసహాయత్వముపైతి సా పునః కర్మాకృతౌ దోషమపి శ్రుతిర్జగౌ తస్మాత్సదా కార్యమిదం ముముక్షుణా నను స్వతన్త్రా ధ్రువకార్యకారిణీ విద్యా న కిఞ్చిన్మనసాఽప్యపేక్షతే న సత్యకార్యోఽపి హి యద్వదధ్వరః ప్రకాఙ్క్షతేఽన్యానపి కారకాదికాన్ తథైవ విద్యా విధితః ప్రకాశితైః విశిష్యతే కర్మభిరేవ ముక్తయే కేచిద్వదన్తీతి వితర్కవాదిన- స్తదప్యసద్దృష్టవిరోధకారణాత్ దేహాభిమానాదభివర్ధతే క్రియా విద్యా గతాహఙ్కృతితః ప్రసిద్ధ్యతి విశుద్ధవిజ్ఞానవిరోచనాఞ్చితా విద్యాత్మవృత్తిశ్చరమేతి భణ్యతే ఉదేతి కర్మాఖిలకారకాదిభిః నిహన్తి విద్యాఖిలకారకాదికమ్ తస్మాత్త్యజేత్కార్యమశేషతః సుధీః విద్యావిరోధాన్న సముచ్చయో భవేత్ ఆత్మానుసన్ధానపరాయణః సదా నివృత్తసర్వేన్ద్రియవృత్తిగోచరః యావచ్ఛరీరాదిషు మాయయాఽఽత్మధీ- స్తావద్విధేయో విధివాదకర్మణామ్ నేతీతి వాక్యైరఖిలం నిషిధ్య తత్ జ్ఞాత్వా పరాత్మానమథ త్యజేత్క్రియాః యదా పరాత్మాత్మవిభేదభేదకం విజ్ఞానమాత్మన్యవభాతి భాస్వరమ్ తదైవ మాయా ప్రవిలీయతేఽఞ్జసా సకారకా కారణమాత్మసంసృతేః శ్రుతిప్రమాణాభివినాశితా చ సా కథం భవిష్యత్యపి కార్యకారిణీ విజ్ఞానమాత్రాదమలాద్వితీయత- స్తస్మాదవిద్యా న పునర్భవిష్యతి యది స్మ నష్టా న పునః ప్రసూయతే కర్తాహమస్యేతి మతిః కథం భవేత్ తస్మాత్స్వతన్త్రా న కిమప్యపేక్షతే విద్యా విమోక్షాయ విభాతి కేవలా సా తైత్తిరీయశ్రుతిరాహ సాదరం న్యాసం ప్రశస్తాఖిలకర్మణాం స్ఫుటమ్ ఏతావదిత్యాహ చ వాజినాం శ్రుతిః జ్ఞానం విమోక్షాయ న కర్మ సాధనమ్ విద్యాసమత్వేన తు దర్శితస్త్వయా క్రతుర్న దృష్టాన్త ఉదాహృతః సమః ఫలైః పృథక్త్వాద్ బహుకారకైః క్రతుః సంసాధ్యతే జ్ఞానమతో విపర్యయమ్ సప్రత్యవాయో హ్యహమిత్యనాత్మధీ- రజ్ఞప్రసిద్ధా న తు తత్త్వదర్శినః తస్మాద్ బుధైస్త్యాజ్యమవిక్రియాత్మభిః విధానతః కర్మ విధిప్రకాశితమ్ శ్రద్ధాన్వితస్తత్త్వమసీతి వాక్యతో గురోః ప్రసాదాదపి శుద్ధమానసః విజ్ఞాయ చైకాత్మ్యమథాఽఽత్మజీవయోః సుఖీ భవేన్మేరురివాప్రకమ్పనః ఆదౌ పదార్థావగతిర్హి కారణం వాక్యార్థవిజ్ఞానవిధౌ విధానతః తత్త్వమ్పదార్థౌ పరమాత్మజీవకా- వసీతి చైకాత్మ్యమథానయోర్భవేత్ ప్రత్యక్పరోక్షాదివిరోధమాత్మనోః విహాయ సఙ్గృహ్య తయోశ్చిదాత్మతామ్ సంశోధితాం లక్షణయా చ లక్షితాం జ్ఞాత్వా స్వమాత్మానమథాద్వయో భవేత్ ఏకాత్మకత్వాజ్జహతీ న సమ్భవేత్ తథాఽజహల్లక్షణతా విరోధతః సోఽయమ్పదార్థావివ భాగలక్షణా యుజ్యేత తత్త్వమ్పదయోరదోషతః రసాదిపఞ్చీకృతభూతసమ్భవం భోగాలయం దుఃఖసుఖాదికర్మణామ్ శరీరమాద్యన్తవదాదికర్మజం మాయామయం స్థూలముపాధిమాత్మనః సూక్ష్మం మనోబుద్ధిదశేన్ద్రియైర్యుతం ప్రాణైరపఞ్చీకృతభూతసమ్భవమ్ భోక్తుః సుఖాదేరనుసాధనం భవేత్ శరీరమన్యద్విదురాత్మనో బుధాః అనాద్యనిర్వాచ్యమపీహ కారణం మాయాప్రధానం తు పరం శరీరకమ్ ఉపాధిభేదాత్తు యతః పృథక్ స్థితం స్వాత్మానమాత్మన్యవధారయేత్క్రమాత్ కోశేష్వయం తేషు తు తత్తదాకృతిః విభాతి సఙ్గాత్ స్ఫటికోపలో యథా అసఙ్గరూపోఽయమజో యతోఽద్వయో విజ్ఞాయతేఽస్మిన్ పరితో విచారితే బుద్ధేస్త్రిధా వృత్తిరపీహ దృశ్యతే స్వప్నాదిభేదేన గుణత్రయాత్మనః అన్యోన్యతోఽస్మిన్ వ్యభిచారతో మృషా నిత్యే పరే బ్రహ్మణి కేవలే శివే దేహేన్ద్రియప్రాణమనశ్చిదాత్మనాం సఙ్ఘాదజస్రం పరివర్తతే ధియః వృత్తిస్తమోమూలతయాజ్ఞలక్షణా యావద్భవేత్తావదసౌ భవోద్భవః నేతిప్రమాణేన నిరాకృతాఖిలో హృదా సమాస్వాదితచిద్ఘనామృతః త్యజేదశేషం జగదాత్తసద్రసం పీత్వా యథామ్భః ప్రజహాతి తత్ఫలమ్ కదాచిదాత్మా న మృతో న జాయతే న క్షీయతే నాపి వివర్ధతేఽనవః నిరస్తసర్వాతిశయః సుఖాత్మకః స్వయమ్ప్రభః సర్వగతోఽయమద్వయః ఏవంవిధే జ్ఞానమయే సుఖాత్మకే కథం భవో దుఃఖమయః ప్రతీయతే అజ్ఞానతోఽధ్యాసవశాత్ప్రకాశతే జ్ఞానే విలీయేత విరోధతః క్షణాత్ యదన్యదన్యత్ర విభావ్యతే భ్రమా- దధ్యాసమిత్యాహురముం విపశ్చితః అసర్పభూతేఽహివిభావనం యథా రజ్జ్వాదికే తద్వదపీశ్వరే జగత్ వికల్పమాయారహితే చిదాత్మకే- ఽహఙ్కార ఏష ప్రథమః ప్రకల్పితః అధ్యాస ఏవాత్మని సర్వకారణే నిరామయే బ్రహ్మణి కేవలే పరే ఇచ్ఛాదిరాగాదిసుఖాదిధర్మికాః సదా ధియః సంసృతిహేతవః పరే యస్మాత్ప్రసుప్తౌ తదభావతః పరః సుఖస్వరూపేణ విభావ్యతే హి నః అనాద్యవిద్యోద్భవబుద్ధిబిమ్బితో జీవః ప్రకాశోఽయమితీర్యతే చితః ఆత్మా ధియః సాక్షితయా పృథక్ స్థితో బుద్ధ్యాపరిచ్ఛిన్నపరః స ఏవ హి చిద్బిమ్బసాక్ష్యాత్మధియాం ప్రసఙ్గత- స్త్వేకత్ర వాసాదనలాక్తలోహవత్ అన్యోన్యమధ్యాసవశాత్ప్రతీయతే జడాజడత్వం చ చిదాత్మచేతసోః గురోః సకాశాదపి వేదవాక్యతః సఞ్జాతవిద్యానుభవో నిరీక్ష్య తమ్ స్వాత్మానమాత్మస్థముపాధివర్జితం త్యజేదశేషం జడమాత్మగోచరమ్ ప్రకాశరూపోఽహమజోఽహమద్వయో- ఽసకృద్విభాతోఽహమతీవ నిర్మలః విశుద్ధ విజ్ఞానఘనో నిరామయః సమ్పూర్ణ ఆనన్దమయోఽహమక్రియః సదైవ ముక్తోఽహమచిన్త్యశక్తిమాన్ అతీన్ద్రియజ్ఞానమవిక్రియాత్మకః అనన్తపారోఽహమహర్నిశం బుధైః విభావితోఽహం హృది వేదవాదిభిః ఏవం సదాత్మానమఖణ్డితాత్మనా విచారమాణస్య విశుద్ధభావనా హన్యాదవిద్యామచిరేణ కారకై రసాయనం యద్వదుపాసితం రుజః వివిక్త ఆసీన ఉపారతేన్ద్రియో వినిర్జితాత్మా విమలాన్తరాశయః విభావయేదేకమనన్యసాధనో విజ్ఞానదృక్కేవల ఆత్మసంస్థితః విశ్వం యదేతత్పరమాత్మదర్శనం విలాపయేదాత్మని సర్వకారణే పూర్ణశ్చిదానన్దమయోఽవతిష్ఠతే న వేద బాహ్యం న చ కిఞ్చిదాన్తరమ్ పూర్వం సమాధేరఖిలం విచిన్తయే- దోఙ్కారమాత్రం సచరాచరం జగత్ తదేవ వాచ్యం ప్రణవో హి వాచకో విభావ్యతేఽజ్ఞానవశాన్న బోధతః అకారసంజ్ఞః పురుషో హి విశ్వకో హ్యుకారకస్తైజస ఈర్యతే క్రమాత్ ప్రాజ్ఞో మకారః పరిపఠ్యతేఽఖిలైః సమాధిపూర్వం న తు తత్త్వతో భవేత్ విశ్వం త్వకారం పురుషం విలాపయే- దుకారమధ్యే బహుధా వ్యవస్థితమ్ తతో మకారే ప్రవిలాప్య తైజసం ద్వితీయవర్ణం ప్రణవస్య చాన్తిమే మకారమప్యాత్మని చిద్ఘనే పరే విలాపయేద్ప్రాజ్ఞమపీహ కారణమ్ సోఽహం పరం బ్రహ్మ సదా విముక్తిమద్- విజ్ఞానదృఙ్ముక్త ఉపాధితోఽమలః ఏవం సదా జాతపరాత్మభావనః స్వానన్దతుష్టః పరివిస్మృతాఖిలః ఆస్తే స నిత్యాత్మసుఖప్రకాశకః సాక్షాద్విముక్తోఽచలవారిసిన్ధువత్ ఏవం సదాభ్యస్తసమాధియోగినో నివృత్తసర్వేన్ద్రియగోచరస్య హి వినిర్జితాశేషరిపోరహం సదా దృశ్యో భవేయం జితషడ్గుణాత్మనః ధ్యాత్వైవమాత్మానమహర్నిశం ముని- స్తిష్ఠేత్సదా ముక్తసమస్తబన్ధనః ప్రారబ్ధమశ్నన్నభిమానవర్జితో మయ్యేవ సాక్షాత్ప్రవిలీయతే తతః ఆదౌ చ మధ్యే చ తథైవ చాన్తతో భవం విదిత్వా భయశోకకారణమ్ హిత్వా సమస్తం విధివాదచోదితం భజేత్స్వమాత్మానమథాఖిలాత్మనామ్ ఆత్మన్యభేదేన విభావయన్నిదం భవత్యభేదేన మయాఽఽత్మనా తదా యథా జలం వారినిధౌ యథా పయః క్షీరే వియద్వ్యోమ్న్యనిలే యథాఽనిలః ఇత్థం యదీక్షేత హి లోకసంస్థితో జగన్మృషైవేతి విభావయన్మునిః నిరాకృతత్వాచ్ఛ్రుతియుక్తిమానతో యథేన్దుభేదో దిశి దిగ్భ్రమాదయః యావన్న పశ్యేదఖిలం మదాత్మకం తావన్మదారాధనతత్పరో భవేత్ శ్రద్ధాలురత్యూర్జితభక్తిలక్షణో యస్తస్య దృశ్యోఽహమహర్నిశం హృది రహస్యమేతచ్ఛ్రుతిసారసఙ్గ్రహం మయా వినిశ్చిత్య తవోదితం ప్రియ యస్త్వేతదాలోచయతీహ బుద్ధిమాన్ స ముచ్యతే పాతకరాశిభిః క్షణాత్ భ్రాతర్యదీదం పరిదృశ్యతే జగన్- మాయైవ సర్వం పరిహృత్య చేతసా మద్భావనాభావితశుద్ధమానసః సుఖీ భవానన్దమయో నిరామయః యః సేవతే మామగుణం గుణాత్పరం హృదా కదా వా యది వా గుణాత్మకమ్ సోఽహం స్వపాదాఞ్చితరేణుభిః స్పృశన్ పునాతి లోకత్రితయం యథా రవిః విజ్ఞానమేతదఖిలం శ్రుతిసారమేకం వేదాన్తవేద్యచరణేన మయైవ గీతమ్ యః శ్రద్ధయా పరిపఠేద్గురుభక్తియుక్తో మద్రూపమేతి యది మద్వచనేషు భక్తిః ॥ఇతి శ్రీమదధ్యాత్మరామాయణే ఉమామహేశ్వరసంవాదే ఉత్తరకాణ్డే పఞ్చమే సర్గే రామగీతా సమ్పూర్ణా॥

rāmagītā śrī-mahādeva uvāca tato jaganmaṅgalamaṅgalātmanā vidhāya rāmāyaṇakīrtimuttamām cacāra pūrvācaritaṃ raghūttamo rājarṣivaryairabhisevitaṃ yathā saumitriṇā pṛṣṭa udārabuddhinā rāmaḥ kathāḥ prāha purātanīḥ śubhāḥ rājñaḥ pramattasya nṛgasya śāpato dvijasya tiryaktvamathāha rāghavaḥ kadācidekānta upasthitaṃ prabhuṃ rāmaṃ ramālālitapādapaṅkajam saumitrirāsāditaśuddhabhāvanaḥ praṇamya bhaktyā vinayānvito'bravīt tvaṃ śuddhabodho'si hi sarvadehinām ātmāsyadhīśo'si nirākṛtiḥ svayam pratīyase jñānadṛśāṃ mahāmate pādābjabhṛṅgāhitasaṅgasaṅginām ahaṃ prapanno'smi padāmbujaṃ prabho bhavāpavargaṃ tava yogibhāvitam yathāñjasā'jñānamapāravāridhiṃ sukhaṃ tariṣyāmi tathā'nuśādhi mām śrutvā'tha saumitrivaco'khilaṃ tadā prāha prapannārtiharaḥ prasannadhīḥ vijñānamajñānatamaḥpraśāntaye śrutiprapannaṃ kṣitipālabhūṣaṇaḥ ādau svavarṇāśramavarṇitāḥ kriyāḥ kṛtvā samāsāditaśuddhamānasaḥ samāpya tatpūrvamupāttasādhanaḥ samāśrayetsadgurumātmalabdhaye kriyā śarīrodbhavaheturādṛtā priyāpriyau tau bhavataḥ surāgiṇaḥ dharmetarau tatra punaḥ śarīrakaṃ punaḥ kriyā cakravadīryate bhavaḥ ajñānamevāsya hi mūlakāraṇaṃ taddhyānamevātra vidhau vidhīyate vidyaiva tannāśavidhau paṭīyasī na karma tajjaṃ savirodhamīritam nājñānahānirna ca rāgasaṅkṣayo bhavettataḥ karma sadoṣamudbhavet tataḥ punaḥ saṃsṛtirapyavāritā tasmād budho jñānavicāravān bhavet nanu kriyā vedamukhena coditā tathaiva vidyā puruṣārthasādhanam kartavyatā prāṇabhṛtaḥ pracoditā vidyāsahāyatvamupaiti sā punaḥ karmākṛtau doṣamapi śrutirjagau tasmātsadā kāryamidaṃ mumukṣuṇā nanu svatantrā dhruvakāryakāriṇī vidyā na kiñcinmanasā'pyapekṣate na satyakāryo'pi hi yadvadadhvaraḥ prakāṅkṣate'nyānapi kārakādikān tathaiva vidyā vidhitaḥ prakāśitaiḥ viśiṣyate karmabhireva muktaye kecidvadantīti vitarkavādina- stadapyasaddṛṣṭavirodhakāraṇāt dehābhimānādabhivardhate kriyā vidyā gatāhaṅkṛtitaḥ prasiddhyati viśuddhavijñānavirocanāñcitā vidyātmavṛttiścarameti bhaṇyate udeti karmākhilakārakādibhiḥ nihanti vidyākhilakārakādikam tasmāttyajetkāryamaśeṣataḥ sudhīḥ vidyāvirodhānna samuccayo bhavet ātmānusandhānaparāyaṇaḥ sadā nivṛttasarvendriyavṛttigocaraḥ yāvaccharīrādiṣu māyayā''tmadhī- stāvadvidheyo vidhivādakarmaṇām netīti vākyairakhilaṃ niṣidhya tat jñātvā parātmānamatha tyajetkriyāḥ yadā parātmātmavibhedabhedakaṃ vijñānamātmanyavabhāti bhāsvaram tadaiva māyā pravilīyate'ñjasā sakārakā kāraṇamātmasaṃsṛteḥ śrutipramāṇābhivināśitā ca sā kathaṃ bhaviṣyatyapi kāryakāriṇī vijñānamātrādamalādvitīyata- stasmādavidyā na punarbhaviṣyati yadi sma naṣṭā na punaḥ prasūyate kartāhamasyeti matiḥ kathaṃ bhavet tasmātsvatantrā na kimapyapekṣate vidyā vimokṣāya vibhāti kevalā sā taittirīyaśrutirāha sādaraṃ nyāsaṃ praśastākhilakarmaṇāṃ sphuṭam etāvadityāha ca vājināṃ śrutiḥ jñānaṃ vimokṣāya na karma sādhanam vidyāsamatvena tu darśitastvayā kraturna dṛṣṭānta udāhṛtaḥ samaḥ phalaiḥ pṛthaktvād bahukārakaiḥ kratuḥ saṃsādhyate jñānamato viparyayam sapratyavāyo hyahamityanātmadhī- rajñaprasiddhā na tu tattvadarśinaḥ tasmād budhaistyājyamavikriyātmabhiḥ vidhānataḥ karma vidhiprakāśitam śraddhānvitastattvamasīti vākyato guroḥ prasādādapi śuddhamānasaḥ vijñāya caikātmyamathā''tmajīvayoḥ sukhī bhavenmerurivāprakampanaḥ ādau padārthāvagatirhi kāraṇaṃ vākyārthavijñānavidhau vidhānataḥ tattvampadārthau paramātmajīvakā- vasīti caikātmyamathānayorbhavet pratyakparokṣādivirodhamātmanoḥ vihāya saṅgṛhya tayościdātmatām saṃśodhitāṃ lakṣaṇayā ca lakṣitāṃ jñātvā svamātmānamathādvayo bhavet ekātmakatvājjahatī na sambhavet tathā'jahallakṣaṇatā virodhataḥ so'yampadārthāviva bhāgalakṣaṇā yujyeta tattvampadayoradoṣataḥ rasādipañcīkṛtabhūtasambhavaṃ bhogālayaṃ duḥkhasukhādikarmaṇām śarīramādyantavadādikarmajaṃ māyāmayaṃ sthūlamupādhimātmanaḥ sūkṣmaṃ manobuddhidaśendriyairyutaṃ prāṇairapañcīkṛtabhūtasambhavam bhoktuḥ sukhāderanusādhanaṃ bhavet śarīramanyadvidurātmano budhāḥ anādyanirvācyamapīha kāraṇaṃ māyāpradhānaṃ tu paraṃ śarīrakam upādhibhedāttu yataḥ pṛthak sthitaṃ svātmānamātmanyavadhārayetkramāt kośeṣvayaṃ teṣu tu tattadākṛtiḥ vibhāti saṅgāt sphaṭikopalo yathā asaṅgarūpo'yamajo yato'dvayo vijñāyate'smin parito vicārite buddhestridhā vṛttirapīha dṛśyate svapnādibhedena guṇatrayātmanaḥ anyonyato'smin vyabhicārato mṛṣā nitye pare brahmaṇi kevale śive dehendriyaprāṇamanaścidātmanāṃ saṅghādajasraṃ parivartate dhiyaḥ vṛttistamomūlatayājñalakṣaṇā yāvadbhavettāvadasau bhavodbhavaḥ netipramāṇena nirākṛtākhilo hṛdā samāsvāditacidghanāmṛtaḥ tyajedaśeṣaṃ jagadāttasadrasaṃ pītvā yathāmbhaḥ prajahāti tatphalam kadācidātmā na mṛto na jāyate na kṣīyate nāpi vivardhate'navaḥ nirastasarvātiśayaḥ sukhātmakaḥ svayamprabhaḥ sarvagato'yamadvayaḥ evaṃvidhe jñānamaye sukhātmake kathaṃ bhavo duḥkhamayaḥ pratīyate ajñānato'dhyāsavaśātprakāśate jñāne vilīyeta virodhataḥ kṣaṇāt yadanyadanyatra vibhāvyate bhramā- dadhyāsamityāhuramuṃ vipaścitaḥ asarpabhūte'hivibhāvanaṃ yathā rajjvādike tadvadapīśvare jagat vikalpamāyārahite cidātmake- 'haṅkāra eṣa prathamaḥ prakalpitaḥ adhyāsa evātmani sarvakāraṇe nirāmaye brahmaṇi kevale pare icchādirāgādisukhādidharmikāḥ sadā dhiyaḥ saṃsṛtihetavaḥ pare yasmātprasuptau tadabhāvataḥ paraḥ sukhasvarūpeṇa vibhāvyate hi naḥ anādyavidyodbhavabuddhibimbito jīvaḥ prakāśo'yamitīryate citaḥ ātmā dhiyaḥ sākṣitayā pṛthak sthito buddhyāparicchinnaparaḥ sa eva hi cidbimbasākṣyātmadhiyāṃ prasaṅgata- stvekatra vāsādanalāktalohavat anyonyamadhyāsavaśātpratīyate jaḍājaḍatvaṃ ca cidātmacetasoḥ guroḥ sakāśādapi vedavākyataḥ sañjātavidyānubhavo nirīkṣya tam svātmānamātmasthamupādhivarjitaṃ tyajedaśeṣaṃ jaḍamātmagocaram prakāśarūpo'hamajo'hamadvayo- 'sakṛdvibhāto'hamatīva nirmalaḥ viśuddha vijñānaghano nirāmayaḥ sampūrṇa ānandamayo'hamakriyaḥ sadaiva mukto'hamacintyaśaktimān atīndriyajñānamavikriyātmakaḥ anantapāro'hamaharniśaṃ budhaiḥ vibhāvito'haṃ hṛdi vedavādibhiḥ evaṃ sadātmānamakhaṇḍitātmanā vicāramāṇasya viśuddhabhāvanā hanyādavidyāmacireṇa kārakai rasāyanaṃ yadvadupāsitaṃ rujaḥ vivikta āsīna upāratendriyo vinirjitātmā vimalāntarāśayaḥ vibhāvayedekamananyasādhano vijñānadṛkkevala ātmasaṃsthitaḥ viśvaṃ yadetatparamātmadarśanaṃ vilāpayedātmani sarvakāraṇe pūrṇaścidānandamayo'vatiṣṭhate na veda bāhyaṃ na ca kiñcidāntaram pūrvaṃ samādherakhilaṃ vicintaye- doṅkāramātraṃ sacarācaraṃ jagat tadeva vācyaṃ praṇavo hi vācako vibhāvyate'jñānavaśānna bodhataḥ akārasaṃjñaḥ puruṣo hi viśvako hyukārakastaijasa īryate kramāt prājño makāraḥ paripaṭhyate'khilaiḥ samādhipūrvaṃ na tu tattvato bhavet viśvaṃ tvakāraṃ puruṣaṃ vilāpaye- dukāramadhye bahudhā vyavasthitam tato makāre pravilāpya taijasaṃ dvitīyavarṇaṃ praṇavasya cāntime makāramapyātmani cidghane pare vilāpayedprājñamapīha kāraṇam so'haṃ paraṃ brahma sadā vimuktimad- vijñānadṛṅmukta upādhito'malaḥ evaṃ sadā jātaparātmabhāvanaḥ svānandatuṣṭaḥ parivismṛtākhilaḥ āste sa nityātmasukhaprakāśakaḥ sākṣādvimukto'calavārisindhuvat evaṃ sadābhyastasamādhiyogino nivṛttasarvendriyagocarasya hi vinirjitāśeṣariporahaṃ sadā dṛśyo bhaveyaṃ jitaṣaḍguṇātmanaḥ dhyātvaivamātmānamaharniśaṃ muni- stiṣṭhetsadā muktasamastabandhanaḥ prārabdhamaśnannabhimānavarjito mayyeva sākṣātpravilīyate tataḥ ādau ca madhye ca tathaiva cāntato bhavaṃ viditvā bhayaśokakāraṇam hitvā samastaṃ vidhivādacoditaṃ bhajetsvamātmānamathākhilātmanām ātmanyabhedena vibhāvayannidaṃ bhavatyabhedena mayā''tmanā tadā yathā jalaṃ vārinidhau yathā payaḥ kṣīre viyadvyomnyanile yathā'nilaḥ itthaṃ yadīkṣeta hi lokasaṃsthito jaganmṛṣaiveti vibhāvayanmuniḥ nirākṛtatvācchrutiyuktimānato yathendubhedo diśi digbhramādayaḥ yāvanna paśyedakhilaṃ madātmakaṃ tāvanmadārādhanatatparo bhavet śraddhāluratyūrjitabhaktilakṣaṇo yastasya dṛśyo'hamaharniśaṃ hṛdi rahasyametacchrutisārasaṅgrahaṃ mayā viniścitya tavoditaṃ priya yastvetadālocayatīha buddhimān sa mucyate pātakarāśibhiḥ kṣaṇāt bhrātaryadīdaṃ paridṛśyate jagan- māyaiva sarvaṃ parihṛtya cetasā madbhāvanābhāvitaśuddhamānasaḥ sukhī bhavānandamayo nirāmayaḥ yaḥ sevate māmaguṇaṃ guṇātparaṃ hṛdā kadā vā yadi vā guṇātmakam so'haṃ svapādāñcitareṇubhiḥ spṛśan punāti lokatritayaṃ yathā raviḥ vijñānametadakhilaṃ śrutisāramekaṃ vedāntavedyacaraṇena mayaiva gītam yaḥ śraddhayā paripaṭhedgurubhaktiyukto madrūpameti yadi madvacaneṣu bhaktiḥ ||iti śrīmadadhyātmarāmāyaṇe umāmaheśvarasaṃvāde uttarakāṇḍe pañcame sarge rāmagītā sampūrṇā||