राम-सम्भाषणम् shlokacount18 श्री-राम उवाच यदिदं दृश्यते सर्वं राज्यं देहादिकं च यत् यदि सत्यं भवेत्तत्र आयासः सफलश्च ते भोगा मेघवितानस्थविद्युल्लेखेव चञ्चलाः आयुरप्यग्निसन्तप्तलोहस्थजलबिन्दुवत् यथा व्यालगलस्थोऽपि भेको दंशानपेक्षते तथा कालाहिना ग्रस्तो लोको भोगानशाश्वतान् करोति दुःखेन हि कर्मतन्त्रं शरीरभोगार्थमहर्निशं नरः देहस्तु भिन्नः पुरुषात्समीक्ष्यते को वात्र भोगः पुरुषेण भुज्यते पितृमातृसुतभ्रातृदारबन्ध्वादिसङ्गमः प्रपायामिव जन्तूनां नद्यां काष्ठौघवच्चलः छायेव लक्ष्मीश्चपला प्रतीता तारुण्यमम्बूर्मिवदध्रुवं च स्वप्नोपमं स्त्रीसुखमायुरल्पं तथाऽपि जन्तोरभिमान एषः संसृतिः स्वप्नसदृशी सदा रोगादिसङ्कुला गन्धर्वनगरप्रख्या मूढस्तामनुवर्तते आयुष्यं क्षीयते यस्मादादित्यस्य गतागतैः दृष्ट्वाऽन्येषां जरामृत्यू कथञ्चिन्नैव बुध्यते स एव दिवसः सैव रात्रिरित्येव मूढधीः भोगाननुपतत्येव कालवेगं न पश्यति प्रतिक्षणं क्षरत्येतदायुरामघटाम्बुवत् सपत्ना इव रोगौघाः शरीरं प्रहरन्त्यहो जरा व्याघ्रीव पुरतस्तर्जयन्त्यवतिष्ठते मृत्युः सहैव यात्येष समयं सम्प्रतीक्षते देहेऽहम्भावमापन्नो राजाहं लोकविश्रुतः इत्यस्मिन्मनुते जन्तुः कृमिविड्भस्मसंज्ञिते त्वगस्थिमान्सविण्मूत्ररेतोरक्तादिसंयुतः विकारी परिणामी च देह आत्मा कथं वद यमास्थाय भवान्ल्लोकं दग्धुमिच्छति लक्ष्मण देहाभिमानिनः सर्वे दोषाः प्रादुर्भवन्ति हि देहोऽहमिति या बुद्धिरविद्या सा प्रकीर्तिता नाहं देहश्चिदात्मेति बुद्धिर्विद्येति भण्यते अविद्या संसृतेर्हेतुर्विद्या तस्या निवर्तिका तस्माद्यत्नः सदा कार्यो विद्याभ्यासे मुमुक्षुभिः कामक्रोधादयस्तत्र शत्रवः शत्रुसूदन तत्रापि क्रोध एवालं मोक्षविघ्नाय सर्वदा येनाविष्टः पुमान् हन्ति पितृभ्रातृसुहृत्सखीन् क्रोधमूलो मनस्तापः क्रोधः संसारबन्धनम् धर्मक्षयकरः क्रोधस्तस्मात्क्रोधं परित्यज क्रोध एष महान् शत्रुस्तृष्णा वैतरणी नदी सन्तोषो नन्दनवनं शान्तिरेव हि कामधुक् तस्माच्छान्तिं भजस्वाद्य शत्रुरेवं भवेन्न ते देहेन्द्रियमनःप्राणबुद्ध्यादिभ्यो विलक्षणः आत्मा शुद्धः स्वयञ्ज्योतिरविकारी निराकृतिः यावद्देहेन्द्रियप्राणैर्भिन्नत्वं नात्मनो विदुः तावत्संसारदुःखौघैः पीड्यन्ते मृत्युसंयुताः तस्मात्त्वं सर्वदा भिन्नमात्मानं हृदि भावय बुद्ध्यादिभ्यो बहिः सर्वमनुवर्तस्व मा खिदः भुञ्जन् प्रारब्धमखिलं सुखं वा दुःखमेव वा प्रवाहपतितं कार्यं कुर्वन्नपि न लिप्यसे बाह्ये सर्वत्र कर्तृत्वमावहन्नपि राघव अन्तःशुद्धस्वभावस्त्वं लिप्यसे न च कर्मभिः एतन्मयोदितं कृत्स्नं हृदि भावय सर्वदा संसारदुःखैरखिलैर्बाध्यसे न कदाचन त्वमप्यम्ब ममाऽऽदिष्टं हृदि भावय नित्यदा समागमं प्रतीक्षस्व न दुःखैः पीड्यसे चिरम् न सदैकत्र संवासः कर्ममार्गानुवर्तिनाम् यथा प्रवाहपतितप्लवानां सरितां तथा चतुर्दशसमा सङ्ख्या क्षणार्द्धमिव जायते अनुमन्यस्व मामम्ब दुःखं सन्त्यज्य दूरतः एवं चेत्सुखसंवासो भविष्यति वने मम इत्युक्त्वा दण्डवन्मातुः पादयोरपतच्चिरम् उत्थाप्याङ्के समावेश्य आशीर्भिरभ्यनन्दयत् ॥इति श्रीमदध्यात्मरामायणे उमामहेश्वरसंवादे अयोध्याकाण्डे चतुर्थे सर्गे राम-सम्भाषणं सम्पूर्णम्॥

రామ-సమ్భాషణమ్ shlokacount18 శ్రీ-రామ ఉవాచ యదిదం దృశ్యతే సర్వం రాజ్యం దేహాదికం చ యత్ యది సత్యం భవేత్తత్ర ఆయాసః సఫలశ్చ తే భోగా మేఘవితానస్థవిద్యుల్లేఖేవ చఞ్చలాః ఆయురప్యగ్నిసన్తప్తలోహస్థజలబిన్దువత్ యథా వ్యాలగలస్థోఽపి భేకో దంశానపేక్షతే తథా కాలాహినా గ్రస్తో లోకో భోగానశాశ్వతాన్ కరోతి దుఃఖేన హి కర్మతన్త్రం శరీరభోగార్థమహర్నిశం నరః దేహస్తు భిన్నః పురుషాత్సమీక్ష్యతే కో వాత్ర భోగః పురుషేణ భుజ్యతే పితృమాతృసుతభ్రాతృదారబన్ధ్వాదిసఙ్గమః ప్రపాయామివ జన్తూనాం నద్యాం కాష్ఠౌఘవచ్చలః ఛాయేవ లక్ష్మీశ్చపలా ప్రతీతా తారుణ్యమమ్బూర్మివదధ్రువం చ స్వప్నోపమం స్త్రీసుఖమాయురల్పం తథాఽపి జన్తోరభిమాన ఏషః సంసృతిః స్వప్నసదృశీ సదా రోగాదిసఙ్కులా గన్ధర్వనగరప్రఖ్యా మూఢస్తామనువర్తతే ఆయుష్యం క్షీయతే యస్మాదాదిత్యస్య గతాగతైః దృష్ట్వాఽన్యేషాం జరామృత్యూ కథఞ్చిన్నైవ బుధ్యతే స ఏవ దివసః సైవ రాత్రిరిత్యేవ మూఢధీః భోగాననుపతత్యేవ కాలవేగం న పశ్యతి ప్రతిక్షణం క్షరత్యేతదాయురామఘటామ్బువత్ సపత్నా ఇవ రోగౌఘాః శరీరం ప్రహరన్త్యహో జరా వ్యాఘ్రీవ పురతస్తర్జయన్త్యవతిష్ఠతే మృత్యుః సహైవ యాత్యేష సమయం సమ్ప్రతీక్షతే దేహేఽహమ్భావమాపన్నో రాజాహం లోకవిశ్రుతః ఇత్యస్మిన్మనుతే జన్తుః కృమివిడ్భస్మసంజ్ఞితే త్వగస్థిమాన్సవిణ్మూత్రరేతోరక్తాదిసంయుతః వికారీ పరిణామీ చ దేహ ఆత్మా కథం వద యమాస్థాయ భవాన్ల్లోకం దగ్ధుమిచ్ఛతి లక్ష్మణ దేహాభిమానినః సర్వే దోషాః ప్రాదుర్భవన్తి హి దేహోఽహమితి యా బుద్ధిరవిద్యా సా ప్రకీర్తితా నాహం దేహశ్చిదాత్మేతి బుద్ధిర్విద్యేతి భణ్యతే అవిద్యా సంసృతేర్హేతుర్విద్యా తస్యా నివర్తికా తస్మాద్యత్నః సదా కార్యో విద్యాభ్యాసే ముముక్షుభిః కామక్రోధాదయస్తత్ర శత్రవః శత్రుసూదన తత్రాపి క్రోధ ఏవాలం మోక్షవిఘ్నాయ సర్వదా యేనావిష్టః పుమాన్ హన్తి పితృభ్రాతృసుహృత్సఖీన్ క్రోధమూలో మనస్తాపః క్రోధః సంసారబన్ధనమ్ ధర్మక్షయకరః క్రోధస్తస్మాత్క్రోధం పరిత్యజ క్రోధ ఏష మహాన్ శత్రుస్తృష్ణా వైతరణీ నదీ సన్తోషో నన్దనవనం శాన్తిరేవ హి కామధుక్ తస్మాచ్ఛాన్తిం భజస్వాద్య శత్రురేవం భవేన్న తే దేహేన్ద్రియమనఃప్రాణబుద్ధ్యాదిభ్యో విలక్షణః ఆత్మా శుద్ధః స్వయఞ్జ్యోతిరవికారీ నిరాకృతిః యావద్దేహేన్ద్రియప్రాణైర్భిన్నత్వం నాత్మనో విదుః తావత్సంసారదుఃఖౌఘైః పీడ్యన్తే మృత్యుసంయుతాః తస్మాత్త్వం సర్వదా భిన్నమాత్మానం హృది భావయ బుద్ధ్యాదిభ్యో బహిః సర్వమనువర్తస్వ మా ఖిదః భుఞ్జన్ ప్రారబ్ధమఖిలం సుఖం వా దుఃఖమేవ వా ప్రవాహపతితం కార్యం కుర్వన్నపి న లిప్యసే బాహ్యే సర్వత్ర కర్తృత్వమావహన్నపి రాఘవ అన్తఃశుద్ధస్వభావస్త్వం లిప్యసే న చ కర్మభిః ఏతన్మయోదితం కృత్స్నం హృది భావయ సర్వదా సంసారదుఃఖైరఖిలైర్బాధ్యసే న కదాచన త్వమప్యమ్బ మమాఽఽదిష్టం హృది భావయ నిత్యదా సమాగమం ప్రతీక్షస్వ న దుఃఖైః పీడ్యసే చిరమ్ న సదైకత్ర సంవాసః కర్మమార్గానువర్తినామ్ యథా ప్రవాహపతితప్లవానాం సరితాం తథా చతుర్దశసమా సఙ్ఖ్యా క్షణార్ద్ధమివ జాయతే అనుమన్యస్వ మామమ్బ దుఃఖం సన్త్యజ్య దూరతః ఏవం చేత్సుఖసంవాసో భవిష్యతి వనే మమ ఇత్యుక్త్వా దణ్డవన్మాతుః పాదయోరపతచ్చిరమ్ ఉత్థాప్యాఙ్కే సమావేశ్య ఆశీర్భిరభ్యనన్దయత్ ॥ఇతి శ్రీమదధ్యాత్మరామాయణే ఉమామహేశ్వరసంవాదే అయోధ్యాకాణ్డే చతుర్థే సర్గే రామ-సమ్భాషణం సమ్పూర్ణమ్॥

rāma-sambhāṣaṇam shlokacount18 śrī-rāma uvāca yadidaṃ dṛśyate sarvaṃ rājyaṃ dehādikaṃ ca yat yadi satyaṃ bhavettatra āyāsaḥ saphalaśca te bhogā meghavitānasthavidyullekheva cañcalāḥ āyurapyagnisantaptalohasthajalabinduvat yathā vyālagalastho'pi bheko daṃśānapekṣate tathā kālāhinā grasto loko bhogānaśāśvatān karoti duḥkhena hi karmatantraṃ śarīrabhogārthamaharniśaṃ naraḥ dehastu bhinnaḥ puruṣātsamīkṣyate ko vātra bhogaḥ puruṣeṇa bhujyate pitṛmātṛsutabhrātṛdārabandhvādisaṅgamaḥ prapāyāmiva jantūnāṃ nadyāṃ kāṣṭhaughavaccalaḥ chāyeva lakṣmīścapalā pratītā tāruṇyamambūrmivadadhruvaṃ ca svapnopamaṃ strīsukhamāyuralpaṃ tathā'pi jantorabhimāna eṣaḥ saṃsṛtiḥ svapnasadṛśī sadā rogādisaṅkulā gandharvanagaraprakhyā mūḍhastāmanuvartate āyuṣyaṃ kṣīyate yasmādādityasya gatāgataiḥ dṛṣṭvā'nyeṣāṃ jarāmṛtyū kathañcinnaiva budhyate sa eva divasaḥ saiva rātrirityeva mūḍhadhīḥ bhogānanupatatyeva kālavegaṃ na paśyati pratikṣaṇaṃ kṣaratyetadāyurāmaghaṭāmbuvat sapatnā iva rogaughāḥ śarīraṃ praharantyaho jarā vyāghrīva puratastarjayantyavatiṣṭhate mṛtyuḥ sahaiva yātyeṣa samayaṃ sampratīkṣate dehe'hambhāvamāpanno rājāhaṃ lokaviśrutaḥ ityasminmanute jantuḥ kṛmiviḍbhasmasaṃjñite tvagasthimānsaviṇmūtraretoraktādisaṃyutaḥ vikārī pariṇāmī ca deha ātmā kathaṃ vada yamāsthāya bhavānllokaṃ dagdhumicchati lakṣmaṇa dehābhimāninaḥ sarve doṣāḥ prādurbhavanti hi deho'hamiti yā buddhiravidyā sā prakīrtitā nāhaṃ dehaścidātmeti buddhirvidyeti bhaṇyate avidyā saṃsṛterheturvidyā tasyā nivartikā tasmādyatnaḥ sadā kāryo vidyābhyāse mumukṣubhiḥ kāmakrodhādayastatra śatravaḥ śatrusūdana tatrāpi krodha evālaṃ mokṣavighnāya sarvadā yenāviṣṭaḥ pumān hanti pitṛbhrātṛsuhṛtsakhīn krodhamūlo manastāpaḥ krodhaḥ saṃsārabandhanam dharmakṣayakaraḥ krodhastasmātkrodhaṃ parityaja krodha eṣa mahān śatrustṛṣṇā vaitaraṇī nadī santoṣo nandanavanaṃ śāntireva hi kāmadhuk tasmācchāntiṃ bhajasvādya śatrurevaṃ bhavenna te dehendriyamanaḥprāṇabuddhyādibhyo vilakṣaṇaḥ ātmā śuddhaḥ svayañjyotiravikārī nirākṛtiḥ yāvaddehendriyaprāṇairbhinnatvaṃ nātmano viduḥ tāvatsaṃsāraduḥkhaughaiḥ pīḍyante mṛtyusaṃyutāḥ tasmāttvaṃ sarvadā bhinnamātmānaṃ hṛdi bhāvaya buddhyādibhyo bahiḥ sarvamanuvartasva mā khidaḥ bhuñjan prārabdhamakhilaṃ sukhaṃ vā duḥkhameva vā pravāhapatitaṃ kāryaṃ kurvannapi na lipyase bāhye sarvatra kartṛtvamāvahannapi rāghava antaḥśuddhasvabhāvastvaṃ lipyase na ca karmabhiḥ etanmayoditaṃ kṛtsnaṃ hṛdi bhāvaya sarvadā saṃsāraduḥkhairakhilairbādhyase na kadācana tvamapyamba mamā''diṣṭaṃ hṛdi bhāvaya nityadā samāgamaṃ pratīkṣasva na duḥkhaiḥ pīḍyase ciram na sadaikatra saṃvāsaḥ karmamārgānuvartinām yathā pravāhapatitaplavānāṃ saritāṃ tathā caturdaśasamā saṅkhyā kṣaṇārddhamiva jāyate anumanyasva māmamba duḥkhaṃ santyajya dūrataḥ evaṃ cetsukhasaṃvāso bhaviṣyati vane mama ityuktvā daṇḍavanmātuḥ pādayorapatacciram utthāpyāṅke samāveśya āśīrbhirabhyanandayat ||iti śrīmadadhyātmarāmāyaṇe umāmaheśvarasaṃvāde ayodhyākāṇḍe caturthe sarge rāma-sambhāṣaṇaṃ sampūrṇam||