वाली-सुग्रीव-कथा श्री-राम उवाच वालिसुग्रीवयोर्जन्म श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः रवीन्द्रौ वानराकारौ जज्ञाताविति नः श्रुतम् अगस्त्य उवाच मेरोः स्वर्णमयस्याद्रेर्मध्यशृङ्गे मणिप्रभे तस्मिन् सभाऽऽस्ते विस्तीर्णा ब्रह्मणः शतयोजना तस्यां चतुर्मुखः साक्षात्कदाचिद्योगमास्थितः नेत्राभ्यां पतितं दिव्यमानन्दसलिलं बहु तद्गृहीत्वा करे ब्रह्मा ध्यात्वा किञ्चित्तदत्यजत् भूमौ पतितमात्रेण तस्माज्जातो महाकपिः तमाह द्रुहिणो वत्स किञ्चित्कालं वसात्र मे समीपे सर्वशोभाढ्ये ततः श्रेयो भविष्यति इत्युक्तो न्यवसत्तत्र ब्रह्मणा वानरोत्तमः एवं बहुतिथे काले गते ऋक्षाधिपः सुधीः कदाचित्पर्यटन्नद्रौ फलमूलार्थमुद्यतः अपश्यद्दिव्यसलिलां वापीं मणिशिलान्विताम् पानीयं पातुमागच्छत्तत्र छायामयं कपिम् दृष्ट्वा प्रतिकपिं मत्वा निपपात जलान्तरे तत्रादृष्ट्वा हरिं शीघ्रं पुनरुत्प्लुत्य वानरः अपश्यत्सुन्दरीं रामामात्मानं विस्मयं गतः ततः सुरेशो देवेशं पूजयित्वा चतुर्मुखम् गच्छन् मध्याह्नसमये दृष्ट्वा नारीं मनोरमाम् कन्दर्पशरविद्धाङ्गस्त्यक्तवान् वीर्यमुत्तमम् तामप्राप्यैव तद् बीजं वालदेशेऽपतद्भुवि वाली समभवत्तत्र शक्रतुल्यपराक्रमः तस्य दत्त्वा सुरेशानः स्वर्णमालां दिवं गतः भानुरप्यागतस्तत्र तदानीमेव भामिनीम् दृष्ट्वा कामवशो भूत्वा ग्रीवादेशेऽसृजन्महत् बीजं तस्यास्ततः सद्यो महाकायोऽभवद्धरिः तस्य दत्त्वा हनूमन्तं सहायार्थं गतो रविः पुत्रद्वयं समादाय गत्वा सा निद्रिता क्वचित् प्रभातेऽपश्यदात्मानं पूर्ववद्वानराकृतिम् फलमूलादिभिः सार्धं पुत्राभ्यां सहितः कपिः नत्वा चतुर्मुखस्याग्रे ऋक्षराजः स्थितः सुधीः ततोऽब्रवीत्समाश्वास्य बहुशः कपिकुञ्जरम् तत्रैकं देवतादूतमाहूयामरसन्निभम् गच्छ दूत मयाऽऽदिष्टो गृहीत्वा वानरोत्तमम् किष्किन्धां दिव्यनगरीं निर्मितां विश्वकर्मणा सर्वसौभाग्यवलितां देवैरपि दुरासदाम् तस्यां सिंहासने वीरं राजानमभिषेचय सप्तद्वीपगता ये ये वानराः सन्ति दुर्जयाः सर्वे ते ऋक्षराजस्य भविष्यन्ति वशेऽनुगाः यदा नारायणः साक्षाद्रामो भूत्वा सनातनः भूभारासुरनाशाय सम्भविष्यति भूतले तदा सर्वे सहायार्थे तस्य गच्छन्तु वानराः इत्युक्तो ब्रह्मणा दूतो देवानां स महामतिः यथाऽऽज्ञप्तस्तथा चक्रे ब्रह्मणा तं हरीश्वरम् देवदूतस्ततो गत्वा ब्रह्मणे तन्न्यवेदयत् तदादि वानराणां सा किष्किन्धाऽभून्नृपाश्रयः सर्वेश्वरस्त्वमेवासीरिदानीं ब्रह्मणार्थितः भूमेर्भारो हृतः कृत्स्नस्त्वया लीलानृदेहिना सर्वभूतान्तरस्थस्य नित्यमुक्तचिदात्मनः अखण्डानन्तरूपस्य कियानेष पराक्रमः तथाऽपि वर्ण्यते सद्भिर्लीलामानुषरूपिणः यशस्ते सर्वलोकानां पापहत्यै सुखाय च य इदं कीर्तयेन्मर्त्यो वालिसुग्रीवयोर्महत् जन्म त्वदाश्रयत्वात्स मुच्यते सर्वपातकैः ॥इति श्रीमदध्यात्मरामायणे उमामहेश्वरसंवादे उत्तरकाण्डे तृतीये सर्गे वाली-सुग्रीव-कथा सम्पूर्णा॥

వాలీ-సుగ్రీవ-కథా శ్రీ-రామ ఉవాచ వాలిసుగ్రీవయోర్జన్మ శ్రోతుమిచ్ఛామి తత్త్వతః రవీన్ద్రౌ వానరాకారౌ జజ్ఞాతావితి నః శ్రుతమ్ అగస్త్య ఉవాచ మేరోః స్వర్ణమయస్యాద్రేర్మధ్యశృఙ్గే మణిప్రభే తస్మిన్ సభాఽఽస్తే విస్తీర్ణా బ్రహ్మణః శతయోజనా తస్యాం చతుర్ముఖః సాక్షాత్కదాచిద్యోగమాస్థితః నేత్రాభ్యాం పతితం దివ్యమానన్దసలిలం బహు తద్గృహీత్వా కరే బ్రహ్మా ధ్యాత్వా కిఞ్చిత్తదత్యజత్ భూమౌ పతితమాత్రేణ తస్మాజ్జాతో మహాకపిః తమాహ ద్రుహిణో వత్స కిఞ్చిత్కాలం వసాత్ర మే సమీపే సర్వశోభాఢ్యే తతః శ్రేయో భవిష్యతి ఇత్యుక్తో న్యవసత్తత్ర బ్రహ్మణా వానరోత్తమః ఏవం బహుతిథే కాలే గతే ఋక్షాధిపః సుధీః కదాచిత్పర్యటన్నద్రౌ ఫలమూలార్థముద్యతః అపశ్యద్దివ్యసలిలాం వాపీం మణిశిలాన్వితామ్ పానీయం పాతుమాగచ్ఛత్తత్ర ఛాయామయం కపిమ్ దృష్ట్వా ప్రతికపిం మత్వా నిపపాత జలాన్తరే తత్రాదృష్ట్వా హరిం శీఘ్రం పునరుత్ప్లుత్య వానరః అపశ్యత్సున్దరీం రామామాత్మానం విస్మయం గతః తతః సురేశో దేవేశం పూజయిత్వా చతుర్ముఖమ్ గచ్ఛన్ మధ్యాహ్నసమయే దృష్ట్వా నారీం మనోరమామ్ కన్దర్పశరవిద్ధాఙ్గస్త్యక్తవాన్ వీర్యముత్తమమ్ తామప్రాప్యైవ తద్ బీజం వాలదేశేఽపతద్భువి వాలీ సమభవత్తత్ర శక్రతుల్యపరాక్రమః తస్య దత్త్వా సురేశానః స్వర్ణమాలాం దివం గతః భానురప్యాగతస్తత్ర తదానీమేవ భామినీమ్ దృష్ట్వా కామవశో భూత్వా గ్రీవాదేశేఽసృజన్మహత్ బీజం తస్యాస్తతః సద్యో మహాకాయోఽభవద్ధరిః తస్య దత్త్వా హనూమన్తం సహాయార్థం గతో రవిః పుత్రద్వయం సమాదాయ గత్వా సా నిద్రితా క్వచిత్ ప్రభాతేఽపశ్యదాత్మానం పూర్వవద్వానరాకృతిమ్ ఫలమూలాదిభిః సార్ధం పుత్రాభ్యాం సహితః కపిః నత్వా చతుర్ముఖస్యాగ్రే ఋక్షరాజః స్థితః సుధీః తతోఽబ్రవీత్సమాశ్వాస్య బహుశః కపికుఞ్జరమ్ తత్రైకం దేవతాదూతమాహూయామరసన్నిభమ్ గచ్ఛ దూత మయాఽఽదిష్టో గృహీత్వా వానరోత్తమమ్ కిష్కిన్ధాం దివ్యనగరీం నిర్మితాం విశ్వకర్మణా సర్వసౌభాగ్యవలితాం దేవైరపి దురాసదామ్ తస్యాం సింహాసనే వీరం రాజానమభిషేచయ సప్తద్వీపగతా యే యే వానరాః సన్తి దుర్జయాః సర్వే తే ఋక్షరాజస్య భవిష్యన్తి వశేఽనుగాః యదా నారాయణః సాక్షాద్రామో భూత్వా సనాతనః భూభారాసురనాశాయ సమ్భవిష్యతి భూతలే తదా సర్వే సహాయార్థే తస్య గచ్ఛన్తు వానరాః ఇత్యుక్తో బ్రహ్మణా దూతో దేవానాం స మహామతిః యథాఽఽజ్ఞప్తస్తథా చక్రే బ్రహ్మణా తం హరీశ్వరమ్ దేవదూతస్తతో గత్వా బ్రహ్మణే తన్న్యవేదయత్ తదాది వానరాణాం సా కిష్కిన్ధాఽభూన్నృపాశ్రయః సర్వేశ్వరస్త్వమేవాసీరిదానీం బ్రహ్మణార్థితః భూమేర్భారో హృతః కృత్స్నస్త్వయా లీలానృదేహినా సర్వభూతాన్తరస్థస్య నిత్యముక్తచిదాత్మనః అఖణ్డానన్తరూపస్య కియానేష పరాక్రమః తథాఽపి వర్ణ్యతే సద్భిర్లీలామానుషరూపిణః యశస్తే సర్వలోకానాం పాపహత్యై సుఖాయ చ య ఇదం కీర్తయేన్మర్త్యో వాలిసుగ్రీవయోర్మహత్ జన్మ త్వదాశ్రయత్వాత్స ముచ్యతే సర్వపాతకైః ॥ఇతి శ్రీమదధ్యాత్మరామాయణే ఉమామహేశ్వరసంవాదే ఉత్తరకాణ్డే తృతీయే సర్గే వాలీ-సుగ్రీవ-కథా సమ్పూర్ణా॥

vālī-sugrīva-kathā śrī-rāma uvāca vālisugrīvayorjanma śrotumicchāmi tattvataḥ ravīndrau vānarākārau jajñātāviti naḥ śrutam agastya uvāca meroḥ svarṇamayasyādrermadhyaśṛṅge maṇiprabhe tasmin sabhā''ste vistīrṇā brahmaṇaḥ śatayojanā tasyāṃ caturmukhaḥ sākṣātkadācidyogamāsthitaḥ netrābhyāṃ patitaṃ divyamānandasalilaṃ bahu tadgṛhītvā kare brahmā dhyātvā kiñcittadatyajat bhūmau patitamātreṇa tasmājjāto mahākapiḥ tamāha druhiṇo vatsa kiñcitkālaṃ vasātra me samīpe sarvaśobhāḍhye tataḥ śreyo bhaviṣyati ityukto nyavasattatra brahmaṇā vānarottamaḥ evaṃ bahutithe kāle gate ṛkṣādhipaḥ sudhīḥ kadācitparyaṭannadrau phalamūlārthamudyataḥ apaśyaddivyasalilāṃ vāpīṃ maṇiśilānvitām pānīyaṃ pātumāgacchattatra chāyāmayaṃ kapim dṛṣṭvā pratikapiṃ matvā nipapāta jalāntare tatrādṛṣṭvā hariṃ śīghraṃ punarutplutya vānaraḥ apaśyatsundarīṃ rāmāmātmānaṃ vismayaṃ gataḥ tataḥ sureśo deveśaṃ pūjayitvā caturmukham gacchan madhyāhnasamaye dṛṣṭvā nārīṃ manoramām kandarpaśaraviddhāṅgastyaktavān vīryamuttamam tāmaprāpyaiva tad bījaṃ vāladeśe'patadbhuvi vālī samabhavattatra śakratulyaparākramaḥ tasya dattvā sureśānaḥ svarṇamālāṃ divaṃ gataḥ bhānurapyāgatastatra tadānīmeva bhāminīm dṛṣṭvā kāmavaśo bhūtvā grīvādeśe'sṛjanmahat bījaṃ tasyāstataḥ sadyo mahākāyo'bhavaddhariḥ tasya dattvā hanūmantaṃ sahāyārthaṃ gato raviḥ putradvayaṃ samādāya gatvā sā nidritā kvacit prabhāte'paśyadātmānaṃ pūrvavadvānarākṛtim phalamūlādibhiḥ sārdhaṃ putrābhyāṃ sahitaḥ kapiḥ natvā caturmukhasyāgre ṛkṣarājaḥ sthitaḥ sudhīḥ tato'bravītsamāśvāsya bahuśaḥ kapikuñjaram tatraikaṃ devatādūtamāhūyāmarasannibham gaccha dūta mayā''diṣṭo gṛhītvā vānarottamam kiṣkindhāṃ divyanagarīṃ nirmitāṃ viśvakarmaṇā sarvasaubhāgyavalitāṃ devairapi durāsadām tasyāṃ siṃhāsane vīraṃ rājānamabhiṣecaya saptadvīpagatā ye ye vānarāḥ santi durjayāḥ sarve te ṛkṣarājasya bhaviṣyanti vaśe'nugāḥ yadā nārāyaṇaḥ sākṣādrāmo bhūtvā sanātanaḥ bhūbhārāsuranāśāya sambhaviṣyati bhūtale tadā sarve sahāyārthe tasya gacchantu vānarāḥ ityukto brahmaṇā dūto devānāṃ sa mahāmatiḥ yathā''jñaptastathā cakre brahmaṇā taṃ harīśvaram devadūtastato gatvā brahmaṇe tannyavedayat tadādi vānarāṇāṃ sā kiṣkindhā'bhūnnṛpāśrayaḥ sarveśvarastvamevāsīridānīṃ brahmaṇārthitaḥ bhūmerbhāro hṛtaḥ kṛtsnastvayā līlānṛdehinā sarvabhūtāntarasthasya nityamuktacidātmanaḥ akhaṇḍānantarūpasya kiyāneṣa parākramaḥ tathā'pi varṇyate sadbhirlīlāmānuṣarūpiṇaḥ yaśaste sarvalokānāṃ pāpahatyai sukhāya ca ya idaṃ kīrtayenmartyo vālisugrīvayormahat janma tvadāśrayatvātsa mucyate sarvapātakaiḥ ||iti śrīmadadhyātmarāmāyaṇe umāmaheśvarasaṃvāde uttarakāṇḍe tṛtīye sarge vālī-sugrīva-kathā sampūrṇā||