राम हृदयम् यः पृथिवीभरवारणाय दिविजैः सम्प्रार्थितश्चिन्मयः सञ्जातः पृथिवीतले रविकुले मायामनुष्योऽव्ययः निश्चक्रं हतराक्षसः पुनरगाद् ब्रह्मत्वमाद्यं स्थिरां कीर्तिं पापहरां विधाय जगतां तं जानकीशं भजे विश्वोद्भवस्थितिलयादिषु हेतुमेकं मायाश्रयं विगतमायमचिन्त्यमूर्तिम् आनन्दसान्द्रममलं निजबोधरूपं सीतापतिं विदिततत्त्वमहं नमामि पठन्ति ये नित्यमनन्यचेतसः शृण्वन्ति चाध्यात्मिकसंज्ञितं शुभम् रामायणं सर्वपुराणसम्मतं निर्धूतपापा हरिमेव यान्ति ते अध्यात्मरामायणमेव नित्यं पठेद्यदीच्छेद्भवबन्धमुक्तिम् गवां सहस्रायुतकोटिदानात् फलं लभेद्यः शृणुयात्स नित्यम् पुरारिगिरिसम्भूता श्रीरामार्णवसङ्गता अध्यात्मरामगङ्गेयं पुनाति भुवनत्रयम् कैलासाग्रे कदाचिद्रविशतविमले मन्दिरे रत्नपीठे संविष्टं ध्याननिष्ठं त्रिनयनमभयं सेवितं सिद्धसङ्घैः देवी वामाङ्कसंस्था गिरिवरतनया पार्वती भक्तिनम्रा प्राहेदं देवमीशं सकलमलहरं वाक्यमानन्दकन्दम् पार्वत्युवाच नमोऽस्तु ते देव जगन्निवास सर्वात्मदृक् त्वं परमेश्वरोऽसि पृच्छामि तत्त्वं पुरुषोत्तमस्य सनातनं त्वं च सनातनोऽसि गोप्यं यदत्यन्तमनन्यवाच्यं वदन्ति भक्तेषु महानुभावाः तदप्यहोऽहं तव देव भक्ता प्रियोऽसि मे त्वं वद यत्तु पृष्टम् ज्ञानं सविज्ञानमथानुभक्ति- वैराग्ययुक्तं च मितं विभास्वत् जानाम्यहं योषिदपि त्वदुक्तं यथा तथा ब्रूहि तरन्ति येन पृच्छामि चान्यच्च परं रहस्यं तदेव चाग्रे वद वारिजाक्ष श्रीरामचन्द्रेऽखिललोकसारे भक्तिर्दृढा नौर्भवति प्रसिद्धा भक्तिः प्रसिद्धा भवमोक्षणाय नान्यत्ततः साधनमस्ति किञ्चित् तथाऽपि हृत्संशयबन्धनं मे विभेत्तुमर्हस्यमलोक्तिभिस्त्वम् वदन्ति रामं परमेकमाद्यं निरस्तमायागुणसम्प्रवाहम् भजन्ति चाहर्निशमप्रमत्ताः परं पदं यान्ति तथैव सिद्धाः वदन्ति केचित्परमोऽपि रामः स्वाविद्यया संवृतमात्मसंज्ञम् जानाति नाऽऽत्मानमतः परेण सम्बोधितो वेद परात्मतत्त्वम् यदि स्म जानाति कुतो विलापः सीताकृतेऽनेन कृतः परेण जानाति नैवं यदि केन सेव्यः समो हि सर्वैरपि जीवजातैः अत्रोत्तरं किं विदितं भवद्भिः तद् ब्रूत मे संशयभेदि वाक्यम् श्री-महादेव उवाच धन्याऽसि भक्ताऽसि परात्मनस्त्वं यज्ज्ञातुमिच्छा तव रामतत्त्वम् पुरा न केनाप्यभिचोदितोऽहं वक्तुं रहस्यं परमं निगूढम् त्वयाऽद्य भक्त्या परिनोदितोऽहं वक्ष्ये नमस्कृत्य रघूत्तमं ते रामः परात्मा प्रकृतेरनादि- रानन्द एकः पुरुषोत्तमो हि स्वमायया कृत्स्नमिदं हि सृष्ट्वा नभोवदन्तर्बहिरास्थितो यः सर्वान्तरस्थोऽपि निगूढ आत्मा स्वमायया सृष्टमिदं विचष्टे जगन्ति नित्यं परितो भ्रमन्ति यत्सन्निधौ चुम्बकलोहवद्धि एतन्न जानन्ति विमूढचित्ताः स्वाविद्यया संवृतमानसा ये स्वाज्ञानमप्यात्मनि शुद्धबुद्धे स्वारोपयन्तीह निरस्तमाये संसारमेवानुसरन्ति ते वै पुत्रादिसक्ताः पुरुकर्मयुक्ताः यथाऽप्रकाशो न तु विद्यते रवौ ज्योतिःस्वभावे परमेश्वरे तथा विशुद्धविज्ञानघने रघूत्तमे- ऽविद्या कथं स्यात्परतः परात्मनि यथा हि चाक्ष्णा भ्रमता गृहादिकं विनष्टदृष्टेर्भ्रमतीव दृश्यते तथैव देहेन्द्रियकर्तुरात्मनः कृते परेऽध्यस्य जनो विमुह्यति नाहो न रात्रिः सवितुर्यथा भवेत् प्रकाशरूपाव्यभिचारतः क्वचित् ज्ञानं तथाऽज्ञानमिदं द्वयं हरौ रामे कथं स्थास्यति शुद्धचिद्घने तस्मात्परानन्दमये रघूत्तमे विज्ञानरूपे हि न विद्यते तमः अज्ञानसाक्षिण्यरविन्दलोचने मायाश्रयत्वान्न हि मोहकारणम् अत्र ते कथयिष्यामि रहस्यमपि दुर्लभम् सीताराममरुत्सूनुसंवादं मोक्षसाधनम् पुरा रामायणे रामे रावणं देवकण्टकम् हत्वा रणे रणश्लाघी सपुत्रबलवाहनम् सीतया सह सुग्रीवलक्ष्मणाभ्यां समन्वितः अयोध्यामगमद्रामो हनूमत्प्रमुखैर्वृतः अभिषिक्तः परिवृतो वसिष्ठाद्यैर्महात्मभिः सिंहासने समासीनः कोटिसूर्यसमप्रभः दृष्ट्वा तदा हनूमन्तं प्राञ्जलिं पुरतः स्थितम् कृतकार्यं निराकाङ्क्षं ज्ञानापेक्षं महामतिम् रामः सीतामुवाचेदं ब्रूहि तत्त्वं हनूमते निष्कल्मषोऽयं ज्ञानस्य पात्रं नो नित्यभक्तिमान् तथेति जानकी प्राह तत्त्वं रामस्य निश्चितम् हनूमते प्रपन्नाय सीता लोकविमोहिनी सीतोवाच रामं विद्धि परं ब्रह्म सच्चिदानन्दमद्वयम् सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं सत्तामात्रमगोचरम् आनन्दं निर्मलं शान्तं निर्विकारं निरञ्जनम् सर्वव्यापिनमात्मानं स्वप्रकाशमकल्मषम् मां विद्धि मूलप्रकृतिं सर्गस्थित्यन्तकारिणीम् तस्य सन्निधिमात्रेण सृजामीदमतन्द्रिता तत्सान्निध्यान्मया सृष्टं तस्मिन्नारोप्यतेऽबुधैः अयोध्यानगरे जन्म रघुवंशेऽतिनिर्मले विश्वामित्रसहायत्वं मखसंरक्षणं ततः अहल्याशापशमनं चापभङ्गो महेशितुः मत्पाणिग्रहणं पश्चाद्भार्गवस्य मदक्षयः अयोध्यानगरे वासो मया द्वादशवार्षिकः दण्डकारण्यगमनं विराधवध एव च मायामारीचमरणं मायासीताहृतिस्तथा जटायुषो मोक्षलाभः कबन्धस्य तथैव च शबर्याः पूजनं पश्चात्सुग्रीवेण समागमः वालिनश्च वधः पश्चात्सीतान्वेषणमेव च सेतुबन्धश्च जलधौ लङ्कायाश्च निरोधनम् रावणस्य वधो युद्धे सपुत्रस्य दुरात्मनः विभीषणे राज्यदानं पुष्पकेण मया सह अयोध्यागमनं पश्चाद्राज्ये रामाभिषेचनम् एवमादीनि कर्माणि मयैवाचरितान्यपि आरोपयन्ति रामेऽस्मिन्निर्विकारेऽखिलात्मनि रामो न गच्छति न तिष्ठति नानुशोच- त्याकाङ्क्षते त्यजति नो न करोति किञ्चित् आनन्दमूर्तिरचलः परिणामहीनो मायागुणाननुगतो हि तथा विभाति ततो रामः स्वयं प्राह हनूमन्तमुपस्थितम् शृणु तत्त्वं प्रवक्ष्यामि ह्यात्मानात्मपरात्मनाम् आकाशस्य यथा भेदस्त्रिविधो दृश्यते महान् जलाशये महाकाशस्तदवच्छिन्न एव हि प्रतिबिम्बाख्यमपरं दृश्यते त्रिविधं नभः बुद्ध्यवच्छिन्नचैतन्यमेकं पूर्णमथापरम् आभासस्त्वपरं बिम्बभूतमेवं त्रिधा चितिः साभासबुद्धेः कर्तृत्वमविच्छिन्नेऽविकारिणि साक्षिण्यारोप्यते भ्रान्त्या जीवत्वं च तथा बुधैः आभासस्तु मृषा बुद्धिरविद्याकार्यमुच्यते अविच्छिन्नं तु तद् ब्रह्म विच्छेदस्तु विकल्पतः अविच्छिन्नस्य पूर्णेन एकत्वं प्रतिपाद्यते तत्त्वमस्यादिवाक्यैश्च साभासस्याहमस्तथा ऐक्यज्ञानं यदोत्पन्नं महावाक्येन चाऽऽत्मनोः तदाऽविद्या स्वकार्यैश्च नश्यत्येव न संशयः एतद्विज्ञाय मद्भक्तो मद्भावायोपपद्यते मद्भक्तिविमुखानां हि शास्त्रगर्तेषु मुह्यताम् न ज्ञानं न च मोक्षः स्यात्तेषां जन्मशतैरपि इदं रहस्यं हृदयं ममाऽऽत्मनो मयैव साक्षात्कथितं तवानघ मद्भक्तिहीनाय शठाय न त्वया दातव्यमैन्द्रादपि राज्यतोऽधिकम् श्री-महादेव उवाच एतत्तेऽभिहितं देवि श्रीरामहृदयं मया अतिगुह्यतमं हृद्यं पवित्रं पापशोधनम् साक्षाद्रामेण कथितं सर्ववेदान्तसङ्ग्रहम् यः पठेत्सततं भक्त्या स मुक्तो नात्र संशयः ब्रह्महत्यादि पापानि बहुजन्मार्जितान्यपि नश्यन्त्येव न सन्देहो रामस्य वचनं यथा योऽतिभ्रष्टोऽतिपापी परधनपरदारेषु नित्योद्यतो वा स्तेयी ब्रह्मघ्नमातापितृवधनिरतो योगिवृन्दापकारी यः सम्पूज्याभिरामं पठति च हृदयं रामचन्द्रस्य भक्त्या योगीन्द्रैरप्यलभ्यं पदमिह लभते सर्वदेवैः सुपूज्यम् ॥इति श्रीमदध्यात्मरामायणे उमामहेश्वरसंवादे बालकाण्डे श्रीरामहृदयं नाम प्रथमः सर्गः॥

రామ హృదయమ్ యః పృథివీభరవారణాయ దివిజైః సమ్ప్రార్థితశ్చిన్మయః సఞ్జాతః పృథివీతలే రవికులే మాయామనుష్యోఽవ్యయః నిశ్చక్రం హతరాక్షసః పునరగాద్ బ్రహ్మత్వమాద్యం స్థిరాం కీర్తిం పాపహరాం విధాయ జగతాం తం జానకీశం భజే విశ్వోద్భవస్థితిలయాదిషు హేతుమేకం మాయాశ్రయం విగతమాయమచిన్త్యమూర్తిమ్ ఆనన్దసాన్ద్రమమలం నిజబోధరూపం సీతాపతిం విదితతత్త్వమహం నమామి పఠన్తి యే నిత్యమనన్యచేతసః శృణ్వన్తి చాధ్యాత్మికసంజ్ఞితం శుభమ్ రామాయణం సర్వపురాణసమ్మతం నిర్ధూతపాపా హరిమేవ యాన్తి తే అధ్యాత్మరామాయణమేవ నిత్యం పఠేద్యదీచ్ఛేద్భవబన్ధముక్తిమ్ గవాం సహస్రాయుతకోటిదానాత్ ఫలం లభేద్యః శృణుయాత్స నిత్యమ్ పురారిగిరిసమ్భూతా శ్రీరామార్ణవసఙ్గతా అధ్యాత్మరామగఙ్గేయం పునాతి భువనత్రయమ్ కైలాసాగ్రే కదాచిద్రవిశతవిమలే మన్దిరే రత్నపీఠే సంవిష్టం ధ్యాననిష్ఠం త్రినయనమభయం సేవితం సిద్ధసఙ్ఘైః దేవీ వామాఙ్కసంస్థా గిరివరతనయా పార్వతీ భక్తినమ్రా ప్రాహేదం దేవమీశం సకలమలహరం వాక్యమానన్దకన్దమ్ పార్వత్యువాచ నమోఽస్తు తే దేవ జగన్నివాస సర్వాత్మదృక్ త్వం పరమేశ్వరోఽసి పృచ్ఛామి తత్త్వం పురుషోత్తమస్య సనాతనం త్వం చ సనాతనోఽసి గోప్యం యదత్యన్తమనన్యవాచ్యం వదన్తి భక్తేషు మహానుభావాః తదప్యహోఽహం తవ దేవ భక్తా ప్రియోఽసి మే త్వం వద యత్తు పృష్టమ్ జ్ఞానం సవిజ్ఞానమథానుభక్తి- వైరాగ్యయుక్తం చ మితం విభాస్వత్ జానామ్యహం యోషిదపి త్వదుక్తం యథా తథా బ్రూహి తరన్తి యేన పృచ్ఛామి చాన్యచ్చ పరం రహస్యం తదేవ చాగ్రే వద వారిజాక్ష శ్రీరామచన్ద్రేఽఖిలలోకసారే భక్తిర్దృఢా నౌర్భవతి ప్రసిద్ధా భక్తిః ప్రసిద్ధా భవమోక్షణాయ నాన్యత్తతః సాధనమస్తి కిఞ్చిత్ తథాఽపి హృత్సంశయబన్ధనం మే విభేత్తుమర్హస్యమలోక్తిభిస్త్వమ్ వదన్తి రామం పరమేకమాద్యం నిరస్తమాయాగుణసమ్ప్రవాహమ్ భజన్తి చాహర్నిశమప్రమత్తాః పరం పదం యాన్తి తథైవ సిద్ధాః వదన్తి కేచిత్పరమోఽపి రామః స్వావిద్యయా సంవృతమాత్మసంజ్ఞమ్ జానాతి నాఽఽత్మానమతః పరేణ సమ్బోధితో వేద పరాత్మతత్త్వమ్ యది స్మ జానాతి కుతో విలాపః సీతాకృతేఽనేన కృతః పరేణ జానాతి నైవం యది కేన సేవ్యః సమో హి సర్వైరపి జీవజాతైః అత్రోత్తరం కిం విదితం భవద్భిః తద్ బ్రూత మే సంశయభేది వాక్యమ్ శ్రీ-మహాదేవ ఉవాచ ధన్యాఽసి భక్తాఽసి పరాత్మనస్త్వం యజ్జ్ఞాతుమిచ్ఛా తవ రామతత్త్వమ్ పురా న కేనాప్యభిచోదితోఽహం వక్తుం రహస్యం పరమం నిగూఢమ్ త్వయాఽద్య భక్త్యా పరినోదితోఽహం వక్ష్యే నమస్కృత్య రఘూత్తమం తే రామః పరాత్మా ప్రకృతేరనాది- రానన్ద ఏకః పురుషోత్తమో హి స్వమాయయా కృత్స్నమిదం హి సృష్ట్వా నభోవదన్తర్బహిరాస్థితో యః సర్వాన్తరస్థోఽపి నిగూఢ ఆత్మా స్వమాయయా సృష్టమిదం విచష్టే జగన్తి నిత్యం పరితో భ్రమన్తి యత్సన్నిధౌ చుమ్బకలోహవద్ధి ఏతన్న జానన్తి విమూఢచిత్తాః స్వావిద్యయా సంవృతమానసా యే స్వాజ్ఞానమప్యాత్మని శుద్ధబుద్ధే స్వారోపయన్తీహ నిరస్తమాయే సంసారమేవానుసరన్తి తే వై పుత్రాదిసక్తాః పురుకర్మయుక్తాః యథాఽప్రకాశో న తు విద్యతే రవౌ జ్యోతిఃస్వభావే పరమేశ్వరే తథా విశుద్ధవిజ్ఞానఘనే రఘూత్తమే- ఽవిద్యా కథం స్యాత్పరతః పరాత్మని యథా హి చాక్ష్ణా భ్రమతా గృహాదికం వినష్టదృష్టేర్భ్రమతీవ దృశ్యతే తథైవ దేహేన్ద్రియకర్తురాత్మనః కృతే పరేఽధ్యస్య జనో విముహ్యతి నాహో న రాత్రిః సవితుర్యథా భవేత్ ప్రకాశరూపావ్యభిచారతః క్వచిత్ జ్ఞానం తథాఽజ్ఞానమిదం ద్వయం హరౌ రామే కథం స్థాస్యతి శుద్ధచిద్ఘనే తస్మాత్పరానన్దమయే రఘూత్తమే విజ్ఞానరూపే హి న విద్యతే తమః అజ్ఞానసాక్షిణ్యరవిన్దలోచనే మాయాశ్రయత్వాన్న హి మోహకారణమ్ అత్ర తే కథయిష్యామి రహస్యమపి దుర్లభమ్ సీతారామమరుత్సూనుసంవాదం మోక్షసాధనమ్ పురా రామాయణే రామే రావణం దేవకణ్టకమ్ హత్వా రణే రణశ్లాఘీ సపుత్రబలవాహనమ్ సీతయా సహ సుగ్రీవలక్ష్మణాభ్యాం సమన్వితః అయోధ్యామగమద్రామో హనూమత్ప్రముఖైర్వృతః అభిషిక్తః పరివృతో వసిష్ఠాద్యైర్మహాత్మభిః సింహాసనే సమాసీనః కోటిసూర్యసమప్రభః దృష్ట్వా తదా హనూమన్తం ప్రాఞ్జలిం పురతః స్థితమ్ కృతకార్యం నిరాకాఙ్క్షం జ్ఞానాపేక్షం మహామతిమ్ రామః సీతామువాచేదం బ్రూహి తత్త్వం హనూమతే నిష్కల్మషోఽయం జ్ఞానస్య పాత్రం నో నిత్యభక్తిమాన్ తథేతి జానకీ ప్రాహ తత్త్వం రామస్య నిశ్చితమ్ హనూమతే ప్రపన్నాయ సీతా లోకవిమోహినీ సీతోవాచ రామం విద్ధి పరం బ్రహ్మ సచ్చిదానన్దమద్వయమ్ సర్వోపాధివినిర్ముక్తం సత్తామాత్రమగోచరమ్ ఆనన్దం నిర్మలం శాన్తం నిర్వికారం నిరఞ్జనమ్ సర్వవ్యాపినమాత్మానం స్వప్రకాశమకల్మషమ్ మాం విద్ధి మూలప్రకృతిం సర్గస్థిత్యన్తకారిణీమ్ తస్య సన్నిధిమాత్రేణ సృజామీదమతన్ద్రితా తత్సాన్నిధ్యాన్మయా సృష్టం తస్మిన్నారోప్యతేఽబుధైః అయోధ్యానగరే జన్మ రఘువంశేఽతినిర్మలే విశ్వామిత్రసహాయత్వం మఖసంరక్షణం తతః అహల్యాశాపశమనం చాపభఙ్గో మహేశితుః మత్పాణిగ్రహణం పశ్చాద్భార్గవస్య మదక్షయః అయోధ్యానగరే వాసో మయా ద్వాదశవార్షికః దణ్డకారణ్యగమనం విరాధవధ ఏవ చ మాయామారీచమరణం మాయాసీతాహృతిస్తథా జటాయుషో మోక్షలాభః కబన్ధస్య తథైవ చ శబర్యాః పూజనం పశ్చాత్సుగ్రీవేణ సమాగమః వాలినశ్చ వధః పశ్చాత్సీతాన్వేషణమేవ చ సేతుబన్ధశ్చ జలధౌ లఙ్కాయాశ్చ నిరోధనమ్ రావణస్య వధో యుద్ధే సపుత్రస్య దురాత్మనః విభీషణే రాజ్యదానం పుష్పకేణ మయా సహ అయోధ్యాగమనం పశ్చాద్రాజ్యే రామాభిషేచనమ్ ఏవమాదీని కర్మాణి మయైవాచరితాన్యపి ఆరోపయన్తి రామేఽస్మిన్నిర్వికారేఽఖిలాత్మని రామో న గచ్ఛతి న తిష్ఠతి నానుశోచ- త్యాకాఙ్క్షతే త్యజతి నో న కరోతి కిఞ్చిత్ ఆనన్దమూర్తిరచలః పరిణామహీనో మాయాగుణాననుగతో హి తథా విభాతి తతో రామః స్వయం ప్రాహ హనూమన్తముపస్థితమ్ శృణు తత్త్వం ప్రవక్ష్యామి హ్యాత్మానాత్మపరాత్మనామ్ ఆకాశస్య యథా భేదస్త్రివిధో దృశ్యతే మహాన్ జలాశయే మహాకాశస్తదవచ్ఛిన్న ఏవ హి ప్రతిబిమ్బాఖ్యమపరం దృశ్యతే త్రివిధం నభః బుద్ధ్యవచ్ఛిన్నచైతన్యమేకం పూర్ణమథాపరమ్ ఆభాసస్త్వపరం బిమ్బభూతమేవం త్రిధా చితిః సాభాసబుద్ధేః కర్తృత్వమవిచ్ఛిన్నేఽవికారిణి సాక్షిణ్యారోప్యతే భ్రాన్త్యా జీవత్వం చ తథా బుధైః ఆభాసస్తు మృషా బుద్ధిరవిద్యాకార్యముచ్యతే అవిచ్ఛిన్నం తు తద్ బ్రహ్మ విచ్ఛేదస్తు వికల్పతః అవిచ్ఛిన్నస్య పూర్ణేన ఏకత్వం ప్రతిపాద్యతే తత్త్వమస్యాదివాక్యైశ్చ సాభాసస్యాహమస్తథా ఐక్యజ్ఞానం యదోత్పన్నం మహావాక్యేన చాఽఽత్మనోః తదాఽవిద్యా స్వకార్యైశ్చ నశ్యత్యేవ న సంశయః ఏతద్విజ్ఞాయ మద్భక్తో మద్భావాయోపపద్యతే మద్భక్తివిముఖానాం హి శాస్త్రగర్తేషు ముహ్యతామ్ న జ్ఞానం న చ మోక్షః స్యాత్తేషాం జన్మశతైరపి ఇదం రహస్యం హృదయం మమాఽఽత్మనో మయైవ సాక్షాత్కథితం తవానఘ మద్భక్తిహీనాయ శఠాయ న త్వయా దాతవ్యమైన్ద్రాదపి రాజ్యతోఽధికమ్ శ్రీ-మహాదేవ ఉవాచ ఏతత్తేఽభిహితం దేవి శ్రీరామహృదయం మయా అతిగుహ్యతమం హృద్యం పవిత్రం పాపశోధనమ్ సాక్షాద్రామేణ కథితం సర్వవేదాన్తసఙ్గ్రహమ్ యః పఠేత్సతతం భక్త్యా స ముక్తో నాత్ర సంశయః బ్రహ్మహత్యాది పాపాని బహుజన్మార్జితాన్యపి నశ్యన్త్యేవ న సన్దేహో రామస్య వచనం యథా యోఽతిభ్రష్టోఽతిపాపీ పరధనపరదారేషు నిత్యోద్యతో వా స్తేయీ బ్రహ్మఘ్నమాతాపితృవధనిరతో యోగివృన్దాపకారీ యః సమ్పూజ్యాభిరామం పఠతి చ హృదయం రామచన్ద్రస్య భక్త్యా యోగీన్ద్రైరప్యలభ్యం పదమిహ లభతే సర్వదేవైః సుపూజ్యమ్ ॥ఇతి శ్రీమదధ్యాత్మరామాయణే ఉమామహేశ్వరసంవాదే బాలకాణ్డే శ్రీరామహృదయం నామ ప్రథమః సర్గః॥

rāma hṛdayam yaḥ pṛthivībharavāraṇāya divijaiḥ samprārthitaścinmayaḥ sañjātaḥ pṛthivītale ravikule māyāmanuṣyo'vyayaḥ niścakraṃ hatarākṣasaḥ punaragād brahmatvamādyaṃ sthirāṃ kīrtiṃ pāpaharāṃ vidhāya jagatāṃ taṃ jānakīśaṃ bhaje viśvodbhavasthitilayādiṣu hetumekaṃ māyāśrayaṃ vigatamāyamacintyamūrtim ānandasāndramamalaṃ nijabodharūpaṃ sītāpatiṃ viditatattvamahaṃ namāmi paṭhanti ye nityamananyacetasaḥ śṛṇvanti cādhyātmikasaṃjñitaṃ śubham rāmāyaṇaṃ sarvapurāṇasammataṃ nirdhūtapāpā harimeva yānti te adhyātmarāmāyaṇameva nityaṃ paṭhedyadīcchedbhavabandhamuktim gavāṃ sahasrāyutakoṭidānāt phalaṃ labhedyaḥ śṛṇuyātsa nityam purārigirisambhūtā śrīrāmārṇavasaṅgatā adhyātmarāmagaṅgeyaṃ punāti bhuvanatrayam kailāsāgre kadācidraviśatavimale mandire ratnapīṭhe saṃviṣṭaṃ dhyānaniṣṭhaṃ trinayanamabhayaṃ sevitaṃ siddhasaṅghaiḥ devī vāmāṅkasaṃsthā girivaratanayā pārvatī bhaktinamrā prāhedaṃ devamīśaṃ sakalamalaharaṃ vākyamānandakandam pārvatyuvāca namo'stu te deva jagannivāsa sarvātmadṛk tvaṃ parameśvaro'si pṛcchāmi tattvaṃ puruṣottamasya sanātanaṃ tvaṃ ca sanātano'si gopyaṃ yadatyantamananyavācyaṃ vadanti bhakteṣu mahānubhāvāḥ tadapyaho'haṃ tava deva bhaktā priyo'si me tvaṃ vada yattu pṛṣṭam jñānaṃ savijñānamathānubhakti- vairāgyayuktaṃ ca mitaṃ vibhāsvat jānāmyahaṃ yoṣidapi tvaduktaṃ yathā tathā brūhi taranti yena pṛcchāmi cānyacca paraṃ rahasyaṃ tadeva cāgre vada vārijākṣa śrīrāmacandre'khilalokasāre bhaktirdṛḍhā naurbhavati prasiddhā bhaktiḥ prasiddhā bhavamokṣaṇāya nānyattataḥ sādhanamasti kiñcit tathā'pi hṛtsaṃśayabandhanaṃ me vibhettumarhasyamaloktibhistvam vadanti rāmaṃ paramekamādyaṃ nirastamāyāguṇasampravāham bhajanti cāharniśamapramattāḥ paraṃ padaṃ yānti tathaiva siddhāḥ vadanti kecitparamo'pi rāmaḥ svāvidyayā saṃvṛtamātmasaṃjñam jānāti nā''tmānamataḥ pareṇa sambodhito veda parātmatattvam yadi sma jānāti kuto vilāpaḥ sītākṛte'nena kṛtaḥ pareṇa jānāti naivaṃ yadi kena sevyaḥ samo hi sarvairapi jīvajātaiḥ atrottaraṃ kiṃ viditaṃ bhavadbhiḥ tad brūta me saṃśayabhedi vākyam śrī-mahādeva uvāca dhanyā'si bhaktā'si parātmanastvaṃ yajjñātumicchā tava rāmatattvam purā na kenāpyabhicodito'haṃ vaktuṃ rahasyaṃ paramaṃ nigūḍham tvayā'dya bhaktyā parinodito'haṃ vakṣye namaskṛtya raghūttamaṃ te rāmaḥ parātmā prakṛteranādi- rānanda ekaḥ puruṣottamo hi svamāyayā kṛtsnamidaṃ hi sṛṣṭvā nabhovadantarbahirāsthito yaḥ sarvāntarastho'pi nigūḍha ātmā svamāyayā sṛṣṭamidaṃ vicaṣṭe jaganti nityaṃ parito bhramanti yatsannidhau cumbakalohavaddhi etanna jānanti vimūḍhacittāḥ svāvidyayā saṃvṛtamānasā ye svājñānamapyātmani śuddhabuddhe svāropayantīha nirastamāye saṃsāramevānusaranti te vai putrādisaktāḥ purukarmayuktāḥ yathā'prakāśo na tu vidyate ravau jyotiḥsvabhāve parameśvare tathā viśuddhavijñānaghane raghūttame- 'vidyā kathaṃ syātparataḥ parātmani yathā hi cākṣṇā bhramatā gṛhādikaṃ vinaṣṭadṛṣṭerbhramatīva dṛśyate tathaiva dehendriyakarturātmanaḥ kṛte pare'dhyasya jano vimuhyati nāho na rātriḥ savituryathā bhavet prakāśarūpāvyabhicārataḥ kvacit jñānaṃ tathā'jñānamidaṃ dvayaṃ harau rāme kathaṃ sthāsyati śuddhacidghane tasmātparānandamaye raghūttame vijñānarūpe hi na vidyate tamaḥ ajñānasākṣiṇyaravindalocane māyāśrayatvānna hi mohakāraṇam atra te kathayiṣyāmi rahasyamapi durlabham sītārāmamarutsūnusaṃvādaṃ mokṣasādhanam purā rāmāyaṇe rāme rāvaṇaṃ devakaṇṭakam hatvā raṇe raṇaślāghī saputrabalavāhanam sītayā saha sugrīvalakṣmaṇābhyāṃ samanvitaḥ ayodhyāmagamadrāmo hanūmatpramukhairvṛtaḥ abhiṣiktaḥ parivṛto vasiṣṭhādyairmahātmabhiḥ siṃhāsane samāsīnaḥ koṭisūryasamaprabhaḥ dṛṣṭvā tadā hanūmantaṃ prāñjaliṃ purataḥ sthitam kṛtakāryaṃ nirākāṅkṣaṃ jñānāpekṣaṃ mahāmatim rāmaḥ sītāmuvācedaṃ brūhi tattvaṃ hanūmate niṣkalmaṣo'yaṃ jñānasya pātraṃ no nityabhaktimān tatheti jānakī prāha tattvaṃ rāmasya niścitam hanūmate prapannāya sītā lokavimohinī sītovāca rāmaṃ viddhi paraṃ brahma saccidānandamadvayam sarvopādhivinirmuktaṃ sattāmātramagocaram ānandaṃ nirmalaṃ śāntaṃ nirvikāraṃ nirañjanam sarvavyāpinamātmānaṃ svaprakāśamakalmaṣam māṃ viddhi mūlaprakṛtiṃ sargasthityantakāriṇīm tasya sannidhimātreṇa sṛjāmīdamatandritā tatsānnidhyānmayā sṛṣṭaṃ tasminnāropyate'budhaiḥ ayodhyānagare janma raghuvaṃśe'tinirmale viśvāmitrasahāyatvaṃ makhasaṃrakṣaṇaṃ tataḥ ahalyāśāpaśamanaṃ cāpabhaṅgo maheśituḥ matpāṇigrahaṇaṃ paścādbhārgavasya madakṣayaḥ ayodhyānagare vāso mayā dvādaśavārṣikaḥ daṇḍakāraṇyagamanaṃ virādhavadha eva ca māyāmārīcamaraṇaṃ māyāsītāhṛtistathā jaṭāyuṣo mokṣalābhaḥ kabandhasya tathaiva ca śabaryāḥ pūjanaṃ paścātsugrīveṇa samāgamaḥ vālinaśca vadhaḥ paścātsītānveṣaṇameva ca setubandhaśca jaladhau laṅkāyāśca nirodhanam rāvaṇasya vadho yuddhe saputrasya durātmanaḥ vibhīṣaṇe rājyadānaṃ puṣpakeṇa mayā saha ayodhyāgamanaṃ paścādrājye rāmābhiṣecanam evamādīni karmāṇi mayaivācaritānyapi āropayanti rāme'sminnirvikāre'khilātmani rāmo na gacchati na tiṣṭhati nānuśoca- tyākāṅkṣate tyajati no na karoti kiñcit ānandamūrtiracalaḥ pariṇāmahīno māyāguṇānanugato hi tathā vibhāti tato rāmaḥ svayaṃ prāha hanūmantamupasthitam śṛṇu tattvaṃ pravakṣyāmi hyātmānātmaparātmanām ākāśasya yathā bhedastrividho dṛśyate mahān jalāśaye mahākāśastadavacchinna eva hi pratibimbākhyamaparaṃ dṛśyate trividhaṃ nabhaḥ buddhyavacchinnacaitanyamekaṃ pūrṇamathāparam ābhāsastvaparaṃ bimbabhūtamevaṃ tridhā citiḥ sābhāsabuddheḥ kartṛtvamavicchinne'vikāriṇi sākṣiṇyāropyate bhrāntyā jīvatvaṃ ca tathā budhaiḥ ābhāsastu mṛṣā buddhiravidyākāryamucyate avicchinnaṃ tu tad brahma vicchedastu vikalpataḥ avicchinnasya pūrṇena ekatvaṃ pratipādyate tattvamasyādivākyaiśca sābhāsasyāhamastathā aikyajñānaṃ yadotpannaṃ mahāvākyena cā''tmanoḥ tadā'vidyā svakāryaiśca naśyatyeva na saṃśayaḥ etadvijñāya madbhakto madbhāvāyopapadyate madbhaktivimukhānāṃ hi śāstragarteṣu muhyatām na jñānaṃ na ca mokṣaḥ syātteṣāṃ janmaśatairapi idaṃ rahasyaṃ hṛdayaṃ mamā''tmano mayaiva sākṣātkathitaṃ tavānagha madbhaktihīnāya śaṭhāya na tvayā dātavyamaindrādapi rājyato'dhikam śrī-mahādeva uvāca etatte'bhihitaṃ devi śrīrāmahṛdayaṃ mayā atiguhyatamaṃ hṛdyaṃ pavitraṃ pāpaśodhanam sākṣādrāmeṇa kathitaṃ sarvavedāntasaṅgraham yaḥ paṭhetsatataṃ bhaktyā sa mukto nātra saṃśayaḥ brahmahatyādi pāpāni bahujanmārjitānyapi naśyantyeva na sandeho rāmasya vacanaṃ yathā yo'tibhraṣṭo'tipāpī paradhanaparadāreṣu nityodyato vā steyī brahmaghnamātāpitṛvadhanirato yogivṛndāpakārī yaḥ sampūjyābhirāmaṃ paṭhati ca hṛdayaṃ rāmacandrasya bhaktyā yogīndrairapyalabhyaṃ padamiha labhate sarvadevaiḥ supūjyam ||iti śrīmadadhyātmarāmāyaṇe umāmaheśvarasaṃvāde bālakāṇḍe śrīrāmahṛdayaṃ nāma prathamaḥ sargaḥ||