रामोपदेशः shlokacount52 श्री-महादेव उवाच एकान्ते ध्याननिरते एकदा राघवे सति ज्ञात्वा नारायणं साक्षात्कौसल्या प्रियवादिनी भक्त्याऽऽगत्य प्रसन्नं तं प्रणता प्राह हृष्टधीः राम त्वं जगतामादिरादिमध्यान्तवर्जितः परमात्मा परानन्दः पूर्णः पुरुष ईश्वरः जातोऽसि मे गर्भगृहे मम पुण्यातिरेकतः अवसाने ममाप्यद्य समयोऽभूद्रघूत्तम नाद्याप्यबोधजः कृत्स्नो भवबन्धो निवर्तते इदानीमपि मे ज्ञानं भवबन्धनिवर्तकम् यथा सङ्क्षेपतो भूयात्तथा बोधय मां विभो निर्वेदवादिनीमेवं मातरं मातृवत्सलः दयालुः प्राह धर्मात्मा जराजर्जरितां शुभाम् मार्गास्त्रयो मया प्रोक्ताः पुरा मोक्षाप्तिसाधकाः कर्मयोगो ज्ञानयोगो भक्तियोगश्च शाश्वतः भक्तिर्विभिद्यते मातस्त्रिविधा गुणभेदतः स्वभावो यस्य यस्तेन तस्य भक्तिर्विभिद्यते यस्तु हिंसां समुद्दिश्य दम्भं मात्सर्यमेव वा भेददृष्टिश्च संरम्भी भक्तो मे तामसः स्मृतः फलाभिसन्धिर्भोगार्थी धनकामो यशस्तथा अर्चादौ भेदबुद्ध्या मां पूजयेत्स तु राजसः परस्मिन्नर्पितं यस्तु कर्मनिर्हरणाय वा कर्तव्यमिति वा कुर्याद्भेदबुद्ध्या स सात्त्विकः मद्गुणाश्रयणादेव मय्यनन्तगुणालये अविच्छिन्ना मनोवृत्तिर्यथा गङ्गाम्बुनोऽम्बुधौ तदेव भक्तियोगस्य लक्षणं निर्गुणस्य हि अहैतुक्यव्यवहिता या भक्तिर्मयि जायते सा मे सालोक्यसामीप्यसार्ष्टिसायुज्यमेव वा ददात्यपि न गृह्णन्ति भक्ता मत्सेवनं विना स एवात्यन्तिको योगो भक्तिमार्गस्य भामिनि मद्भावं प्राप्नुयात्तेन अतिक्रम्य गुणत्रयम् महता कामहीनेन स्वधर्माचरणेन च कर्मयोगेन शस्तेन वर्जितेन विहिंसनात् मद्दर्शनस्तुतिमहापूजाभिः स्मृतिवन्दनैः भूतेषु मद्भावनया सङ्गेनासत्यवर्जनैः बहुमानेन महतां दुःखिनामनुकम्पया स्वसमानेषु मैत्र्या च यमादीनां निषेवया वेदान्तवाक्यश्रवणान्मम नामानुकीर्तनात् सत्सङ्गेनार्जवेनैव ह्यहमः परिवर्जनात् काङ्क्षया मम धर्मस्य परिशुद्धान्तरो जनः मद्गुणश्रवणादेव याति मामञ्जसा जनः यथा वायुवशाद्गन्धः स्वाश्रयाद्घ्राणमाविशेत् योगाभ्यासरतं चित्तमेवमात्मानमाविशेत् सर्वेषु प्राणिजातेषु ह्यहमात्मा व्यवस्थितः तमज्ञात्वा विमूढात्मा कुरुते केवलं बहिः क्रियोत्पन्नैर्नैकभेदैर्द्रव्यैर्मे नाम्ब तोषणम् भूतावमानिनार्चायामर्चितोऽहं न पूजितः तावन्मामर्चयेद्देवं प्रतिमादौ स्वकर्मभिः यावत्सर्वेषु भूतेषु स्थितं चात्मनि न स्मरेत् यस्तु भेदं प्रकुरुते स्वात्मनश्च परस्य च भिन्नदृष्टेर्भयं मृत्युस्तस्य कुर्यान्न संशयः मामतः सर्वभूतेषु परिच्छिन्नेषु संस्थितम् एकं ज्ञानेन मानेन मैत्र्या चार्चेदभिन्नधीः चेतसैवानिशं सर्वभूतानि प्रणमेत्सुधीः ज्ञात्वा मां चेतनं शुद्धं जीवरूपेण संस्थितम् तस्मात्कदाचिन्नेक्षेत भेदमीश्वरजीवयोः भक्तियोगो ज्ञानयोगो मया मातरुदीरितः आलम्ब्यैकतरं वाऽपि पुरुषः शुभमृच्छति ततो मां भक्तियोगेन मातः सर्वहृदि स्थितम् पुत्ररूपेण वा नित्यं स्मृत्वा शान्तिमवाप्स्यसि श्रुत्वा रामस्य वचनं कौसल्याऽऽनन्दसंयुता रामं सदा हृदि ध्यात्वा छित्त्वा संसारबन्धनम् अतिक्रम्य गतीस्तिस्रोऽप्यवाप परमां गतिम् कैकेयी चापि योगं रघुपतिगदितं पूर्वमेवाधिगम्य श्रद्धाभक्तिप्रशान्ता हृदि रघुतिलकं भावयन्ती गतासुः गत्वा स्वर्गं स्फुरन्ती दशरथसहिता मोदमानावतस्थे माता श्रीलक्ष्मणस्याप्यतिविमलमतिः प्राप भर्तुः समीपम् ॥इति श्रीमदध्यात्मरामायणे उमामहेश्वरसंवादे उत्तरकाण्डे सप्तमः सर्गः सम्पूरणः॥

రామోపదేశః shlokacount52 శ్రీ-మహాదేవ ఉవాచ ఏకాన్తే ధ్యాననిరతే ఏకదా రాఘవే సతి జ్ఞాత్వా నారాయణం సాక్షాత్కౌసల్యా ప్రియవాదినీ భక్త్యాఽఽగత్య ప్రసన్నం తం ప్రణతా ప్రాహ హృష్టధీః రామ త్వం జగతామాదిరాదిమధ్యాన్తవర్జితః పరమాత్మా పరానన్దః పూర్ణః పురుష ఈశ్వరః జాతోఽసి మే గర్భగృహే మమ పుణ్యాతిరేకతః అవసానే మమాప్యద్య సమయోఽభూద్రఘూత్తమ నాద్యాప్యబోధజః కృత్స్నో భవబన్ధో నివర్తతే ఇదానీమపి మే జ్ఞానం భవబన్ధనివర్తకమ్ యథా సఙ్క్షేపతో భూయాత్తథా బోధయ మాం విభో నిర్వేదవాదినీమేవం మాతరం మాతృవత్సలః దయాలుః ప్రాహ ధర్మాత్మా జరాజర్జరితాం శుభామ్ మార్గాస్త్రయో మయా ప్రోక్తాః పురా మోక్షాప్తిసాధకాః కర్మయోగో జ్ఞానయోగో భక్తియోగశ్చ శాశ్వతః భక్తిర్విభిద్యతే మాతస్త్రివిధా గుణభేదతః స్వభావో యస్య యస్తేన తస్య భక్తిర్విభిద్యతే యస్తు హింసాం సముద్దిశ్య దమ్భం మాత్సర్యమేవ వా భేదదృష్టిశ్చ సంరమ్భీ భక్తో మే తామసః స్మృతః ఫలాభిసన్ధిర్భోగార్థీ ధనకామో యశస్తథా అర్చాదౌ భేదబుద్ధ్యా మాం పూజయేత్స తు రాజసః పరస్మిన్నర్పితం యస్తు కర్మనిర్హరణాయ వా కర్తవ్యమితి వా కుర్యాద్భేదబుద్ధ్యా స సాత్త్వికః మద్గుణాశ్రయణాదేవ మయ్యనన్తగుణాలయే అవిచ్ఛిన్నా మనోవృత్తిర్యథా గఙ్గామ్బునోఽమ్బుధౌ తదేవ భక్తియోగస్య లక్షణం నిర్గుణస్య హి అహైతుక్యవ్యవహితా యా భక్తిర్మయి జాయతే సా మే సాలోక్యసామీప్యసార్ష్టిసాయుజ్యమేవ వా దదాత్యపి న గృహ్ణన్తి భక్తా మత్సేవనం వినా స ఏవాత్యన్తికో యోగో భక్తిమార్గస్య భామిని మద్భావం ప్రాప్నుయాత్తేన అతిక్రమ్య గుణత్రయమ్ మహతా కామహీనేన స్వధర్మాచరణేన చ కర్మయోగేన శస్తేన వర్జితేన విహింసనాత్ మద్దర్శనస్తుతిమహాపూజాభిః స్మృతివన్దనైః భూతేషు మద్భావనయా సఙ్గేనాసత్యవర్జనైః బహుమానేన మహతాం దుఃఖినామనుకమ్పయా స్వసమానేషు మైత్ర్యా చ యమాదీనాం నిషేవయా వేదాన్తవాక్యశ్రవణాన్మమ నామానుకీర్తనాత్ సత్సఙ్గేనార్జవేనైవ హ్యహమః పరివర్జనాత్ కాఙ్క్షయా మమ ధర్మస్య పరిశుద్ధాన్తరో జనః మద్గుణశ్రవణాదేవ యాతి మామఞ్జసా జనః యథా వాయువశాద్గన్ధః స్వాశ్రయాద్ఘ్రాణమావిశేత్ యోగాభ్యాసరతం చిత్తమేవమాత్మానమావిశేత్ సర్వేషు ప్రాణిజాతేషు హ్యహమాత్మా వ్యవస్థితః తమజ్ఞాత్వా విమూఢాత్మా కురుతే కేవలం బహిః క్రియోత్పన్నైర్నైకభేదైర్ద్రవ్యైర్మే నామ్బ తోషణమ్ భూతావమానినార్చాయామర్చితోఽహం న పూజితః తావన్మామర్చయేద్దేవం ప్రతిమాదౌ స్వకర్మభిః యావత్సర్వేషు భూతేషు స్థితం చాత్మని న స్మరేత్ యస్తు భేదం ప్రకురుతే స్వాత్మనశ్చ పరస్య చ భిన్నదృష్టేర్భయం మృత్యుస్తస్య కుర్యాన్న సంశయః మామతః సర్వభూతేషు పరిచ్ఛిన్నేషు సంస్థితమ్ ఏకం జ్ఞానేన మానేన మైత్ర్యా చార్చేదభిన్నధీః చేతసైవానిశం సర్వభూతాని ప్రణమేత్సుధీః జ్ఞాత్వా మాం చేతనం శుద్ధం జీవరూపేణ సంస్థితమ్ తస్మాత్కదాచిన్నేక్షేత భేదమీశ్వరజీవయోః భక్తియోగో జ్ఞానయోగో మయా మాతరుదీరితః ఆలమ్బ్యైకతరం వాఽపి పురుషః శుభమృచ్ఛతి తతో మాం భక్తియోగేన మాతః సర్వహృది స్థితమ్ పుత్రరూపేణ వా నిత్యం స్మృత్వా శాన్తిమవాప్స్యసి శ్రుత్వా రామస్య వచనం కౌసల్యాఽఽనన్దసంయుతా రామం సదా హృది ధ్యాత్వా ఛిత్త్వా సంసారబన్ధనమ్ అతిక్రమ్య గతీస్తిస్రోఽప్యవాప పరమాం గతిమ్ కైకేయీ చాపి యోగం రఘుపతిగదితం పూర్వమేవాధిగమ్య శ్రద్ధాభక్తిప్రశాన్తా హృది రఘుతిలకం భావయన్తీ గతాసుః గత్వా స్వర్గం స్ఫురన్తీ దశరథసహితా మోదమానావతస్థే మాతా శ్రీలక్ష్మణస్యాప్యతివిమలమతిః ప్రాప భర్తుః సమీపమ్ ॥ఇతి శ్రీమదధ్యాత్మరామాయణే ఉమామహేశ్వరసంవాదే ఉత్తరకాణ్డే సప్తమః సర్గః సమ్పూరణః॥

rāmopadeśaḥ shlokacount52 śrī-mahādeva uvāca ekānte dhyānanirate ekadā rāghave sati jñātvā nārāyaṇaṃ sākṣātkausalyā priyavādinī bhaktyā''gatya prasannaṃ taṃ praṇatā prāha hṛṣṭadhīḥ rāma tvaṃ jagatāmādirādimadhyāntavarjitaḥ paramātmā parānandaḥ pūrṇaḥ puruṣa īśvaraḥ jāto'si me garbhagṛhe mama puṇyātirekataḥ avasāne mamāpyadya samayo'bhūdraghūttama nādyāpyabodhajaḥ kṛtsno bhavabandho nivartate idānīmapi me jñānaṃ bhavabandhanivartakam yathā saṅkṣepato bhūyāttathā bodhaya māṃ vibho nirvedavādinīmevaṃ mātaraṃ mātṛvatsalaḥ dayāluḥ prāha dharmātmā jarājarjaritāṃ śubhām mārgāstrayo mayā proktāḥ purā mokṣāptisādhakāḥ karmayogo jñānayogo bhaktiyogaśca śāśvataḥ bhaktirvibhidyate mātastrividhā guṇabhedataḥ svabhāvo yasya yastena tasya bhaktirvibhidyate yastu hiṃsāṃ samuddiśya dambhaṃ mātsaryameva vā bhedadṛṣṭiśca saṃrambhī bhakto me tāmasaḥ smṛtaḥ phalābhisandhirbhogārthī dhanakāmo yaśastathā arcādau bhedabuddhyā māṃ pūjayetsa tu rājasaḥ parasminnarpitaṃ yastu karmanirharaṇāya vā kartavyamiti vā kuryādbhedabuddhyā sa sāttvikaḥ madguṇāśrayaṇādeva mayyanantaguṇālaye avicchinnā manovṛttiryathā gaṅgāmbuno'mbudhau tadeva bhaktiyogasya lakṣaṇaṃ nirguṇasya hi ahaitukyavyavahitā yā bhaktirmayi jāyate sā me sālokyasāmīpyasārṣṭisāyujyameva vā dadātyapi na gṛhṇanti bhaktā matsevanaṃ vinā sa evātyantiko yogo bhaktimārgasya bhāmini madbhāvaṃ prāpnuyāttena atikramya guṇatrayam mahatā kāmahīnena svadharmācaraṇena ca karmayogena śastena varjitena vihiṃsanāt maddarśanastutimahāpūjābhiḥ smṛtivandanaiḥ bhūteṣu madbhāvanayā saṅgenāsatyavarjanaiḥ bahumānena mahatāṃ duḥkhināmanukampayā svasamāneṣu maitryā ca yamādīnāṃ niṣevayā vedāntavākyaśravaṇānmama nāmānukīrtanāt satsaṅgenārjavenaiva hyahamaḥ parivarjanāt kāṅkṣayā mama dharmasya pariśuddhāntaro janaḥ madguṇaśravaṇādeva yāti māmañjasā janaḥ yathā vāyuvaśādgandhaḥ svāśrayādghrāṇamāviśet yogābhyāsarataṃ cittamevamātmānamāviśet sarveṣu prāṇijāteṣu hyahamātmā vyavasthitaḥ tamajñātvā vimūḍhātmā kurute kevalaṃ bahiḥ kriyotpannairnaikabhedairdravyairme nāmba toṣaṇam bhūtāvamāninārcāyāmarcito'haṃ na pūjitaḥ tāvanmāmarcayeddevaṃ pratimādau svakarmabhiḥ yāvatsarveṣu bhūteṣu sthitaṃ cātmani na smaret yastu bhedaṃ prakurute svātmanaśca parasya ca bhinnadṛṣṭerbhayaṃ mṛtyustasya kuryānna saṃśayaḥ māmataḥ sarvabhūteṣu paricchinneṣu saṃsthitam ekaṃ jñānena mānena maitryā cārcedabhinnadhīḥ cetasaivāniśaṃ sarvabhūtāni praṇametsudhīḥ jñātvā māṃ cetanaṃ śuddhaṃ jīvarūpeṇa saṃsthitam tasmātkadācinnekṣeta bhedamīśvarajīvayoḥ bhaktiyogo jñānayogo mayā mātarudīritaḥ ālambyaikataraṃ vā'pi puruṣaḥ śubhamṛcchati tato māṃ bhaktiyogena mātaḥ sarvahṛdi sthitam putrarūpeṇa vā nityaṃ smṛtvā śāntimavāpsyasi śrutvā rāmasya vacanaṃ kausalyā''nandasaṃyutā rāmaṃ sadā hṛdi dhyātvā chittvā saṃsārabandhanam atikramya gatīstisro'pyavāpa paramāṃ gatim kaikeyī cāpi yogaṃ raghupatigaditaṃ pūrvamevādhigamya śraddhābhaktipraśāntā hṛdi raghutilakaṃ bhāvayantī gatāsuḥ gatvā svargaṃ sphurantī daśarathasahitā modamānāvatasthe mātā śrīlakṣmaṇasyāpyativimalamatiḥ prāpa bhartuḥ samīpam ||iti śrīmadadhyātmarāmāyaṇe umāmaheśvarasaṃvāde uttarakāṇḍe saptamaḥ sargaḥ sampūraṇaḥ||