तारायै रामस्य तत्त्वोपदेशः shlokacount12 श्री-राम उवाच किं भीरु शोचसि व्यर्थं शोकस्याविषयं पतिम् पतिस्तवायं देहो वा जीवो वा वद तत्त्वतः पञ्चात्मको जडो देहस्त्वङ्मांसरुधिरास्थिमान् कालकर्मगुणोत्पन्नः सोऽप्यास्तेऽद्यापि ते पुरः मन्यसे जीवमात्मानं जीवस्तर्हि निरामयः न जायते न म्रियते न तिष्ठति न गच्छति न स्त्री पुमान्वा षण्ढो वा जीवः सर्वगतोऽव्ययः एक एवाद्वितीयोऽयमाकाशवदलेपकः नित्यो ज्ञानमयः शुद्धः स कथं शोकमर्हति तारोवाच देहोऽचित्काष्ठवद्राम जीवो नित्यश्चिदात्मकः सुखदुःखादिसम्बन्धः कस्य स्याद्राम मे वद श्री-राम उवाच अहङ्कारादिसम्बन्धो यावद्देहेन्द्रियैः सह संसारस्तावदेव स्यादात्मनस्त्वविवेकिनः मिथ्यारोपितसंसारो न स्वयं विनिवर्तते विषयान् ध्यायमानस्य स्वप्ने मिथ्यागमो यथा अनाद्यविद्यासम्बन्धात्तत्कार्याहङ्कृतेस्तथा संसारोऽपार्थकोऽपि स्याद्रागद्वेषादिसङ्कुलः मन एव हि संसारो बन्धश्चैव मनः शुभे आत्मा मनःसमानत्वमेत्य तद्गतबन्धभाक् यथा विशुद्धः स्फटिकोऽलक्तकादिसमीपगः तत्तद्वर्णयुगाभाति वस्तुतो नास्ति रञ्जनम् बुद्धीन्द्रियादिसामीप्यादात्मनः संसृतिर्बलात् आत्मा स्वलिङ्गं तु मनः परिगृह्य तदुद्भवान् कामान् जुषन् गुणैर्बद्धः संसारे वर्ततेऽवशः आदौ मनोगुणान् सृष्ट्वा ततः कर्माण्यनेकधा शुक्ललोहितकृष्णानि गतयस्तत्समानतः एवं कर्मवशाज्जीवो भ्रमत्याभूतसम्प्लवम् सर्वोपसंहृतौ जीवो वासनाभिः स्वकर्मभिः अनाद्यविद्यावशगस्तिष्ठत्यभिनिवेशतः सृष्टिकाले पुनः पूर्ववासनामानसैः सह जायते पुनरप्येवं घटीयन्त्रमिवावशः यदा पुण्यविशेषेण लभते सङ्गतिं सताम् मद्भक्तानां सुशान्तानां तदा मद्विषया मतिः मत्कथाश्रवणे श्रद्धा दुर्लभा जायते ततः ततः स्वरूपविज्ञानमनायासेन जायते तदाऽऽचार्यप्रसादेन वाक्यार्थज्ञानतः क्षणात् देहेन्द्रियमनःप्राणाहङ्कृतिभ्यः पृथक् स्थितम् स्वात्मानुभवतः सत्यमानन्दात्मानमद्वयम् ज्ञात्वा सद्यो भवेन्मुक्तः सत्यमेव मयोदितम् एवं मयोदितं सम्यगालोचयति योऽनिशम् तस्य संसारदुःखानि न स्पृशन्ति कदाचन त्वमप्येतन्मया प्रोक्तमालोचय विशुद्धधीः न स्पृश्यसे दुःखजालैः कर्मबन्धाद्विमोक्ष्यसे पूर्वजन्मनि ते सुभ्रु कृता मद्भक्तिरुत्तमा अतस्तव विमोक्षाय रूपं मे दर्शितं शुभे ध्यात्वा मद्रूपमनिशमालोचय मयोदितम् प्रवाहपतितं कार्यं कुर्वन्त्यपि न लिप्यसे श्रीरामेणोदितं सर्वं श्रुत्वा ताराऽतिविस्मिता देहाभिमानजं शोकं त्यक्त्वा नत्वा रघूत्तमम् आत्मानुभवसन्तुष्टा जीवन्मुक्ता बभूव ह क्षणसङ्गममात्रेण रामेण परमात्मना अनादिबन्धं निर्धूय मुक्ता साऽपि विकल्मषा सुग्रीवोऽपि च तच्छ्रुत्वा रामवक्त्रात्समीरितम् ॥इति श्रीमदध्यात्मरामयणे उमामहेश्वरसंवादे कीष्किन्धाकाण्डे तृतीये सर्गे तारायै रामस्य तत्त्वोपदेशः॥

తారాయై రామస్య తత్త్వోపదేశః shlokacount12 శ్రీ-రామ ఉవాచ కిం భీరు శోచసి వ్యర్థం శోకస్యావిషయం పతిమ్ పతిస్తవాయం దేహో వా జీవో వా వద తత్త్వతః పఞ్చాత్మకో జడో దేహస్త్వఙ్మాంసరుధిరాస్థిమాన్ కాలకర్మగుణోత్పన్నః సోఽప్యాస్తేఽద్యాపి తే పురః మన్యసే జీవమాత్మానం జీవస్తర్హి నిరామయః న జాయతే న మ్రియతే న తిష్ఠతి న గచ్ఛతి న స్త్రీ పుమాన్వా షణ్ఢో వా జీవః సర్వగతోఽవ్యయః ఏక ఏవాద్వితీయోఽయమాకాశవదలేపకః నిత్యో జ్ఞానమయః శుద్ధః స కథం శోకమర్హతి తారోవాచ దేహోఽచిత్కాష్ఠవద్రామ జీవో నిత్యశ్చిదాత్మకః సుఖదుఃఖాదిసమ్బన్ధః కస్య స్యాద్రామ మే వద శ్రీ-రామ ఉవాచ అహఙ్కారాదిసమ్బన్ధో యావద్దేహేన్ద్రియైః సహ సంసారస్తావదేవ స్యాదాత్మనస్త్వవివేకినః మిథ్యారోపితసంసారో న స్వయం వినివర్తతే విషయాన్ ధ్యాయమానస్య స్వప్నే మిథ్యాగమో యథా అనాద్యవిద్యాసమ్బన్ధాత్తత్కార్యాహఙ్కృతేస్తథా సంసారోఽపార్థకోఽపి స్యాద్రాగద్వేషాదిసఙ్కులః మన ఏవ హి సంసారో బన్ధశ్చైవ మనః శుభే ఆత్మా మనఃసమానత్వమేత్య తద్గతబన్ధభాక్ యథా విశుద్ధః స్ఫటికోఽలక్తకాదిసమీపగః తత్తద్వర్ణయుగాభాతి వస్తుతో నాస్తి రఞ్జనమ్ బుద్ధీన్ద్రియాదిసామీప్యాదాత్మనః సంసృతిర్బలాత్ ఆత్మా స్వలిఙ్గం తు మనః పరిగృహ్య తదుద్భవాన్ కామాన్ జుషన్ గుణైర్బద్ధః సంసారే వర్తతేఽవశః ఆదౌ మనోగుణాన్ సృష్ట్వా తతః కర్మాణ్యనేకధా శుక్లలోహితకృష్ణాని గతయస్తత్సమానతః ఏవం కర్మవశాజ్జీవో భ్రమత్యాభూతసమ్ప్లవమ్ సర్వోపసంహృతౌ జీవో వాసనాభిః స్వకర్మభిః అనాద్యవిద్యావశగస్తిష్ఠత్యభినివేశతః సృష్టికాలే పునః పూర్వవాసనామానసైః సహ జాయతే పునరప్యేవం ఘటీయన్త్రమివావశః యదా పుణ్యవిశేషేణ లభతే సఙ్గతిం సతామ్ మద్భక్తానాం సుశాన్తానాం తదా మద్విషయా మతిః మత్కథాశ్రవణే శ్రద్ధా దుర్లభా జాయతే తతః తతః స్వరూపవిజ్ఞానమనాయాసేన జాయతే తదాఽఽచార్యప్రసాదేన వాక్యార్థజ్ఞానతః క్షణాత్ దేహేన్ద్రియమనఃప్రాణాహఙ్కృతిభ్యః పృథక్ స్థితమ్ స్వాత్మానుభవతః సత్యమానన్దాత్మానమద్వయమ్ జ్ఞాత్వా సద్యో భవేన్ముక్తః సత్యమేవ మయోదితమ్ ఏవం మయోదితం సమ్యగాలోచయతి యోఽనిశమ్ తస్య సంసారదుఃఖాని న స్పృశన్తి కదాచన త్వమప్యేతన్మయా ప్రోక్తమాలోచయ విశుద్ధధీః న స్పృశ్యసే దుఃఖజాలైః కర్మబన్ధాద్విమోక్ష్యసే పూర్వజన్మని తే సుభ్రు కృతా మద్భక్తిరుత్తమా అతస్తవ విమోక్షాయ రూపం మే దర్శితం శుభే ధ్యాత్వా మద్రూపమనిశమాలోచయ మయోదితమ్ ప్రవాహపతితం కార్యం కుర్వన్త్యపి న లిప్యసే శ్రీరామేణోదితం సర్వం శ్రుత్వా తారాఽతివిస్మితా దేహాభిమానజం శోకం త్యక్త్వా నత్వా రఘూత్తమమ్ ఆత్మానుభవసన్తుష్టా జీవన్ముక్తా బభూవ హ క్షణసఙ్గమమాత్రేణ రామేణ పరమాత్మనా అనాదిబన్ధం నిర్ధూయ ముక్తా సాఽపి వికల్మషా సుగ్రీవోఽపి చ తచ్ఛ్రుత్వా రామవక్త్రాత్సమీరితమ్ ॥ఇతి శ్రీమదధ్యాత్మరామయణే ఉమామహేశ్వరసంవాదే కీష్కిన్ధాకాణ్డే తృతీయే సర్గే తారాయై రామస్య తత్త్వోపదేశః॥

tārāyai rāmasya tattvopadeśaḥ shlokacount12 śrī-rāma uvāca kiṃ bhīru śocasi vyarthaṃ śokasyāviṣayaṃ patim patistavāyaṃ deho vā jīvo vā vada tattvataḥ pañcātmako jaḍo dehastvaṅmāṃsarudhirāsthimān kālakarmaguṇotpannaḥ so'pyāste'dyāpi te puraḥ manyase jīvamātmānaṃ jīvastarhi nirāmayaḥ na jāyate na mriyate na tiṣṭhati na gacchati na strī pumānvā ṣaṇḍho vā jīvaḥ sarvagato'vyayaḥ eka evādvitīyo'yamākāśavadalepakaḥ nityo jñānamayaḥ śuddhaḥ sa kathaṃ śokamarhati tārovāca deho'citkāṣṭhavadrāma jīvo nityaścidātmakaḥ sukhaduḥkhādisambandhaḥ kasya syādrāma me vada śrī-rāma uvāca ahaṅkārādisambandho yāvaddehendriyaiḥ saha saṃsārastāvadeva syādātmanastvavivekinaḥ mithyāropitasaṃsāro na svayaṃ vinivartate viṣayān dhyāyamānasya svapne mithyāgamo yathā anādyavidyāsambandhāttatkāryāhaṅkṛtestathā saṃsāro'pārthako'pi syādrāgadveṣādisaṅkulaḥ mana eva hi saṃsāro bandhaścaiva manaḥ śubhe ātmā manaḥsamānatvametya tadgatabandhabhāk yathā viśuddhaḥ sphaṭiko'laktakādisamīpagaḥ tattadvarṇayugābhāti vastuto nāsti rañjanam buddhīndriyādisāmīpyādātmanaḥ saṃsṛtirbalāt ātmā svaliṅgaṃ tu manaḥ parigṛhya tadudbhavān kāmān juṣan guṇairbaddhaḥ saṃsāre vartate'vaśaḥ ādau manoguṇān sṛṣṭvā tataḥ karmāṇyanekadhā śuklalohitakṛṣṇāni gatayastatsamānataḥ evaṃ karmavaśājjīvo bhramatyābhūtasamplavam sarvopasaṃhṛtau jīvo vāsanābhiḥ svakarmabhiḥ anādyavidyāvaśagastiṣṭhatyabhiniveśataḥ sṛṣṭikāle punaḥ pūrvavāsanāmānasaiḥ saha jāyate punarapyevaṃ ghaṭīyantramivāvaśaḥ yadā puṇyaviśeṣeṇa labhate saṅgatiṃ satām madbhaktānāṃ suśāntānāṃ tadā madviṣayā matiḥ matkathāśravaṇe śraddhā durlabhā jāyate tataḥ tataḥ svarūpavijñānamanāyāsena jāyate tadā''cāryaprasādena vākyārthajñānataḥ kṣaṇāt dehendriyamanaḥprāṇāhaṅkṛtibhyaḥ pṛthak sthitam svātmānubhavataḥ satyamānandātmānamadvayam jñātvā sadyo bhavenmuktaḥ satyameva mayoditam evaṃ mayoditaṃ samyagālocayati yo'niśam tasya saṃsāraduḥkhāni na spṛśanti kadācana tvamapyetanmayā proktamālocaya viśuddhadhīḥ na spṛśyase duḥkhajālaiḥ karmabandhādvimokṣyase pūrvajanmani te subhru kṛtā madbhaktiruttamā atastava vimokṣāya rūpaṃ me darśitaṃ śubhe dhyātvā madrūpamaniśamālocaya mayoditam pravāhapatitaṃ kāryaṃ kurvantyapi na lipyase śrīrāmeṇoditaṃ sarvaṃ śrutvā tārā'tivismitā dehābhimānajaṃ śokaṃ tyaktvā natvā raghūttamam ātmānubhavasantuṣṭā jīvanmuktā babhūva ha kṣaṇasaṅgamamātreṇa rāmeṇa paramātmanā anādibandhaṃ nirdhūya muktā sā'pi vikalmaṣā sugrīvo'pi ca tacchrutvā rāmavaktrātsamīritam ||iti śrīmadadhyātmarāmayaṇe umāmaheśvarasaṃvāde kīṣkindhākāṇḍe tṛtīye sarge tārāyai rāmasya tattvopadeśaḥ||